Notulen raadsvergadering 2025-09-09

VERGADERING VAN DE GEMEENTERAAD VAN 's-HERTOGENBOSCH OP 9 SEPTEMBER 2025 AANVANG 19.00 UUR Voorzitter:

drs. J.M.L.N. Mikkers

Griffier:

drs. W.G. Amesz

Leden aanwezig:

drs. E.M.M.P. Altenburg-Collin, H.B. Bos, J. Broekmeulen, O. Çifçi, M. Claessen, M. Craste bc (tot agendapunt 6), J.J.E.L. van Creij, A.M. Cremers (vanaf agendapunt 7), mr. Y. Doğan, B. El Amraoui, S.J.A. Elders BA (vanaf agendapunt 5), F.G.F. van Genugten (tot 19.45 uur), J.J.M. Gersjes, F.J. van Haren, A.W.J.A. van Hattem LLB, drs. J. Hendrickx, A. Hernández, W.B.G. Hoeben, F. Hoekstra-Wittebol, J.A.B. Huibers, mr. drs. N.M.C. Huijbrechts RO CIA (vanaf 19.35 uur), drs. P.E. Kagie, R.F. van der Kallen-van der Donk, drs. R.M.J. van den Kerkhof (tot 19.45 uur), M.A.J.T. Korver-van Weegberg, J. Kouwenberg, P.M. van der Krabben (tot 19.45 uur), A.A.J. van der Leest (vanaf agendapunt 5), mr. drs. R. Lipman, H.J.M. Mees, ir. V.P.T. Muller-Laumans, mr. S.J.M. Peters, M.C.J.M. Ploegmakers, M.G.H. van Rens, B.F.C. Roovers, E. Samshuijzen, A.C. van Silfhout, drs. ing. G.M.M. Verbruggen, N.R. Verreijt, C.K.J. Visscher en J.P.M. Welten-van Doremalen

Tevens aanwezig de wethouders: Afwezig:

M. Craste bc (vanaf agendapunt 6), ing. R.A.P. Geers, R.J.J. Geers, P. Slikker, mr. M.A.B. van der Sloot en H.M.M. Vermin W. de Groot MSc

1.

Vragenhalfuurtje

2.

Vaststellen agenda van de raadsvergadering

3.

Goedkeuring notulen van de openbare raadsvergaderingen van de gemeenteraad van 1 en 2 juli 2025

4.

Ingekomen stukken en mededelingen

5.

Installatie nieuwbenoemde raadsleden

6.

Benoeming en installatie wethouder

7.

Installatie nieuwbenoemd raadslid

8.

Benoeming voorzitter en vicevoorzitter van het presidium

STUKKEN WAAROVER GEEN DISCUSSIE MEER WORDT VERWACHT (A) 9.

Update visie energielandschap

10.

Gezinsadvocaat

11.

Centrumregeling Beschermd wonen en maatschappelijke opvang 2026-2030

LICHTE BESPREEKSTUKKEN (B)

1

12.

9de wijziging Algemene Plaatselijke Verordening 2016

DEBATSTUKKEN (C) 13.

Omgevingsvisie 'Zin in 's-Hertogenbosch'

14.

Wensen en bedenkingen Beleidsplan 'Samen mens, samen gemeenschap'

15.

Themajaar 2029: Oormerken reserves themajaren citymarketing

ACTUELE MOTIES - BESPROKEN IN COMMISSIE 16. 16.a 16.b 16.c

Mobiliteitsbeleid 's-Hertogenbosch 2040 Actuele motie Stip op de horizon voor mobiliteitsbeleid 2040 Actuele motie Auto van jou, auto van mij, auto van ons allebei Actuele motie Voetgangersgebied Driesprong Rosmalen

17. 17.a 17.b 17.c 17.d

Afvalstoffenvisie Actuele motie Pilot nudging in de strijd tegen bijplaatsingen van afval in 's-Hertogenbosch Actuele motie Onderzoek verschillende tariefsystemen voor afval Actuele motie Diftar als sociaal en solidair instrument voor duurzaam afvalbeleid Actuele motie Hergebruik en recycling dragen bij aan vermindering van de afvalberg en een circulaire economie

18.

Actuele motie Veiligheid op fietspaden en voetgangersgebieden

19.

Actuele motie Structurele borging oostelijke ontsluiting binnen MOsH

20.

Actuele motie Groen, groener, vergroening – de volgende stap

Opening De VOORZITTER: Dames en heren, iedereen van harte welkom bij deze raadsvergadering, ook de mensen op de publieke tribune en de mensen thuis. Voordat wij aan de rest van de vergadering beginnen, verzoek ik eerst een moment van stilte. Stilte De VOORZITTER: Dank u wel. Ik zei al, iedereen van harte welkom. Een speciaal woord van welkom aan mevrouw Verreijt, dat u weer terug bent in ons midden. En dank aan de heer Kitslaar voor de vervanging gedurende die periode. Mevrouw Huijbrechts heeft aangegeven wat later te zijn, rond 19.45 uur. Ik heb van mevrouw Hernández niets vernomen, dus ik ga ervan uit dat zij dadelijk nog komt. En mevrouw De Groot is ook later? Zij is afwezig. Dat wisten we niet. We werden net al betiteld als de afdeling personeelszaken voor deze avond. We hebben een aantal mensen die afscheid nemen en een aantal mensen die nieuw toetreden. Ons voorstel is om dat gedeelte eerst af te ronden en daarna te beginnen met de rest van de vergadering. Dat betekent het vragenhalfuurtje en de rest van de agenda, zodat we ook op een gepaste manier afscheid kunnen nemen dan wel de nieuwe raadsleden kunnen benoemen en daarna zal ik ook overgaan tot het vaststellen van de agenda, als u daarmee akkoord bent. Dan ga ik op mijn plek staan bij het spreekgestoelte. We gaan vandaag afscheid nemen van een drietal raadsleden bij de start van deze vergadering.

Voordat ik dat ga doen, ga ik even aangeven dat we een uniek moment hebben, want we krijgen namelijk ook nieuwe cadeaus als mensen afscheid nemen van de raad, dus deze drie hebben het goed getimed. U krijgt namelijk een afscheidscadeau dat uit twee delen bestaat. U krijgt beide als permanent cadeau. Het ene is het Vogelhuis van Jeroen Bosch, en het is Jeroen Bosch van Cor Unum, als een symbolisch cadeau en ter herinnering aan deze raadsperiode. Daarnaast krijgt u ook nog een mok, ook van Cor Unum, die een beeltenis vertoont van het bestuurscentrum. Dus dat is al heel mooi om dat te verkrijgen. En de Jeroen Bosch-uil geven we eigenlijk als voorbeeld. Het is een onderdeel van de serie Karaktervolle vogelhuizen, en het is eigenlijk gemaakt 2

voor het kinderprogramma Het Klokhuis, maar het gaat om weerbestendige objecten, elk met een eigen verhaal en symboliek. En de vogel voor het vogelhuis staat eigenlijk symbool voor het raadslid dat uitvliegt na een periode van betrokkenheid, besluitvorming en inzet voor onze gemeenschap. En het vogelhuisje in de gedaante van een uil verbeeldt tegelijkertijd de beschutting van het vertrek, de reflectie en de beweging. Er zit dus ook nog een duidelijke symbolische waarde in. Zeker in de tijd van Jheronimus Bosch, en de meesten van u kennen dat gegeven, werd de uil vaak afgebeeld als een symbool van onwetendheid of blindheid, maar vandaag roept de uil de beeltenis op van wijsheid en scherp inzicht. Beide betekenissen passen bij het raadswerk. Aan de ene kant het zoeken naar het evenwicht tussen wat de samenleving wil en wat politiek gewenst is, en aan de andere kant de wijsheid om uiteindelijk tot verstandige besluiten te komen, in het belang van de gemeenschap van 's-Hertogenbosch. Ik zei al dat we afscheid nemen van drie raadsleden vandaag. Ik vraag ze op hun plaats te blijven zitten en nadat ik afscheid heb genomen van het individu, om even hier te staan, het cadeau in ontvangst te nemen en ze hebben alle drie de vraag gesteld om ook nog uw raad toe te spreken.

Dan begin ik bij het raadslid dat het kortst van deze drie in de raad heeft gezeten, maar toch al een hele tijd, Freek van Genugten. Vanaf 6 juni 2018 lid van de gemeenteraad in 'sHertogenbosch, in de plaats gekomen van Huib van Olden, die toen wethouder werd namens het CDA. Vanaf juni 2019 fractievoorzitter, omdat Marianne van der Sloot toen gedeputeerde werd, en daarna ook fractievoorzitter gebleven. Getrouwd met Neeltje, en van de twee kinderen hebben we er net al eentje gehoord, stiekem. Nu nog secretaris van de bisschop, maar je gaat natuurlijk het mooiste ambt vervullen op één na. Het burgemeesterschap van Nuenen is best leuk, het burgermeesterschap van Den Bosch is nog leuker, maar misschien in de toekomst Freek, want je bent een stuk jonger dan ik, dus die mogelijkheid bestaat nog steeds. Freek, als ik jou zou moeten typeren, dan zit daar een gedegen, betrokken en een inhoudelijk sterk raadslid. Gemotiveerd om mensen te willen helpen. En dat is volgens mij ook je motivatie om in de politiek te gaan. Het is niet om het politieke spel, het is niet om sec besluiten te nemen, maar het is juist om de helpende hand te bieden aan de samenleving en de samenleving sterker te maken. Daarbij ging je niet voor het snelle scoren van: in deze maand wil ik dit geregeld hebben, maar ging je voornamelijk voor de lange lijn.

Eenzaamheid in onze gemeente heb je daarmee echt op de kaart gezet, het bestrijden van de eenzaamheid van burgers, om te zorgen dat ze onderdeel zijn van de gemeenschap. Dat vind jij van belang en je hebt er ook voor gezorgd dat het ook verankerd is in ons bestuursakkoord maar ook in ons handelen. Maar daarnaast nog iets anders en dat is misschien wel dat jij fundamenteel denkt over hoe mensen een gemeenschap vormen. Niet ikke, maar juist wij. Het gaat om de wij, en het gaat juist om die mensen samen te brengen. Jij hebt dat als raadslid op een goede manier geprobeerd te realiseren door alle initiatieven te steunen die mensen bij elkaar brachten en op die manier te zorgen dat de gemeenschap ook sterker werd. Niet oordelen over, maar nieuwsgierig maken voor. Om daarmee de juiste stappen te kunnen zetten. Ik noem dat dan ook waardenvolle politiek. Geen waardevolle politiek, maar waardenvolle politiek. Waardengedreven, om daarmee de inzet te moeten tonen, of hebben getoond, voor de samenleving verder. Ik zei al, 'van ik naar wij' is een zin die jij veel hebt uitgesproken. Maar je geeft bij dat handelen ook ruimte aan anderen en je claimt niet zelf altijd de positie, maar je hebt deze wel gekregen, een gezagspositie in deze raad.

Je vraagt niet de meeste spreektijd, maar door de kortheid van de toespraken hier soms, maar wel to the point, wist je precies de kern van het onderdeel te raken en daarmee soms de discussie net op een andere manier te draaien. Een kanteling de goede kant op. Ik ken bijna geen mensen, ik ken er eigenlijk geen, die jou niet aardig vinden. Dat is al een voordeel. Want je hebt een grote gunfactor, en houd dat ook vast in je nieuwe ambt, want dat is van belang. Ik denk dat we als Den Bosch ook trots mogen zijn dat wij een raadslid afleveren als burgemeester, voor Nuenen. Ze zeggen wel eens: Nuenen dwers. Ik hoop dat je dat dwarse wel in de eigenheid van Nuenen behoudt, maar dat je er wel voor zorgt dat het dwarse altijd gaat over samen. Dat het niet dwars is ten opzichte van mensen, maar dwars om daarmee het beste te blijven doen voor de samenleving van Nuenen. Ik heb er vertrouwen in, en wij als gemeenteraad van 's-Hertogenbosch hebben er denk ik ook wel met z’n allen vertrouwen in dat jij dat op een goede manier kan doen. We wensen jou vanaf 23 september veel succes. Ik weet dat het de afgelopen maanden best spannend was, want zou de minister nog bellen en welke minister? Want volgens mij heb je er drie gehad die we hadden kunnen uitnodigen. Maar ik begrijp dat je donderdag dan uiteindelijk mag komen bij Frank Rijkaart.

Daar is Jos van der Ven heel blij mee, eindelijk bij een Ajacied. Maar je mag bij Frank Rijkaart komen om daar het gesprek te hebben met de minister en dat zal uiteindelijk ongetwijfeld leiden tot een Koninklijk Besluit. Ik wens jou namens de gemeenteraad, en ik denk namens de hele samenleving van 's-Hertogenbosch, veel succes als nieuwe burgemeester van Nuenen. Het is een gemis voor ons, maar we zijn er trots op dat wij de nieuwe burgemeester van Nuenen zo hebben mogen afleveren. Dank je wel Freek. (Applaus) 3

De heer VAN GENUGTEN: Geachte voorzitter, geachte raadsleden, dames en heren. Vanavond nemen we afscheid in volgorde van anciënniteit, van het minst langstzittende raadslid tot het langstzittende raadslid en dat geldt dan ook voor de spreektijd in de dankwoorden, die is naar rato. Ik zal het dus ook kort houden, om terug te blikken aan de hand van de drie CDA-slogans van de periodes waarin ik in de raad mocht zitten. In 2014 was dat 'Meer voor elkaar'. Want vanuit een relationeel mensbeeld was en is mijn insteek altijd: bouwen aan een samenleving waarin we omzien naar elkaar, vanuit politiek, in mijn werk, maar ook privé. Een Bossche samenleving waarin iedereen kan meedoen. En het mooiste aan het raadswerk vond ik toch altijd het contact met de inwoners, met de instellingen en met de ondernemingen, want daar kwamen vaak de mooiste inzichten en ideeën naar voren. Of het nu ging om kinderen in armoede, het verzachten van eenzaamheid zoals genoemd, het werken aan een dementievriendelijke of een rookvrije samenleving, we waren er bijna met die rookvrije samenleving, totdat die vervelende industrie met vapes op de proppen kwam. De leefbaarheid en de veiligheid in de binnenstad, in dorpen en wijken, of het belang van sport, denk bijvoorbeeld ook aan Nulandia. Telkens ging dat om dat ene doel: iedereen moet mee kunnen doen.

En om het vanavond niet alleen maar terugblikken te laten zijn, maar ook voor de nieuwe raadsleden die inkomen een tip vooruit: blijf je dus verplaatsen in de ander, ook in mensen die niet tot je vaste achterban behoren. Dan maak ik het sprongetje naar 2018, met de slogan: 'Vandaag aan de slag voor morgen'. De politiek heeft vaak de neiging om in het hier en nu te blijven hangen. De waan van de dag regeert. Wat staat er in de krant, welke raadsvragen stellen we daarover? Maar we worden te weinig afgerekend op de lange termijn. Welke opgave moeten we nu oppakken om in de toekomst voorbereid te zijn? Denk aan de garantie van elektriciteit na 2030, en wat vraagt dat van een lokale samenleving? En de vraag hoe we ons als bestuur weerbaar kunnen maken. Dus blijf werken, tip 2 voor de nieuwkomers, aan het verhaal voor de lange termijn. En dan tot slot de laatste periode: 'Samen aan de slag', was de slogan van het CDA, met nadruk op samen. En ik weet wel, als hier 'samen' in deze raad valt, dan denkt iedereen vaak aan #samen, maar ik bedoel de variant zonder de hashtag. Een fractievoorzitter kan het namelijk niet alleen, maar alleen samen met de fractie kan er meer. En een fractie op zichzelf kan het niet alleen, maar alleen samen met meerdere partijen, constructieve politiek komen we verder.

En ook als raad kunnen we het niet alleen, maar wel als we te rade gaan bij anderen, onze inwoners, ondernemers en bezoekers. En dat samen de schouders eronder zetten, ons inzetten, zit in ons Bossche DNA. Ik ben er ook altijd trots op geweest dat we in deze gemeente bovengemiddeld veel vrijwilligers hebben. Koester hen. En de laatste tip zou zijn: blijf de samenwerking met elkaar zoeken. Bontenbal spreekt over de drie R’s: rust, reinheid en regelmaat. Ik geef u mijn eigen vier G’s mee, de G’s van Van Genugten, zou je kunnen zeggen: geluk, werken aan het welzijn en geluk van mensen. Werk aan de gezondheid. Gastvrijheid voor nieuwkomers en voor onze bezoekers. En blijf bouwen aan de gemeenschap. Dank aan u allen voor de samenwerking, dank aan al diegenen die ons raadswerk mogelijk hebben gemaakt, hier in het stadhuis, in het stadskantoor, maar zeker ook thuis. Een van de mooiste dingen misschien ook in deze raadsperiode is toch ook wel dat ik Neeltje weer na vele jaren heb ontmoet in dit Bossche stadhuis. Dat zal ik natuurlijk ook nooit meer vergeten. Daar neem ik overigens geen afscheid van. Met hart en ziel heb ik mij gegeven voor de Bossche samenleving. Vandaag zet ik mijn politieke pet af, dus geen interrupties meer voor mij, behalve thuis aan de keukentafel. Succes met alles, het ga u goed.

(Applaus) De VOORZITTER: Dan ga ik naar René van den Kerkhof, als raadslid gekozen in 2014, en uiteindelijk de installatie gehad op 6 januari 2015 hier als raadslid in 's-Hertogenbosch. We hebben dit jaar nog het tienjarig jubileum van jou hier mogen vieren. Als ik aan jou denk, dan denk ik aan een tweeling die geen tweeling was. Mike en René, samen als jonge talenten, snel volwassen geworden hier in de Bossche politiek. Met een duidelijke taakverdeling onderling, dat heb je ook verwoord tijdens het afscheid van Mike als wethouder, bij de onderhandelingen over de colleges, en met een frisse blik op de toekomst van 's-Hertogenbosch. Volgens jullie waren er veranderingen nodig en dat hebben jullie ook laten merken. Niet verder borduren op wat er was, maar kijken wat er anders kan en wat er anders zou moeten voor de toekomst van deze gemeente. En voor jou zat dat voornamelijk in een sprong in de hoogte, want hebben we het lef om ook de hoogte in te gaan in deze gemeente? Dat je nu zelf projectleider bent in Tilburg, waar ze hoogbouw bijna als dogma hebben neergezet vind ik dan ook niet vreemd en het past wel bij de hoogte die jij zocht. Maar ook omdat je zei: daar is ruimte om elkaar ook beter te verbinden en te kijken naar de groei van 'sHertogenbosch die je belangrijk vond, om daarmee in de vaart der volkeren mee te gaan, ook voor de toekomst. Maar niet alleen op inhoud.

Je rol als voorzitter van het presidium heb je met verve vervuld de afgelopen jaren. Met zestien verschillende partijen, wisselingen in de partijen qua 4

personele invulling heb je het met anderen geregeld dat er veel dingen ten goede zijn gekeerd voor de wijze waarop wij als raad met elkaar omgaan. De debatstructuur in de commissies, de A-, B- en C-stukken, en de wijze van behandeling van de moties vreemd. Als een ware stuurman, en dat zal niet altijd meegevallen zijn, heb je als voorzitter van dat presidium al deze bakens mede verzet. En nu ga je weer de hoogte in. Je gaat wel naar het zuiden, maar op NAP-niveau is het hoger. Valkenswaard ligt echter hoger dan Den Bosch. Het vertrek naar Valkenswaard. Ik heb alleen wat twijfels René. Morgenavond wordt bekend wie de nieuwe burgemeester van Valkenswaard wordt, en vandaag neem je hier afscheid. Zit er een verband? Als ik Jos van de Ven was, wist ik het wel, ik zou daar morgen over schrijven. Maar ik vraag me desondanks af, als het niet morgen het burgemeesterschap in Valkenswaard wordt, hoelang het dan nog duurt voor je politieke antenne daar ontdekt wordt. Want eerlijk, het zou zonde zijn als je verloren zou gaan voor de representatieve publieke zaak. Ik wens je veel succes in Valkenswaard, samen met Anouk en met de drie kinderen en ik wens je een voorspoedige toekomst toe. Maar ik kom je zeker tegen in de politiek, daar ben ik van overtuigd. Dank je wel René. De heer VAN DEN KERKHOF: Voorzitter, dank u wel, dank ook voor de warme en mooie woorden.

Ik sta net iets verder in anciënniteit dan mijn collega Van Genugten, dus ik pak net iets langer de tijd wellicht, dus daarvoor al mijn excuus, want ik sta hier om afscheid te nemen in deze mooie zaal. Dit voelt voor mij ook wel als een maidenspeech. Ik heb het immers nog nooit gedaan, een afscheidswoord als dit, en niemand kan me jammer genoeg nog interrumperen. Dus daarom zie ik het ook maar als een redenaarsdebuut. 21 jaar geleden dreef de studie me ertoe om de rivier de Aa af te zakken en vanuit de Brabantse Peel in het grote Den Bosch neer te strijken. Groen als gras leerde ik de stad en haar nacht en het studentenleven kennen. Vriendschappen voor het leven ontstonden hier en mijn liefde voor de Brabantse hoofdstad was geboren. Ik kon op dat moment niet vermoeden dat ik hier vanavond zou staan als vader van drie geboren Bosschenaartjes, maar daarover straks meer. Na mijn studententijd ging ik me oriënteren op een lidmaatschap van een politieke partij, en in die tijd, en dat is vandaag de dag helaas landelijk ook nog steeds niet anders, stond een beter milieu en klimaat niet hoog op de politieke agenda. De wereld letterlijk beter achterlaten voor volgende generaties is een van de belangrijkste drijfveren in mijn leven, dat vanuit de realistische en samenwerkingsgerichte visie.

Voorzitter, het zal u daarom niet verbazen dat ik vijftien jaar geleden lid werd van D66, en het duurde niet lang voor ik me in de Bossche politiek verdiepte. Ook in onze stad stond het klimaat niet hoog op de agenda en bruiste de stad nu niet bepaald, ook niet van ambities. Typerend was het debat over het Puthuis. Het gemeentebestuur leek meer oog voor het verleden en klein bier te hebben dan om de stad weer te laten bruisen, te vergroenen en weer echt een stad met stedelijke bravoure te zijn. En voorzitter, don’t ask what your country can do for you, ask what you can do for your country. Deze legendarische uitspraak van John F. Kennedy is voor mij een belangrijk motto geweest om niet aan de zijlijn te blijven staan, maar in 2014 de stap naar voren te zetten. En de campagnetijger in mij was herboren en in no time leerde ik de nieuwe gemeente 's-Hertogenbosch kennen. Van gesprekken bij de supermarkt in Vinkel, langs de deuren in Nuland, Rosmalen en zo’n beetje iedere wijk in de stad gingen we met wit-groene jasjes gesprekken aan met bewoners. Ook waren we een van de eerste partijen die social media hadden ontdekt, en met resultaat, want op 19 november 2014 was D66 voor het eerst de grootste partij van 's-Hertogenbosch. En de rest is geschiedenis, kunnen we dan stellen. Maar voor mij begon het avontuur als raadslid toen echt.

En ondanks dat we de grootste partij waren, was in het bestuursakkoord van destijds nog weinig duurzaamheid of vergroening te bekennen. En dat bood me als raadslid de kans om zelf het initiatief te nemen om de stad en dorpen meer te gaan vergroenen met concrete plannen. Van een Aanvalsplan Groene Daken tot het groenste transferium van Nederland en van een autovrije Onderwijsboulevard tot slimme en schone bevoorrading van de binnenstad. Door samen te werken met andere partijen, te luisteren waar de gemene deler zit, en door ieder stapje vooruit ook als een stap vooruit te beschouwen, is de stad de afgelopen tien jaar toch op vele fronten flink vergroend. Dat kreeg de raadsperiodes erna nog veel meer vorm en inhoud, want na de verkiezingen van 2018 mocht ik samen met Mike plaatsnemen aan de onderhandelingstafel, hét moment om idealen voor een ambitieuze stad te verankeren in langjarig beleid. En naast de forse stappen die sindsdien gezet zijn om verder te vergroenen en verduurzamen, ben ik ook trots op de ruimte die er sindsdien letterlijk is gekomen voor meer evenementen en festivals in onze stad. En bij de verkiezingen in 2022 kwam veel waaraan hard was gewerkt samen. Met ruim honderd vrijwilligers, en ik zie er hier een aantal op de tribunes, zorgden we ervoor dat D66 wederom de grootste partij werd.

Dat resulteerde vervolgens in een Regenboogbestuursakkoord en forse investeringen in de stad, waaronder in onderwijs. En als vader heb ik mogen ervaren op hoeveel fronten de gemeente 's-Hertogenbosch een stapje extra zet om 5

alle kinderen gelijke kansen te bieden. En collega’s, dat is echt iets om trots op te zijn. Maar ja, wanneer je hoge ambities stelt levert dat niet enkel applaus op. Of het nu gaat om bouwen in de hoogte, u noemde het al voorzitter, een azc of windmolens, er ontstaat ook weerstand. En een wijze les daarbij is geweest om altijd naar mensen te luisteren. Maar luisteren wil niet zeggen dat je mensen ook gelijk moet geven en naar de mond moet praten. Mensen meenemen in de opgaven en daarbij letterlijk het eerlijke verhaal vertellen is vele malen belangrijker. Ook als dat betekent dat er veel tegenwind komt. Van een politicus mag verwacht worden dat hij of zij ook dan zijn rug recht houdt. Voorzitter, de afgelopen jaren heb ik met eer en plezier verschillende rollen binnen deze raad vervuld, en ik weet zeker dat ik die rollen na vanavond niet meer in 's-Hertogenbosch zal vervullen. Maar van de belangrijkste rol die me de afgelopen jaren ter ere is gevallen, weet ik zeker dat ik die ook na vanavond mag behouden. Zowel Koos als Sophie werden beiden tijdens een raadsvergadering geboren, en ook de geboorte van Rosa zorgde ervoor dat ik een dag ervoor de raadsvergadering toch moest overslaan. Dat zijn de momenten waarop je beseft dat er veel meer in het leven is dan politiek. In mijn tijd als raadslid heb ik veel mooie mensen mogen ontmoeten en op vele plekken mogen komen.

Maar mijn Bossche reis eindigt vanavond hier. Die reis had ik niet zonder u kunnen afleggen, waarvoor mijn dank. Ik heb zowel in tijden van voorspoed als in crisis mogen ervaren hoe de cultuur hier is om snel en prettig met elkaar te schakelen. Ondanks dat ik niet iedereen persoonlijk vanaf hier kan bedanken toch dank aan enkele personen in het bijzonder. Dank allereerst aan de bodes, want altijd is hier alles goed gefaciliteerd. Dank ook aan het college, met wie ik altijd prettig heb samengewerkt, en niet alleen als wethouders, maar ook als collegaraadsleden. Dank ook aan u burgemeester, voor de prettige en goede samenwerking die wij altijd hebben gehad. En in lijn daarmee ook de dank aan de ambtelijke organisatie, die altijd klaarstond om spoedig vragen te beantwoorden. Het is uniek hoe kort de lijnen zijn in Den Bosch. Ik zou aan uw raad willen zeggen: koester dit dan ook. Dank ook aan de collega’s van de griffie. Ook zij staan altijd klaar om spoedig zaken op te pakken. Als presidiumvoorzitter heb ik gezien hoe hoog de kwaliteit is en hoe hard er gewerkt wordt. Chapeau, ga daarmee door. En dank ook aan de heren van de pers voor hun kritische blik op alles wat hier gebeurt. Een sterke maatschappelijke controle is van levensbelang voor de lokale democratie. Dank aan de fracties, het bestuur en de leden van D66 Den Bosch met wie het prettig samenwerken was.

In het bijzonder dank aan Mike, Thijs en Geert, want samen hebben we veel bereikt en opgebouwd, niet alleen voor D66 maar ook voor de stad, en mooie historische mijlpalen bereikt zoals de autoluwe binnenstad en de Duurzame Polder. Keep up the good work guys. Voorzitter, naast mijn vrienden en familie waarbij ik ook regelmatig gelegenheden heb moeten laten schieten omwille van het raadswerk, wil ik nog iemand die me heel nabij staat bedanken. Zonder haar steun had ik dit geen elf jaar kunnen doen. Ik zei wel eens gekscherend: we kennen elkaar niet anders dan dat ik drie, vier avonden per week van huis ben, maar ondertussen wist ik dat het geen vanzelfsprekendheid is, zeker met drie kinderen, zo op iemand te kunnen bouwen. Anouk, vandaag, op onze trouwdag kom ik weer naast je staan om samen een nieuw avontuur aan te gaan. Want voorzitter, na de Peel en de Meierij is het tijd voor een volgend hoofdstuk met mijn gezin. Wij gaan naar de Kempen, en de tijd van gaan is gekomen en dat is goed zo. Ik wens u allen veel wijsheid en succes. Het was me een eer en een genoegen. En in lijn met de woorden van mijn zeer gewaardeerde voormalig collega Fouad Kabbouti sluit ik af: Van den Kerkhof is out, houdoe en bedankt. (Applaus) De VOORZITTER: Paul van der Krabben.

Als we het zo lang moeten maken als op basis van de 47 jaar naar aanleiding van deze twee eerste afscheiden, dan hebben we nog wat voor de boeg vanavond. Paul, ik dacht even terug en ik dacht aan het jaar 1978. Ik was toen tien jaar oud. Toen kwam jij in de gemeenteraad van 's-Hertogenbosch. 1978. Voor degenen onder ons, meer dan de helft van deze raad was toen nog niet geboren, om het even helder te maken. We hadden het nog over koningin Juliana, het kabinet Van Agt I. Dat waren toen twee partijen nog maar, CDA en VVD. Die hadden toen gewoon een meerderheid in plaats van 32 zetels met twee partijen. Jan Raas won de Amstel Gold Race, Gerrie Knetemann wordt wereldkampioen, Hinault wint de Tour de France. De Efteling opende het Spookslot, dat inmiddels alweer gesloten is. De film Grease gaat in première, wie kent hem niet? En voor het eerst wordt in De Kuip een popconcert gegeven door Bob Dylan. Het is maar even dat u het weet. En de Camp David-akkoorden worden gesloten. Als we nu kijken naar de huidige tijd toch wel een belangrijk moment. En ja, sommige dingen veranderen nooit, in 1978 werd bestuurlijk in 's-Hertogenbosch een doorontwikkelingstraject ingezet voor de ambtelijke organisatie. We praten 47 jaar later bijna weer hetzelfde. Beste Paul, zonder gekheid, 47 jaar raadslid.

Dat betekent een diepe buiging en niet alleen van mij maar van ons allemaal denk ik, en eigenlijk van heel de samenleving. Want als we het archief erop naslaan, en we kunnen teruggaan tot 1923, maar niets wijst erop dat sinds ons koninkrijk een feit is, 1815, er iemand in 's6

Hertogenbosch is geweest die langer ons gemeentebestuur heeft gediend dan jij Paul. Oké, we hebben twee burgemeesters gehad, Verheyen en Van der Does de Willebois, die kwamen wel heel ver, met 38 jaar en 33 jaar, maar het is natuurlijk peanuts bij 47 jaar Paul van der Krabben. Er komt één persoon een beetje in de buurt. Die heet Kagie, 43 jaar, maar dat is ook nog geen 47. Ik weet niet of het iets met de naam Paul te maken heeft, maar kennelijk heeft Paul iets bestuurlijks in zich, en dat heb jij getoond maar ik denk ook Paul Kagie. Maar we kunnen eigenlijk met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid bevestigen dat je het langstzittende raadslid ooit bent in de gemeente 's-Hertogenbosch. Maar alleen die tijd zegt uiteindelijk niet zoveel. Je gedrag en je houding zijn misschien nog wel veel belangrijker. Je bent de ware nestor van deze raad. Het is niet alleen een feitelijk gegeven, je hebt het ook echt vervuld. In gedrag, in uitstraling, en telkenmale strevende naar de verbinding binnen de raad. De bestuurlijke hygiëne en de hygiëne zoals we met elkaar omgaan. Je straalt een natuurlijk aanzien en senioriteit uit, maar die heb je ook goed ingezet in het belang van de gemeenteraad van 's-Hertogenbosch en in het belang van de samenleving. Een vleugje ijdelheid, maar misschien is het woord eloquent wel een beter woord dat op jou slaat.

Welbespraakt, hoffelijk, een ware gentleman. Dat zag je ook bij jou terug als iets goed was gegaan. Normaliter praten we hier als raad daar nooit meer over, als iets goed gegaan is, maar jij bent dan degene die even aan de handrem trekt, en even zegt waardering uit te spreken voor wat de ambtelijke organisatie of het bestuur heeft neergezet. En je bracht daarmee de dank over. Dat is zeer gewaardeerd. En Paul, er zijn verschillende mooie momenten in jouw carrière hier in de gemeenteraad van 's-Hertogenbosch, waarbij je zelf een persoonlijke rol hebt gespeeld. Denk aan de opening van het Huis van de Stad in 2004, waar je als gastheer Koningin Beatrix hebt mogen ontvangen. Koninginnedag 2007, waarbij de hele familie te gast was, waarbij je ook als nestor van de raad de Koninklijke familie bij de entree van de stad hebt welkom geheten, en je was medegastheer vanuit de raad. Als voorzitter van de afscheidscommissie van mijn voorganger, Ton Rombouts, dat heb je mooi vormgegeven, en, dat is niet altijd in 's-Hertogenbosch, binnen budget.

En honderd jaar Bosch Belang, in 2023, met precisie voorbereid, om aan te geven hoe het belang was van de lokale partij binnen een gemeente als 'sHertogenbosch, en ook op jouw manier, sociaal bewogen, en niet alleen als het gaat om de eer van Bosch Belang, maar juist de eer voor de samenleving te geven, en het bankje is daar denk ik een mooi toonbeeld van. 47 jaar lang heb je het vertrouwen van de kiezer gehad. De kiezer heeft gezegd: Paul van der Krabben vertegenwoordigt mij in deze gemeenteraad van 's-Hertogenbosch. Dat is een waardering van die kiezer, maar ook een waardering voor jouw werk. Voor het feit dat jij dat vertrouwen hebt gekregen van al die mensen die dit 47 jaar hebben aangegeven om dat belangrijk te geven. Dat getuigt niet alleen van vertrouwen, maar ook van trouw en liefde voor 'sHertogenbosch. Liefde voor het besturen en de volle bereidheid tot samenwerken en, jouw sterke punt, de verbinding. En dat zag ik de afgelopen acht jaar ook zeker in je terug. In 1997 ben je al voor een bredere inzet koninklijk onderscheiden met een hoge onderscheiding: Officier in de Orde van Oranje-Nassau. Een dergelijke hoge onderscheiding getuigt van een wel zeer brede maatschappelijke inzet, zowel in de rol bij de groepsondernemingsraad bij de DAF, maar ook voor het waterschap en al jouw andere activiteiten, bij de ondernemersvereniging et cetera.

Maar vandaag accentueer ik graag je grote drive, je passie en je gedrevenheid voor jouw stad 'sHertogenbosch. En ik denk dat je er alles uitgehaald hebt wat er in je vermogen zit om 'sHertogenbosch mooier te maken, al die 47 jaren lang. Je hebt 's-Hertogenbosch mee opgebouwd, van de, ik moet eerlijk zijn, licht vervallen stad uit de jaren tachtig naar een gemeente die stedenbouwkundig, toeristisch en sociaal-maatschappelijk met alle mitsen en maren die we dagelijks nog kunnen verwoorden, ons allen een trots gevoel geeft. De Bosschenaar is trots op zijn stad, en daar heb jij een grote steen aan bijgedragen. En dan nu het afscheid. Een afscheid dat sneller is gekomen dan verwacht. Dat vind jij niet alleen, maar dat vinden we allemaal zeer spijtig. Jouw zetel werd al vervuld, ik zei het al, toen meer dan de helft van deze gemeenteraad nog niet geboren was. En vanuit jouw zetel heb je ruim vier decennia een stempel weten te drukken. En ik weet zeker dat ik namens de hele raad spreek als ik zeg dat we jou daar heel dankbaar voor zijn. Dat de kiezer je dankbaar is, getuigt jouw lange zittingsperiode, en dan is het mooi om namens 's-Hertogenbosch, namens deze raad en namens het college en ook namens mij persoonlijk jou bij jouw afscheid stedelijk te waarderen met de Stadspenning van de gemeente 's-Hertogenbosch. Van harte gefeliciteerd.

(Applaus) De heer VAN DER KRABBEN: Dit is het laatste moment dat ik nog hier in de raad spreek. Dus ik geef vast mijn pasje, dan kan dat niet meer fout gaan. Ja, en dan is het stil. Op de eerste plaats wil ik zeggen, geachte voorzitter, beste Jack. Jack, het is wonderbaarlijk, de wijze woorden, de warme woorden die jij hebt uitgesproken over mijn levensloop hier in de politiek, 47 jaar. Het was hartverwarmend en het deed me goed. Heel hartelijk bedankt daarvoor. En als ik dan kijk naar de 7

Stadspenning die ik net in ontvangst mocht nemen, dan zeg ik wel eens: één keer per jaar ben ik eigenlijk aan het zingen. En dan zing ik eigenlijk over het pronkjuweel van Den Bosch, Oeteldonk. En als ik nu naar die Stadspenning kijk, dan wil ik eigenlijk dat koesteren als pronkjuweel voor mij, zoals ik dat ervaar, dus nogmaals Jack, hartelijk bedankt. Dan is de vraag: hoelang ga ik nu spreken? De mensen die lachen, weten dat ik altijd kort maar helder ben. En als ik dat zo zeg, dan wil ik gewoon een paar punten pakken, want over de 47 jaar kan ik een heel boek schrijven. Vanavond hebben René en Freek al het nodige gezegd en ik ga dat niet herhalen. Want ik heb wel eens ooit, en dat moet u allemaal een keer doen, bij de raad zelf op de publieke tribune gaan zitten, en onthouden: wanneer haak ik af? Ik heb dat een keer gedaan en daar leer je van. Samenvattend komt het eigenlijk hierop neer. Jack heeft het net gezegd, Bosch Belang bestaat vanaf 1923, honderd jaar. Ik heb de eerste vijftien jaar bij het CDA in de politiek gezeten en daarna bij Bosch Belang. Samenvattend, in de raad was dat altijd leuk en aardig. Jack heeft net gezegd, in 2004 werd dit bestuurscentrum geopend. Maar de tijd daarvoor vergaderden wij in de raadzaal van het Noordbrabants Museum, en daar zat het college op een verhoging. Dat waren nog eens tijden.

Nu heeft u het college, als je het aan de toeschouwers vraagt die hier zijn, in een verdomhoekje gezet. En natuurlijk hoort dat bij de politiek, maar op zich is dat niet netjes, vind ik. Ik zou dat anders gedaan hebben, maar sommige dingen laat je maar lopen zoals ze lopen in het leven, want het woord elkaar gunnen is vanavond al een paar keer gevallen. En dat is eigenlijk het belangrijkste woord dat ik u mee wil geven. En of u het thuis gebruikt, in de politiek of in andere bestuursorganen, mijn persoonlijke ervaring is: als je elkaar wat gunt, krijg je ook altijd wat terug. En samen weet je dan meer te bereiken dan alleen de strijd voort te zetten. Dat is mijn persoonlijke ervaring in het totale bestuurlijke leven. En ik heb al wat meegemaakt, zowel hier in de politiek, maar ook andere. Mijn opmerking is er ook op gestoeld dat je met elkaar de schouders eronder moet zetten. Als ik dan terugkijk naar 47 jaar Bossche politiek, heb ik altijd uitgedragen dat wij daar trots op mogen zijn. En u maakt daar allemaal zelf deel van uit of dat kan blijven. Als je naar andere gemeenten kijkt, groot en klein, wat daar de afgelopen jaren aan politieke ruzies, zowel burgemeesters, wethouders, op de manier hoe dat gebeurt, is in Den Bosch in deze jaren nooit gebeurd, terwijl ik bijna een halve eeuw op dat terrein meedraai. En daar mag je trots op zijn.

En mijn vraag aan jullie is, maar aan iedereen, ook in de toekomst: probeer daar gestalte aan te geven. Als je dat met elkaar doet, is dat voor de samenleving van wezenlijk belang. Want de samenleving is ontevreden over de overheid. Natuurlijk begint dat in Den Haag, maar dat slaat ook terug op Den Bosch, en daar moet je als samenleving rekening mee houden en zelf kun je daar het nodige aan doen om dat wat ander beeld neer te zetten, zodat de samenleving trots is op de lokale overheid. Want wij vertegenwoordigen de lokale overheid, niet de ambtenaren. Want het woord dat René net heeft gesproken over de ambtelijke organisatie, ik sluit me daar volledig bij aan. Ook bij de bodes, de wijze waarop dat altijd gebeurt. En buiten op de straat hangt er soms een ander beeld. Het is onze taak om dat andere beeld recht te zetten en het goede te laten zien. Als je over Den Bosch praat, dan zeg ik: eigenlijk moet je Bosschenaar zijn wil je van A tot Z alles kunnen overzien. Kom je van buiten Den Bosch dan heb je een achterstand en die moet je toch proberen in te lopen. Als je nu de ontwikkeling in het Paleiskwartier pakt, dat heeft bijna dertig jaar geduurd, houdt u vast. Wij begonnen op de Parallelweg. De prostitutie moest daar eerst weg voordat we daar konden gaan bouwen. Iemand roept: jammer zat, maar u kunt ze nog op een ander adres vinden.

Maar zo’n lange adem, en zo lang kan een project lopen en elke keer komen er nieuwe raadsleden. Maar van belang is dat je de grote lijn in de gaten houdt. En dat zie ik in de raad nog wel eens keer verzakken, dat men de grote lijn een beetje loslaat. Voorzitter, ik had me voorgenomen om over de 47 jaar hier een boek neer te leggen en dat gewoon voor te lezen, maar dat heb ik niet gedaan. Waarom niet? Omdat er zoveel mooie woorden door u zijn uitgesproken en er is zoveel door Freek en René over de geschiedenis gezegd, de periodes die we allemaal meemaken. Dan kan ik het nog over de eerste 25 jaar daarvoor hebben, maar dat doe ik niet. Ik wil eigenlijk gewoon netjes afsluiten met een paar dingen. Dat is op de eerste plaats, mij hebben ze ooit Burger King genoemd. Weet u hoe dat kwam? Omdat wij als Bosch Belang altijd opkwamen voor de inwoners van de stad en wij noemen dat hier voor de burgers. En ik heb die naam altijd als geuzennaam gedragen. Want wij moeten dat blijven doen. Daardoor zijn we ook honderd jaar in deze Bossche raad vertegenwoordigd, door moeilijke en door makkelijke tijden heen. Dat is één. Het tweede waar ik eigenlijk bij stil wil staan, is, als ik nu kijk naar de samenstelling, dan zijn dat zestien fracties. En je hoort iedereen zeggen hoe moeilijk dat is. Mijn ervaring is dat dat niet moeilijk is.

Ik kom uit de tijd, het CDA en de PvdA, als die riepen linksaf dan gingen we linksaf. En als zij riepen rechtsaf dan ging je rechtsaf. Dan is deze tijd beter met zestien fracties. Enkel moet je daar met elkaar goed mee weten om te gaan. En mijn inschatting is dat die zestien eerder hoger oploopt dan lager. Die ontwikkeling zie je in Nederland. En dat komt omdat de mens zich heeft ontwikkeld en veel meer betrokken is en zijn eigen mening op tafel legt en als het 8

nodig is een partij opricht en dan zitten ze aan tafel. En dat zie je hier ook. Voorzitter, ik ga afsluiten met één woord van dank dat ik nog niet gedaan heb. Dat is voor mijn lieve vrouw Gon. Zij kan er vanavond niet bij zijn, maar online kijkt ze mee. Ik wil haar hartelijk bedanken voor de steun die ze me altijd gegeven heeft en ik doe nu een stapje terug om de steun aan haar te geven. Het ga jullie politiek goed, maar vooral van persoonlijke aard. Veel succes. (Applaus) De VOORZITTER: Dames en heren, ik verzoek de drie afscheidnemende leden om even in het midden van de raadzaal te gaan staan. Dan kunnen de raadsleden afscheid nemen. De mensen op de publieke tribune kunnen beneden dadelijk afscheid nemen, want daar hebben we een speciaal afscheid voor de drie mensen die afscheid genomen hebben. Dan kunnen wij even schorsen en dan gaan we daarna even door, maar dan kan de raad in ieder geval afscheid nemen hier in deze zaal. Schorsing 5.

Installatie nieuwbenoemde raadsleden

De VOORZITTER: Naar aanleiding van het feit dat de raadsleden Van den Kerkhof en Van Genugten vandaag afscheid hebben genomen zijn er twee raadsleden die als het goed is vandaag benoemd gaan worden als raadslid. Vanuit de fractie van Bosch Belang zal dat pas op 7 oktober gebeuren bij de volgende raadsvergadering, dus er zal één vacature zijn in de raad, maar we begrepen dat er inmiddels wel bekend is en dat er witte rook is wie dat zal zijn namens Bosch Belang, maar die zal dus 7 oktober pas beëdigd worden. Er is een commissie Geloofsbrieven ingesteld, bestaande uit de heren Broekmeulen, Mees en mevrouw Doğan. Die hebben de geloofsbrieven onderzocht van de heren Elders en Van der Leest. De heer Elders namens D66 en de heer Van der Leest namens het CDA. De heer BROEKMEULEN: De benoemingscommissie heeft de bescheiden zoals bedoeld in de Kieswet van de nieuw te benoemen raadsleden bestudeerd en in orde bevonden. De commissie adviseert tot de toelating van de heren Elders en Van der Leest als leden van de gemeenteraad van 's-Hertogenbosch. De VOORZITTER: Dank u wel. Dan verzoek ik de heer Elders en de heer Van der Leest om naar voren te komen. Ik heb begrepen dat de heer Van der Leest de eed wil afleggen en de heer Elders de verklaring en belofte. Ik zal eerst beginnen met de eed en daarna de heer Elders voor de belofte.

'Ik zweer dat ik, om tot lid van de raad benoemd te worden, rechtstreeks noch middellijk, onder welke naam of welk voorwendsel ook, enige gift of gunst heb gegeven of beloofd. Ik zweer dat ik, om iets in dit ambt te doen of te laten, rechtstreeks noch middellijk enig geschenk of enige belofte heb aangenomen of zal aannemen. Ik zweer dat ik getrouw zal zijn aan de Grondwet, dat ik de wetten zal nakomen en dat ik mijn plichten als lid van de gemeenteraad van 's-Hertogenbosch naar eer en geweten zal vervullen.' De heer VAN DER LEEST: Zo waarlijk helpe mij God Almachtig! De VOORZITTER: Gefeliciteerd. (Applaus) Dan de heer Elders. 'Ik verklaar dat ik, om tot lid van de raad benoemd te worden, rechtstreeks noch middellijk, onder welke naam of welk voorwendsel ook, enige gift of gunst heb gegeven of beloofd. Ik verklaar en beloof dat ik, om iets in dit ambt te doen of te laten, rechtstreeks noch middellijk enig geschenk of enige belofte heb aangenomen of zal aannemen. Ik beloof dat ik getrouw zal zijn aan de Grondwet, dat ik de wetten zal nakomen en dat ik mijn plichten als lid van de gemeenteraad naar eer en geweten zal vervullen.' De heer ELDERS: Dat verklaar en beloof ik! De VOORZITTER: Van harte gefeliciteerd. (Applaus) 6.

Benoeming en installatie wethouder

De VOORZITTER: Dames en heren, ik verzoek de bodes om de stembriefjes uit te delen. Wat mij betreft kunnen meteen de stembriefjes voor de voorzitter en vicevoorzitter van het presidium ook meteen uitgereikt worden. Dan hoeft dat dadelijk niet meer te gebeuren. Allereerst gaan we over tot 9

het benoemen en installeren van een wethouder. Naar aanleiding van het vertrek van wethouder Van der Geld is er een commissie Benoeming wethouder, zoals we die kennen, en die heeft een advies voor de gemeenteraad opgesteld. Dat advies is aan de agenda toegevoegd. De commissie bestond uit vier raadsleden, de heer Hoeben namens De Bossche Groenen, mevrouw Hernández namens 50PLUS, de heer Peters namens PvdA en de heer Altenburg-Collin namens de VVD. Ik geef graag het woord aan de heer Hoeben om een toelichting te geven namens de commissie. De heer HOEBEN: De commissie Benoembaarheid wethouder bestaande uit inderdaad die mensen die u zojuist opnoemde, heeft de wethouderskandidaat mevrouw Craste getoetst op de eisen die zijn opgenomen in de Gemeentewet en het Reglement van Orde. Het advies van de commissie is bij de agendastukken toegevoegd. Zoals u in het advies van de commissie kunt lezen heeft de commissie geconstateerd dat de kandidaat-wethouder voldoet aan de formele vereisten voor het wethouderschap. De commissie concludeert daarmee dat mevrouw Craste benoembaar is als wethouder. De VOORZITTER: Dank u wel. U heeft een stembriefje gekregen en dat kunt u invullen. We hebben een stembureau en dat bestaat uit mevrouw Van der Kallen, mevrouw Samshuijzen en de heer Çifçi. Mevrouw VAN DER KALLEN: We hebben ons telraam erbij genomen.

Er zijn 37 stemmen ingeleverd, waarvan 37 stemmen voor. (Applaus) De VOORZITTER: U hebt aangegeven de verklaring en belofte te willen afleggen. 'Ik verklaar dat ik, om tot wethouder benoemd te worden, rechtstreeks noch middellijk, onder welke naam of welk voorwendsel ook, enige gift of gunst heb gegeven of beloofd. Ik verklaar en beloof dat ik, om iets in dit ambt te doen of te laten, rechtstreeks noch middellijk enig geschenk of enige belofte heb aangenomen of zal aannemen. Ik beloof dat ik getrouw zal zijn aan de Grondwet, dat ik de wetten zal nakomen en dat ik mijn plichten als wethouder van 's-Hertogenbosch naar eer en geweten zal vervullen.' Mevrouw CRASTE: Dat verklaar en beloof ik! De VOORZITTER: Van harte gefeliciteerd! (Applaus) Als wethouder neemt u natuurlijk ook afscheid van de gemeenteraad, dus u krijgt ook de afscheidscadeaus als raadslid. 7.

Installatie nieuwbenoemd raadslid

De VOORZITTER: In verband met de benoeming als wethouder en dus het vertrek van mevrouw Craste als lid van de gemeenteraad van 's-Hertogenbosch zijn wij niet meer compleet en betekent dat op basis van de Kieswet de heer Cremers voorgedragen is om raadslid te worden. Ik geef wederom het woord aan de heer Broekmeulen als voorzitter van de commissie Geloofsbrieven. De heer BROEKMEULEN: De benoemingscommissie heeft de bescheiden zoals bedoeld in de Kieswet van het nieuw te benoemen raadslid bestudeerd en in orde bevonden. De commissie adviseert tot toelating van de heer Cremers als lid van de gemeenteraad van 's-Hertogenbosch. De VOOZITTER: De heer Cremers, u heeft aangegeven de verklaring en belofte te willen afleggen. 'Ik verklaar dat ik, om tot lid van de raad benoemd te worden, rechtstreeks noch middellijk, onder welke naam of welk voorwendsel ook, enige gift of gunst heb gegeven of beloofd. Ik verklaar en beloof dat ik, om iets in dit ambt te doen of te laten, rechtstreeks noch middellijk enig geschenk of enige belofte heb aangenomen of zal aannemen. Ik beloof dat ik getrouw zal zijn aan de Grondwet, dat ik de wetten zal nakomen en dat ik mijn plichten als lid van de gemeenteraad naar eer en geweten zal vervullen.' De heer CREMERS: Dat verklaar en beloof ik! De VOORZITTER: Van harte gefeliciteerd als lid van de gemeenteraad van 's-Hertogenbosch! Schorsing

10

8.

Benoeming voorzitter en vicevoorzitter van het presidium

De VOORZITTER: Dan hebben we als laatste van de personele kwesties nog de benoeming van een voorzitter en vicevoorzitter van het presidium. De kandidaten daarvoor zijn de heer Roovers als voorzitter en de heer El Amraoui als vicevoorzitter. Ik kan u al van tevoren bevestigen dat beiden hebben aangegeven dat zij geen felicitatieronde wensen, dus we kunnen daarna gewoon gaan vergaderen. Ik verzoek de bodes om de stembriefjes op te halen en ik denk dat gezien de ervaring, de kwaliteit en de degelijkheid van het vorige stembureau, ik voorstel om mevrouw Van der Kallen, de heer Çifçi en mevrouw Samshuijzen wederom te vragen als stemcommissie, gezien hun bewezen kwaliteit. Mevrouw VAN DER KALLEN: Ik kan kort zijn. 37 stemmen en 37 voor bij allebei de partijen. De VOORZITTER: Gefeliciteerd de heer Roovers en de heer El Amraoui. (Applaus) 1.

Vragenhalfuurtje

De VOORZITTER: We hebben de agenda, maar daarvoor hebben we nog vier vragen voor het vragenhalfuurtje. Er is één vraag gesteld op mijn portefeuille, dus dat betekent dat mevrouw Hendrickx die vraag zal voorzitten. De eerste vraag gaat over Sluis 0, ingediend door de fracties van GroenLinks, D66 en PvdA. Mevrouw KORVER: In het Brabants Dagblad lazen wij afgelopen week over de herinrichting van Sluis 0 en de versobering daarvan. Er zouden onder andere minder bomen en lantaarnpalen komen. Dat vinden wij als indienende partijen absoluut niet wenselijk. Het belang van een veilige, prettige en klimaatbestendige leefomgeving is heel groot, zeker ook in het licht van de aandacht die momenteel uitgaat naar veiligheid op straat, vooral voor vrouwen. Het is dus voor ons onacceptabel als de versobering ten koste gaat van de veiligheid en leefbaarheid. Er waren ook al schriftelijke vragen over gesteld en door wat slordigheid van mijn kant heb ik verzuimd om die partijen ook onder de vragen te zetten, maar zij hebben aangegeven, de SP en De Bossche Groenen, dat zij de vragen ook graag mee hadden ingediend. Ik zal de vragen niet voorlezen, want volgens mij kan iedereen ze lezen. Ik ben vooral heel benieuwd wat de portefeuillehouder daarop te antwoorden heeft.

Wethouder RALPH GEERS: Dank u wel, en ergens ook terecht dat beide sets vragen ook gesteld zijn, zeker als het ook gaat over verlichting en de veiligheid op straat van met name vrouwen, want we zien inderdaad ook gewoon dat op een aantal donkere plekken, op hoekjes waar het is, vrouwen en ook andere mensen zich gewoon niet altijd veilig voelen en daar moeten we ook iets mee, niet alleen vanwege de actualiteit, maar ook gewoon omdat we dat met elkaar belangrijk vinden. En in die zin ook antwoord op vraag 2, zijn wij het er ook mee eens dat voldoende verlichting noodzakelijk is om ook de veiligheid op straat te vergroten en dat ook op peil te houden. Vraag 3 over hoe we de raad meenemen. Het zijn schriftelijke vragen, die gaan we ook nog netjes beantwoorden. Daarnaast nemen we de raad in dit uitvoeringsproject ook gewoon mee op elementen wanneer dat logisch is, dus ik kan me zo voorstellen dat richting oktober, november, als we de realisatieovereenkomst gaan tekenen, we ook de raad willen informeren. Het is een project dat al lang is vastgesteld maar waarvoor nu ook budget is vrijgegeven, dus we gaan gewoon de uitvoering in en nemen u op relevante punten daarin mee. U heeft in oktober vorig jaar ingestemd met de uitvoering van Sluis 0 om drie grote elementen te waarborgen, om de waterveiligheid te vergroten, om het Zuid-Willemspark een impuls te geven.

We geven daar meer ruimte voor groen, zichtlijnen worden verbeterd en minder stenen verharding dan nu het geval is. Na dat raadsbesluit werken we zoals we dat altijd doen, naar een voorlopig ontwerp en dat ga je optimaliseren richting een uitvoeringsontwerp of een definitief ontwerp. Dat is hoe we dat altijd doen en ook bij deze, om de puzzel stap voor stap te leggen. Dan zie je dus op dat moment ook dat voor de noodzakelijke spuikokers die voor de waterveiligheid nodig zijn, daardoor wat je op papier hebt bedacht niet altijd past. In dat ontwerp komen dus inderdaad drie bomen minder dan we oorspronkelijk hadden gedacht omdat we die spuikokers voor de waterveiligheid vooropstellen. De overige bomen krijgen uiteraard wel gewoon een plek in het gebied. Dan de openbare verlichting. De masten die er staan, worden vernieuwd. Daarmee blijft de verlichting ook gewoon voldoen aan de normen die daarvoor zijn. Door de nieuwe inrichting van het park met de bomen in één rij aan de zijkant van het park zijn zichtlijnen ook juist verbeterd, zodat je ook in dat zicht en het daarmee een opener park is en daarmee ook veiliger, omdat je veel meer zichtlijnen hebt op wat daar gebeurt. De masten in het park optimaliseren we en ook daar blijven we binnen de normen zoals we die daarvoor hebben over 11

voldoende licht, zodat iedereen veilig over straat kan met open zichtlijnen en met voldoende verlichting. De heer ROOVERS: Vindt de wethouder dat de kwaliteit van de openbare ruimte, ook de parkvoorziening, erop achteruit is gegaan met deze aanpassingen? En krijgen wij met de aanpassingen in het plan daar nog een beeldende voorstelling van, zodat de raad ook kan zien hoe het eruit gaat zien met deze aanpassing? De heer HOEBEN: We hebben vorig jaar de keuze gemaakt dat de sluisfunctie overeind blijft. Nu blijkt dat dus eigenlijk toch wel een versobering van het park, minder bomen is een kleine versobering. U zegt dat het nog wel meevalt. Maar ik vraag me af hoelang we die functie van de sluis overeind houden ten koste van wat de inwoner aan kwaliteit moet gaan ervaren daar? Wethouder RALPH GEERS: Uw raad heeft de ambities vastgesteld en het budget daarvoor beschikbaar gesteld. Daarbinnen hebben wij die ambities uit te voeren en dat mogelijk te maken. Als door de inrichting van die kolken voor de waterveiligheid er drie minder bomen extra geplaatst kunnen worden is dat gewoon iets wat in de uitwerking gebeurt. Het gebeurt op heel veel plekken als je echt naar het uitvoeringsontwerp gaat dat er iets verandert. We blijven die parkachtige omgeving krijgen, we blijven veel meer vergroenen, we blijven die verblijfskwaliteit verhogen.

Dat we daar af en toe andere materialen voor kiezen die minder onderhoudsbudget vragen doet niets af aan de kwaliteit die we daar met elkaar willen realiseren. De VOORZITTER: En de vraag van de heer Roovers? Wethouder RALPH GEERS: Ik kan me zo voorstellen dat we bij het maken van de definitieve overeenkomst dan ook een verbeelding meesturen naar uw raad. De VOORZITTER: Dank u wel. Dan ga ik over naar de vragen onder 2, 's-Hertogenbosch timmert flink aan de weg. De heer Hoeben. De heer HOEBEN: Er wordt inderdaad hard gewerkt in de stad en dat is goed voor de stad en daar zijn we blij mee. Maar sommige projecten eisen om begrijpelijke redenen een stukje van de infrastructuur op tijdens de bouw, om veilig te kunnen bouwen. Maar wat valt ons op? Dat vooral de fietser en de voetganger deze ruimte moeten inleveren en noodgedwongen een andere route moeten gaan kiezen, terwijl de automobilisten in alle richtingen ongestoord door kunnen rijden. Voorbeelden hiervan zijn de Brugstraat, Onderwijsboulevard en Hinthamerstraat. Dit zijn nu juist de plekken waarvoor we in dit huis eigenlijk al lang gepleit hebben om daar toch een stukje autoluwe binnenstad te creëren. Daarover hebben we dan de vragen, want het zou het domein van de fietser en de voetganger moeten zijn. De vragen zijn helder, maar ik wil ze wel kort toelichten.

Waarom is er gekozen om auto’s in twee richtingen de vrije doorgang te geven terwijl dit zeer drukke fietsverbindingen zijn? Waarom staat de gemeente toe dat er gelijktijdig aan de vrije zijde voor voetgangers de trottoirs geblokkeerd worden door hoogwerkers of voertuigen zodat voetgangers de rijbaan moeten gebruiken die al versmald is? Op welke wijze denkt de gemeente de verkeersveiligheid nog te kunnen waarborgen? Hoe verhouden deze situaties zich nu tot de ambities en besluiten van deze raad en waarom is er niet gekozen met het oog op de autoluwe binnenstad om bijvoorbeeld weer de term living lab in te voeren en te leren hoe het verkeer zich aanpast als de situatie wijzigt? Wethouder ROY GEERS: Vooropgesteld is het college natuurlijk heel blij dat De Bossche Groenen blij is met alle ontwikkelingen in onze stad en die ontwikkelingen vragen natuurlijk ook af en toe wat ruimte om die ook te kunnen realiseren. Om dan even de vragen te beantwoorden, bij elke gehele of gedeeltelijk wegafsluiting wordt er ook per situatie gekeken hoe we de bereikbaarheid en de verkeersveiligheid kunnen waarborgen en dat is ook in deze situaties gedaan.

Even als voorbeeld, de Brugstraat, waarbij we eigenlijk de fietser bijna parallel aan de Brugstraat met nauwelijks een langere route kunnen laten rijden, terwijl auto’s, het openbaar vervoer, de hulpdiensten, als we die zouden moeten omleiden gaat dat via de woonstraten, waardoor juist de veiligheid in die woonstraten ook afneemt en de fietsveiligheid hebben we op deze manier juist geregeld door een heel kleine omleiding te creëren. De tweede vraag, het is inderdaad een stad in ontwikkeling, ook wij zijn daar blij mee. De ene keer gaat dat om het voegen van een gevel, de andere keer een volledige renovatie en de andere keer een grootschalige ingreep in het stedelijk 12

systeem dat we hebben. Daar hebben we af en toe die ruimte voor nodig en dan wordt er altijd gekeken naar de beste wijze om dat te regelen, waarbij we ook kijken naar de minste vorm van overlast. Daarbij volgen we een proces waarbij een vergunning of toestemming is vereist en waar ons bereikbaarheidsteam ook meekijkt in de aanvaardbaarheid van de hinder die daar ontstaat, maar ook de logische omleidingen of de logica achter de omleidingen die erin zitten. Dan op vraag 3. Allereerst benadrukt het college dat het ongelofelijk belangrijk is dat alle verkeersdeelnemers alert zijn als ze deelnemen aan het verkeer. Alert voor zichzelf, maar ook alert voor de ander. Zeker als de situatie is gewijzigd of tijdelijk is gewijzigd, daar ligt dan ook een rol voor elke individuele verkeersdeelnemer, maar ook de gemeente heeft naast bereikbaarheid die veiligheid echt hoog in het vaandel staan, en daar kijken we ook nadrukkelijk welke maatregelen er nodig zijn om die veiligheid te waarborgen. Juist in het voorbeeld van de Brugstraat zorgen we ervoor dat de fietser die alternatieve route heeft, waardoor de veiligheid voor die fietser ook geborgd wordt. Het vierde antwoord, u heeft inderdaad een aantal besluiten genomen als het gaat over mobiliteit en bereikbaarheid in de binnenstad.

Ik denk dat de maatregelen die we nu hebben genomen op de Brugstraat daar ook goed in passen, want u heeft bij dat besluit ook echt een aantal voorwaarden genoemd en juist die voorwaarden hebben we hier ook gerespecteerd en ook gezorgd dat de binnenstad bereikbaar blijft, want dat is een belangrijke opgave, ook als het gaat om tijdelijke situaties. Dan uw vijfde vraag voor wat betreft het living lab. Ik zou bijna een vraag willen terugstellen, maar dat is mij natuurlijk niet toegestaan. Maar de vraag in welke mate een living lab door een tijdelijke maatregel relevante informatie oplevert, is natuurlijk ook van belang. Want een tijdelijke maatregel die we nemen is teruggedraaid op het moment dat mensen eraan gewend zijn, en daarmee zien we dus ook niet wat de werkelijke ontwikkeling is bij zo’n living lab, maar wat men in die tijdelijkheid gaat doen, op zoek naar de juiste route. In dat opzicht hebben wij een zorgvuldige afweging gedaan in de maatregelen die we nemen en zijn we niet aan het experimenteren met de samenleving. De heer HOEBEN: Allereerst die living lab. Op de Onderwijsboulevard was dat ook een vaste periode en dat was nu juist een tijdelijke maatregel die naderhand teruggedraaid zou worden waar goed over nagedacht was. Ik vind de argumentatie een beetje raar, dus ik wil daar graag meer over weten.

Waarom is dat niet serieus overwogen? Daarnaast is het zo, bij vraag 3 gaat het echt over, aan de ene zijde is het afgezet, aan de andere zijde worden steigers en hoogwerkers neergezet, dus is het ook weer afgezet. Dan heb je twee zijdes afgezet voor fietser en voetganger en dat was niet de afspraak. Dat doen we zomaar en daar worden geen maatregelen voor genomen. Dat geldt ook op de Onderwijsboulevard. Daar heb je dezelfde situatie. De VOORZITTER: Laten we het even politiek houden, want het gaat bijna over waar steigers staan en waar niet. Wat is uw politieke vraag? De heer HOEBEN: Waarom accepteren we het als we een tijdelijke maatregel hebben aan de linkerkant, dat we rechts alles volbouwen en dat niemand daar iets aan doet, terwijl er gewoon gevaarlijke situaties ontstaan? Waarom accepteren we dat? De heer VAN HATTEM: Eigenlijk een beetje aansluitend daarop. We hebben het afgelopen jaar geconstateerd dat bij de verbouwing van bijvoorbeeld Huis73 heel de straat werd geblokkeerd door een paar grote vrachtwagens die daar bij de verbouwing bezig waren, dat de winkeliers bijna niet eens meer hun eigen winkel in konden ’s ochtends. Dan vraag ik me af, dat is een project dat de gemeente zelf initieert, welke afspraken er worden gemaakt, juist bij zulk soort bouwwerkzaamheden.

Want we hebben niet voor niets bouwregelgeving in deze gemeente om te voorkomen dat voor het verkeer, en of het nu auto’s, voetgangers of fietsers zijn, de straat geblokkeerd wordt. Kan de wethouder daar meer duidelijkheid over geven? Mevrouw SAMSHUIJZEN: De wethouder geeft aan dat er voor fietsers een prima omleiding is gecreëerd, eigenlijk in lijn met het STOMP-principe, waar de wethouder ook achter staat. Nu moet ik zetten dat ik zelf niet zo van het anekdotisch bewijs ben. Ik ken toch best wat mensen, fietsers en voetgangers die het best wel onprettig vinden. Nogmaals, ik ben niet zo van dat anekdotisch bewijs. Maar is de wethouder bereid om zoiets over een best wel lange periode, die afsluiting nu wel even te evalueren en niet te kort door de bocht te gaan door te zeggen dat het zo een prima oplossing is? Wethouder ROY GEERS: Om te beginnen bij de laatste vraag, we zijn eigenlijk continu aan het kijken, ook als er omleidingen zijn ingevoerd, hoe de omleiding functioneert en in welke mate we 13