Notulen raadsvergadering 2021-05-26

VERGADERING VAN DE GEMEENTERAAD VAN 's-HERTOGENBOSCH OP 26 MEI 2021 AANVANG 19.00 UUR

Voorzitter:

drs. J.M.L.N. Mikkers

Griffier:

drs. W. Amesz

Leden aanwezig:

J.J.E.L. van Creij, mw. Y. Dogan LLM, mw. ing. E.E.M. Eigenhuijsen, R.J.J. Geers, F.G.F. van Genugten, J.J.M. Gersjes, mw. J.M.C. van Gool, ing. A.J.G. de Groot, M.A.W.A.M. Hack, A.W.J.A. van Hattem LLB, mw. A. Hernández, W.B.G. Hoeben, mw. J.M.M. Hoog Antink, mr. F. Kabbouti, drs. P.E. Kagie, mw. R.F. van der Kallen-van der Donk, drs. R.M.J. van den Kerkhof, , mw. J.C.H. Lokhoff-Tiebosch, H.J.M. Mees, mw. drs. H.M. Mees-Huibers, D.J.G. Peters, M.C.J.M. Ploegmakers, B.F.C. Roovers, A.P.R.G.M. van Rosmalen, A.M. Rotman, mw. drs. E.J. de Ruiter, P. Slikker, G.J.I.J. Smeets MBA, O.R. Thelissen, F.H. van Valkenburg, G.M.M. Verbruggen, mw. mr. drs. I.E.C. Visschedijk, mw. C.K.J. Visscher, mw. J.P.M. Welten-van Doremalen, P.H. Wiggers en mw. ir. I.J.J. van Zwambagt

Tevens aanwezig de wethouders:

Afwezig:

ing. R.A.P. Geers, M.J.J. van der Geld MSc mr. J.W.F. Hoskam, U. Kâhya en mr. H.C. van Olden mw. drs. J. Hendrickx, P.M. van der Krabben. R.G. Vonk,

1.

Vragenhalfuurtje

2.

Vaststelling agenda van de raadsvergadering

3.

Ingekomen stukken en mededelingen

4.

Bekrachtiging geheimhouding financiële stukken Theater aan de Parade

5.

Algemene beschouwingen

De VOORZITTER: Dames en heren, van harte welkom bij deze raadsvergadering. Voordat wij starten met deze raadsvergadering verzoek ik om een moment van stilte. Stilte De VOORZITTER: Iedereen van harte welkom, mensen van de pers van harte welkom. Nadat Europa helemaal op zijn grondvesten trilde, is de pers nu weer aanwezig bij de raadsvergadering van de gemeente 's-Hertogenbosch. Welkom, een ander theater, en natuurlijk ook de mensen die thuis kijken via NotuBiz of YouTube van harte welkom. We hebben berichten van verhindering van de heer Vonk, mevrouw Hendrickx en de heer Van der Krabben. Mevrouw Van Zwambagt komt wat later en ik zie dat ook een aantal anderen verlaat is. De heer Kagie was net te laat en ik verwacht mevrouw Hernández en mijnheer Van Hattem nog. We hebben het vandaag over de algemene beschouwingen en het gaat vanavond voornamelijk via het spreekgestoelte. 1.

Vragenhalfuurtje De VOORZITTER: Er zijn geen vragen voor het vragenhalfuurtje binnengekomen.

2.

Vaststelling agenda van de raadsvergadering

De agenda wordt vastgesteld. 1

3.

Ingekomen stukken en mededelingen

De heer VAN CREIJ: De heer Kagie heeft zijn pasje niet, maar hij wil de brief van de wijkraad Kruisstraat actief agenderen voor de commissie. Ten aanzien van de overige ingekomen stukken worden volgens voorgestelde behandelwijze besloten. 4.

Bekrachtiging geheimhouding financiële stukken Theater aan de Parade

De VOORZITTER: Dan agendapunt 4, Bekrachtiging geheimhouding financiële stukken Theater aan de Parade. Het gaat vandaag om het bekrachtigen van het besluit tot geheimhouding, om die bekrachtiging van de stukken zoals die voor uw raad bij de griffie ter inzage zijn gelegd dan vanavond ook toe te passen. Het gaat vanavond puur over de procedure en over de inhoud van het voorstel. Ik inventariseer graag wie daarover het woord wil voeren. Mevrouw Visscher van de SP, aan u het woord. Mevrouw VISSCHER: Voorzitter, we hebben het over de geheimhouding. Mijn fractie is daar op zich niet gemakkelijk voor, daar moeten zwaarwegende redenen voor zijn en vooral in dit geval waarin het gaat om een flinke kostenoverschrijding vragen wij ons af waarom die geheimhouding zo nodig is want we willen in principe gewoon transparant met onze burgers kunnen praten over deze overschrijding en ook over de hele procedure rond het Theater aan de Parade. Uit wat er al in de kranten heeft gestaan, kunnen we niet direct herleiden wat de reden voor geheimhouding zou zijn. Ik vind het moeilijk om de stukken in te zien en dan te zeggen 'o ja, dat is de reden' want dan mag ik er vervolgens niet meer over praten, dat is altijd moeilijk. Ik vind geheimhouding gewoon heel zwaar en ik zou op zich liever hebben dat we daar geen geheimhouding over hebben, tenzij u ons kunt vertellen waarom dit per se nodig is.

Als daar een hele goede reden voor is, willen we daar wel over nadenken, maar zo an sich zie ik daar geen reden toe en ik zou hem willen opheffen. Mevrouw VAN GOOL: Daar zijn we alweer op dit dossier en dat zelfs met een speciale wethouder, een theaterwethouder. Wat ons betreft maximale openbaarheid van de stukken, maar als het concurrentiegevoelig is, en daar ligt voor ons wel de nuance, als het financieel nadelig is voor de stad dan zijn wij er niet voor om alles te openbaren. We zien alweer een ander probleem of tegenvaller op dit dossier want hoe kan een aannemer nou € 1,4 miljoen schadeloosgesteld worden voor vertraging en daarnaast € 1,7 miljoen krijgen voor versnelling? De VOORZITTER: Mevrouw Van Gool, het gaat vandaag om de procedure. Mevrouw VAN GOOL: Ja, sorry ik heb de stukken verder nog niet kunnen inzien en het is allemaal gokken. De afspraak staat en ik wil ze in ieder geval inzien. Dat is ons standpunt, dank u wel voorzitter. De heer VAN CREIJ: Een vergelijkbare bijdrage. Stukken moeten gewoon openbaar zijn en als er daadwerkelijk stukken zijn die te vertrouwelijk zijn, mogen die wat ons betreft best weggekalkt zijn zoals wel vaker gebeurt, maar gewoon zo open en transparant mogelijk richting ons, maar ook richting de achterban, dat wat er gebeurt te billijken is. De heer HOEBEN: Dezelfde lijn als de SP al heeft verwoord, ik heb daar weinig aan toe te voegen.

Wij denken gewoon dat het open en transparant moet kunnen. Als dat niet kan, moet je andere middelen inzetten zoals uitstel van het voorleggen. Tot zover. De heer VAN HATTEM: Excuus voor mijn iets latere binnenkomst. Wat de PVV betreft, moeten die stukken zo veel mogelijk openbaar zijn. Mevrouw HERNÁNDEZ: Ik sluit me aan bij de woorden van onze collega van de SP. De heer KAGIE: Ik sluit me aan bij de woorden van de heer Van Hattem en mevrouw Visscher. De heer GERSJES: Wat Bosch Belang betreft alles transparant. Het geld is van de burgers en die mogen weten waarvoor ze betalen. 2

Wethouder VAN OLDEN: We gaan natuurlijk geen geheimhouding opleggen als het niet gaat om concurrentiegevoelige informatie. Juist op dit dossier en juist de afgelopen veertien jaar hebben we de behoefte om zo veel mogelijk in de openbaarheid met elkaar te delen. Als hier aan de inhoudelijke kant de potentie is dat we voor de gemeente schadelijk handelen dan doen we dat niet, in het belang van de stad, de inwoners en de samenleving. Daarom heeft het college geheimhouding op die stukken gelegd en een aantal van u heeft al een afspraak gemaakt om die in te zien. Tot zover. Tweede terrein Mevrouw VISSCHER: Het is voor ons natuurlijk moeilijk te bepalen als je de stukken niet hebt gezien, maar ook gezien wat er allemaal al over die stukken in de krant stond, vind ik het heel moeilijk om te bepalen waar nog zo veel geheimhouding over mogelijk kan zijn. Het lijkt me dat een groot deel van de stukken al openbaar kan zijn, die gegevens liggen er al en ik kan me echt niet voorstellen dat het niet allemaal openbaar kan. We blijven hier grote moeite mee houden. U kunt het natuurlijk ook niet toelichten omdat we dan in de inhoud komen, het is een beetje een catch 22. Ik hoop dat u toch nog iets kunt zeggen, maar ik zie daar al grote twijfel. Het blijft moeilijk. De heer VAN DEN KERKHOF: Onze houding is uiteraard: transparantie ja, maar zolang dat het belang van de gemeente niet schaadt.

Ik heb de wethouder goed gehoord, hier zit de potentie in dat dit het geval kan zijn en daarom steunt mijn fractie deze geheimhouding. Mevrouw VAN GOOL: Wij gaan de geheimgehouden stukken bekijken en als we het er dan niet mee eens zijn, komen we er nog op terug. De VOORZITTER: Maar de geheimhouding is de geheimhouding, dus als geheimhouding is opgelegd, dan is die opgelegd. De raad kan hem opheffen, dat klopt. De heer VAN HATTEM: Ik zal zelf waarschijnlijk geen gebruikmaken van die inzage want als er geheimhouding op ligt kun je er vervolgens in het openbaar helemaal niets mee en dat is natuurlijk een grote hindernis. Ik heb nog wel een vraag aan de wethouder want ik vond zijn toelichting zojuist zeer summier. Mijn vraag aan de wethouder is of hij bereid is om in ieder geval per document aan te geven waarom op dat specifieke document op ieder betreffend onderdeel geheimhouding ligt, zoals dat ook bij een Wob-verzoek gedaan zou moeten worden. Niet alleen een algemene brief waarin staat dat er geheimhouding op ligt omdat bepaalde financiële belangen in het geding zijn, maar dit per document bepalen en de documenten die wel beschikbaar zijn aan de raad verstrekken met eventuele zwartlakking van privégegevens. De heer KAGIE: Wij zitten op dezelfde lijn als de heer Van Hattem.

We zitten hier niet in een speeltuin om de belangen van de gemeente Den Bosch en haar burgers op het spel te zetten, maar wij zitten op de lijn dat wij de stukken wel bestuderen, maar dan wel graag, zo veel de heer Van Hattem het aangeeft, weglakken waar het allemaal niet wenselijk is en ik denk dat het goed is om elkaar daarna goed aan te kijken: hé, wacht eens even, driekwart van die stukken kan gewoon op tafel en één document, één onderdeel kan niet op tafel omdat dit inderdaad allerlei gevoeligheden in zich draagt. Dat is onze lijn. Wethouder VAN OLDEN: Er zitten gewoon aanbestedingstechnisch concurrentieachtige elementen in die op dit moment niet openbaar gemaakt kunnen worden. Die twee stukken zien op het totaal van wat er nu nog moet gebeuren. Op dit moment kan dat niet en als je een stukje fileert en je een aantal regels zwart lakt, wat overigens meestal ziet op namen en hier gaat het om de inhoud van die stukken, brengt dat te veel risico met zich mee. Er zit natuurlijk een einde aan het verhaal en we moeten in de loop van de komende maanden/jaren kijken op welk moment we wat kunnen delen.

Er komen ook gewoon volgens het gebruikelijke systeem voortgangsrapportages over de voortgang van de bouw en wellicht kunnen we in de toekomst in beslotenheid iets met elkaar delen, maar er zit een behoorlijke tijd in de uitvoering op dit moment, dus we moeten ook kijken hoe dit voortgaat met de bouw. Op dit moment is het concrete antwoord op uw vraag mijnheer Van Hattem en mijnheer Kagie: we gaan deze stukken nu niet voor de helft zwartlakken of weet ik veel wat, per regel kijken wat wel kan, want het is een afgebakend verhaal. Er moet nog een aanbesteding plaatsvinden en als die bedragen op straat liggen, weet ik zeker dat het niet goed gaat. De heer KAGIE: Op een gegeven moment ben je uit die aanbestedingsfase en dan is die 3

concurrentiegevoeligheid niet meer aan de orde. Dan is het gelopen en dat kan toch geen jaren duren, dan kunnen de documenten die daaronder liggen toch binnen afzienbare tijd gewoon op tafel liggen? De heer VAN HATTEM: Ik moet toch even reageren op wat de wethouder zei. Ik begrijp dat als er nog aanbestedingen moeten plaatsvinden… De heer GEERS: Voorzitter, even een punt van orde. We hebben twee termijnen van de raad gehad, dus óf een vraag aan de portefeuillehouder, of het is een stemverklaring en dan gaan we richting stemming. De VOORZITTER: Een interruptie dus. De heer VAN HATTEM: Dan is het interruptie richting de wethouder en zo bedoelde ik hem ook, ik weet niet wat ineens het probleem is. Als bepaalde zaken in een aanbesteding nog niet openbaar kunnen worden gemaakt, kan wel maximaal worden gekeken wat wel openbaar kan worden gemaakt en kan in ieder geval wel een uitgebreide toelichting per onderdeel worden gegeven. Is de wethouder bereid die toelichting te geven op ieder onderdeel, zodat de raad wel optimaal geïnformeerd is? Wethouder VAN OLDEN: Op een gegeven moment is de aanbesteding inderdaad afgerond en dan zullen we daar in de loop van het traject naar kijken, maar nu staat in dit raadsvoorstel wanneer de geheimhouding eindigt en dan zullen we ermee terugkomen.

Nogmaals, voor ons is het een geheel en we gaan nu niet per onderdeel of per halve alinea zeggen wel of niet, dat komt na afloop. Dat is wat ons betreft in het belang van de stad en het theater. De heer DE GROOT (stemverklaring): Ik wil graag namens mijn fractie een stemverklaring afleggen en die is als volgt. Ook onze fractie is voor maximale openheid, maar zodra het economische of financiële belangen van onze gemeente, en in deze situatie zelfs van een private onderneming, kan schaden houdt het voor ons op en wij gaan akkoord met dit voorstel. Het voorstel is door de gemeenteraad aangenomen. De leden van de fracties van Bosch Belang (Gersjes, Van Valkenburg, Wiggers), SP (mw. Visscher, Roovers, mw. Lokhoff), PVV (Van Hattem), gewoon ge-DREVEN (Van Creij) en De Bossche Groenen (mw. Mees, Hoeben) hebben tegen gestemd. 5.

Algemene beschouwingen

De VOORZITTER: Dan ga ik over naar de algemene beschouwingen. In alternerende volgorde van oppositie en coalitie, hoewel de raad als orgaan dat helemaal niet kent, maar zo hebben we het wel afgesproken. We beginnen bij Bosch Belang en dat zal alternerend iedereen aan het woord komen. U krijgt acht minuten spreektijd exclusief korte interrupties om de algemene beschouwingen van uw partij op de Voorjaarsnota 2021 te geven. Het verdere proces, ik denk ook van belang voor de kijkers thuis, vandaag een korte inleiding van de fracties, daarna een korte reactie van het college, waarschijnlijk door de wethouder van Financiën en daarna gaan wij uit elkaar. Dan komen wij in de commissieronde bij elkaar terug en daarna nog in een raadsvergadering waarin uiteindelijk de voorjaarsnota vastgesteld wordt met alle moties en amendementen die daaraan gekoppeld worden. Als eerste gaan we naar fractie van Bosch Belang en dat is de heer Gersjes. De heer GERSJES: Voorzitter, ten eerste wens ik de heer Van der Krabben beterschap, hij heeft iets aan zijn stembanden en kan ons vandaag niet goed te woord staan, vandaar dat ik hem vervang. Bij deze behandeling van de voorjaarsnota kunnen we niet om de ingrijpende landelijke ontwikkelingen heen, de coronacrisis raakt alle gemeenten in Nederland en hun inwoners hard.

We moeten alle zeilen bijzetten om de nadelige gevolgen voor onze burgers, buurtverenigingen, bedrijven en culturele instellingen zo veel mogelijk te verzachten. Uiteraard binnen onze financiële mogelijkheden en zonder alle lasten die eruit voortvloeien volledig af te wentelen op onze toekomstige generaties. 's-Hertogenbosch staat er financieel gelukkig relatief goed voor, dat blijkt uit de jaarrekening van 2020. Dit vanwege ons jarenlange solide financiële beleid. Voorzitter, als ik naar de voorjaarsnota kijk, kunnen we instemmen met de voorgestelde marsroute op weg naar een beleidsarme Begroting 2022. Op dit moment zijn er veel onzekerheden. Komt het rijk ons financieel tegemoet? Er zal veel afhangen van het antwoord op die vraag en het is eigenlijk ondoenlijk om nu zinnig te spreken over nieuw beleid of extra ombuigingen. Over het Sociaal Zorgfonds. Voorzitter, ik geef u namens onze fractie mee dat voldoende vulling van het Sociaal Zorgfonds voor ons topprioriteit 4

nummer 1 is. We moeten de zorg voor onze kwetsbare inwoners linksom, rechtsom of door het midden zo goed mogelijk op peil houden. Binnenkort hebben we inzage in de Bossche zorgmonitor om te zien wat de financiële situatie is, zou u al een tipje van de sluier kunnen oplichten over wat we kunnen verwachten voorzitter? Voorzitter, het spreekt voor zich dat we op langere termijn toch met de noodzaak van nieuwe extra ombuigingen te maken krijgen, daar hoef je geen helderziende voor te zijn, maar op dit moment is het vooral leven met onzekerheid, wachten op een nieuw kabinet, wachten op duidelijkheid over compensatie die het rijk ons gaat bieden. We weten ook dat er een eind aan al het wachten komt en daarna zullen toch pijnlijke keuzes gemaakt moeten worden. Het maakt de taak van de nieuwe gemeenteraad in 2022 er zwaarder op omdat de gevolgen van de coronacrisis nog jaren duren, het duurt nog jaren voordat de economische schade is hersteld. U stelt voor om € 10 miljoen aan het Structuurfonds toe te voegen voor de bouw van de nieuwe brug over de Dieze, onderdeel van de Bossche Stadsdelta.

Voorzitter, mijn vraag is: waarom is er nog geen voorlopige gemeentelijke financiële inschatting voor dit gehele belangrijke en omvangrijke project, kunt u ons hier op korte termijn van voorzien? Wij zien in het verlengde van de actieve informatieplicht graag dat het college bij langdurige complexe onderwerpen meer inhoud geeft aan de actieve informatieplicht ten opzichte van de raad. Meestal krijgen we de hoofdmoot van de financiële consequenties pas voorafgaand aan het moment van de besluitvorming onder ogen en wij willen meer gedetailleerde financiële informatie tijdens het volledige besluitvormingsproces en later ook tijdens de uitvoering van projecten. Bent u bereid hier inhoud aan te geven? Voorzitter, thuiswerken. Het is interessant om te zien hoe de ontwikkeling van thuiswerken na de coronacrisis noodgedwongen vorm heeft gekregen. Veel organisaties en managers waren voor de coronacrisis niet zo'n voorstander van thuiswerken, dat hielden ze vaak tegen en dat is door de coronacrisis aan het veranderen. Een vraag die hierbij naar boven komt is of het college al zicht heeft op wat dit voor de gemeentelijke huisvesting betekent.

Tot slot spreek ik graag onze dank uit voor de uitvoerige informatie over ons Coronaherstelfonds, de financiële impact en het maatregelenoverzicht, maar ik wil ook iets over de Bossche Zomer zeggen, namelijk dat deze een succes voor de ondernemers is omdat zij hier weer wat financiële hoop en zekerheid uit kunnen putten. Je hoort in de stad dat de gemeente nu ruimhartig omgaat met het verlenen van vergunningen, waar eerst lange procedures en onderzoeken voor nodig waren, bijvoorbeeld om een terras te vergroten, is dat nu geen enkel punt van discussie meer. Kijk hier naar beneden en zie hoe mooi het hier voor ons bestuurscentrum is, ineens staat er een rij tafeltjes om een horecaondernemer te hulp te schieten. Complimenten aan de ambtenaren die hier speciaal als aanspreekpunt of als aanspreekteam voor hebben gezorgd. Houdt dit in stand zou ik zeggen, ook na de coronacrisis. Tot zover mijn betoog. De VOORZITTER: Bedankt mijnheer Gersjes. U weet dat de vragen voornamelijk in de commissies worden behandeld, vandaag zijn het echt de algemene beschouwingen. De heer Geers namens de VVD-fractie. De heer GEERS: Dank u wel voorzitter, het vaccineren versnelt en het einde van de coronacrisis komt in zicht, langzaam komen we uit de pandemie die ons zo overvallen heeft.

Door ons samen aan de maatregelen te houden, door samen te zorgen en de horeca te ondersteunen en door samen de Bossche gemeenschapszin levend te houden, gaan we die eindstreep met elkaar halen. Tegelijkertijd brengt die eindsprint wel veel onzekerheid met zich mee, nog altijd kunnen er veel dingen niet en nog altijd krijgt onze economie flinke klappen. Daarom is het onze taak om er alles aan te doen om onze bedrijven, onze verenigingen en onze gezinnen door de crisis te helpen, op korte en op lange termijn. We moeten een antwoord hebben op de zorgen van onze inwoners en ondernemers; hoe zorgen we dat bedrijven economisch perspectief hebben als de steunmaatregelen straks stoppen, hoe zorgen we dat toeristen en dagjesmensen weer naar onze binnenstad komen, hoe zorgen we dat de kinderen niet laten achterlopen in hun ontwikkeling vanwege de crisis en voor de langere termijn moeten we zorgen voor een evenwichtige arbeidsmarkt, meer betrokkenheid bij de eigen club en de eigen buurt en moeten we onze openbare ruimte voor iedereen leefbaar maken. We moeten ook een antwoord vinden op het vraagstuk hoe we onze inwoners weerbaarder maken. Mensen met een gedegen basisopleiding, een sterk sociaal netwerk en die fysiek fit zijn, hebben een grotere kans om weerbaar te zijn tegen tegenslagen.

Daarom moeten we ook serieus invulling geven aan preventie, zodat mensen meer zelf kunnen en er minder overheidsinterventie nodig is. Ook onze economie vraagt aandacht. Ondernemers worden zowel landelijk als lokaal ondersteund om hun bedrijf overeind te houden en banen te behouden, maar die steun is niet oneindig. Het behouden van werkgelegenheid moet prioriteit nummer 1 zijn en daarom is het goed dat het college bijvoorbeeld investeert in eerste hulp bij geldzorgen voor ondernemers, zo kunnen we schulden terugdringen, maar denk ook aan Future Fit van OndernemersLift+, een programma waarbij met behulp van business 5

developers wordt gekeken hoe een bedrijf met perspectief uit de crisis kan komen. Wat ons betreft, mag die inzet wel wat sterker, we moeten namelijk niet alleen de traditionele banen behouden maar we moeten ook zorgen voor werk dat toekomstbestendig is en daarbij zijn creatief ondernemerschap en innovatie cruciaal en die hebben ook nog wel een impuls nodig. Een vernieuwde economie vraagt ook om een goede aansluiting van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt. Als er in een bepaald vakgebied geen toekomst meer is, moeten we al voordat mensen in de bijstand terechtkomen, kijken naar de transitie naar een andere baan. De arbeidsmarkt is nog steeds erg krap, vooral bij ambachten en technische beroepen, een notaris was vroeger het summum, maar wordt tegenwoordig bereikbaarder en betaalbaarder dan een loodgieter. Door de coronacrisis dreigen jongeren vertraging in hun ontwikkeling en in de toegang tot de arbeidsmarkt op te lopen. We moeten jongeren helpen bij het grijpen van die kansen, denk bijvoorbeeld aan het uitbreiden van het beschikbaar stellen van laptops voor kinderen en scholieren, zodat iedereen kan meedoen en we ook het ICT-onderwijs een enorme boost geven, of het voortzetten van het traject Technische oriëntatie waarin we jongeren met een rugzakje bij SPARQ aan een baan in de techniek hebben geholpen.

De eerste tien waren een groot succes en het is nu tijd om te investeren in de volgende tien. Corona heeft ook effecten op hoe we onze werkweek inrichten, meer thuiswerken zorgt ook dat we meer gebruikmaken van de eigen omgeving om te gaan lopen of fietsen tussen de werkzaamheden door of aan het einde van de werkdag. Onze openbare ruimte wordt daardoor anders en intensiever gebruikt en we moeten onze openbare ruimte daarom ook zo inrichten dat sporten en recreëren daar mogelijk is. De grootste bestuurlijke opgave die de komende jaren op ons afkomt, is de verdeling van schaarse ruimte, parkeren, wegen, wonen, energie, groen, water en werken dringen om voorrang als het gaat om het ruimtebeslag. Wat de Bossche VVD betreft, blijven we de komende jaren doorbouwen in het hoge tempo dat dit college heeft ingezet. Daarbij staat kwaliteit voorop, mensen willen prettig wonen in een huis dat goed bereikbaar is en waar je gewoon je auto kunt parkeren. Dat is wel iets wat de aandacht vraagt, we bouwen namelijk huizen voor echte mensen, echte huizen en geen luchtkastelen voor idealisten, dus parkeren moet een integraal onderdeel van het bouwen zijn. Wij zien woningbouw ook als middel om onze dorpen te versterken, meer mensen zorgen er ook voor dat voorzieningen kunnen blijven bestaan.

Onze dorpen hebben een eigen karakter en daar moeten we dus passend bouwen, geen flats aan de randen van Vinkel of Nuland, maar grondgebonden woningen zodat ook jonge gezinnen een plek in onze dorpen kunnen vinden. Voorzitter, ergens wonen is meer dan een dak boven je hoofd en een route naar de snelweg, je bent ook onderdeel van een samenleving en de carnavalsclubs of sportclubs in de dorpen hebben de vrijwilligers keihard nodig om te overleven. We hebben het afgelopen jaar laten zien dat we een sociale samenleving zijn en daarin moeten we wel blijven investeren, we zijn een samenleving en geen 'naastelkaarleving'. We hebben daarmee het afgelopen jaar de mooie kant van de samenleving gezien, maar ook de minder fraaie kant, het hufterige en asociale gedrag is toegenomen en het maatschappelijke debat is verder verhard. Tel daarbij de groeiende groep gelovers in complottheorieën op en je hebt reden om je zorgen te maken. Het is dan ook van belang dat wij als overheid de normen blijven bewaken en blijven aangeven welk gedrag niet acceptabel is en dat begint met aanwezigheid op straat, met aanspreken en met beboeten.

Versta me ook goed dat het college inzet op vier extra handhavers en soms is een goed gesprek of het bieden van perspectief ontzettend belangrijk, maar hufters mogen ook de consequentie van hun gedrag ervaren en we roepen het college ook op om naast de preventie ook echt in te zetten op repressie. Het maakt onze stad alleen maar mooier als we met elkaar de normen weer leren kennen. Voorzitter, de crisis raakt ons hard, maar door jarenlang degelijk beleid staan we er relatief goed voor, in sociale en economische zin maar ook in financiële zin. Door de juiste keuzes hebben we een spaarpot waarmee we de klappen kunnen opvangen, maar we moeten wel op de centen blijven letten want we maken ons wel zorgen over het meerjarenperspectief en met name in het Sociale Zorgfonds want die spaarpot heeft toch een beetje kunnen verbloemen dat ook wij de afgelopen jaren in het Sociaal Domein ontzettend de min in zijn gegaan en we hopen met elkaar dat het rijk over de brug komt, maar als die dat niet doet, ontkomen wij er ook niet aan om in het Sociaal Domein scherpe keuzes te maken. Voorzitter, u kent de Bossche VVD ook als een optimistische partij en ik ga niet met zorgen maar positief eindigen.

We hebben in onze gemeente een creatieve culturele sector waarin de samenwerking steeds beter gaat, een economie waar via de Jamfabriek, SPARQ, de JADS en andere organisaties innovatie wordt omgezet in nieuwe bedrijven en nieuwe werkgelegenheid. We zijn een van de prettigste gemeenten om in te wonen, we zijn er voor de mensen in de samenleving die ondersteuning nodig hebben, we hebben dorpen met karakter en een binnenstad met ongekende potentie. Voorzitter, als er één gemeente is die vertrouwen in de toekomst mag hebben, dan is het 's-Hertogenbosch. Tot zover. De heer HOEBEN: Een kort vraagje aan de heer Geers van de VVD. Ik hoorde zijn betoog over 6

de koppeling tussen een woning en een parkeerplaats en voor dorpen snap ik dat, daar is één parkeerplaats per woning vaak niet eens voldoende, maar hoever trekt u dat door, laat u bijvoorbeeld de parkeernormen in de binnenstad los, waar ligt die grens ergens? De heer GEERS: Je ziet de afgelopen jaren dat parkeren een ‘afterthought’ aan het worden is. We zetten een huis neer en gaan er dan maar vanuit dat mensen spontaan een auto gaan delen of spontaan de fiets, de bus of de trein pakken, maar dat is gewoon niet de realiteit. Mensen hebben gewoon een auto nodig om naar bepaalde plekken te gaan en ze hebben die auto. Als je dat in het begin niet goed regelt, is het enig effect dat die parkeervraag er wel komt en dat wij als overheid er een oplossing in onze openbare ruimte voor moeten bedenken. Wij willen dat je aan de voorkant in de plannen al voldoende parkeerplekken meeneemt en dat we het niet uiteindelijk in onze openbare ruimte moeten oplossen. Mevrouw VISSCHER: Voorzitter, voor de tweede keer algemene beschouwingen in tijden van corona. Dat klinkt als een boek van Gabriel García Márquez maar dat is het helaas niet en net als in 2020 is het nog steeds een en al onzekerheid.

We weten niet hoeveel geld we straks hebben uitgegeven aan alle coronamaatregelen, we weten niet hoeveel mensen desondanks hun baan verliezen en we weten nog niet wat de gevolgen zijn voor de woningmarkt, de economie en de mensen in onze gemeente. Het voelt als een stilte voor de storm, maar dan wel een tijdens een orkaan. De wereld is veranderd door de pandemie, door het enorme leed dat het virus in al zijn varianten nog steeds veroorzaakt en dat merken we natuurlijk ook in Nederland, maar daaronder zit nog iets anders, namelijk een diep wantrouwen tegen de overheid, de media en de rechtsstaat. Velen denken dat de maatregelen van de overheid er helemaal niet zijn om ons allemaal op de beste manier door de crisis heen te slepen, maar om allerlei andere redenen. Waar sommigen erg ver gaan en gemakkelijk als wappies weggezet kunnen worden, zitten er ook mensen bij die zich persoonlijk gepakt voelen en die op internet voor elke maatregel een rapport vinden met bewijs van het tegendeel. Als er dan zo'n toeslagenaffaire is met het leugenachtige optreden van de premier, een week later iets wat in ieder geval sterk lijkt op handjeklap om een Kamervoorzitterschap en het schaamteloze optreden van de hoofdrolspelers die er geen bal om geven dat iedereen weet dat ze liegen, kun je die mensen ook nog wel begrijpen.

Dat moeten wij ons ook aantrekken en daar moeten we ook iets mee want dat straalt ook af op ons als lokale overheid. Voorzitter, voordat dit allemaal begon was er in onze gemeente al een flink aantal grote problemen, een groot tekort aan betaalbare huurwoningen, wachtlijsten bij de jeugdzorg, stikstofregels, een gigantische opgave voor de energietransitie, toenemende kansenongelijkheid en een gedrocht van een wet die eufemistisch de Participatiewet werd genoemd. Die problemen zijn nog niet opgelost, sommige zijn zelfs verergerd en er komt nog een flink aantal aan. Dat geldt voor alle gemeenten, maar ook bij de Rijksoverheid en ik ben blij als ik zie dat er in VNG-verband in Den Haag aandacht wordt gevraagd om geld te krijgen om ook echt zaken te kunnen oplossen, maar dat ziet er vooralsnog niet al te rooskleurig uit aangezien het rijk ook zo zijn eigen problemen heeft.

Zijn we er dan klaar voor, zijn we klaar om de jongeren te helpen om hun leven weer op de rails te krijgen met werk, wonen en leren, zijn we er klaar voor om de mensen die hun werk zijn kwijtgeraakt en die hun huis dreigen te verliezen te helpen en te begeleiden, is de Sociale Dienst er klaar voor en de schuldhulpverlening? Niet voor niets staat er bij de kansenkaart dat de voornaamste rol van de gemeente is een vangnet te zijn voor de meest kwetsbaren en we moeten alles op alles zetten om een goed vangnet te zijn. Voor ons als SP staat nog steeds als een paal boven water dat een theater bouwen weliswaar een investering is die ook wat werk oplevert, maar niet een investering waarbij wij het meeste uit de beperkte middelen halen. Gelukkig liggen er ook wel wat mooie plannen om meer huizen te bouwen en meer te verduurzamen, maar voor ons staat vast dat we die miljoenen voor het theater liever anders besteed hadden want hoe zit het met de jeugdhulpverlening in onze gemeente? Al voor corona sprak ik onder andere met een jeugdpsychiater die in juli al geen nieuwe patiënten meer kon aannemen omdat het budget van de gemeente op was en we weten dat de vraag naar hulp voor jongeren en kinderen tijdens de pandemie eerder is toegenomen dan afgenomen.

Ik gooi hier natuurlijk alles op een hoop, incidenteel geld kan natuurlijk niet gebruikt worden om een structureel probleem op te lossen, maar ook een incidentele euro is een euro en ook die kan maar eenmaal worden uitgegeven. Voorzitter, het is natuurlijk fijn om te lezen dat we nog niet hoeven om te buigen, maar we lossen ook niets op en of we daar nu trots op moeten zijn? Als we zien dat de bandbreedte voor toekomstige ombuigingen kan oplopen tot € 15 miljoen dan moeten we deze relatieve stilte voor de storm tijdens een orkaan beter benutten en als we dat dan niet doen, laat ons dan in ieder geval de overheid zijn waar mensen wel op kunnen vertrouwen en die er wel voor hen is.

7

De heer VAN DEN KERKHOF: Voorzitter, de organisatie van de Bossche COVIDbevrijdingsdagen kan de voorbereiding starten en het weekend met potlood in de agenda's blokken, het licht aan het eind van de tunnel is in zicht en 's-Hertogenbosch komt steeds meer in een lockoutmodus. Dat licht bereiken we niet door ernaar te blijven staren, we zouden er namelijk door verblind kunnen worden. Om voortgang te blijven boeken, is het juist goed om nog eens achterom in de tunnel te kijken om te zien hoe we als stad en dorpen door deze crisis heen zijn gekomen en wat deze crisis heeft laten zien. De coronacrisis heeft ons geconfronteerd met grote uitdagingen en onderliggende problemen blootgelegd. De kansenongelijkheid is op vele fronten versneld toegenomen en om deze ongelijkheid aan te pakken moeten we investeren in gelijke kansen voor iedereen. Om ervoor te zorgen dat iedereen de beste versie van zichzelf kan worden, moeten we investeren in sterke en gezonde scholen, het aanpakken van leerachterstanden en in laagdrempelige educatieve voorzieningen. Het opplussen van de onderwijshuisvestingsreserve met € 1,5 miljoen per jaar is een mooi begin, maar er is meer nodig. Om snel te kunnen herstellen van deze crisis en om blijvend in gelijke kansen te investeren, verdient het Onderwijskansenfonds een impuls voor een langere periode.

De organisatie van Huis73 staat inmiddels, maar om het te laten staan als een huis zijn investeringen nodig en het is daarom hoog tijd dat we serieus gaan investeren in onze grootste laagdrempelige educatieve voorziening van de stad. Voorzitter, de coronacrisis raakt ons allemaal, maar de mate waarin inwoners door de coronacrisis zijn geraakt verschilt. Als cultuurmaker of horecaondernemer heb je het afgelopen jaar je inkomen grotendeels zien wegvallen en wanneer je thuis werkt of leert, ligt sociaal isolement op de loer. Het inkomen van thuiswerkers is vaak wel gegarandeerd, maar dat geldt niet voor studieresultaten, steeds meer onderzoek laat zien dat er leerachterstanden zijn ontstaan. Armoede, schulden, een slechtere gezondheid en eenzaamheid versterken de kansenongelijkheid op velerlei terreinen en wij staan dan ook vierkant achter de door het college gevoerde aanpak van het onverminderd helpen, ondersteunen en perspectief bieden waar dat kan. Een voorbeeld naar ons hart is het verhogen van de financiële steun aan Bossche huishoudens die door de coronaregels gebukt gaan onder zware woonlasten. Tegelijkertijd kun je als gemeente de ruimte bieden en andere partijen in de stad enthousiasmeren om dat ook te doen zoals bij het creëren van tijdelijke studieplekken.

We zijn blij dat Huis73 en Perron-3 hier ruimte voor bieden, maar het zou tof zijn als studenten straks tijdens blokwerken ook op andere bijzondere plekken kunnen studeren en we kijken dan ook uit naar de voortgang in dezen. Voorzitter, ondanks de coronacrisis zijn we in 's-Hertogenbosch nog altijd in staat om antwoorden te geven op de grote vragen van vandaag en morgen. Dat gaat niet vanzelf, dat vraagt om duidelijke keuzes, kiezen voor de juiste investeringen die goed uitpakken en die bijdragen aan een sterke economie. Deze bestuursperiode zijn die keuzes gemaakt en die keuzes zorgen nu voor perspectief, met onder andere investeringen in een nieuw theater, Weener XL, het ZuidWillemspark en Sluis 0, de Binnenstadsring en iconen zoals het Jeroen Boschhuis en De Draak. Dankzij deze investeringen van ruim € 140 miljoen hebben we ervoor gezorgd dat onze stad tijdens en na de coronacrisis in beweging is en blijft. Voorzitter, we mogen de waarde van deze grote investeringen op lange termijn dan ook niet onderschatten. Waren we bij eerdere crises geneigd ons uit een crisis te bezuinigen, dit keer moeten we ons uit de crisis investeren. Aan het einde van de tunnel is er dan wel licht, maar we kunnen in dat licht niet meer blindvaren op de financiële steun van het rijk. Het wegvallen van die steun mag geen reden zijn dat we in een kramp schieten en doorschieten in ombuigingen.

Juist nu moeten we blijven investeren in de belangrijke thema's, de groeiende kansenongelijkheid, de klimaatcrisis en het woningtekort, en D66 is ervan overtuigd dat die investeringen zich in de toekomst terugverdienen. Zo laten we ons niet verblinden door het oude normaal, maar zorgen we voor een nieuw begin. Voorzitter, een andere crisis vraagt ook om een stevige aanpak, de klimaatcrisis vraagt om een lokale overheid die doorpakt met een heldere boodschap, ook al is die boodschap niet altijd even leuk. De biodiversiteit holt achteruit en daarom zetten we al jaren in op meer en diverser groen. Het aantal aangeplante bomen per jaar is deze bestuursperiode al vertienvoudigd en dat is een mooi begin, maar het veranderende klimaat vraagt om meer actie samen met bewoners. De bewoners weten zelf goed waar ruimte voor extra groen in de wijk is, zo bleek in december 2020 nog in De Muntel en De Vliert. Daar werden 73 bomen aangeplant op plekken die de bewoners zelf hebben aangewezen en dit succes verdient snel opvolging in andere wijken en dorpen en op bedrijventerreinen. Voorzitter, in het Europese herstelfonds wordt een groene koers gevaren en wanneer we niet met die koers meevaren, zijn we een dief van onze eigen portemonnee.

Er is Europese steun voor het vergroenen en ruimte bieden aan water in binnensteden, iedere ingelegde euro voor een groenere en autoluwere binnenstad kan daarmee minimaal verdubbeld worden. We zijn het aan de jongeren en de volgende generaties verplicht om de kansen die Europa en het rijk bieden te grijpen en investeringen in en rond de stations in 's-Hertogenbosch en Rosmalen kunnen dan ook op onze volledige steun rekenen. De klimaatcrisis is ook een kans, een kans voor het creëren van nieuwe groene banen. Dat vraagt niet alleen om investeringen, het gaat 8

juist ook om ruimte bieden aan duurzame energie en om te versnellen waar het kan. Voorzitter, de afgelopen jaren zijn er enorm veel woningbouwlocaties bij gekomen, van de omgeving van StationOost tot aan de Vinkelse Slagen. De verwachting is dat de bouwrecord in onze gemeente de komende jaren gebroken worden, maar ondanks dat er veel woningen bij komen lukt het ons onvoldoende om iedereen de basis van een goed en fijn huis te bieden. De ontplofte woningmarkt is een belangrijke factor geworden in de groeiende kansenongelijkheid, vooral jongeren, studenten en starters op de woningmarkt komen er met de torenhoge huizenprijzen niet meer tussen en dit vraagt om het bouwen van meer en kleinere woningen. De 500 woningen die er de komende jaren worden bijgebouwd voor studenten zijn een begin, maar dat is niet genoeg voor de groep die nu tussen de wal en het schip valt, voor die groep moeten we meer betaalbare woningen bouwen. We zien echter tegengestelde cijfers als het gaat om het aantal gerealiseerde woningen in de middenhuur en dat vraagt wat ons betreft om rigoureuze maatregelen, Wij komen in juni a.s. dan ook met een voorstel.

Voorzitter, het vieren van het moment waarop we corona achter ons laten, is uiteraard het ultieme perspectief en het is begrijpelijk dat we daar voorlopig nog niet voor 100% zijn, maar tot die tijd is het ondersteunen van sport- en cultuurverenigingen van enorm belang, is het ruimte bieden aan cultuurmakers, horeca en vrijetijdsverenigingen tijdens de Bossche Zomer een must en is het blijven waarderen in woord en daad van vrijwilligers en mantelzorgers hard nodig. Voorzitter, ik rond af. De coronacrisis is ons overkomen. Toen die in maart 2020 zijn intrede deed in 's-Hertogenbosch bleven we niet langs de zijlijn staan. De stad moet ervan op aan kunnen dat we ook na corona niet achterover gaan leunen want we doen het op vele fronten nog steeds erg goed, maar om sterker uit deze crisis te komen en de opgaven van vandaag en morgen het hoofd te bieden, moeten we blijven investeren in een sterk 's-Hertogenbosch. De heer VAN HATTEM: Toch nog even een interruptie. Ik hoorde D66 pleiten voor een bevrijdingsfeest als we van de coronamaatregelen af zijn, maar intussen wordt mede door D66 Nederland en Den Bosch dus ook, een testsamenleving ingerommeld en worden tijdelijke wetten voorlopig verlengd.

Hoe ziet de fractievoorzitter van D66 het dat de maatregelen verlengd worden, de horeca nog steeds niet open kan en er nog steeds allerlei beperkingen worden opgelegd, terwijl hij hier staat te pleiten voor een bevrijdingsfeest? Vindt u het niet tijd worden dat we daar echt serieus vanaf moeten en dat het echte bevrijdingsfeest pas gevierd kan worden als D66 bij de komende gemeenteraadsverkiezingen heel veel minder zetels haalt? De heer VAN DEN KERKHOF: Ik ga geen tientallen jaren op dat feest wachten zoals de PVV hier voorstelt. Nee voorzitter, dat zijn natuurlijk discussies die niet in deze raad horen plaats te vinden want daar gaan wij niet over, maar u vraagt mij naar het Bosch bevrijdingsfeest. Ik heb het over het moment waarop alle maatregelen zijn afgeschaft, ook de anderhalvemetersamenleving. Dan gaat er in de samenleving iets ontstaan wat je nu al voelt borrelen. Je kunt het op plekken laten plaatsvinden en het uit de hand laten lopen of je gaat het reguleren en daar nu al over nadenken. Daar pleiten wij voor, ga er nu over nadenken en ga het nu alvast met de stad organiseren en gelukkig heeft het college eerder al aangegeven dat te gaan doen. De heer VAN HATTEM: Nog heel kort. Intussen hoor ik D66 er wel voor pleiten om niet meer naar het oude normaal terug te keren, allerlei nieuwe kansen te pakken en vooral door te gaan met alle klimaatellende.

Hoe kunnen we ons bevrijden als we niet meer terug mogen naar ons oude normaal en we niet gewoon de normale feesten kunnen vieren zoals ons vertrouwde carnaval? De heer VAN DEN KERKHOF: Zodra de maatregelen voorbij zijn, zal niemand in deze raad aan het carnaval zitten, daar ben ik van overtuigd, dus wij ook niet. De heer HOEBEN: Voorzitter, ik begreep dat ik vijf minuten extra heb gekregen. Ja toch, ik heb altijd iets meer tijd nodig, dus vandaar. Voorzitter, in 2021 stellen we de laatste begroting voor deze raadsperiode vast en door de pandemie was het voor iedereen een bewogen jaar en wat was het zwaar, cultuur, winkels, ondernemers, kleine ondernemers en natuurlijk ook gewoon onze Bossche inwoners. Mensen zijn ziek geworden en hebben dierbaren verloren en wat is het inderdaad fijn dat er licht in de tunnel schijnt, dat het vaccineren nu echt op stoom komt en dat de samenleving langzaam weer opengaat. Als we de voorjaarsnota lezen, valt ons wel op dat het college zichzelf een klein beetje in de wachtkamer zet, wachten op de compensatie van het rijk, wachten op de verkiezingen, maar er worden ook geen ingrijpende maatregelen afgekondigd, laten we dat als iets positiefs zien. Het college is gekomen met het Bossche Coronaherstelfonds en andere regelingen om waar mogelijk inwoners en ondernemers financieel te ondersteunen. Laten we hopen op snel herstel en dat het 9

solide vangnet van het college en het rijk afdoende is. We hebben in 2020 ook gesproken over anticyclisch investeren en daar hebben we ook voorstellen voor gedaan, bijvoorbeeld over de binnenstadbevoorrading, maar helaas zag het college niets in deze geste. We zien dat de markt bol staat van de bezorglogistieke hoogstandjes, terwijl onze binnenstadbevoorrading terug naar het oude normaal is, voor ons gevoel een gemiste kans. Het college heeft ook belangrijke stappen gezet op weg naar een klimaatneutrale stad en De Bossche Groenen heeft een aantal voorstellen gedaan om de belangen van natuur en landschap nadrukkelijker mee te nemen bij het concretiseren van de klimaatambities. Helaas ziet niet iedereen het belang, maar we geven niet op en we blijven dat geluid geven. Ja, we zijn heel erg voor de energietransitie en ja, ook wij snappen dat wind een belangrijke kans is, maar we moeten ook deze kans pakken voor het upgraden van het landschap en de biodiversiteit, dat is al eerder gememoreerd. Laten we niet vergeten dat het allemaal begint met isoleren, klimaatneutraal bouwen, minder energieverbruik en het optimaal benutten van daken. Daarnaast geloven wij nog steeds in zelf investeren, niet alleen faciliteren maar ook participeren in projecten en wat ons betreft nog een stapje meer.

Winsten kunnen geherinvesteerd worden in nieuwe klimaatprojecten zoals de aanleg van klimaatbossen op gemeentegrond, denk daarbij houtwinning voor houtbouw en CO2-opslag blijft daarmee behouden. Er zijn ook een paar hoofdpijndossiers. We geloven in de goede intentie van het college, maar toch kijken wij op een aantal fronten fundamenteel anders tegen die materie aan. Besluiten over de Binnenstadsring die twaalf jaar geleden te revolutionair waren, zouden nu met wat druk van een fietsgrage wethouder wel op steun kunnen rekenen. Pak het XTNT-rapport er nog maar eens bij, toen besloot de raad op voordracht van het college dat het ook met minder ingrijpende maatregelen zou gaan werken, maar na twee fases Binnenstadsring wordt ons pijnlijk duidelijk dat de ring voor een aantal lieden een betere racebaan aan het worden is, coureurs die zich tussen de 60% doorgaand verkeer door weten te manoeuvreren op plaatsen waar dat eigenlijk niet kan, in de nacht is een vliegende ronde goed voor pole position. Kijkend naar de uitgangspunten uit 2013 wijken we ver af van wat we eigenlijk ooit bedoelden. Natuurlijk willen bewoners er niet aan, ze zien eerder een toename dan een afname van het verkeer en er is nu nog een kans om het aan te passen, eenmaal klaar, zoals het stuk tussen Sluis 0 en het Kardinaal van Rossumplein, en het ligt er voor de komende dertig jaar.

Er zijn natuurlijk wel uitzonderingen, Blauwe Sluis en Bosscheweg-Bruistensingel, kruising rotonde, rotonde kruising, wat is het nu eigenlijk en blijkbaar hoeven we daar niet eens over te besluiten. Het goede nieuws is wel dat we dit na de gehele ontsluiting van de oostelijke delen opnieuw gaan bekijken en dat kan ook op steun van onze fractie rekenen, maar we hebben daar wel een aantal aandachtspunten voor. Oplossingen zoals de van Berckelstraat spreken ons meer aan, geen halve maatregelen, of neem plastic wegwerpbekers op evenementen en festivals, die zijn vanaf nu taboe en de plezierjacht op gemeentelijke gronden, afbouwen. Het gebruik van glyfosaat door de pachter, niet meer toegestaan. Oplossingen voorzitter, oplossingen en gelukkig heeft het college werk gemaakt van meer groen en is gestart met het jaarlijks aanplanten van extra bomen, D66 memoreerde dat al. De Bossche Groenen zou De Bossche Groenen niet zijn als we in het licht van deze voorjaarsnota niet nog een extra verlanglijstje zouden hebben en wij komen dan ook met concrete voorstellen. Zo willen wij graag een vervolg geven aan het experiment met Tiny Houses, Minitopia, want wonen en woningnood blijft ook voor onze gemeente een heikel punt.

Wij komen opnieuw met een voorstel om de gemeente actief te laten deelnemen aan woningbouwcorporaties in de stad, de Gemeentewet staat dit toe en daarmee kan direct invloed worden uitgeoefend op het beleid van de corporaties. De uitverkoop van betaalbare huurwoningen moet sowieso onmiddellijk stoppen, maar de gemeente kan als deelnemer ook werk maken van het klimaatneutraal maken van huurwoningen, veel daken van sociale huurwoningen blijven helaas leeg. Daarnaast blijven we hameren op het inbreiden van de stad, lelijke plekken weer mooi maken, rommel uit het verleden opruimen en niet, zoals nu, onzalige plannen doordrukken waarbij binnenstedelijk groen geofferd wordt. Bij verdichting hoort ook lucht scheppen, kwalitatieve buitenruimte in het groen, inbreiden en rommel opruimen. Kijk naar de Ertveldweg, De Rietvelden I, hele stukken zijn verrommeld, investeer in de toekomst en dat hoeft niet nu ontwikkeld te worden, maar je kunt daar wel op investeren en zo kan er over dertig jaar bijvoorbeeld aan de Ertveldweg een prachtige wijk met hoogbouw aan het water liggen, er liggen gewoon kansen en vooruitdenken is dan ook nu die kansen pakken. Als je dan kiest voor een Brand II of Heesch West, wat niet onze voorkeuren zijn, moeten we ook vooruitkijken naar regionale verplaatsingen, er waren laatst een paar voorbeelden.

Het zijn niet alleen de bedrijven die nu klem zitten, maar je zet vanwege de lawaairichtlijnen ook woongebieden klem. Dit vraagt om een actieve sturing en hierbij liggen kansen voor de toekomst. De Heus ligt nog vers in het geheugen, dat was vroeger een industriegebied en als ik de ontwikkelaars mag geloven, wordt het de Bossche goudkust. De toekomst is een groene sociale toekomst, we hebben onze leefomgeving in bruikleen van onze toekomstige generaties. Dit rentmeesterschap vereist langetermijndenken waarop we op korte termijn moeten handelen. Het gaat 10

niet alleen om het klimaat, maar ook om de afvalberg die alsmaar blijft groeien, de sluipende vervuiling van het water, de bodem en de lucht, de uitstoot en de lozing van giftige stoffen; het in stand houden en herstel van ons landschap en de transitie naar natuurinclusieve landbouw. Het Sociaal Domein is in beweging, jongeren vallen buiten de boot tussen jeugdzorg en WMO en hiervoor moeten we aandacht blijven houden. Verslaving en dakloosheid nemen een vlucht en Brabantse gemeenten moeten samen werken aan beleid om die doelgroepen in beeld te houden. Ouderen moeten langer zelfstandig wonen en we zijn gebaat bij sociale buurten, wijkzorg en sociale cohesie tussen diverse bevolkingsgroepen en generaties; nabuurschap. Laten we vandaag een stap zetten naar een groenere en socialere gemeente, verbeter de wereld, maar laten we beginnen bij onszelf. Mevrouw DE RUITER: Voorzitter, het coronavirus heeft een grote impact gehad op onze inwoners en ook op het financiële huishoudboekje en dat betekent dat er geen ruimte is voor nieuw beleid. Het is nog onduidelijk wat de financiële gevolgen zijn, komt er nog een recessie of blijkt het mee te vallen? Volgens Klaas Knot, directeur van De Nederlandsche Bank, mijn voormalige klasgenoot, blijkt het gelukkig vooralsnog mee te vallen.

Met de komst van de vaccins gloeit er weer licht aan het eind van de tunnel en herstel van het openbare leven en de economie. Ook moet er volgens Klaas Knot werk gemaakt worden van de verduurzaming van de economie. We hebben niet meer veel tijd om in 2050 klimaatneutraal te worden en als dat niet lukt, staat ons nog een ingrijpender crisis dan de coronacrisis te wachten. Woorden die GroenLinks van harte onderschrijft. Deze rekening moeten we niet doorschuiven naar toekomstige generaties en daarom moeten we nu en in de volgende raadsperiode blijven investeren om de klimaatcrisis te voorkomen, maar er ligt nog een rekening die we niet mogen doorschuiven. De coronacrisis heeft nog eens heel duidelijk de kansenongelijkheid in onze maatschappij aangetoond. De schrijnende kansenongelijkheid die fors dreigt toe te nemen, kansenongelijkheid binnen het onderwijs, kinderen bleken bijvoorbeeld niet over laptops te beschikken om onderwijs op afstand te kunnen volgen. Kansenongelijkheid op de arbeidsmarkt, denk aan al die zzp'ers die plotseling zonder opdrachten kwamen te zitten en die niet beschikten over een financiële buffer. Kansenongelijkheid in gezondheid, sommige mensen konden nu eenmaal niet thuiswerken en liepen daardoor ernstig risico op. We mogen niemand het kind van de rekening laten worden.

GroenLinks gaat voor een duurzame gemeente, we hebben met de versnelling van de RES 1.0 in de vorige raadsvergadering een mooie stap gezet, maar we zijn er nog lang niet. De komende periode zal er flink geïnvesteerd moeten worden in zonne- en windenergie om in 2050 klimaatneutraal te worden. Klimaatadaptatie, vergroening van onze dorpen, buurten en wijken en ook investeren in duurzame mobiliteit. Verder moeten we blijven investeren in relaties met andere overheden zoals het rijk, maar ook de provincie om ook te zorgen dat zij in onze gemeente blijven investeren. Het is mooi dat ons station in de MIRT van het rijk is opgenomen, het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport, een forse investering in onze gemeente die het mogelijk maakt dat er ook in de toekomst een duurzaam en goed bereikbaar station blijft. GroenLinks gaat ook voor een inclusieve gemeente, GroenLinks wil dat iedereen kan blijven meedoen, een gemeente die zorgt voor mensen die dakloos zijn, waar armoede zo veel mogelijk voorkomen wordt en waar ook geen plaats is voor discriminatie of uitsluiting. GroenLinks gaat ook voor een solidaire gemeente. Door de coronacrisis neemt de kansenongelijkheid toe zoals ik net al aangaf.

We moeten zorgen dat de onderwijsachterstanden niet toenemen, samen met het onderwijs en het welzijnsveld gelden die het rijk beschikbaar stelt zeer goed laten landen en impact maken op kinderen en hun gezinnen, zodat zij vooruitkomen, kansen krijgen en volop kunnen meedoen. Blijven investeren in goede onderwijshuisvesting. Jongeren moeten kansen krijgen en weerbaar worden en kunst en cultuur kan hierbij een belangrijk vliegwiel zijn en daarom moeten we ook voldoende investeren in de meest laagdrempelige culturele voorziening in onze stad, Huis73. Ik kijk ernaar uit dat we straks weer kunnen genieten van de Bossche Zomer eigen bijdrage van het mooie theater en dat er ook weer festivals voor jongeren komen. GroenLinks gaat ook voor een gezonde gemeente en GroenLinks wil blijven investeren in positieve gezondheid, juist nu moeten we doorpakken om gezondheidsverschillen tegen te gaan. Er is een relatie tussen gezondheid en een lage sociaaleconomische status, de levensverwachting is bij hen veel lager en naast stress leveren ook schulden gezondheidsrisico's op. We moeten onze inwoners weerbaarder maken tegen pandemieën zoals COVID-19, zowel fysiek als mentaal. Dat betekent investeren in een aantrekkelijke groene omgeving, fietspaden zoals we in onze gemeente hebben en onze inwoners blijven uitnodigen om hier gebruik van te maken.

Dat betekent investeren in de mentale weerbaarheid van jongeren. We hebben tijdens de coronapandemie gezien dat jongeren veel opofferingen moesten brengen, vrienden niet meer kunnen ontmoeten, niet naar school kunnen en geen uitlaatklep hebben, dit kan leiden tot depressie bij jongeren. Voorzitter, wij willen de kosten niet afwentelen op toekomstige generaties en voor 2022 hebben we de begroting nog op orde en blijven we investeren in ons bestuursakkoord, 11

maar daarna blijft de financiële toekomst van onze gemeente nog onzeker. Willen we onze taken zoals het Sociaal Domein als gemeente fatsoenlijk kunnen blijven uitvoeren dan dient het rijk over de brug te komen en wij vertrouwen erop dat het college alle mogelijkheden in iedere verband aangrijpt om de regering daarop aan te spreken. De heer SLIKKER: Ik zal extra snel praten. Voorzitter, aan het Schanspad te Orthen gaat achter de gevel van een heel alledaags woonhuis een zeer bijzonder initiatief schuil. Vanuit haar gang, woonkamer en keuken bestiert de Bossche Lisette hier haar eigen Voedselbank, Warm Buffet. Ze voorziet tientallen gezinnen in nood van eten, plotseling alleenstaanden van meubeltjes, kinderen van een fiets als de oude doorzakt en ouders van een financiële bijdrage als de huur plotseling niet meer betaald kan worden. Lisette heeft geen rechtsvorm en ook geen ANBI, ze werkt niet met een inkomenstoets en ze heeft ook geen inschrijfprocedure. Ze heeft wel een enorm groot hart en ze vertrouwt op de mensen die in nood bij haar aankloppen.

Zo helpt ze hen die buiten de hulp van officiële instanties vallen, mensen met officieel een te hoog inkomen, maar die door scheiding, ziekte of groot leed plotseling toch in armoede raken, mensen die zo langdurig arm zijn dat ze bij de Voedselbank wettelijk niet meer mogen aankloppen en hen die schaamte de weg naar de overheid belemmert maar die wel bij haar durven aankloppen. Voorzitter, de voorbode van wat ons te wachten staat voltrekt zich nu al bij een Warm Buffet, de appjes aan Lisette met het verzoek om een donatie namen het afgelopen jaar zienderogen toe en dat de coronapandemie de duizenden stadsgenoten met minder zeker werk, vermogen, inkomen en geluk met name raakt dat hoef je haar niet te vertellen. Pech staat bij haar dagelijks aan de voordeur, studenten plots zonder bijbaan en zonder recht op een uitkering, zzp'ers die van de Tozo wel de huur, maar niet een brood kunnen betalen, alleenstaande ouders die een duur appartementje hebben, maar wel zeer eenvoudig omdat er niets anders voor hen is en terwijl het nulurencontract ervoor zorgt dat het inkomen het afgelopen jaar conform een Bosch stopwoordje ronduit kut was, wordt het steeds erger. Ze verlaten het Schanspad met een goed gevulde tas om weer een week door te kunnen. De kloof tussen de pechvogels en de gelukkigen is het afgelopen jaar zienderogen toegenomen.

In de bubbel van hogeropgeleiden met een prima inkomen wordt vooral het missen van vakantie en de terechte irritatie over thuiswerken of kinderen die alsjeblieft wel weer eens de hort op mogen gevoeld, maar verlies van inkomen, kwetsbaarheid voor ziekte, toenemende ongezondheid en blijvende schade wordt met name aangericht in een hele andere bubbel. Het is wellicht het meest pijnlijke feitje van het afgelopen jaar, de mensen met de laagste inkomens lopen tweemaal zo veel risico om dood te gaan aan corona dan de mensen met de hoogste inkomens. Voorzitter, het zijn de kleine en middeninkomens die nu en de komende jaren een sterke overheid nodig hebben en nu vinden ze die overheid aan haar zijde want in de crisisfase is ook in 's-Hertogenbosch goed werk verricht en daarbij past een compliment aan uw college. Het meedenken met de getroffen horeca door terrasruimte te vergroten, regels te versoepelen en door de organisatie van de Bossche Zomer is een knap staaltje samenwerking van inwoners, ondernemers, cultuurmakers, bestuurders en ambtenaren. Onze waardering geldt ook voor het scheppen van extra plek bij het T.O.M.-project voor jongeren die uitvallen voor school of voor werk en ook het omvangrijke steunpakket voor podia, festivals, gezelschappen en makers rekent op onze steun en ook de ruimhartige toepassing van de vastelastenregeling.

U stond er in dit moeilijke jaar met hulp van het extra geld van het rijk, u hebt geroeid met de riemen die u had en het goede gedaan. Daarbij past een oprecht woord van dank, maar voorzitter de PvdA maakt zich ook grote zorgen over die sterke overheid op de langere termijn want het crisisgeld van het rijk droogt zeer waarschijnlijk op en het is nog maar zeer de vraag of een nieuw kabinet extra geld wil uittrekken voor de gemeenten die het de afgelopen jaren schandalig uitgeknepen heeft. De staat van onze lokale financiën is er de afgelopen jaren dankzij corona niet beter op geworden. Het college kondigt nu al aan dat het toekomstige gemeentebestuur in het gunstigste geval € 4 miljoen moet bezuinigen en als we pech hebben ongeveer € 15 miljoen, terwijl de wachtlijsten voor een betaalbare huurwoning in deze stad is opgelopen tot tien jaar. Bezuinigen terwijl de wachtlijst voor de jeugdzorg in 2021 inmiddels een dieptepunt van veertien weken aantikte, bezuinigen terwijl voetbalclubs in oude wijken op omvallen staan, bezuinigen op podia, festivals en gezelschappen die op dit moment nog naar lege zalen kijken en bezuinigen terwijl we weten dat er straks meer ouders zullen zijn die op de verjaardag van hun kind geen feestje meer kunnen bieden.

Die wetenschap doet pijn, een sterkere overheid met minder geld, het volgende college mag de klus gaan klaren want ja, geheel terecht trekt het college op dit moment de portemonnee niet voor nieuwe uitgaven en dat is goed, maar helaas schuwt het college ook het enige verstandige besluit te nemen waar de PvdA-fractie hier al jarenlang de noodklok over luidt. Wat Bermuda is voor multinationals, is Den Bosch inmiddels voor woningbezitters, een belastingparadijs. In totaal zijn we deze collegeperiode € 32 miljoen misgelopen in vergelijking tot een stad van vergelijkbare omvang die een gemiddeld percentage ozb ophaalt, € 32 miljoen. Een bijdrage aan het 12

sociale appel van deze stad, maar ook dit jaar verlaagt het college in Bermuda aan de Dieze het ozbpercentage weer in plaats van dat we in tijden van grote € 2 van de mensen met een klein koophuis en ongeveer €10 per jaar aan mensen met een wat duurder koophuis durven te vragen. Het gevolg daarvan, we weten het allemaal, het is onhoudbaar, we weten ook allemaal dat het een sneeuwschuiver is en we weten ook allemaal dat een volgende coalitie de woonlasten moet verhogen. De ironie is dat de ingreep die in 2022 gedaan zal worden pijnlijker zal zijn omdat die niet geleidelijk maar abrupt wordt ingevoerd. Er is jarenlang gedaan of de bomen tot de neoliberale hemel groeiden, maar als we straks samen met de partijen die dit financiële wanbeleid nu ook nog steunen naar de kiezer gaan, weten we een ding zeker, namelijk dat we hen kunnen gaan vertellen: gisteren kreeg je een sigaar en vandaag betaalt u een hele doos.