Jaarrekening 2023

Jaarstukken 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch met als onderdelen het jaarverslag en de jaarrekening 2023

1

Inhoud Hoofdlijnen ...................................................................................................................................................3 Deel I: Jaarverslag .................................................................................................................................... 15 Programma's.............................................................................................................................................. 15 Bestuursorganen en -ondersteuning ..................................................................................................................... 15 Dienstverlening met een kloppend hart voor de samenleving ......................................................................... 22 Gezondheid, soc.structuur en maats.ondersteuning .......................................................................................... 25 Veiligheid ..................................................................................................................................................................... 38 Cultureel klimaat ........................................................................................................................................................

46 Gelijke kansen op talentontwikkeling .................................................................................................................... 60 Verstedelijking en wonen ......................................................................................................................................... 68 Openbare ruimte, water en groen .......................................................................................................................... 79 Bereikbare stad, dorpen en wijken ......................................................................................................................... 90 Sport en Recreatie .....................................................................................................................................................

96 Energie, Duurzaamheid en Milieu ........................................................................................................................104 Cultuurhistorische kwaliteit ...................................................................................................................................116 Ruimte voor economie en voorzieningen ...........................................................................................................121 Werk en inkomen ....................................................................................................................................................135 Gelijke kansen op financiële redzaamheid ..........................................................................................................144 Beleggingen en overige baten en lasten .............................................................................................................148 Gemeentelijke belastingen .....................................................................................................................................155 Algemene uitkering gemeentefonds ....................................................................................................................156

Paragrafen ............................................................................................................................................... 158 Lokale heffingen .......................................................................................................................................................158 Weerstandsvermogen en risicobeheersing ........................................................................................................162 Onderhoud kapitaalgoederen ...............................................................................................................................169 Financiering ...............................................................................................................................................................173 Bedrijfsvoering .........................................................................................................................................................176 Verbonden partijen..................................................................................................................................................184 Grondbeleid ..............................................................................................................................................................211

Deel II: Financiën.................................................................................................................................... 228 Lasten .........................................................................................................................................................................228 Baten ..........................................................................................................................................................................229 Saldo ...........................................................................................................................................................................230 De balans per 31 december 2023 ........................................................................................................................231

Bijlagen ..................................................................................................................................................... 264

2

HOOFDLIJNEN Bestuurlijke hoofdlijnen Met dit jaarverslag sluiten we de eerste helft van deze bestuursperiode af. Met het bestuursakkoord als kompas hebben we hard gewerkt om ’s-Hertogenbosch verder te brengen. We hebben het verschil gemaakt met plannen en realisatie van meer betaalbare woningen, onze bijdrage in de energietransitie, gelijke kansen, het onderscheidend vermogen van ’s-Hertogenbosch en een aantrekkelijke, toekomstbestendige woon- en leefomgeving in stad en dorpen. Ondanks de dynamiek van het afgelopen jaar, met onder andere de val van het kabinet – en daarmee onzekerheid over landelijk beleid en financiering van gemeenten – krapte op de arbeidsmarkt, opgave rond asielopvang, inflatie, bouwkosten, onzekerheden rond stikstof en netcongestie. Daarnaast stonden we zelf – als collegeleden en gemeentelijke organisatie – vaker dan we wilden centraal in maatschappelijk en politiek debat. Maar ook die opgaven zijn we niet uit de weg gegaan. We zetten alles op alles om te werken aan een veilige werkomgeving en verbinding en vertrouwen in de samenleving. We hebben het afgelopen jaar stevig doorgepakt op de hoofdopgaven uit het bestuursakkoord. Het aandeel betaalbare woningen in onze plannen is inmiddels verhoogd naar het gewenste aandeel. De harde plancapaciteit is vergroot. En ook het afgelopen jaar realiseerden we de doelen op woningbouwproductie.

Dat is alles behalve vanzelfsprekend als we ook kijken naar de productie in vergelijkbare steden. Daarbij zijn verschillende bijzondere woonprojecten opgeleverd, zoals Amadeiro midden in de binnenstad, woonzorgappartementen Alexanderven en niet voor niets bracht onze koning een bezoek aan het project Boschgaard. We hebben ook nieuwe stappen gezet op verstedelijking in de spoorzone, bijvoorbeeld met afronding van de haalbaarheidsfase van de Stadsdelta en de verfijning van het gebiedsperspectief. En na de grote rijksbijdragen die we vorig jaar al ontvingen voor verstedelijking en woningbouw waren we ook het afgelopen jaar weer succesvol. Onder andere met een rijksbijdrage van 19 miljoen euro voor maatregelen op het vlak van water en groen in de spoorzone. En een bijdrage van ca. 7,5 miljoen voor de versnelde start van in totaal 819 woningen in Landgoed Coudewater, EKPNoord, Boschveld en De Groote Wielen. Met de Transitievisie Warmte 2.0 hebben we afgelopen jaar een stevige vervolgstap gezet in onze reis naar een aardgasvrije en klimaatneutrale gemeente. Er is een belangrijke basis gelegd met de keuze om een groot collectief warmtenet te ontwikkelen. Aanvullend is verder gewerkt aan het aardgasvrijgereed maken van drie buurten met bovengemiddelde energiearmoede.

Met de proeftuinaanpak in de kop van ’t Zand hebben we meer inzicht gekregen in de mogelijkheden om een complexe buurt aan te sluiten op een collectief warmtenet. Onderdeel van de vastgestelde Transitievisie Warmte 2.0 is ook een nieuwe Besparingsaanpak. Met de geïntroduceerde nieuwe instrumenten kunnen we alle doelgroepen (woningeigenaren, corporatiehuurders en particuliere huurders) ondersteunen. Zo zorgen we ervoor dat iedereen mee kan doen met de energietransitie. Voor de Duurzame Polder is in het vorig jaar hard gewerkt aan een voorkeursalternatief. Dat kon begin dit jaar worden gepresenteerd en opengesteld voor consultatie. Met de Bossche Educatieve Agenda (BEA) gaven we het afgelopen jaar verdere invulling aan onze ambities op gelijke kansen in talentontwikkeling. Met kinderopvang- en onderwijspartners maakten we langjarige afspraken hoe we kinderen en jongeren het beste uit zichzelf kunnen laten halen. De BEA is daarmee de basis voor uit te werken beleid en programma’s. Ook kwamen we met een nieuwe aanpak leerlingenvervoer, waarin we meer uitgaan van kansen en mogelijkheden in plaats van beperkingen van leerlingen. En we hebben vorig jaar de oplevering van nieuwe schoolgebouwen voor het Van Maerlant en de Bossche Vakschool gevierd.

Met de schoolbesturen en partners in onze kindcentra is de basis gelegd voor onze toekomstige onderwijshuisvesting in het Beleidskader Onderwijshuisvesting. In de regio Noordoost Brabant (inclusief de Bommelerwaard) – en samen met zorg- en welzijnsaanbieders, zorgverzekeraar, de GGD, patiënten- en cliëntenorganisaties – maakten we het Regioplan Integraal Zorgakoord (IZA). Gericht op de vraag hoe we de zorg toegankelijk, betaalbaar en van goede kwaliteit houden bij een toenemende zorgvraag en afnemende zorgcapaciteit. Met de uitvoering van het Regioplan zetten we tot en met 2027 (de looptijd van het IZA) de eerste, belangrijke stappen. Verder hebben we doorgepakt op de aanpak van de wachttijden in de uitvoering van de Wmo en Jeugdwet en een start gemaakt met een programmaplan voor de hervormingsagenda Jeugdhulp. Eind vorig jaar stelde uw raad unaniem de kaders vast voor de invoering van de Bossche Pas. Met deze stadspas kunnen alle inwoners en bezoekers van onze gemeente gebruik maken van acties en kortingen. Daarnaast wordt het voor inwoners met een laag inkomen eenvoudiger om gebruik te

3

maken van inkomensondersteunende regelingen. Zo maken we ’s-Hertogenbosch voor iedereen. Introductie van de pas is voorzien in 2024. Ook op onze ambities voor een onderscheidend ’s-Hertogenbosch hebben we vooruitgang geboekt. Uw raad heeft een nieuw cultuurbeleid vastgesteld voor 2025-2028. Onder andere gericht op versterking van het belang van amateurkunst en de positie van makers. Verder ging uw raad akkoord met het Voorlopig Ontwerp en bijbehorend Programma van Eisen voor de toekomstige huisvesting van Huis73. En stelde u een voorbereidingskrediet beschikbaar voor de herhuisvesting van het Design Museum. Op onze ambities rond datastad zijn raadskaders vastgesteld voor uitvoering voor het programma Datastad. Vanuit dat programma zijn verschillende projecten, samenwerkingen en evenementen gerealiseerd, zoals oplevering van een Smart City Monitor, de organisatie van de Dataweek NL en we voerden het gesprek met uw raad over verantwoord datagebruik. Verder hebben we gewerkt aan het haalbaarheidsonderzoek voor de ontwikkeling van het Innovatiekwartier Den Bosch (IKDB). Met bewoners, ondernemers, onderwijspartners, huurders en belangenvereniging wordt gesproken om de plannen te concretiseren. Ook in de gebiedsuitbreiding van Ondernemersfonds Centrum ’s-Hertogenbosch naar de Brede Binnenstad hebben we constructief samengewerkt met de betrokken partners.

Het bedrag dat via de betrokken Stichting (SOCH) is opgehaald, hebben we als gemeente gematcht. Samen met de al gerealiseerde vastgoed BIZ – de grootste van Nederland – is het zo mogelijk om te blijven investeren in de Brede Binnenstad. In het afgelopen jaar stelde uw raad het programma Sociale Structuur unaniem vast. Met dit programma werken we samen aan een beweging ‘van ik naar wij’. Door initiatieven vanuit de samenleving beter te ondersteunen, nieuwe verbindingen te maken en te werken aan wijken en dorpen die zorgen voor ontmoeten en contact. Verder werkten we aan een prettige woon- en leefomgeving in stad, wijken en dorpen met onder andere maatregelen op het gebied van verkeersveiligheid, de regulering van deelmobiliteit en investering en planvorming voor groen en klimaatbestendigheid (gebiedspaspoorten). Vanuit het ministerie van J&V ontvangen we een bijdrage van ca. 2,5 miljoen euro (tot medio 2026) om te werken aan het voorkomen van jeugdcriminaliteit. En met helderheid over de uitgangspunten voor De Groote Wielen en het rijksbesluit over uitstel van verbreding van de A2 worden de plannen voor de bereikbaarheid van de Oostelijke gemeentedelen verder aangescherpt. Voor verschillende modaliteiten en op korte, middellange en langere termijn.

De resultaten en dynamiek van het afgelopen jaar maken ons nog meer vastberaden om in de tweede helft van de bestuursperiode door te pakken. Om te werken aan oplossingen voor de grote opgaven van vandaag en morgen. Om het beleid en programma’s uit de afgelopen twee jaar om te zetten in impact. En om de verbinding met onze inwoners en andere partners verder te verstevigen. Op dat vlak zetten we het afgelopen jaar enkele bijzondere en betekenisvolle stappen. De eerste keer stilstaan bij Keti Koti. De terugkeer van het Oeteldonks carnaval in het nieuw opgeleverde Theater aan de Parade. De organisatie van het eerste burgerberaad. En aan alle andere keren waarop we elkaar ontmoeten en aan de slag zijn voor ’s-Hertogenbosch en onze inwoners. Wij blijven ons met slagkracht en ambitie inzetten voor onze stad, wijken en dorpen!

4

Beleidskaders Bestuursakkoord 2022-2026 Begroting 2023 Jaarverslag 2022

Jaarrekeningproces De jaarstukken over 2023 worden in de gemeenteraadsvergadering van 2 juli 2024 voorgelegd.

Raadsvoorstel Het raadsvoorstel Jaarverslag en jaarrekening 2023 staat op de agenda voor de gemeenteraadsvergadering van 2 juli 2024. Het college van burgemeester en wethouders stelt in het voorstel de gemeenteraad voor het volgende te besluiten: 1. 2. 3.

Vaststellen van het jaarverslag en jaarrekening 2023 Het resultaat ad € 4,8 miljoen positief te verrekenen met de algemene reserve; Vaststellen van de jaarrekening 2023 van Orthen.

5

Financiële hoofdlijnen Inleiding Dit onderdeel geeft inzicht in de uitkomst van de rekening van de gemeente 's-Hertogenbosch over 2023. De presentatie van het resultaat gebeurt op hoofdlijnen. Een meer gedetailleerde analyse is opgenomen bij de behandeling van de programma's. Het voorstel tot bestemming van het rekeningresultaat is het sluitstuk van dit onderdeel. Uitkomst Begroting 2023 na wijziging

Rekening 2023

Verschil

Lasten

885,1

853,5

31,6

Baten

863,9

871,5

7,6

Saldo lasten en baten

-21,2

18,0

39,2

- Toevoegingen

-75,0

-121,3

-46,3

- Beschikkingen

96,2

108,1

11,9

Per saldo mutaties eigen vermogen

21,2

-13,2

-34,4

0

4,8

4,8

Mutaties eigen vermogen

Geraamd/gerealiseerd resultaat

6

Verschillenanalyse (bedragen x € 1,0 miljoen) Nr. Omschrijving

Baten en lasten

Mutaties reserves

Gerealiseerd resultaat

1 Onbestemd resultaat actualisatie begroting 2023

-3,9

0,0

-3,9

2 Algemene Uitkering (diverse reserves)

1,6

0,0

1,6

3 Decentralisatie-uitkeringen (diverse reserves)

2,6

-2,5

0,1

4 WMO 2007/2015 (reserve Sociaal & Zorgfonds)

0,2

-0,2

0,0

5 Jeugdhulp (reserve Sociaal & Zorgfonds)

3,9

-3,9

0,0

6 Beschermd Wonen/Maatschappelijke opvang (reserve Sociaal & Zorgfonds) 7 BUIG (reserve Fonds Werk en Inkomen)

4,3

-4,3

0,0

0,9

-0,2

0,7

8 Programma Samen Gezond

0,5

0,0

0,5

9 Arbeidsparticipatie

3,0

-3,0

0,00

10 Bijzondere bijstand

-0,3

0,0

-0,3

11 Opvang Ontheemden (reserve nog uit te voeren werken)

1,9

-1,9

0,0

12 Energieregeling lokale steun maatschappelijke en culturele partners en sportverenigingen 13 Detachering Uitzendkrachten

2,1

-1,1

1,0

-0,3

0,0

-0,3

14 Energiekosten

-0,5

0,0

-0,5

15 Financieringsresultaat

0,4

0,0

0,4

17 Groenonderhoud

-0,5

0,0

-0,5

18 ICT (Reserve ICT)

0,5

-0,5

0,0

19 Kapitaallasten

3,0

-1,8

1,20

20 Evenementen

-0,9

0,0

-0,9

20 Nog niet gerealiseerde projecten (diverse reserves)

7,8

-7,8

0,0

21 OZB

-0,5

0,0

-0,5

22 Parkeren (reserve Parkeren)

0,8

-0,8

0,0

23 Personeelskosten

2,6

0,0

2,6

24 Toeristenbelasting

0,5

0,0

0,5

25 Verhardingen

0,4

0,0

0,4

26 Wet Open Overheid

0,4

0,0

0,4

27 Grondexploitatie (diverse reserves)

5,2

-5,2

0,0

28 Reclameopbrengsten

-0,5

0,0

-0,5

29 Afvalstoffenheffing

-0,8

0,0

-0,8

30 Leges

0,5

0,0

0,5

31 Overige Verschillen (diverse reserves)

4,3

-1,2

3,1

39,2

-34,4

4,8

Totaal

1 Onbestemd resultaat actualisatie begroting 2023 De actualisatie van de begroting 2023 en het structurele nieuw beleid 2023 gebaseerd op de Voorjaarsnota 2024 resulteerde in een tekort van € 3,9 miljoen.

7

2 Algemene Uitkering (diverse reserves) De actualisatie van de basisgegevens 2023, de loon- en prijscompensatie 2023 en de onderuitputting van het BTW- Compensatiefonds leiden tot een budgettair resultaat van € 1,5 miljoen. Daarnaast resulteren verschillende bijstellingen van uitkeringsfactor en basisgegevens over voorgaande jaren in een voordeel van € 0,1 miljoen. 3 Decentralisatie-uitkeringen (diverse reserves) In de Decembercirculaire 2023 zijn een aantal (nieuwe) decentralisatie-uitkeringen en taakmutaties opgenomen. De grootste mutaties zijn Energietoelage (€ 7,5 miljoen) , invoeringskosten Omgevingswet (€ 0,7 miljoen) en Meerkosten Oekraïne Sociaal Domein (€ 0,2 miljoen). Bijna alle decentralisatie uitkeringen worden overgeheveld naar 2024, zodat ze kunnen worden aangewend voor het desbetreffend doel. Per saldo is het resultaat 0,1 miljoen. 4 WMO 2007/2015 (reserve Sociaal & Zorgfonds) Inwoners die extra ondersteuning nodig hebben, kunnen een beroep doen op de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo) voor o.a. huishoudelijke hulp, een vervoer- of woonvoorziening of voor hulpmiddelen zoals een rolstoel of scootmobiel. Voor al deze Wmovoorzieningen samen blijkt dat de werkelijke uitgaven in 2023 ruim € 0,5 miljoen lager zijn dan begroot.

Dit komt met name doordat de verwachte groei van het aantal inwoners met een dergelijke Wmo-voorziening lager is dan geraamd én doordat aanbieders (door krapte op de arbeidsmarkt) wachtlijsten hebben waardoor de benodigde hulp niet meteen ingezet kan worden. Zo is het aantal inwoners met huishoudelijke hulp en met een vervoersvoorziening resp. 7% en 15% lager dan verwacht (voordeel € 0,6 miljoen). Daartegenover zien we voor een aantal Wmo-voorzieningen een overschrijding van de begroting, zoals voor hulpmiddelen en vervoer met de regiotaxi (voordeel € 0,1 miljoen). De overschrijding bij de hulpmiddelen van € 0,2 miljoen wordt veroorzaakt door de extra kosten van lease hulpmiddelen. Inwoners die specialistische ondersteuning voor begeleiding nodig hebben, kunnen individuele en/of groepsbegeleiding krijgen. Dit helpt om beter en langer thuis te blijven wonen. We zien voor dit product begeleiding een totale overschrijding van de begroting van ongeveer € 0,3 miljoen, ondanks het feit dat de groei van het aantal cliënten achterblijft bij de aantallen volgens het VNGvoorspelmodel, dat de basis was voor de begroting 2023. Belangrijkste verklaring hiervoor is dat inwoners langer dan voorheen gebruik maken van individuele begeleiding. Zij zitten dus gemiddeld langer in zorg. De gemiddelde zorgduur in 2023 is 11 maanden geweest.

Deze langere zorgduur komt omdat de zorgvragen steeds complexer worden, waardoor mensen langer begeleiding nodig hebben. Ook blijkt het vanwege een gebrek aan mantelzorgers en vrijwilligers steeds lastiger om zorg af te schalen en over te dragen naar het voorliggend veld. Hierdoor ontvangen inwoners soms langer dan nodig specialistische begeleiding. Door de toename van inwoners met complexe(re) problematieken zien we ook een toename in de Wmo maatwerkvoorzieningen. Tekorten en overschotten op de WMO 2007/2015 worden verrekend met de reserve Sociaal & Zorgfonds.

8

5 Jeugdhulp (reserve Sociaal & Zorgfonds) Samen zorgen we ervoor dat onze kinderen en jongeren veilig, kansrijk en zo thuis mogelijk opgroeien’, op dit doel richten we de verschillende projecten in het programma jeugdhulp. Met het programma jeugdhulp 2023-2026 geven we invulling aan de landelijke hervormingsagenda jeugdhulp (LHA) die in juni 2023 is vastgesteld. Een van de highlights in de LHA is de versmalling van de jeugdhulpplicht. Dit heeft de implicatie dat we meer moeten organiseren in het voorliggend veld, collectief en beschikkingsvrij. Het doel van de versmalling is om jeugdhulp beter beschikbaar te maken voor de meest kwetsbare jongeren. De hulp moet zo thuis mogelijk en zo gezinsgericht mogelijk zijn. Dat doen we o.a. met het bieden van hulp bij scheidingen in verschillende fases van het scheidingsproces en het organiseren van collectieve opgroeiondersteuning op scholen. Ook zorgen we voor uitbreiding van praktijk ondersteuning jeugd-GGZ bij de huisartsen en richten we bij huisartsen de medicatiehulp voor ADHD in (de zgn Bruispoli). We financieren deze projecten vanuit de middelen die we in 2022 hebben ontvangen vanuit de hervormingsagenda jeugdhulp. In 2023, 2024 en 2025 ontvangen we extra middelen voor de hervormingsagenda jeugdhulp. We vangen met deze middelen de gestegen zorgkosten op.

In 2023 houden we per saldo 3.9 miljoen over, dit is 0.2 miljoen minder dan verwacht bij de marap 2023. Het bedrag van 3.9 miljoen voegen we toe aan de reserve S&Z. We zien in 2023 toename van ambulante begeleiding en behandeling en een daling van jongeren in verblijf en met een jeugdbeschermingsmaatregel ten opzichte van 2022. In de hervormingsagenda is afgesproken dat de gemeenten maatregelen nemen om te komen tot ‘een financieel houdbaar stelsel’. In 's-Hertogenbosch doen we dat via het programma jeugdhulp. in de begroting hielden we rekening met 1.6 miljoen uitgaven voor het programma jeugdhulp in 2023. Uitgegeven is 1 miljoen aan uitgaven o.a. voor hulp op scholen en de gezinsadvocaat. Het positief saldo van 0.6 miljoen maakt onderdeel uit van het totale positief saldo van € 3.9 miljoen. De beoogde besparing in de hervormingsagenda betekent voor ’sHertogenbosch ongeveer een opgave van 6 miljoen per jaar. Daarnaast neemt het Rijk verantwoordelijkheid voor aanvullend ongeveer 5 miljoen aan structurele bezuinigingsmaatregelen, welke maatregelen dat zijn is op dit moment in het ongewis. Gesprekken over de hervormingsagenda lopen nog volop. In 2025 buigt een landelijke deskundigencommissie zich over de haalbaarheid van de maatregelen.

6 Beschermd Wonen/Maatschappelijke opvang (reserve Sociaal & Zorgfonds) De invoering van de doordecentralisatie van beschermd wonen (BW) en het woonplaatsbeginsel BW is uitgesteld tot ten minste 2025. De inkoop beschermd wonen en Voorziening Langdurig Verblijf is respectievelijk € 1,2 miljoen en € 0,6 miljoen lager dan begroot. Dit zijn voorlopige cijfers in afwachting van de definitieve productieverklaringen. In het algemeen is de tendens dat cliënten binnen beschermd wonen met lichtere vormen worden ondersteund, de zorgduur korter is en dat er een grote uitstroom is naar zelfstandig wonen. Op het ontwikkel- en uitvoeringsbudget Beschermd Wonen is € 2,2 miljoen overschot, veroorzaakt door o.a. het nog niet realiseren van het respijthuis, lagere uitgaven op timeout plaatsen van het Crises Interventie Team (CIT), minder maatwerkvoorzieningen Beschermd Wonen en PGB-verstrekkingen en het later starten van activiteiten gerelateerd aan het uitvoeringsplan Beschermd Wonen. Daarnaast is de rijksbijdrage voor het regionale uitvoeringsprogramma 'Geweld hoort nergens Thuis' hoger bijgesteld. Dit resulteerde in een voordeel van € 0,4 miljoen. Alle voor- en nadelen worden verrekend met het Sociaal & Zorgfonds.

9

7 BUIG (reserve Fonds Werk en Inkomen) Op basis van de definitieve berichtgeving blijkt de neerwaartse correctie op het BUIG budget voor de bijstandsuitkeringen in 2023 lager dan in de geactualiseerde begroting was verwacht. Dit wordt enerzijds veroorzaakt doordat de landelijke daling van het aantal uitkeringen lager ligt dan verwacht in de CPB prognose van september 2022, wat leidt tot een voordeel van € 0,4 miljoen. Anderzijds is er ruim € 100 miljoen toegevoegd aan het BUIG budget vanuit de verhoogde taakstelling van statushouders. Dit resulteert in € 0,9 miljoen hoger budget voor onze gemeente, terwijl in de begroting juist rekening was gehouden met een nadelig effect vanuit Rijksbeleid á € 0,5 miljoen. Per saldo leiden deze effecten in lijn met de managementrapportage tot een voordeel op het BUIG budget van ruim € 1,8 miljoen. Omdat het definitieve BUIG budget voor 2023 hoger is, is ook de begrote storting in de reserve Fonds Werk en Inkomen (FWI); gemaximeerd op 7,5% van het BUIG budget, hoger; een nadeel in de exploitatie van € 0,2 miljoen. Bij de begrotingsactualisatie 2023 is conform de prognose door het CPB in haar Macro Economische Verkenning (MEV) van september 2022, uitgegaan van een daling van 2,78%. In maart 2023 heeft het CPB deze prognose bijgesteld naar een verwachte daling van 1,39%.

De laatste periode hebben we in 's-Hertogenbosch een lichte stijging in het aantal uitkeringen gezien door hoge instroom van vergunninghouders en lagere uitstroom door toenemende complexe problematiek van de doelgroep, waardoor deze lastiger aan werk te helpen is. Het gemiddeld aantal uitkeringen in 's-Hertogenbosch is uitgekomen op 3.082 uitkeringen, vrijwel gelijk aan wat bij de managementrapportage was verwacht, waar we begin dit jaar in de geactualiseerde begroting nog uitgingen van gemiddeld 3.013 uitkeringen. Ook valt de gemiddelde uitkeringsprijs hoger uit. Dit wordt met name veroorzaakt door een nadeliger effect van de landelijke wijziging van de kostendelersnorm en door een lager resultaat op de sociaal debiteuren: minder opboekingen en meer afboekingen, deels door toename van het aantal schuldsaneringsverzoeken. Per saldo zijn de totale gerealiseerde uitkeringskosten ca. € 1,6 miljoen hoger dan begroot. Ook op het BUIG budget op het onderdeel Loonkostensubsidies ontstaat een voordeel. Dit deel van het budget wordt verdeeld op basis van het gemeentelijk aandeel in de landelijke LKS kosten van het voorgaande jaar. Het aandeel van onze gemeente realiseert zich circa 0,27% hoger dan in de actualisatie begroot. Dit leidt tot een voordeel van € 0,9 miljoen.

Het gemiddeld aantal plaatsingen met loonkostensubsidie is iets hoger uitgevallen dan begroot bij de actualisatie (598 fte i.p.v. 591 fte). Hoewel bij de managementrapportage nog de verwachting was dat de invoering van de Wet Breed Offensief zou leiden tot meer uitgaande verhuizingen dan inkomende, blijkt dat niet het geval. Per saldo heeft het hogere aantal gerealiseerde LKS plaatsingen geleid tot bijna € 0,3 miljoen hogere kosten. 8 Programma Samen Gezond In aanvulling op de reguliere gezondheidstaken van de GGD wordt er beleid ontwikkeld gericht op het thema ‘Positieve gezondheid’. De eerste helft van 2023 stond in het teken van het opstarten van het programma, in mei 2024 komt het in de Raad. Het opstarten bleek tijdrovend, een effectief gezondheidsbeleid vraagt immers om zorgvuldige afwegingen, gedegen onderzoek en betrokkenheid van diverse belanghebbenden. Ook bleek het moeilijker dan verwacht om inwoners hierbij te betrekken. Concrete wijkgerichte maatregelen zijn pas uitgevoerd in het najaar van 2023, hierdoor ontstaat een voordeel van € 0,5 miljoen. 9 Arbeidsparticipatie In 2023 zijn de werkzaamheden binnen de Participatiewet op een aantal vlakken geraakt. Per saldo leidt dit tot een voordeel van € 3,0 miljoen, die vrijwel geheel ten gunste komt van het Sociaal & Zorgfonds.

De grootste (positieve) afwijkingen worden veroorzaakt door krapte op de arbeidsmarkt waardoor diverse activiteiten en projecten later of niet uitgevoerd of uitbesteed zijn kunnen worden (voordeel € 1,1 miljoen), minder kosten voor de inzet van re-integratie (€ 0,5 miljoen) en het hoger uitvallen van de integratie uitkering Sociaal Domein (€ 0,8 miljoen) en de hogere uitstroom van SW medewerkers (€ 0,2 miljoen).

10

10 Bijzondere bijstand In 2023 is het aantal verstrekkingen binnen de bijzondere bijstand voor directe levensbehoeften en kosten voor wooninrichting ten opzichte van 2022 weer verder toegenomen. Dit resulteert in een tekort van € 0,3 miljoen voor 2023. Dit houdt verband met het toegenomen aantal statushouders dat in 2023 is gehuisvest. Statushouders zijn de voornaamste groep die aanspraak maakt op deze vormen van bijzondere bijstand. Zij verhuizen vanuit een COA-locatie naar onze gemeente. Het Rijk bepaalt elk half jaar hoeveel statushouders elke gemeente moet huisvesten. Dit wordt de taakstelling genoemd. In 2023 hebben we een verdubbeling van het aantal gehuisveste statushouders ten opzichte van 2022 moeten plaatsen. Dit is een landelijk beeld. Ook voor de toekomst zijn de verwachtingen dat de asielinstroom hoog blijft, vanwege de vele mondiale ontwikkelingen die spelen. Hierdoor verwachten we langere tijd een verhoogd gebruik te zullen zien op de verstrekkingen voor directe levensbehoeften en kosten voor woninginrichting. 11 Opvang Ontheemden (reserve nog uit te voeren werken) Het rijk heeft verschillende financiële regelingen getroffen om de kosten die gemeenten maken voor de opvang van ontheemden uit Oekraïne te vergoeden. De vergoeding die wordt gegeven per gerealiseerde opvangplek bedraagt € 83 per plek per dag.

Uit de berekeningen van de werkelijk gemaakte kosten blijkt dit bedrag meer dan voldoende te zijn. Het resultaat bedraagt € 1,9 miljoen. Daarbij is al rekening gehouden met de kosten die gemaakt worden voor werkzaamheden die vanwege inzet voor de opvang bij medewerkers zijn blijven liggen en voor de extra inzet die we via een kleine programma-organisatie verrichten om het opvangvraagstuk wat steviger en beter gestructureerd te organiseren. Onderdeel van dit vraagstuk en de werkzaamheden is ook het werk dat verricht wordt in de beleidsmatige en operationele begeleiding en voorbereiding van de (nood)opvanglocaties voor Asielzoekers. Het is nog onduidelijk hoe de financiering vanuit het rijk zich gaat ontwikkelen en of de vergoedingen op hetzelfde niveau blijven. Tegelijkertijd is de verwachting dat de kosten gaan toenemen, omdat er meer geïnvesteerd wordt in de kwaliteit van de opvang. Het is van belang dat de middelen in de reserve beschikbaar blijven en specifiek worden gekoppeld aan de opvang van ontheemden. Onderdeel van dit vraagstuk en de werkzaamheden is ook het werk dat verricht wordt in de beleidsmatige en operationele begeleiding en voorbereiding van de (nood)opvanglocaties voor Asielzoekers. 12 Energieregeling lokale steun maatschappelijke en culturele partners en sportverenigingen Het rijk had in februari jl.

aangekondigd dat gemeenten en provincies extra middelen toegekend zouden krijgen om publieke en maatschappelijke voorzieningen te compenseren voor hoge kosten. De gemeenteraad heeft, vooruitlopend op de definitieve toekenning, € 2,5 miljoen beschikbaar gesteld voor lokale steun aan maatschappelijke en culturele partners en sportverenigingen. Deze is voorgefinancierd uit de algemene reserve. Met het collegebesluit van 28 februari 2023 is uitvoering gegeven aan de lokale steunmaatregelen. Naast nog af te wikkelen claims zullen in 2024 de eindafrekeningen worden opgemaakt, die afhankelijk zijn van de werkelijke energieprijzen en het werkelijk verbruik. Van het toegekende bedrag van € 2,5 miljoen, is € 1,2 miljoen uitgegeven en wordt € 0,3 miljoen overgeheveld naar 2024. Het restant van € 1,0 miljoen valt vrij. 13 Detachering Uitzendkrachten De inhuurkrachten voor de BBS'en zijn schaars en zijn alleen tegen hogere inhuurtarieven beschikbaar. Dit is een trend die al enkele jaren zichtbaar is. Voorheen waren er veel inhuurkrachten met loonkostensubsidie, maar vanwege de krapte op de arbeidsmarkt wordt er ingehuurd via detacheringsbureaus. Het nadeel is € 0,3 miljoen. 14 Energiekosten In onze begroting hebben we vanaf 2023 rekening gehouden met structureel hogere energielasten ad € 2 miljoen als gevolg van de grote prijsstijgingen eind 2022.

In 2023 is sprake van nog hogere tarieven waardoor incidenteel een nadeel ontstaat van € 0,5 miljoen.

11

15 Financieringsresultaat In het najaar hebben we van het Rijk financiering ontvangen o.a voor de Novex. Deze middelen hebben wij tijdelijk verplicht gestald in 's Rijks Schatkist. Doordat de rente op deze rekeningcourantverhouding bijna 4% bedraagt, vallen onze financieringskosten lager uit dan geraamd (€ 0,4 miljoen voordeel) en ook lager dan eerder geprognosticeerd. 17 Groenonderhoud Er is in 2023 meer onderhoud aan bomen en groen uitgevoerd. Dit heeft enerzijds te maken met de droogte de afgelopen jaren en de achterstanden die zijn ingelopen. Daarnaast zijn er meer werkzaamheden in het weekend uitgevoerd om de bereikbaarheid van de stad te waarborgen. Hierdoor ontstaat een nadeel van € 0,5 miljoen. 18 ICT (Reserve ICT) Voor ICT zijn de onderhoudskosten € 0,5 miljoen lager uitgevallen dan begroot. Dit heeft te maken met lagere kosten voor dataverbindingen, het beheren en ontwikkelen van werkzaamheden in eigen beheer en een voordeel op ondersteuning vanuit Microsoft. Dit voordeel wordt verrekend met de reserve ICT. 19 Kapitaallasten Het voordeel op de kapitaallasten ad € 2,8 miljoen wordt veroorzaakt door het later dan gepland uitvoeren van investeringen. Omdat de kapitaallasten gedeeltelijk gedekt worden uit reserves, valt de onttrekking aan reserves € 1,8 miljoen lager uit.

Per saldo een voordelig resultaat van € 1,2 miljoen 20 Evenementen Een deel van de kosten van met name commerciële evenementen wordt in rekening gebracht bij organisatoren. Echter veel kosten kunnen niet worden verhaald. Denk aan straat- buurtfeesten, maar ook kosten voor o.a. de intocht van Sinterklaas, Jazz in Duketown, Koningsdag etc. Daarnaast zien we sinds Covid dat de kosten rondom andere evenementen (met name carnaval en 11-11) steeds meer toenemen, zijn de kosten van een evenementencoördinator niet begroot en is er geen dekking voor het faciliteren van evenementen. Per saldo is het nadeel € 0,9 miljoen. 20 Nog niet gerealiseerde projecten (diverse reserves) Op onze begroting zijn een aantal grote uitgaven geraamd, die geheel of gedeeltelijk gedekt worden reserves. Het betreft hier grote, fysieke projecten met een meerjarig karakter, zoals Programma MIRT A2 Deil Vught, restauratie en ontwikkeling militair erfgoed en Groot Steden Beleid aandachtsbuurten. Vooraf is niet bekend welk jaar de uitgaven gedaan worden, maar conform raadsbesluit blijven de budgetten wel beschikbaar voor verdere jaren. Alle voor- en nadelen worden verrekend met reserves. 21 OZB De gemiddelde WOZ-waarde van woningen is in 2023 met 17,6% gestegen. Deze waardestijging is significant hoger dan in voorgaande jaren.

Er is vaak een relatie tussen het aantal bezwaarschriften en de waardeontwikkeling in onze gemeente. Bij een grote waardestijging wordt vaker bezwaar gemaakt dan bij een beperkte waardestijging of waardedaling. In 2023 ontvingen we veel meer bezwaren dan in de jaren daarvoor. Doordat er veel meer bezwaren direct zijn ontvangen van, is het aantal verlagingen van de WOZ-waarde toegenomen en daardoor zijn de verminderingen van de te betalen OZB eveneens toegenomen. Ondanks de waardestijging is bij de begroting van de OZB niet voorzien dat het aantal bezwaarschriften zo hoog zou zijn. En daardoor ook niet met het aantal verminderingen van de OZB als gevolg van meer waardeverlagingen. De minderopbrengst van de OZB wordt veroorzaakt door deze toegenomen verminderingen. Het nadeel bedraagt € 0,5 miljoen.

12

22 Parkeren (reserve Parkeren) Het resultaat voor mutatie reserve is € 0,8 miljoen. Dit bestaat uit: Parkeeropbrengsten Per saldo zijn de parkeeropbrengsten in 2023 € 0,6 miljoen hoger dan begroot. Dit bestaat uit diverse voor- en nadelen. Enerzijds is er een nadeel van € 0,7 miljoen op parkeeropbrengsten van kort parkeren. Anderzijds heeft de inzet van de scanauto tot gevolg dat er meer naheffingsaanslagen zijn opgelegd (voordeel € 0,8 miljoen) en worden er steeds meer parkeervergunningen afgegeven (voordeel € 0,5 miljoen). Parkeerkosten Per saldo is het resultaat op parkeerkosten € 0,2 miljoen. Enerzijds zijn er voordelen behaald op kapitaallasten als gevolg van investeringen die naar achteren zijn geschoven (€ 0,5 miljoen), het niet in kunnen vullen van vacatures (€ 0,2 miljoen) en de bijdrage energiekosten vanwege laadpalen in parkeergarages (€ 0,3 miljoen). Anderzijds is er een nadeel op inhuurkosten van € 0,8 miljoen. Als gevolg van bovenstaande ontwikkelingen is er € 0,8 meer dan begroot in de Reserve Parkeren gestort. 23 Personeelskosten Het voordeel wordt grotendeels veroorzaakt als gevolg van de krappe arbeidsmarkt en het niet kunnen opvullen van vacatures. Daarnaast zijn er ook nadelen te vermelden; de inhuurkosten zijn toegenomen, er is een voorziening gevormd vanwege de Regeling Vervroegd Uittreden en er zijn transitievergoedingen verstrekt.

Deze laatste zal in de komende jaren nog financiële consequenties hebben. Het voordeel bedraagt € 2,6 miljoen. 24 Toeristenbelasting De gerealiseerde opbrengsten van boekjaar 2023 zijn hoger dan begroot, vanwege de komst van een nieuw groot hotel. Het voordeel bedraagt € 0,5 miljoen. 25 Verhardingen Bij het onderhoud aan verhardingen wordt zoveel als mogelijk aangesloten bij andere projecten. Daarnaast is rekening gehouden worden met de bereikbaarheid van de stad. Gevolg hiervan is dat een deel van het gepland onderhoud niet is uitgevoerd. Het voordeel bedraagt € 0,4 miljoen. 26 Wet Open Overheid Vanuit het gemeentefonds zijn er structureel middelen beschikbaar gesteld om aan de wettelijke eisen van de Wet Openbare Overheid (WOO) te voldoen. Voor een goede uitvoering van de WOO moet de informatievoorziening op orde zijn, opdat informatie vindbaar, juist, volledig en betrouwbaar is. Dit zodat we als gemeente eerlijk en transparant antwoord kunnen geven binnen de termijn die hiervoor staat. De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft de informatievoorziening grotendeels op orde. Zo is er een zaaksysteem uitgerold en zijn er werkafspraken gemaakt. De extra middelen die nu via het gemeentefonds beschikbaar zijn gekomen hoeven daarom niet volledig ingezet te worden voor uitvoering van de WOO en kunnen dus vrij vallen ten gunste van de algemene middelen. Het voordeel bedraagt € 0,4 miljoen.

27 Grondexploitatie (diverse reserves) Zie hiervoor de paragraaf grondbeleid. 28 Reclameopbrengsten Door netcongestie (het niet verkrijgen van elektriciteitsaansluitingen) is aanzienlijke vertraging opgetreden in het exploiteren van de digitale panelen. Hierdoor kan de afdracht voor deze panelen in het eerste concessiejaar (2023) niet worden gefactureerd aan de concessiehouder. Het nadeel bedraagt € 0,5 miljoen.

13

29 Afvalstoffenheffing Wij werken aan een Afvalstoffendienst met een solide basis, waarbij veiligheid voorop, fysieke veiligheid, passende locatie en een robuuste organisatie belangrijke uitgangspunten zijn. In 2023 zijn er een aantal niet voorziene uitdagingen geweest op het gebied van arbo en veiligheid waarop we maatregelen op hebben moeten nemen. Zo is er een extern bureau ingehuurd om alle benodigde RI&E’s (Risico-inventarisatie en evaluatie) te actualiseren met daarna gekoppeld een plan van aanpak en is er een nieuw arbo managementsysteem in gebruik genomen om veiligheid gerelateerde zaken vast te leggen, te borgen en te monitoren. Daarnaast is eer ook sprake geweest van hogere inhuurkosten als gevolg van noodzakelijke versterkingen in het managementteam (interim manager bedrijfsvoering) en hogere personeelskosten als gevolg van een extra manager inzameling, een business controller bij bureau bedrijfsvoering en een toezichthouder locaties. Tenslotte zijn er hogere kosten garage geweest als gevolg van het grote aantal storingen vanwege een deels verouderd wagenpark en vanwege het stilleggen van een aantal voertuigen vanwege veiligheidsissues. Vanwege lange levertijden van nieuw bestelde voertuigen hebben we noodgedwongen ook voertuigen ingehuurd ten behoeve van de continuïteit van onze werkzaamheden.

In totaliteit leiden bovenstaande factoren tot een nadeel van € 0,8 miljoen. 30 Leges De opbrengsten van de Leges 2023 zijn hoger uitgevallen dan in een eerdere analyse gedurende het lopende jaar. Er zijn door incidentele bedragen die uit 2022 nog zijn binnen gekomen in 2023 meer opbrengsten behaald en de inkomsten uit het lopende jaar zijn uiteindelijk ook hoger uitgevallen dan begroot. Het voordeel is € 0,5 miljoen. 31 Overige Verschillen (diverse reserves) Nvt

Ombuigingen Als onderdeel van de begroting 2023 heeft uw raad een ombuigingspakket vastgesteld van € 4,8 miljoen in 2022 oplopend tot € 5,7 miljoen in 2024. Over de voortgang van de realisatie van deze ombuigingen rapporteren wij via de reguliere Planning & Control cyclus. Wij kunnen u melden dat alle taakstellingen in 2023 ook daadwerkelijk zijn gerealiseerd. Voorstel bestemming rekeningresultaat Het streefniveau van de algemene reserve is 15% van de algemene uitkering uit het gemeentefonds (exclusief het deel wat toegerekend wordt aan het sociaal domein). Voor 2023 is dit streefniveau € 32,3 miljoen. Onze bestendige gedragslijn is het verwerken van het rekeningresultaat in de algemene reserve tot het streefniveau. Het rekeningresultaat bedraagt € 4,8 miljoen positief. De werkelijke stand per 31 december 2023 is € 39,9 miljoen. Bij het huidige resultaat betekent dit dat we na resultaatbestemming uitkomen op een stand van € 44,7 miljoen. Dit is € 12,4 miljoen boven de streefwaarde op basis van de algemene uitkering 2023. Hiervan is € 11,1 miljoen bestemd voor incidenteel nieuw beleid 2024.

14

DEEL I: JAARVERSLAG Programma's BESTUURSORGANEN EN -ONDERSTEUNING Ambitie We staan actief in verbinding met ál onze inwoners en partners. Hiervoor leggen we ons oor goed te luister. Ook bij die Bosschenaren die zich minder snel roeren of die we minder automatisch bereiken. De betrokkenheid en deelname bij het collectief van onze democratie mag en moet echt beter. Alleen vanuit wederkerigheid en mede-eigenaarschap komen we samen verder in de aanpak van opgaven en aandachtspunten. Naast het vaste en meer traditionele instrumentarium gaan we daarom ook actief op zoek naar een nieuwe creatieve en meer interactieve instrumenten om inwoners te boeien en te (ver)binden. We beseffen ons zeer dat dit iets anders vraagt van ons als lokale overheid. Zowel van de ambtelijke organisatie, het college alsook de gemeenteraad. Dat we een betrouwbare partner zijn en blijven, staat buiten kijf. We investeren in meer duidelijke besluitvormingstrajecten voor iedereen, we zijn transparant over verwachtingen en daarbij passende rollen en we werken samen op basis van cocreatie met inwoners. Experimenteren en proeftuinen gaan ons daarbij helpen. Deze ambitie raakt iedere opgave, project en programma. Dwars door de gemeente.

Doelstellingen De ambities uit het bestuursakkoord 2022-2026 zijn vertaald naar de programmabegroting. Om deze ambities te realiseren zijn er binnen dit programma een of meerdere doelstellingen opgenomen met verschillende indicatoren. Onderstaand ziet u de realisatie van de outcome-indicatoren ("Wat wilden we bereiken?") en output-indicatoren ("Wat hebben we er voor gedaan?").

Actief en wederkerigheid in verbinding Wat wilden we bereiken? • •

•

• •

Met lobby en public affairs zetten we in op partnerschap om vanuit mede-eigenaarschap in gezamenlijkheid projecten en opgaven een stap verder te brengen. We richten ons daarbij op meerdere niveaus: van provincie tot Europa. En van VNG tot B5. Partnerschap staat ook centraal bij onze regionale samenwerking. Als gemeente kunnen we sommige opgaven niet alleen oppakken. Daar is goede samenwerking met medeoverheden voor vereist. In onze regio, in Brabant en in het land. Onder meer in de regio NoordoostBrabant vervullen we een actieve rol, die ook van ons centrumgemeente verwacht mag worden. Ook continueren we de samenwerking in BrabantStad. In onze lokale democratie dient iedere stem gehoord te worden. Ook de stem van die groepen die we nu nog te weinig horen en zien. Hiervoor zetten we niet alleen in op een versterking van het meer ‘traditionele’ participatie- en inspraakinstrumentarium. Maar ook experimenteren we met nieuwe vormen. Alleen met elkaar kunnen we het onderling democratisch debat voeren. We gaan vernieuwing hierbij niet uit de weg. Vanuit verbinding communiceren we met inwoners en partners. Laagdrempelig en vanuit wederkerigheid. We zijn waar de inwoner is en de interactie voorop staat. We leggen ons oor goed te luister. We communiceren met focus op de hoofdopgaven.

Rond bestuurlijke representatie richten we ons op de betekenis voor en in verbinding met de Bossche samenleving. Ons uitnodigingsbeleid rond grote(re) en kleinere evenementen richt zich op de impact voor en nabijheid van inwoners. En op het imago van de stad. Inhoudelijk staat ook hier de slagkracht op de hoofdopgaven voorop.

15

Indicator Percentage inwoners dat het (helemaal) eens is met de stelling: “De burgemeester en wethouders leggen hun besluiten duidelijk uit”.

Nulmeting

Doelstelling 2023

Realisatie 2023

Ambitie 2026

nvt

46%

13%*

48%

22%**

48%

20%

49%

Omnibusenquête (O&S)

Percentage inwoners dat het (helemaal) eens is met de stelling: ”Inwoners worden vooraf voldoende betrokken bij het maken van gemeentelijke plannen". Omnibusenquête (O&S)

*Het betreft hier een geheel nieuwe indicator in de Omnibusenquête. Onze aanname in de begroting 2023 blijkt te hoog. Vanaf de begroting 2025 gaan we voortaan uit van de (nul)meting 2023. ** De nulmeting bleek lager te zijn dan in de begroting 2023 van is uitgegaan (22% i.p.v. 44%). Dit wordt gerectificeerd bij de begroting 2025. Wat hebben we er voor gedaan? Indicator

Gerealiseerd?

Communicatie vanuit verbinding en wederkerigheid. In 2023 doen we dat door: Ja • Als gemeente goed bereikbaar en makkelijk benaderbaar zijn • Nieuwe mogelijkheden voor interactie onderzoeken en ervaren. Hierbij sluiten we aan bij de behoeften van inwoners. Ook richten we ons op inwoners die de weg naar de gemeente nog niet automatisch weten te vinden • Directer en waar mogelijk gepersonaliseerd communiceren met maatwerk • De bestaande digitale kanalen, waaronder de website 'sHertogenbosch.nl, vernieuwen. Aansluiten bij de doelgroepen We werken doorlopend aan de kwaliteit, betrouwbaarheid en eenduidigheid van onze communicatie en bijbehorende (digitale) kanalen. We blijven monitoren op de behoeften van inwoners en proberen daar waar mogelijk op aan te sluiten. Onze informatievoorziening moet voor zoveel mogelijk inwoners toegankelijk zijn. Een aantal ontwikkelingen onderbouwt dit: (1) In oktober 2023 is de nieuwe website ’s-Hertogenbosch.nl live gegaan. Deze sluit meer aan op de huidige behoeften. Naast een betere zoekfunctie en opbouw voldoet de website aan alle eisen die vanuit veiligheid en de wetgeving digitale toegankelijkheid zijn gesteld. (2) Onze sociale media worden nog steeds goed hoog gewaardeerd. Van de 100.000+ gemeenten in Nederland hebben we de meeste volgers op sociale media.

We monitoren onze resultaten en haken waar nodig aan op nieuwe ontwikkelen, bijvoorbeeld het gebruik van Instagram Reels en het deactiveren van het TikTok account. (3) We werken aan ‘community building’, waarbij we actief reageren/liken op positieve berichten over onze gemeente. We monitoren o.a. onze reactiesnelheid in onze beantwoording richting inwoners.

16

Met lobby inzetten op partnerschap en creëren van mede-eigenaarschap. In 2023 Ja doet we dat door: • • • •

We structuren onze lobby-aanpak. We stellen op de vier hoofdopgaven een uitgewerkt en dynamisch lobbyplan op. We nemen posities in binnen onze verschillende netwerken, waaronder de VNG en G40. We benutten onze evenementen als kans om zaken landelijk aan te kaarten en stakeholders uit te nodigen. In het besef dat lobby een lange adem vraagt, werken we systematisch aan het verder versterken van ons Haagse netwerk op de vier hoofdopgaven.

In de lobbyplannen – op basis van bestuursakkoord en beleid – zijn doel, resultaat en kernboodschappen uitgewerkt. We houden zicht op de besluitvormingsagenda’s en relevante informatie en stukken. Zo zitten we voor op de golf en weten we welke kansen en risico’s ontstaan vanuit de Haagse en provinciale besluitvorming. We noemen een aantal accenten (1) We hebben ons voorbereid en toegelegd op de kansen die ontstaan vanuit een nieuwe kabinetsperiode. (2) we bouwden een systeem van monitoring, actie, en informatievoorziening. (3) we versterkten onze positie in verschillende netwerken. (4) we bonden (groep) stakeholders via de Avontuurlijke Klim. De volgenden resultaten constateren we: • Rijksbijdrage voor groen-blauwe investeringen in de Spoorzone van ruim 19 miljoen. Aanvullend op de eerdere bijdrage van 96 miljoen euro om woningbouw in de spoorzone mogelijk te maken. • Verschillende werkbezoeken van Kamerleden en bewindspersonen om opgaven en oplossingen voor het voetlicht te brengen. Bijvoorbeeld rond spoorgoederen¬vervoer, de aanpak dakloosheid, de infrastructuur van sociale ontwikkelbedrijven. • Haakjes voor samenwerking in het provinciaal bestuursakkoord. We namen het initiatief voor een B7-brief aan PS, om Brabant van het slot te halen.

In de huidige Europese begrotingsperiode (vanaf 2021) is netto 3,8 miljoen Europese subsidies binnengehaald voor projecten/programma’s in onze gemeente. Dit is exclusief bijdragen voor andere partners uit onze gemeente.

Partnerschap en samenwerking binnen regionale samenwerkingsverbanden. Dat Ja doen we in 2023 door: • We zetten ons actief in voor een nieuwe/aangepaste strategische agenda van de regio Noordoost-Brabant. • We gaan samen met de B5 en provincie aan de slag met een herijking van de agenda voor BrabantStad. • Eind 2023 stelden alle gemeenteraden en algemene besturen binnen de regio de Prioriteitennota vast. Daarin zijn afspraken gemaakt over wat we in de regionale samenwerking gaan oppakken en wat niet. • De inhoudelijke agenda van BrabantStad is aangepast. De focus ligt meer op de netwerkfunctie: Het elkaar ontmoeten, leren en inspireren. Waar energie zit kan worden doorgepakt, buiten het netwerk om. Daarnaast zijn Roosendaal en Oss toegetreden tot het netwerk.

17

Ieders stem is belangrijk in een democratie. In 2023 doet we dat door: Ja • Samen met onze inwoners verkennen we hoe we het best een ieders stem kunnen betrekken bij projecten en opgaven. Zowel de meer traditionele instrumenten betrekken we hierbij, als ook de vernieuwende. • We starten met kleinschalige Bossche burgerberaden, in de vorm van stadsgesprekken. • We gaan op zoek naar een goede en eigentijdse mix van traditionele en nieuwe instrumenten met meer digitale mogelijkheden om nieuwe doelgroepen te bereiken. • We zetten in op aantrekkelijke programma’s voor kinderen om kennis te maken met democratie.

Het betrekken van inwoners bij projecten en opgaven geven we op velerlei wijze vorm. Zowel in dit programma als in de meer inhoudelijke programma’s gaan we hier nader op in. In dit programma richten we ons op het Burgerberaad en op Right to Challenge: • In 2023 hebben de voorbereidingen voor het Burgerberaad plaatsgevonden. Zo stelde uw raad de startnotitie vast over het onderwerp: wonen en zorg. Evenals de condities waaronder dit beraad plaats vindt. Ook is het plan van aanpak vastgesteld. 10.00 brieven zijn verstuurd om inwoners uit te nodigen mee te doen aan het Burgerberaad. Na verwerking van de 1000 aanmeldingen is een selectie gemaakt van een representatieve groep van 120 deelnemers. • Vernieuwend was in 2023 ook de samenwerking met buurtvereniging Zandbewoners die we ondersteunen vanuit de subsidieregeling Right to Challenge. Door bij te dragen investeren we in goede samenhangende communicatie en participatie in de buurt ‘t Zand die beter aansluit op de leefwereld van bewoners. Ook spraken we met uw raad af dat we gaan werken aan een participatiebeleid en -verordening. Hierbij is het opdoen van ervaring over wat werkt, van belang.

Bestuurlijke representatie vanuit betekenis en verbinding. In 2023 doet we dat Ja door: • Waardering geven aan initiatieven, groot en klein. Verbindingen aangaan met de samenleving vanuit wederkerigheid. En betrokkenheid tonen bij het lief en leed. Naast de toedeling van de hiervoor beschikbare budgetten Bestuurlijke representatie, geven we gemeentebreed een doorkijk richting de viering en herdenking van het Beleg van ’sHertogenbosch (2029) en staan we blijvend stil bij de bevrijding van onze gemeente. In 2023 doen we dat door: Waardering geven aan initiatieven, groot en klein. Verbindingen aangaan met de samenleving vanuit wederkerigheid. En betrokkenheid tonen bij het lief en leed. Naast de toedeling van de hiervoor beschikbare budgetten Bestuurlijke representatie, geven we gemeentebreed een doorkijk richting de viering en herdenking van het Beleg van ’s-Hertogenbosch (2029) en staan we blijvend stil bij de bevrijding van onze gemeente. Naast onze reguliere taken op dit vlak, hebben we als college een oriënterende (interne) start gemaakt met de route die we uitstippelen richting 2029. Dit zetten we in 2024 voort. Ook hebben we een begin gemaakt met de voorbereidingen van 80 jaar vrijheid (oktober 2024).

Wat kostte het? De exploitatie bestaat uit de jaarlijkse lasten en baten.

18

In totaal gaat het om de volgende bedragen (bedragen x € 1.000): Rekening

Begroting Begroting na primitief wijziging

Rekening

2022

2023

2023

2023

Verschil

Lasten

14.613

15.465

16.223

17.732

-1.509

Baten

3.341

1.717

2.850

4.592

1.743

-11.273

-13.748

-13.374

-13.140

234

Saldo van lasten en baten

Belangrijkste verschillen • Personeelskosten: voordeel € 0,1 miljoen • Pensioen Wethouders: nadeel € 0,1 miljoen. De pensioenvoorziening voor (voormalige) wethouders wordt jaarlijks actuarieel getoetst, waarbij de hoogte van de pensioenen en de gestegen rekenrente wordt betrokken. De voorziening bleek te laag, waardoor er een extra storting nodig was. • Wet Open Overheid: Voordeel € 0,4 miljoen. Vanuit het gemeentefonds zijn er structureel middelen beschikbaar gesteld om aan de wettelijke eisen van de Wet Openbare Overheid (WOO) te voldoen. Voor een goede uitvoering van de WOO moet de informatievoorziening op orde zijn, opdat informatie vindbaar, juist, volledig en betrouwbaar is. Dit zodat we als gemeente eerlijk en transparant antwoord kunnen geven binnen de termijn die hiervoor staat. De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft de informatievoorziening grotendeels op orde. Zo is er een zaaksysteem uitgerold en zijn er werkafspraken gemaakt. De extra middelen die nu via het gemeentefonds beschikbaar zijn gekomen hoeven daarom niet volledig ingezet te worden voor uitvoering van de WOO en kunnen dus vrij vallen ten gunste van de algemene middelen. • Overige verschillen: nadeel € 0,2 miljoen

Subsidies

Doelstelling/subsidie-ontvanger Belangenbehartiging van bewoners in de wijk.

Geraamde subsidie Geraamde verstrekking subsidie primitieve verstrekking begroting na wijziging 98.600 98.600

Verleende subsidie 81.774

Wijkraden

98.600

98.600

81.774

Verstrekken subsidie Nationaal monument kamp Vught

22.350

22.350

22.350

Nationaal monument kamp Vught

22.350

22.350

22.350

Een totaaloverzicht van de subsidies per programma en een register van de subsidieontvangers kunt u in de bijlagen vinden.

Verbonden partijen In het Register Verbonden partijen staan de vaste gegevens van iedere verbonden partij waarin de gemeente ’s-Hertogenbosch deelneemt weergegeven. Onder ‘vaste’ gegevens verstaan we die gegevens, die niet ieder jaar wijzigen. Iedere twee jaar zal een check en eventuele update van deze gegevens plaatsvinden. Ook de zware regionale samenwerkingsverbanden waarin de gemeente ’s-Hertogenbosch participeert staan in dit register. Meer informatie over de verbonden partijen vindt u in de paragraaf verbonden partijen.

19

Dit programma kent de volgende verbonden partijen:

20

Brabantstad Geplaatst aandelenkapitaal, Rekening courant, leningen, garanties, subsidies e.d. € 73.127 bijdrage per partner.

Financieel belang Eigen vermogen

Vreemd vermogen

Resultaat

01-01-2023

31-12-2023

01-01-2023

31-12-2023

2023

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

Risicomanagement: Het bestuurlijke netwerk Brabantstad is een samenwerking van de B5-steden en de provincie. Er is geen sprake van een afzonderlijke rechtspersoon. Besluitvorming in het netwerk, gebeurt door de vijf gemeenten en de provincie. Gezamenlijke projecten en lobby zijn samenwerkingen tussen de partners in het netwerk, op basis van gelijkwaardigheid. De risico’s zijn beperkt.

Stadsgewest Geplaatst aandelenkapitaal, Rekening courant, leningen,

Financieel belang Eigen vermogen 31-12-2023

Vreemd vermogen

Resultaat

garanties, subsidies e.d.

01-01-2023

01-01-2023

31-12-2023

2023

n.v.t

€ -1.733.000 € - 1.733.000 € 2.500.000

€ 2.500.000

nihil

Risicomanagement: Bovenstaande cijfers zijn gebaseerd op basis van de begroting 2024. Het takenpakket van het Stadsgewest is beperkt tot het beheer van de gesloten stortplaats Vlagheide te Schijndel. Bij Begroting 2020 is besloten om € 4,5 MIO van het negatief saldo af te rekenen met de gemeenten die hiervoor een voorziening hadden getroffen. Het resterende negatief saldo (€ 1,733 MIO) wordt gefinancierd met een lening van de gemeente ’s-Hertogenbosch. Het bestuur verwacht de lening af te kunnen lossen uit teveel opgebouwd doelvermogen in het nazorgfonds voor de eeuwigdurende nazorg van stortplaats Vlagheide. De overdracht van de nazorg aan de Provincie vindt niet eerder plaats dan 2029. Het opgebouwde doelvermogen bij de Provincie bedraagt € 16,8 MIO (stand februari 2022). Vanaf 2021 is sprake van een dekking van de lasten van de exploitatie uit een bedrag (€ 1,04 voor 2023) per inwoner van het Stadsgewest ’s-Hertogenbosch, het resterende negatieve saldo groeit niet meer.

21

Risico's In de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing vindt u een totaaloverzicht van de risico's. Op dit programma zijn geen risico's van toepassing.

Beleidskaders/wet- en regelgeving Raadsbesluit raadscontrole 2014 gemeenschappelijke regelingen

DIENSTVERLENING MET EEN KLOPPEND HART VOOR DE SAMENLEVING Ambitie Vanuit het Bestuursakkoord en onze visie op (publieke) dienstverlening geven we invulling aan onze gemeentelijke dienstverlening. Hierbij hechten we groot belang aan het in verbinding zijn met onze inwoners en ondernemers. Nu digitale dienstverlening steeds meer de norm wordt in de maatschappij, wordt een goede borging van het menselijke aspect ook steeds belangrijker. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat de behoefte aan persoonlijk contact met de overheid en ondersteuning bij dienstverlening blijft bestaan. Mensen willen, zeker bij complexe en ingrijpende gebeurtenissen, nog altijd graag geholpen worden door echte mensen met echte emoties. Aan ons om hierin duidelijk te krijgen wat de behoefte van onze inwoners en ondernemers daadwerkelijk is en onze dienstverlening hierop in te richten. We vinden het belangrijk dat we als de overheidsorganisatie die het dichtst bij de burger staat goed bereikbaar zijn, helder en begrijpelijk communiceren en transparant zijn over onze processen en afwegingen. Hiermee laten we het vertrouwen ontstaan dat inwoners op de door hun gewenste manier met ons in contact kunnen komen en we samen komen tot passende dienstverlening.

We doen dit door in onze dienstverlening de mens centraal te zetten, in te zetten op continu leren en verbeteren en hierbij slim gebruik te maken van data en nieuwe technologische mogelijkheden.

Doelstellingen De ambities uit het Bestuursakkoord 2022-2026 zijn vertaald naar de programmabegroting. Om deze ambities te realiseren zijn er binnen dit programma een of meerdere doelstellingen opgenomen met verschillende indicatoren. Onderstaand ziet u de realisatie van de outcome-indicatoren ("Wat wilden we bereiken?") en output-indicatoren ("Wat hebben we er voor gedaan?").