Gezondheidsverschillen-duurzaam-aanpakken Pharos mei-2019

31

Slot-appèl We streven naar een inclusieve samenleving die iedereen gelijke kansen biedt op een optimale gezondheid. Het terugdringen van gezondheidsverschillen staat daarbij centraal. Dit is een complexe maatschappelijke opgave die van inwoners, zorg­ professionals, bestuurders en beleidsmakers een cultuuromslag en een andere manier van leven en werken vraagt waarbij we al doende en vooral gezamenlijk leren en experimenteren. Pharos heeft op basis van wetenschappelijke en praktijkkennis negen principes uitgewerkt voor een succesvolle, duurzame aanpak van gezondheidsverschillen. De principes bieden houvast en solide aangrijpingspunten voor een effectieve aanpak, maar iedere situatie vraagt om maatwerk en een eigen invulling. We weten al lang dat de complexiteit van het vraagstuk zich niet laat vangen in één uniforme benadering. Het blijft van groot belang om bestaande kennis door te ontwikkelen en nieuwe kennis op te doen. Vooral op het gebied van de beheersmatige kant van de aanpak leven nog veel vragen.

Op welke schaalgrootte kan het beste ingezet worden om daadwerkelijk effecten te zien? Welke keuzes kan je het beste maken met beperkte middelen? Hoe houd je het belang van terugdringen van gezondheidsverschillen duurzaam op de maatschappelijk en de beleidsagenda? Om de veranderopgave en doelen scherp voor ogen te houden is het goed om een aantal vragen doorlopend te blijven beantwoorden: ‰‰ Is onze preventie, zorg en ondersteuning voldoende toegankelijk en

effectief voor iedereen? ‰‰ Doen we voldoende recht aan de groeiende diversiteit en pluriformiteit

in onze samenleving? ‰‰ Letten we erop dat de woorden en toon in het publieke discours bijdragen

aan verbinding tussen maatschappelijke lagen in de samenleving? ‰‰ Scheppen we met wet- en regelgeving en lokaal en landelijk beleid voldoende

randvoorwaarden voor een eerlijke verdeling van inkomen en gelijke kansen op het verwezenlijken van potentieel?

32

Er ligt een goede basis om de komende jaren het verschil te maken. Gezondheids­ verschillen staan op de agenda en bij zowel bestuurders als beleidsmakers neemt het gevoel van urgentie toe. Dit draagvlak is van groot belang. Er is al veel kennis en kunde, maar we hebben nog een lange weg te gaan. Behalve bestuurlijk draagvlak is inspanning van alle betrokken partijen nodig. Allereerst de landelijke en lokale overheden die de aanpak met beleid en visie structureel ondersteunen. We hebben bedrijven en werkgevers nodig die willen investeren in gezondheid van hun medewerkers en daarbij ook samenwerken met de publieke sector. Onmisbaar zijn de professionals die iedere dag het verschil kunnen maken en hun organisaties die dit faciliteren. We hebben wetenschappers nodig die effectieve manieren van monitoring en evaluatie onderzoeken. En uiteraard hebben we inwoners nodig die ons een spiegel voorhouden, hun ervaringen delen en meehelpen de samenleving beter te maken. Gezondheidsverschillen duurzaam aanpakken vraagt bovenal om lef en leiderschap. Leiders die voorop gaan en alle betrokkenen weten mee te nemen in de noodzakelijke veranderingen. Leiderschap dat iedereen inspireert om constructief samen te werken aan dit maatschappelijke doel, ook al zijn de korte termijn uitkomsten en ontwikkelingen onzeker.

Dergelijk leiderschap is de belangrijkste voorwaarde voor het welslagen van deze belangrijke maatschappelijke opgave: het duurzaam terugdringen van gezondheidsverschillen. Utrecht, april 2019

33

34

Referenties

35

1. Volksgezondheid Toekomst Verkenning. Gezondheidsverschillen. Beschikbaar via: www.vtv2018.nl/gezondheidsverschillen [Geraadpleegd op 4-12-2018] 2. Marmot M, Allen J, et al. WHO European review of social determinants of health and the health divide. The Lancet, 2012:380(9846):1011-1029. 3. Centraal Bureau voor de Statistiek. Gezonde levensverwachting; onderwijsniveau. Statline 2017. Beschikbaar via: statline.cbs.nl/ StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=83780NED&LA=NL [Geraadpleegd op 4-12-2018] 4. Vrooman C, Gijsberts M, et al.. Verschil in

Beschikbaar via: jahee.iss.it [Geraadpleegd op: 19-11-2018] 14. Alles is Gezondheid. Beschikbaar via: www.allesisgezondheid.nl [Geraadpleegd op 28-11-2018] 15. Gezondin... Beschikbaar via: www.gezondin.nu [Geraadpleegd op 19-11-2018] 16. VWS. Nationaal preventie akkoord. Naar een gezonder Nederland. Den Haag. 2018. 17. VWS. Actieprogramma kansrijke start. Den Haag. 2018. 18. ZonMw. Preventie programma 2019-2022.

Nederland. Den Haag; Sociaal en Cultureel

Beschikbaar via: www.zonmw.nl/nl/onder-

Planbureau.2014.

zoek-resultaten/preventie/ programmas/

5. Volksgezondheid Toekomst Verkenning. Trendscenario, levensverwachting.

programma-detail/ preventieprogramma-2019-2022

Beschikbaar via: www.vtv2018.nl/Levens

19. FNO. Gezonde toekomst dichterbij. Beschikbaar

verwachting [Geraadpleegd op 4-12-2018]

via: www.fnozorgvoorkansen.nl/ gezonde-

6. Willen S, Knipper M, et al. Syndemic vulnerability and the right to health. The Lancet. 2017; (389): 964–977 7. VWS. Nationaal programma preventie 20142016. Den Haag. 2014 8. VWS. Kamerbrief over preventie in het zorgstelsel:

toekomst-dichterbij [Geraadpleegd op 8-1-2019] 20. RVS. Verlangen naar samenhang. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. 2016. 21. WRR. Van verschil naar potentieel. Een realis-

van goede bedoelingen naar het in de praktijk

tisch perspectief op de sociaaleconomische

ontwikkelen van resultaten. Den Haag. 2018.

gezondheidsverschillen. Den Haag:

9. Mackenbach JP, Meerding WJ, et al. Economic costs of health inequalities in the European Union. Journal of Epidemiology and Community Health. 2011;65(5):412–419. 10. Nationale Wetenschapsagenda (NWA). Kennisagenda Preventie.2018 Beschikbaar via: www. zonmw.nl/fileadmin/zonmw/documenten/ Preventie/Kennisagenda_ Preventie_DEF_online_versie_24-5-18.pdf 11. RIVM Centrum gezond leven. Factsheet: Aanpak gezondheidsverschillen in het buitenland. 2018 12. RIVM 2017. Quickscan internationaal beleid gericht op terugdringen gezondheids-

36

13. Joint Action Health Equity Europe.

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. 2018 22. Bruggen H van, Haker F. Verkenningsrapport Health Equity in All Policies in Nederland. Workpackage 9 Joint Action Health Equity Europe. Utrecht: Pharos. 2018. 23. Jongeren op gezond gewicht. Beschikbaar via: jongerenopgezondgewicht.nl [Geraadpleegd op: 28-11-2018] 24. Stringhini S, Carmeli C, et al. Socioeconomic status and the 25 × 25 risk factors as determinants of premature mortality: a multicohort study and meta-analysis of 1·7 million men and

verschillen. RIVM briefrapport 2017-0201.

women. Lancet. 2017;25;389(10075):

[niet gepubliceerd]

1229-1237.

25. Centraal Bureau voor de Statistiek. Gezondheid en zorggebruik: diabetes naar onderwijsniveau.

32. Oosterberg E, Devillé W, et al. Chronische ziekten bij allochtonen. Handvatten voor patiënt-

Statline 2018. Beschikbaar via:

gerichte zorg bij diabetes, hypertensie en COPD.

opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/datas-

Ned Tijdschr Geneeskd. 2013;157:5669.

et/83005NED/table?dl=F25F 26. RIVM. Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor

33. Hemke F, Van den Muijsenbergh M. Hoofdstuk 3: Migratie. In: Zorg voor laaggeletterden,

gezond gewicht. Beschikbaar via: www.rivm.nl/

migranten en sociaal kwetsbaren in de huisart-

leefstijlmonitor/cijfers/gezond-gewicht

senpraktijk. NHG en Pharos, 2016.

[Geraadpleegd op 19-12-2018] 27. Centraal Bureau voor de Statistiek. Leefstijl en preventie; geslacht, leefstijl, persoonskenmerken: rookstatus. Statline 2018. Beschikbaar via: opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83385NED/table?dl=C9D4 [Geraadpleegd op 4-12-2018]

34. Marmot M. Social determinants of health inequalities. The Lancet 2005;365:1099–104 35. Lalonde M. A new perspective on the health of Canadians: a working document. Ottawa: health and welfare Canada. 1974. 36. Dahlgren G, Whitehead M. Policies and strategies to promote social equity in health. Stock-

28. Centraal Bureau voor de Statistiek. Gezondheid

holm: Institute for Future Studies. 1991.

en zorggebruik; persoonskenmerken. Psychisch

37. Landelijke Huisartsenvereniging. Ledenenquete

ongezond, 12 jaar en ouder. Statline 2018. Beschikbaar via: statline.cbs.nl/Statweb/ publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=83005n ed&D1=1-2,28,46-47,50,5356,59,62,67,70,74,78&D2=0,3742&D3=0&D4=l&HD=190218-1631&HDR=G2 ,G3,T&STB=G1. [Geraadpleegd op 4-12-2018] 29. Volksgezondheid en Zorg. Eenzaamheid naar

naar zorgmijding. Utrecht:LHA. 2014. 38. Muijsenbergh M van den. Verschil moet er zijn! Inaugurale rede. Nijmegen: Radboud Universiteit/Radboudumc 2018 39. McEwen B. Protective and damaging effects of stress mediators. New England Journal of Medicine. 1998;338(3):171-9 40. Pykkönen AJ, Räikkönen K, et al. Stressful life

opleiding. Beschikbaar via: www.volksgezond-

events and the metabolic syndrome. Diabetes

heidenzorg.info/onderwerp/eenzaamheid/

Care. 2010; 1;33(2):378-384

cijfers-context/huidige-situatie#node-een-

41. Agyemang C, Goosen S, et al. Relationship

zaamheid-naar-opleiding

between post-traumatic stress disorder and diabe-

[Geraadpleegd op 4-12-2018]

tes among 105,180 asylum seekers in the Nether-

30. Gezondin… Kennisdossier Participatie. Één van

lands. Eur J Public Health 2012;22(5):658-662

de succesfactoren bij een integrale aanpak van

42. Ulvestad E. Psychoneuroimmunology: the expe-

gezondheidsachterstanden. Pharos: Utrecht 2015. Beschikbaar via: www.gezondin.nu/ ?file=478&m=1551783743&action=file. download 31. Jungmann N, Veer A van der. De relatie tussen schulden en gezondheid: En wat de zorgprofessi-

riential dimension. Methods Mol Biol. 2012;934:21-37 43. Mullainathan S & Shafir S. Schaarste. Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen. Maven Publishing. 2013. 44. Dias-Ferreira E, Sousa JC, et al. Chronic stress

onal te doen staat. 2016 Beschikbaar via:

causes frontostriatal reorganization and affects

www.gezondin.nu/thema/overgewicht/

decision-making. Science. 2009;325(5940):621-5.

publicaties/128-de-relatie-tussen-schulden-en-gezondheid-en-wat-de-zorgprofessional-te-doen-staat 37

45. Starcke K, Brand M. Decision making under

57. Bourdieu P, Passeron J. La Reproduction.

stress: a selective review. Neuroscience &

Éléments Pour Une Théorie Du Système

Biobehavioral Reviews. 2012;36(4):1228-1248. 46. WRR. Weten is nog geen doen. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. 2017 47. Ikram U. Social determinants of ethnic minority health in Europe. PhD-thesis, Amsterdam:AMC-UvA. 2016

D’enseignement. Paris: Ed. de Minuit. 1970. 58. Bourdieu P. La Distinction. Critique Sociale Du Jugement. Paris: Les Ed. de Minuit. 1979. 59. Abel T. Cultural capital and social inequality in health. J Epidemiol Commun Health. 2008;62(7):e13. 60. Denktas S, Burdorf A. Wordt het geen tijd om

48. Rowlands G, Russell S, et al. What is the evi-

de grote gezondheidsverschillen in Nederland

dence on existing policies and linked activities

op te lossen? Een essay over de oorzaken en

and their effectiveness for improving health liter-

de oplossingen. Rotterdam:Erasmus

acy at national, regional and organizational

Universiteit. 2016.

levels in the WHO European Region? Copenha-

61. Oude Groeniger J, Kamphuis CBM. Cultureel

gen: WHO Regional Office for Europe. 2018.

kapitaal als verklaring van sociaaleconomische

49. Heijmans M, Brabers A, et al. Health literacy in Nederland Utrecht:NIVEL. 2018. 50. Rademakers J. Kennissynthese: Gezondheidsvaardigheden: niet voor iedereen vanzelfsprekend. Utrecht:Nivel. 2014. 51. Murugesu L, Heijmans M, et al. Beter omgaan met beperkte gezondheidsvaardigheden in de

gezondheidsverschillen. Tijdschr Gezondheidswet. 2017;95:147-148. 62. Marmot M, Friel S, et al. Closing the gap in a generation: health equity through action on the social determinants of health. The lancet, 2008;372(9650):1661-1669 63. Stronks K, Droomers M, et al. Health impact of

curatieve zorg: kennis, methoden en tools.

area-based interventions in Dutch deprived

Utrecht: Nivel, 2018.

neighbourhoods: the URBAN40 study. European

52. Hoff S. Armoede onder kinderen. Een probleemschets. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. 2017. 53. SER Opgroeien zonder armoede. Den Haag: Sociaal-Economische Raad. 2017 54. Notten N, Wijs F de. Een beeld van de laaggeletterde ouder: Een onderzoek naar achtergrond-

Journal of Public Health. 2014; 24(2) 64. WHO. Rio political declaration on social determinants of health. Rio: World health Organization. 2011 65. WHO. Helsinki Statement on Health in All Policies. Geneva: WHO. 2013 66. Broeke J van den. In need of a collaborative

kenmerken, leesopvoeding en taalprestaties in

response. An analysis of collaboration between

laaggeletterde gezinnen. Amsterdam: Stichting

public health, primary care and social care in

Lezen. 2017. 55. Edzes A, Strijker D. Overerfbare armoede in de Veenkoloniën. Sociaal Bestek. 2017:79(6):34-36.

deprived neighbourhoods. PhD-thesis, Amsterdam:AMC-UvA. 2017. 67. Leemrijse C, Bakker D de, et al. Overvecht

56. Jansen M, Kuppens E. Op zoek naar de Lim-

Gezond! Theoretische onderbouwing van de

burg-factor: Wat is er bekend over de gezond-

integrale aanpak ‘krachtige basiszorg’ in de

heidsachterstand van Limburg ten opzichte van de rest van Nederland, welke kennis ontbreekt

Utrechtse wijk Overvecht. Utrecht:NIVEL. 2016. 68. Marmot M. Fair society, healthy lives: the

nog en hoe komen we tot een trendbreuk?

Marmot review. Strategic review of health inequa-

Maastricht: GGD Zuid Limburg. 2015

lities in England post-2010. London: Marmot Review. 2010.

38

69. Whitehead M, Povall S, et al. The equity action spectrum: taking a comprehensive approach. Copenhagen. WHO regional office for Europe. 2014 70. National Collaborating Centre for Determi-

79. Salsberry PJ, Reagan PB. Dynamics of early childhood overweight. Pediatrics. 2005;116(6):1329-38. 80. Berkum M van. Zorg, ondersteuning en preventie voor nieuwkomende vluchtelingen: Wat is er

nants of Health. Let’s talk: Universal and targe-

nodig? Utrecht:Pharos. 2016. Beschikbaar via:

ted approaches to health equity. Antigonish, NS:

www.pharos.nl/wp-content/

National Collaborating Centre for Determi-

uploads/2018/11/zorg-ondersteu-

nants of Health, St. Francis Xavier University.

ning-en-preventie-voor-nieuwkomen-

2013

de-vluchtelingen-wat-is-er-nodig_Pharos.

71. Berkum M van, Smulders E. Migranten, gezond-

pdf

heidszorg en preventie, Utrecht: Pharos. 2010.

81. Haker F, et al. Kennissynthese gezondheid van

72. Carey G, Crammond B, et al. Towards health

nieuwkomende vluchtelingen en indicaties voor

equity: a framework for the application of pro-

zorg, preventie en ondersteuning. Utrecht:Pha-

portionate universalism. Int J Equity Health,

ros. 2016. Beschikbaar via: www.pharos.nl/

2015;14:81.

kennisbank/kennissynthese-

73. Mackenzie M, Hastings A, et al. Proportionate

gezondheid-van-nieuwkomende-

Universalism as a Route to Mitigating Health

vluchtelingen-en-indicaties-voor-

Inequalities? Exploring Political, Policy and

zorg-preventie-en-ondersteuning

Practice Uncertainties in Times of Austerity.

82. Campen C van, Vonk F, et al (red). Kwetsbaar en

In: Inequalities in the UK. 2017; 217-231.

eenzaam? Risico’s en bescherming in de ouder

74. Goldblatt P, Siegrist J, et al. Improving health

wordende bevolking. Den Haag: Sociaal en

equity through action across the life course: Summary of evidence and recommendations from the DRIVERS project. 2015 75. Huebner G, Boothby N, et al. Beyond Survival: The Case for Investing in Young Children Globally. Discussion Paper. Washington, DC.:National Academy of Medicine. 2016. 76. Detmar S, Buuren S van. Whitepaper: investing in the first 1000 days of life for a healthy future. TNO 2016 77. Ong K, Emmett P, et al. Dietary Energy Intake at the Age of 4 Months Predicts Postnatal Weight Gain and Childhood Body Mass Index.

Cultureel Planbureau. 2018. 83. Campen C van, Broese van Groenou M, et al. Langer zelfstandig. Ouder worden met hulp­ bronnen, ondersteuning en zorg. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.2017. 84. Klokgieters S, Tilburg T van, et al. Gezondheidsverschillen onder oudere migranten in Nederland. Demos: bulletin over bevolking en samen­ leving. 2018:34 (9):4-7. 85. Been de M, Muijsenbergh M van den, et al. Gezondheid en kwaliteit van zorg voor iedereen. Wat maakt het verschil?. Utrecht:Pharos. 2018 86. Nagelhout GE, Verhagen D, et al. Belangrijke

Pediatrics. 2006;117(3):503-508;

randvoorwaarden bij de ontwikkeling van leefstij-

78. Oostvogels AJJM, Busschers WB, et al.

linterventies voor mensen met een lage sociaal-

Pre-pregnancy weight status, early pregnancy lipid profile and blood pressure course during pregnancy: The ABCD study. PLoS ONE. 2017;12(5)

economische status. Een Delphi-onderzoek. Tijdschrift Gezondheidswet. 2018;96: 37. 87. Dowse R, Ramela T. et al. An illustrated leaflet containing antiretroviral information targeted for low-literate readers: development and evaluation. Patient education and counseling. 2011;85(3):508-515. 39

88. Dowse R, Barford K, et al. Simple, illustrated

97. Muijsenbergh M van den. De huisarts kan het

medicines information improves ARV knowledge

verschil maken. Gezondheidsverschillen en

and patient self-efficacy in limited literacy

persoonsgerichte, integrale zorg door de huisarts.

South African HIV patients. AIDS care. 2014:26(11):1400-1406. 89. Nilsen ES, Myrhaug HT, et al. Methods of consumer involvement in developing healthcare policy and research, clinical practice guidelines and patient information material. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2006;3. 90. Well London. Beschikbaar via www.welllondon.org.uk [Geraadpleegd op 19-11-2018]

Bijblijven. 2018. 98. Muijsenbergh M van den & Oosterberg E. (red) Zorg voor laaggeletterden, migranten en sociaal kwetsbaren in de huisartsenpraktijk. Pharos, NHG. 2016 99. RVS. Zonder context geen bewijs. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. 2017. 100. RVS. Eenvoud loont, oplossing om schulden te voorkomen. Den Haag: Raad voor

91. Brun T de, O’Reilly-De Brún M, et al. Using

Volksgezondheid en Samenleving. 2017

Participatory Learning & Action (PLA)research

101. Bandura A. Self-efficacy: Toward a unifying

techniques for inter-stakeholder dialogue in primary healthcare: an analysis of stakeholders’ experiences. Research Involvement and Engagement 2017;3:28 92. Graumans A, Maas M, et al. Infosheet Sleutelpersonen Gezondheid Statushouders. 2018. Beschikbaar via: www.pharos.nl/wp-content/ uploads/2018/10/infosheet_sleutel personen_gezondheid_statushouders.pdf 93. Pharos. Sleutelpersonen. Beschikbaar via: www.pharos.nl/sleutelpersonen [Geraadpleegd op 18-12-2018] 94. O’Mara-Eves A, Brunton G, et al. Community engagement to reduce inequalities in health: a

Review 1977;84(2):191-215. 102. Bandura A. Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Englewood Cliffs: Prentice-Hall, Inc. 1986. 103. Bandura A. Self-Efficacy: The exercise of control. New York: W. H. Freeman. 1997. 104. Kickbusch I, Pelikan JM, et al. Health literacy, the solid facts. Copenhagen: World Health Organization (WHO). 2013 105. Oosterberg E. De kracht van eenvoudige communicatie, tips voor de praktijk. Bijblijven. 2018;34:228. 106. Pharos. Begrijpelijke voorlichting en beeld­

systematic review, meta-analysis and economic

verhalen. Beschikbaar via: www.pharos.nl/

analysis. Southampton (UK): NIHR Journals

thema/eenvoudig-voorlichtingsmateriaal-

Library. 2013. 95. Muijsenbergh M van den, Teunissen E, et al.

en-beeldverhalen [Geraadpleegd op 12-2-2019]

Giving voice to the voiceless: how to involve

107. Belastingdienst. Ervaringsdeskundigen helpen bij

vulnerable migrants in healthcare research.

verbeteren dienstverlening aan laaggeletterden.

The British journal of general practice.

Beschikbaar via: over-ons.belastingdienst.nl/

2016:66(647),284-5.

ervaringsdeskundigen-helpen-belasting

96. Weger E De, Vooren N van, et al. Achieving

dienst-bij-verbeteren-dienstverlening-

successful community engagement: a rapid

aan-laaggeletterden

realist review. BMC health services research.

[Geraadpleegd op 21-1-2019]

2018:18(1):285

40

theory of behavioral change. Psychological

108. Gonzalez JS, et al. Psychosocial factors in medi-

117. Prestwich A, Kellar I, et al. How can self-efficacy

cation adherence and diabetes self-management:

be increased? Meta-analysis of dietary

Implications for research and practice. The

interventions. Health Psychology Review.

American psychologist. 2016;71(7):539-551.

2014;8(3):270-285.

109. Olander EK, Fletcher H, et al. What are the most

118. Lammers J. Bevorderen van het psychisch

effective techniques in changing obese individuals’

welbevinden op school: wat werkt? Utrecht:

physical activity self-efficacy and behaviour: a systematic review and meta-analysis. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity. 2013;10(1):29. 110. Hardcastle S, Blake N, et al. The effectiveness of a motivational interviewing primary-care based intervention on physical activity and predictors of change in a disadvantaged community. Journal of behavioral medicine. 2012;35(3);318-333.

Trimbos-instituut/Pharos. 2016. 119. Welbevinden op school. Beschikbaar via: www.welbevindenopschool.nl [Geraadpleegd op 23-11-2019] 120. Loorbach D. Transition Management: new mode of governance for sustainable development. PhD-Thesis. Utrecht. 2007 121. Hart W. Verdraaide organisaties. Terug naar de bedoeling. Deventer: Vakmedianet. 2013.

111. Stichting Lezen en Schrijven. Taal maakt

122. Radar Advies. Factoren die bijdragen aan het

gezonder. 2017. Beschikbaar via:

transformeren van het sociale domein.

www.lezenenschrijven.nl/uploads/ editor/201701_factsheet_THEMA_SLS_

Amsterdam: Radar. 2015. 123. Mackenbach JP. Can we reduce health

Taalmaaktgezonder-links2.pdf

inequalities? An analysis of the English strategy

[Geraadpleegd op 7-1-2019]

(1997–2010) Journal of Epidemiology &

112. Greef M. de, Segers M., et al. . Impactonderzoek taaltrajecten Taal voor het leven door Stichting Lezen & Schrijven op het gebied van sociale inclusie en leesvaardigheid Deel A. Maastricht: Maas-

Community Health. 2011;65:568-575. 124. Vermeer, A et al. Duurzame wijkgerichte gezondheidsbevordering: wat is het en welke factoren spelen een rol? Tsg. 2012;90(2)

tricht University, Educational Research &

125. Smissen PJAM van der. Kennisdossier borging

Development (ERD) School of Business and

ZonMw-programma Gezonde Slagkracht.

Economics. 2014 113. Plantinga A. Poor Psychology: Poverty, Shame and Decision Making. PhD-thesis, Tilburg: Tilburg Univeristeit. 2019 114. Jungmann N, Wesdorp P. Mobility Mentoring® Hoe inzichten uit de hersenwetenschap leiden tot een betere aanpak van armoede en schulden. Den Haag:Platform 31. 2017 115. Mobility Mentoring. Beschikbaar via: mobilitymentoring.nl [Geraadpleegd op 18-11-2019]

Den Haag: ZonMw. 2013. 126. Boutellier H. et al. De professie of het proces. De zoekende praktijk van de ambtenaar 3.0. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut. 2017. 127. Platform31. Wijkengids. Beschikbaar via: www.platform31.nl/wijkengids 128. Yperen T van, Hageraats R. Leiding geven aan transformatie. Utrecht: Nederlands Jeugdinstituut. 2018 129. Koperen TM van, Renders CM, et al. Het Evaluatie Raamwerk voor de Integrale Aanpak

116. Beenackers MA, Nusselder WJ, et al. Het terug-

van Overgewicht. TSG. 2014:92(2):5-76.

dringen van gezondheidsachterstanden: een

130. Storm I, Koperen M van, et al. Monitoren en

systematisch overzicht van kansrijke en effectieve

evalueren van integraal gezondheidsbeleid,

interventies. Rotterdam: Erasmus MC. 2015.

Beleidsonderzoek Online. 2014.

41

131. Sterrenberg L, Vos W. Het vizier: Monitoring en

evaluatie van Integrale Actie (RIA): een methode

Platform31 en Rebel. 2017

voor monitoring door stakeholdersdialogen over

132. Koperen TM van. Tien tips voor de evaluatie van complexe wijkprogramma’s. 2017. Beschikbaar via: www.gezondin.nu/thema/ participatie/blog/80-tien-tips-voor-deevaluatie-van-complexe-wijkprogrammas 133. Kremers SPJ, Visscher TLS, et al. Effect in zijn

gezondheid gerelateerde integrale actie. TSG, 2015;93(6) 142. Sarphatie E. Narratief waarderen. Tellen en vertellen, maar vooral luisteren. Sociaal Bestek. 2017. 143. Wyatt R, Laderman M, et al. Achieving Health

context Evaluatie van Jongeren op Gezond

Equity: A Guide for Health Care Organizations.

Gewicht (JOGG). Tijdschr Gezondheidswet.

IHI White Paper. Cambridge, Massachusetts:

2018;96:128. 134. NPHF Projectgroep Onderzoeksbeleid. Actie­ agenda Projectgroep Onderzoeksbeleid. Onderzoeksbeleid met open vizier. Utrecht: NPHF Federatie voor Gezondheid. 2015. 135. RVS. De zorgagenda voor een gezonde samen-

Institute for Healthcare Improvement; 2016 144. Amsterdamse aanpak gezond gewicht. Beschikbaar via: aagg.nl/ [Geraadpleegd op 28-11-2018] 145. BS&F. Preventie en de gemeentepolis. 2017. Beschikbaar via: www.rijksoverheid.nl/

leving. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid

documenten/rapporten/2017/02/01/

en Samenleving. 2017.

preventie-en-de-gemeentepolis

136. Rutter H, Savona N, et al. The need for a

146. Pharos. Themadoc gemeentepolis. Beschikbaar

complex systems model of evidence for public

via: online.flowpaper.com/76720735/

health. Lancet. 2017; 390:2602-2604

ThemadocGemeentepolisGezondheids

137. Duivenvoorden A, Sterrenberg L. Big-data voor vroeg opsporing? Interview met Marieke

verschillen/#page=1 147. VNG. Onderzoek naar de waarde van het

Arends, gemeente Hengelo, over armoede en

instrument minimapolis. 2018 Beschikbaar via:

schulden. Platform31. 2018. Beschikbaar via:

vng.nl/files/vng/nieuws_attachments/

www.gezondin.nu/?file=1006&m

2018/20180420-onderzoek-waarde-

=1536220702&action=file.download 138. Baum F, MacDougall C, et al. Participatory

instrument-minimapolis-significant-vng.pdf 148. Pharos. Infosheet Sociaal-economische en

action research. J Epidemiol Community Health

etnische gezondheidsverschillen in richtlijnen.

2006;60:854–857.

Utrecht: Pharos. 2018. Beschikbaar via:

139. W  agemakers A, Koelen M, et al. Actie­

www.pharos.nl/factsheets/sociaal-

begeleidend onderzoek ter ondersteuning van

economische-en-etnische-gezondheids

intersectorale samenwerking en bewoners­

verschillen-in-richtlijnen

participatie: De ervaringen met het wijkgezondheidswerk in Eindhoven. TGS. 2007;85:23-31 140. Den Broeder L, Devilee J, Van Oers H, Schuit AJ, Wagemakers A. Citizen Science for public health. Health Promot Int. 2016;33(3):505-514.

42

141. Bekker M, Mutsaers B, et al. Responsieve

evaluatie: van opties tot plan. Den Haag:

43

In deze publicatie verwoordt Pharos haar visie op het verkleinen van gezondheids­ verschillen. We bieden inzicht in de voornaamste oorzaken en mechanismen die ervoor zorgen dat gezondheidsverschillen zo hardnekkig zijn. Daarbij presenteren we negen principes voor de aanpak van gezondheidsverschillen. We bieden geen blauwdruk en geen uitgestippelde route. Wel bieden we een richting – een kompas. De informatie in dit document is onderbouwd met wetenschappelijke kennis en praktijkervaring uit binnen- en buitenland.

Pharos Expertisecentrum Gezondheidsverschillen Arthur van Schendelstraat 600 3511 MJ Utrecht www.pharos.nl Gezondheid en kwaliteit van zorg voor iedereen