Definitief verslag Commissie Omgeving 11 februari 2025

Commissie OMGEVING verslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: Aanwezige leden:

Collegeleden:

11 februari 2025 Raadzaal

F.J. van Haren mr. G.L. Pijnenburg H.B. Bos, J. Broekmeulen, J.J.M. Gersjes, L.A.J. van Griensven, B.B.R. den Hartog, W.B.G. Hoeben, ing. J.Th.M. van Hoek, M.P. Kagie, J. Kanters, drs. R.M.J. van den Kerkhof, mw. M.A.J.T. Korver-van Weegberg, A.A.J. van der Leest, mw. mr. drs. R. Lipman, mr. S.J.M. Peters, M.G.H. van Rens, B.F.C. Roovers, mw. E. Samshuijzen, A.C. van Silfhout, ing. J.P. Verhoef BEd, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg ing. R.A.P. Geers, R.J.J. Geers, M.J.J. van der Geld MSc, P. Slikker

Afwezig:

M.C. Dupuis, J.M.A. van der Els, E.R.F. Esser, T.A.J. Heijmans, drs. P.E. Kagie, mw. J.M. Klerks, mw. W.M. van de Leemput, ir. P.K. Schuurmans, mw. N.R. Verreijt

Verslaglegging:

E.J. Wendt, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.00 uur en heet iedereen welkom, in het bijzonder de nieuwe leden.

2.

Vaststellen van de agenda De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) motiveert zijn ordevoorstel om agendapunten 8 en 9 van de agenda te halen met een passage uit het advies Raadsvoorstellen en Raadscyclus van de griffie aan het presidium. Dit betreft de volgordelijkheid en ordentelijkheid van de behandeling van de dossiers Design Museum, parkeergarage Citadelpoort en de overkoepelende herontwikkeling van de Citadelpoort. Voor de eerste twee kan de raad nog besluiten niet door te gaan. Door los te besluiten over de verschillende onderdelen, bestaat het risico dat werk wordt verzet dat later in een andere vorm overgedaan moet worden. Ook kan het aanleiding zijn projecten maar door te zetten omdat er al zoveel tijd en geld in zit. In lijn met de aangenomen motie over het rekenkameronderzoek naar het theater zou dit soort situaties voorkomen moeten worden. Voor een besluit in samenhang zou zicht moeten zijn op de bodemsaneringskosten bij de aanleg van de parkeergarage, een gedegen onderzoek naar de exploitatie van het Design Museum en een inschatting of dit binnen de randvoorwaarden van de subsidie past en een inschatting van de financiële consequenties van verplaatsing van de roeivereniging. In het advies wordt geadviseerd deze punten óf nu reeds te agenderen of dit pas te doen als de haalbaarheid beter in beeld is.

Het presidium dient te bewaken dat de raad in de juiste volgorde met de juiste informatie de juiste besluiten neemt. Het verzoek van de griffie overnemend, stelt de fractie voor agendapunten 8 en 9 pas te behandelen als de haalbaarheid van de deelprojecten beter in beeld is. De raad heeft met het aannemen van deze motie immers collectief beloofd zijn leven te beteren. De heer Van den Kerkhof (D66) merkt op dat de bodemsanering in de planstudiefase nader in beeld komt. De exploitatie van het Design Museum komt in de twee voorliggende stukken niet ter sprake. Voor de roeivereniging worden varianten besproken. Hiermee zijn de agendapunten rijp voor behandeling. De voorzitter stelt vast dat 10 leden voor het voorstel van de heer Kagie stemmen en 23 tegen. De agendapunten worden dus behandeld. Met een eerder verstuurde e-mail om punten 8 en 9 gecombineerd te behandelen, stemt de commissie in. 1

3.

Vaststellen van het verslagen van de commissie Omgeving van 14 januari 2025 Het verslag wordt gewijzigd vastgesteld met inachtneming van een eerder toegezonden opmerking van de heer Gersjes.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties Het college stelt voor de volgende moties als afgedaan te beschouwen: - nr. 56 Locatie Starters: Klaar voor de start - nr. 58 Want gemeenschappelijk wonen is leuker dan alleen De commissie stemt hiermee in. Toezeggingen: op verzoek van de heer Bos is een eerder gedane toezegging over fietsmobiliteit toegevoegd.

5.

Werkplanning De voorzitter geeft aan dat de raadsplanning is bijgewerkt. Hierover wenst niemand te spreken.

Raadsvoorstellen 6.

Voorbereidingskrediet mobiliteitshub Innovatie Kwartier Den Bosch De heer Van der Leest (CDA) stemt in met het voorbereidingskrediet. Aan de wethouder de vraag in hoeverre de mobiliteitshub integraal onderdeel is van de bredere parkeervisie die in 2025 wordt vastgesteld en van de mobiliteitsvisie voor de hele gemeente. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) is geen voorstander van het Innovatie Kwartier. In de mobiliteitshub ziet de fractie wel toegevoegde waarde voor de omgeving, mits het een échte mobiliteitshub wordt en geen veredelde parkeergarage. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) was bij de stemming in september 2024 voor dit plan en is dat nog steeds. De fractie wil mobiliteitshubs niet alleen hier, maar ook elders om de stad bereikbaar te houden. Aandacht wordt gevraagd voor de neveneffecten voor met name de tweewielers. De heer Van Griensven (PVV) ziet graag voldoende parkeergelegenheid voor bewoners, gasten en eenieder die zijn brood in Den Bosch verdient. De fractie heeft moeite met het op dwingende wijze pogen te verhinderen dat privéauto's worden gebruikt. Deelscooters, deelauto's en deelfietsen en andere duurzame mobiliteitsoplossingen wegen niet op tegen de vrijheid van persoonlijk autobezit, dat de gemeente zou moeten faciliteren. Gevraagd wordt waarom niet is gedacht aan garages met meerdere etages.

De heer Van Hoek (50PLUS) merkt op dat alle tot nu toe gestelde vragen niet gaan over het voorbereidingskrediet, maar over de inhoud. Dat project komt aan de orde zodra het in de commissie wordt gebracht. Eerst moet het plan nog worden uitgewerkt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) heeft wel een vraag over dat krediet, de zinsnede 'de totale kosten van de mobiliteitshub die gedekt worden vanuit exploitatie van de mobiliteitshub'. Gevraagd wordt of die stelligheid dat de exploitatie wordt gedekt een keiharde eis is. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) is verbaasd dat omwonenden niet worden meegenomen bij de ontwikkeling van een mobiliteitshub. Los van een voorbereidingskrediet is participatie wel gebruikelijk. De omgekeerde weg lijkt gekozen. Reactie college Wethouder Ralph Geers geeft aan dat over het ontwikkelplan participatie heeft plaatsgevonden. Over de vervolgstappen alsook de garage volgt participatie. De pure aanvraag van het krediet vond het college niet een onderwerp om de omgeving over ter raadplegen. Dit is een financiële bevoegdheid van de raad. De parkeervoorziening/mobiliteitshub hangt samen met de hele ontwikkeling van de Noordelijke Spoorzone rond de Bossche Stadsdelta, waaronder het Innovatie Kwartier én culturele

2

instellingen op de Tramkade. Hiertoe worden meerdere modaliteiten toegevoegd, waaronder nadrukkelijk ook deelvervoer, gezien de nabijheid van het station. In de vervolgfase wordt niet gewacht op de parkeervisie maar gaat het vooral om de parkeervoorzieningen voor de Noordelijke Spoorzone. In het mobiliteitsvraagstuk wordt gekeken naar de verkeersstructuur maar ook naar de recent aangenomen Omgevingsvisie. De intentie is een hub te creëren die verschillende vervoersmodaliteiten combineert. Het is gebruikelijk dat de gemaakte voorbereidingskosten worden terugverdiend, hetzij via de Grex, hetzij via de exploitatie. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) verduidelijkt dat zijn vraag of de bedoeling is dat de inhoud altijd via exploitatie en kosten moet worden gedekt over de totale stichtingkosten ging. Wethouder Ralph Geers antwoordt dat stichtingskosten worden afgeschreven als vaste kosten in de exploitatie. Dat is een standaardprocedure. De voorzitter concludeert dat dit voorstel als hamerstuk naar de raadsvergadering wordt doorgeleid. 7.

Overbrengen project Bossche Stadsdelta naar de uitvoeringsfase van het Structuurfonds De heer Broekmeulen (VVD) wijst erop dat dit voorstel conform eerdere besluitvorming in oktober is. De fractie wil door met stadsontwikkeling en woningbouw in de Bossche Stadsdelta. De fractie vraagt om meer toelichting op de vermeende kansrijkheid van de rijkssubsidies waarnaar wordt verwezen. Gevraagd wordt naar de mogelijkheid om in de segmentering van de woningen meer in de vrije sector te bouwen als blijkt dat subsidies niet worden ontvangen. De heer Van Silfhout (Volt) stelt dat dit voorstel laat zien waarom een Grex niet altijd sluitend moet zijn. Er wordt € 12 miljoen extra uitgetrokken en de toelichting vermeldt dat sommige ontwikkelingen helemaal niet kunnen met een sluitende Grex. De fractie wil dat vaker ter sprake komt dat de Grex niet sluitend hoeft te zijn. Hier is te zien wat ermee gaat gebeuren en hoe belangrijk dat is voor de stad. Volt staat achter het stuk, maar stelt wel dat de discussie over een altijd maar sluitende Grex daarmee niet is beëindigd. De heer Bos (GroenLinks) is net als vorig najaar enthousiast over de Bossche Stadsdelta. De onttrekking aan het Structuurfonds van € 12 miljoen sluit aan bij de ambities van vergroening, bouwen en het verbreden van de binnenstad.

Hopelijk informeert de wethouder de raad over nieuwe subsidies en bijdrages, zowel bij mee- als tegenvallers. Ook in de voortgang op uitvoering van de Bossche Stadsdelta is een regelmatige update gewenst. De heer Van Griensven (PVV) heeft al vaker in commissies aangegeven geen hoogbouw in Den Bosch te willen, maar meer middenhoogbouw. In reactie op het collegestandpunt dat dit in Den Bosch niet haalbaar zou zijn, verwijst de fractie naar een rapport van PPHP. Met Amsterdam als voorbeeld worden daar volgens het bureau met hoogbouw alle kwaliteiten die Amsterdam geliefd maken, overboord gezet. Ook met zes of zeven lagen kan de dichtheid worden bereikt. Torens moeten om veiligheidsredenen ver uit elkaar staan. Voor sociale cohesie en veiligheid zijn ze funest. Parkeren in de garage betekent dat bewoners in de auto stappen zonder het maaiveld te betreden. Nabijheid krijgt pas betekenis als bewoner en bezoeker elkaar op straat treffen. Torens zijn duur en bouwblokken van zes of zeven lagen zijn gemiddeld goedkoper. Een hoogteaccent hier en daar kan wél. De heer Van Hoek (50PLUS) is niet tegen de ontwikkeling van de Bossche Stadsdelta, maar wil wel dat de raad leert van de geschiedenis. In de jaren zestig en zeventig was er ook woningnood. Toen is er veel hoogbouw gepleegd. Naast de Bijlmermeer ook in Brabant, in Uden, Veghel en Oss.

Dat al die gebouwen inmiddels zijn 'geruimd', komt door verpaupering en criminalisering. Met hoogbouw moet niet het probleem van de toekomst worden gecreëerd. Hoogbouw blijft alleen goed als het echt mooi en kwalitatief is. Massaproductie verdwijnt snel weer. Mevrouw Lipman (CDA) acht van belang dat voor alle doelgroepen wordt gebouwd. Sociaal, middenhuur én duurdere huur en koop. Een sluitende Grex, dan wel een Grex met zo min mogelijk verlies wordt ook van belang geacht. De fractie sluit zich aan bij de woorden van de VVD over segmentering.

3

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) heeft tegen het raadsvoorstel Bossche Stadsdelta gestemd omdat groen enerzijds en verdichting en verstening anderzijds uit balans zijn. Wel heeft de fractie vragen over hoe de onttrekking van € 12 miljoen staat omschreven in het raadsvoorstel, als 'dekking achter de hand gehouden', in de verwachting dat rijkssubsidies, andere overheden en stakeholders dit dekken. Uit de beantwoording van technische vragen spreekt dat er een aanzienlijke kans is dat een deel van het bedrag toch wordt uitgegeven. Daarmee zou het raadsvoorstel wat rooskleurig zijn. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) zit niet te wachten op een verlaagde Diezebrug, een Citadelpoort of een Design Museum. Daar heeft de fractie zich al over uitgesproken. De fractie stemt tegen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) heeft er moeite mee dat dit vier maanden na de start van de planstudiefase al klaar is. De Grex hoeft voor De Bossche Groenen niet sluitend te zijn, voor andere fracties wel. Een aantal deelprojecten heeft er invloed op. Die zijn allerminst duidelijk. In de uitvoeringsfase die nu begint, zouden de kaders helder moeten zijn. Dat is niet zo. Het lijkt te vroeg om in deze fase naar de uitvoering te gaan. De heer Roovers (SP) herhaalt dat bij zo'n groot project maar 30% sociaal bouwen neerkomt op het vergroten van het tekort. Bij dit voorstel is de vraag waar de raad mee instemt.

Een voorstel opgeknipt in paspoorten waarvan de besluitvorming nog niet is voltooid. Onduidelijk is ook waaruit dit wordt gefinancierd. Dat moet bekend zijn voordat de uitvoeringsfase ingaat. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt het logisch dat het bedrag uit het Structuurfonds wordt ingelegd. Hiervoor is een lokale overheid op aarde: woningbouw überhaupt en betaalbare woningbouw in het bijzonder. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) heeft vorig jaar gezegd niet mee te gaan met het ontwikkelplan voor de Bossche Stadsdelta. Het verbaast hem dat partijen daar nog verdiepende vragen over stellen. VOOR Den Bosch blijft tegen het Design Museum en tegen het feit dat de roeivereniging daarvoor moet wijken. De fractie blijft hier nee tegen zeggen. De heer Peters (PvdA) is onverminderd positief over de Bossche Stadsdelta, met name omdat daar zoveel betaalbare woningen worden gerealiseerd. Het enthousiasme slaat ook bij het rijk aan. De verwachting is dan ook dat hier gelden van terugkomen. Reactie college Wethouder Van der Geld merkt over de rijkssubsidies op dat het rijk heeft aangekondigd met respectievelijk € 5 miljoen en € 2,5 miljoen de woningbouw te gaan stimuleren. De Brabantse steden trachten daar samen mede aanspraak op te maken voor de Spoorzone en de Bossche Stadsdelta. Daarnaast denkt Den Bosch kans te maken op 'realisatiebonussen'.

Omdat nog niet duidelijk is hoe die regelingen er gaan uitzien, kan de wethouder niets toezeggen. Dat heeft effect op de besteding – of deels – van de € 12 miljoen uit het Structuurfonds. Aan de raad wordt gevraagd ruimte af te geven als maximaal gecalculeerd risico. Daarmee wordt het college gemandateerd dit bedrag zo nodig maximaal te besteden, vanuit de hoop dat het om minder gaat. Ook over het kostenverhaal bestaat nog geen zekerheid omdat de planvorming nog niet zover is gevorderd. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) snapt de onduidelijkheid over wat het rijk gaat beslissen, maar wil dit dan duidelijker in het raadsvoorstel verwoord zien. Diverse partijen gaan er nu volgens haar nog van uit dat die € 12 miljoen niet uitgegeven hoeft te worden. Wethouder Van der Geld stelt dat beide waar is. Er zijn partijen die het dat bedrag waard vinden, tegelijkertijd hoopt en verwacht het college dat het bedrag lager uitvalt. Als er zekerheid was te geven, was de € 12 miljoen vervangen door een lager bedrag. De heer Roovers (SP) is niet tegen het beschikbaar stellen van € 12 miljoen, zeker niet voor sociále woningbouw. Als de rijksgelden wel komen, heeft de wethouder nog steeds het geld ter beschikking. De vraag is wat hij dan van plan is daarmee te doen. De SP kan zich voorstellen dat dit dan in extra sociale huur wordt gestoken. 4

Wethouder Van der Geld verwijst wat dat betreft naar de 30/40/30-segmentering die ook voor de Bossche Stadsdelta is afgesproken, zegt hij óók met een schuin oog richting VVD. Mocht er rijkssubsidie komen, dan is het tekort kleiner. Het beleid gaat nog steeds uit van sluitende grondexploitaties. De wethouder betreurt dat daar hier geen sprake van is, maar dat daar in dit geval bewust van is afgeweken. De heer Roovers (SP) merkt op dat als het rijk met subsidies komt er een meevaller is, bestemd voor dat gebied. Dat roept de vraag op waarom de wethouder dan nog steeds vasthoudt aan die 30% sociaal, wat echt een minimum is. Een meevaller kan daarvoor worden gebruikt, want dáár zit het tekort. Wethouder Van der Geld kent de wens van de SP voor meer dan 30% sociaal. Zijn eigen opdracht binnen de Bossche Stadsdelta is 30/40/30 realiseren én het financiële gat dichten. Het is nog steeds een uitgave uit het Structuurfonds. Die is maar beter kleiner dan € 12 miljoen. De SP mag met de andere fracties in discussie over het openbreken van de 30/40/30-verdeling. De wethouder ziet het als zijn opdracht die € 12 miljoen tot nul terug te brengen door subsidies binnen te halen. De heer Roovers (SP) stelt dat dergelijke politieke afwegingen pas gemaakt kunnen worden nadat er meer duidelijk is over hoeveel geld er voor het gebied beschikbaar is.

Vandaar de vraag of het voorstel wel rijp voor besluitvorming is. Wethouder Van der Geld wijst er op dat de Bossche Mix is afgesproken in het bestuursakkoord. Dat de SP een andere stelling inneemt, is valide, maar het is niet vreemd dat de wethouder een uitspraak van de raad uitvoert, de 30/40/30, waarbij met name de sociale woningbouw drukt op de financiën via de Grex. Als dat wordt vermeerderd, neemt het tekort toe. De heer Van Hoek (50PLUS) benoemt de door de wethouder ingebrachte twijfels over het kostenverhaal, wat normaliter een heldere zaak is. Hij vraagt of de bedoeling is dat bestemmingswinsten gebruikt gaan worden om een initiatiefnemer meer in de door de gemeente gewenste richting te duwen, bijvoorbeeld op het vlak van sociale woningbouw, waardoor de niet-verhaalde kosten aan die € 12 miljoen toegevoegd zouden moeten worden. Wethouder Van der Geld geeft aan dat ook van de andere eigenaren wordt verwacht dat zij zich aan de Bossche Mix houden en aan de door de raad uitgesproken ambities. De heer Van Hoek (50PLUS) wijst op de voor die partijen ook lastige opgave. Het eventuele kostenverhaal van die partijen richting gemeente kan hen meer mogelijkheden in de onderhandelingen geven om die mix te realiseren. Gevraagd wordt of dat de bedoeling is. Wethouder Van der Geld erkent dat dit een van de vele aspecten van het onderhandelen met eigenaren is.

De heer Van Silfhout (Volt) reageert op de opmerking dat 30/40/30 het doel van dit bestuur is. De schop gaat niet in deze periode de grond in, maar pas in een volgende collegeperiode. Dan is het punt van de SP heel valide dat geld dat overschiet prima kan worden ingezet om meer sociale woningbouw te realiseren. Onduidelijk blijft waarom 30/40/30 ook hier als uitgangspunt wordt genoemd, in aanmerking genomen dat dit na de verkiezingen waarschijnlijk verandert. Wethouder Van der Geld wordt als een tekort van € 12 miljoen inmiddels is teruggebracht naar € 8 miljoen, nog steeds niet blij. Als de gemeente daar overal mee instemt, loopt die redelijk leeg. Hij waarschuwt de raad voor de consequenties van die ambities. Hij neemt stelling tegen de opmerking 'Er is geld over, waarom geven we het niet uit?'. Er is geen geld over. De heer Van Silfhout (Volt) vindt dat te makkelijk. Voor de ambitie van dit bestuur is de € 12 miljoen nodig. Een volgend bestuur gaat veel meer sociaal bouwen dan dit bestuur. De vraag is waarom dit bestuur daar al voor gaat liggen en niet de ruimte creëert door een deel te labelen voor het aanjagen van de sociale huur.

5

Wethouder Van der Geld weet niet wat een volgend bestuur gaat doen. De woningbouw die nu wordt geprogrammeerd, past in de politieke kaders van nu, zoals een volgend college en een volgende raad volgens het dan geldende bestuursakkoord een nieuwe woningmix zullen bepalen. Bij woningbouw kan het zomaar twee bestuursperiodes duren voor plannen worden gerealiseerd. De raad zal vanzelfsprekend op de hoogte worden gehouden, zeker waar het financiële consequenties heeft. Wat hoogbouw betreft, worden niet alleen torens van 60 meter neergezet in de Bossche Stadsdelta. Naast een aantal hoogteaccenten komen er juist zes- en zevenlaags gebouwen. Aan weerszijden van de Dieze komen torens. De risico's voor verpaupering bij hoogbouw had het college zich al ter harte genomen door uit te gaan van kwaliteit. De raad geeft het kader af voor afdekking van € 12 miljoen negatief geprognosticeerd resultaat op de Grex omwille van de ambities uit het raadsvoorstel. De betaalbare woningbouwmix, de openbare ruimte en het groen zijn hierin zaken met een negatief financieel perspectief. De financiering komt uit het Structuurfonds. Tweede termijn De heer Van Silfhout (Volt) merkt over de volgens sommige fracties kwalijke negatieve Grex op dat zelfs bij een verhouding 0/0/100 (de laatste als dure categorie) er nóg geen sluitende Grex is. Dat is dan een per definitie onhaalbare ambitie.

De heer Kagie gaf aan de Grex altijd te willen oprekken ten gunste van meer betaalbaarheid, de fractie stemde in oktober tegen de motie om juist dat te doen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat dit nodig is om de huidige plannen te realiseren, niet meer dan dat. De heer Van Griensven (PVV) vervolgt zijn betoog uit de eerste termijn over het bureau PPHP, dat de mening van de PVV onderschrijft om hoogbouw dan wel uit te sluiten dan wel op één locatie ver buiten de binnenstad te concentreren. Dit om het historische karakter van de binnenstad en het zicht op de Sint Jan te waarborgen. Mede om deze reden gaat de PVV niet met dit voorstel akkoord. Vanwege de lage parkeernormen, de volgens de fractie absurde kostbare klimaatambities, het verwijderen van de Citadelhof en de roeivereniging en het bestempelen van de moskee aan de Vogelstraat als buurtvoorziening kan het hele plan terug naar de tekentafel. De heer Van Silfhout (Volt) citeert uit hetzelfde PPHP-verslag 'laat de auto zoveel mogelijk uit het plan' en gaat ervan uit dat de PVV dit nu ook omarmt. De voorzitter heeft minstens zeven fracties geteld die zich tegen dit voorstel hebben geuit. De heer Roovers (SP) overweegt een motie of amendement over de mogelijke opening die het college bood om de meevallers in de sociale sector te steken. De voorzitter noteert dit als licht bespreekstuk.

Als er geen raadsinstrumenten worden ingediend, is het een hamerstuk, waarbij de tegenstemmers de gelegenheid krijgen zich te laten horen. 8. 9.

Overbrengen parkeergarage Citadelpoort in planstudiefase Structuurfonds Gebiedspaspoort Citadelpoort De heer Van Hoek (50PLUS) merkt op dat de planstudie veel zaken duidelijk moet kunnen maken. De inschatting dat de bodemsanering voor € 1,8 miljoen kan worden uitgevoerd, komt 50PLUS zeer optimistisch voor. Het gaat om een groot oppervlak met een ernstige verontreiniging. De vraag is verder waar zeer vervuild water dat wordt opgehaald wellicht moet worden afgevoerd. Dan is € 1,8 miljoen een heel klein bedragje. In de planstudiefase moet dit goed zijn onderzocht zodat er een volwaardig plan komt te liggen met reële taxaties. Pas dan kan over de parkeergarage een volwaardig besluit worden genomen. In het gebiedspaspoort Citadelpoort is de fractie tegen het Design Museum. Het museum verwacht volgens krantenberichten 100.000 bezoekers. Zelfs als die komen, en bereid zijn op de entreeprijs € 5 toe te leggen voor het gebouw duurt het honderd jaar eer het gebouw is terugverdiend, gesteld dat de gemeente in één keer afrekent. Als er fondsen voor moeten worden geactiveerd, loopt dit op tot 200 of 300 jaar. De fractie trekt hier de grens en vraagt zich af wat dit college zijn inwoners wil opleggen puur voor het prestige van een college of een wethouder.

6

De heer Van den Kerkhof (D66) is blij met allereerst het gebiedspaspoort Citadelpoort. In een beperkte ruimte die deze toekomstige poort naar de Brede Binnenstad is, kan de gemeente veel ambities kwijt: 200 woningen in de Bossche Mix, een parkeergarage met zo'n 400 plekken en 500 fietsparkeerplekken, een evenementenplein, groen en het nieuwe Design Museum. Bij dergelijke ambities horen uitdagingen als het vinden van een plek voor de roeivereniging. Hiervoor zijn volgens de stukken twee alternatieven in de Bossche Stadsdelta in beeld, conform de hierover aangenomen motie. De weg naar dit alles toe zal eerder een hobbelige weg dan een geplaveid pad zijn, maar op het eindplaatje heeft D66 niets aan te merken. Het overhevelen van de parkeergarage naar de planstudiefase en het bijbehorende krediet heeft de steun van D66. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt zich af wat voor plan de raad maakt voor de garage als nog niet duidelijk is wat boven op die garage komt te staan. De garage ligt onder het Design Museum. Ja zeggen tegen dit plan betekent ja zeggen tegen het vertrek van een roeivereniging zonder te weten waar die naartoe moet. Er wordt gekozen voor deze garage met allerlei miljoenen kostende consequenties. Er heersen bij een deel van de raad grote twijfels of sanering van de vuilstort wel zo verstandig is.

Instemmen met gebiedspaspoort Citadelpoort betekent dat er niets meer te kiezen valt: de roeivereniging weg en instemmen met het Design Museum. Hierbij verwijst de fractie naar datgene wat de raad heeft afgesproken naar aanleiding van de lessen die zijn geleerd vanwege het theater en houdt een pleidooi voor het (kunnen) maken van weloverwogen keuzes. Tegen paspoort Tramkade is ja gezegd, maar in dat paspoort staat niets over een roeivereniging, terwijl dat een als van de alternatieven wordt genoemd. Kennelijk is wat in deze commissie wordt gezegd niet zoveel waard. In paspoort Tramkade is nog geen steen verlegd, maar er kan kennelijk zomaar een roeivereniging bijgeschoven worden zonder dat de politiek erin wordt gekend. De commissie wordt deze avond geacht in te stemmen met een plan dat allerminst duidelijk is en een legitimatie wordt voor het ongestoord handelen door dit college. Daar werkt De Bossche Groenen niet meer aan mee, zoals afgesproken tijdens het theaterdebat. De roeivereniging was heel duidelijk: hier ja zeggen, betekent een 750 leden tellende vereniging dakloos maken. Uit hetgeen over de paardenkastanjes wordt gemeld, maakt de fractie op dat die 3 meter onder water komen te liggen. Dit gebiedspaspoort is al met al niet rijp voor besluitvorming. De heer Van Griensven (PVV) heeft vanaf het begin tegen verhuizing van het Design Museum naar de Citadelpoort gestemd.

Het al door de PVV al aangekondigde fiasco van het Theater aan de Parade, waar in de week voorafgaand aan deze vergadering nadrukkelijk over is gesproken, zou deze gemeente hebben moeten wakker geschud. Bij dure prestigeprojecten moeten de inwoners opdraaien voor de torenhoge extra kosten. Als het Design Museum naar de Citadelpoort verhuist, voorziet de fractie dat zich dit herhaalt. Als al sprake zou zijn van verhuizing, zou het voormalige VVV-gebouw wellicht geschikt gemaakt kunnen worden. Aan de wethouder de vraag hoe hij de bouwkosten bij het Design Museum gaat beteugelen en in hoeverre naar rendabele exploitatie wordt gekeken. Parkeerplaatsen zijn nodig omdat de fractie iedereen de vrijheid van een auto gunt. Een ondergrondse parkeergarage is dan nuttig. Een aantal van 370 à 400 is niet veel bij een nieuwe ontwikkeling en sluiting van een andere garage. Zeker niet als een deel van de plaatsen wordt bestemd voor elektrische voertuigen en deelauto's. Voorkomen moet worden dat mensen niet meer in de eigen buurt kunnen parkeren omdat bewoners van de Citadel hun auto's daar stallen om per fiets naar huis te gaan. Als er parkeerplaatsen moeten komen, dan met meer capaciteit. Aangezien dit plan vastzit aan de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta gaat de fractie met dit voorstel niet akkoord.

Liever zou de fractie dit plan los zien, met de Citadelhof en de roeivereniging op hun huidige locatie. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) beperkt zich in haar eerste termijn tot het groen in de volledige Citadelpoort, de parkeergarage en het fietsparkeren. Voor de Diezebrug en de nieuwe wegstructuur worden 45 van de vijftig bomen gekapt. Onbekend is nog hoeveel voor het Design Museum en de parkeergarage wordt gekapt. De fractie snapt niet waarom hier een parkeergarage gebouwd moet worden, los van dat het in het bestuursakkoord staat. De parkeerbehoefte kan prima worden opgevangen door de huidige parkeergarages. Voor de parkeerbehoefte voor de appartementen op deze plek ligt dat mogelijk anders. De nieuwe parkeervisie moet ook nog worden vastgesteld, wat gevolgen kan hebben voor de parkeernorm. Voor fietsparkeren blijkt uit antwoord op technische vragen dat niet wordt ingezet op maaiveldparkeren. Als de gemeente wil dat mensen op de fiets gaan, zijn voorzieningen nodig. Op maaiveld wel te verstaan en niet in een parkeergarage, want dat gaat niet werken. 7

De heer Van Silfhout (Volt) is trots op de motie Lokale makers en het Design Museum die zo goed terecht is gekomen in dit gebied. Dat gebied ademt lokale makers, ademt een stadsontwikkeling die Den Bosch hard nodig heeft. Dit stuk gaat echter niet over de plannen, maar over de onderliggende politieke vraagstukken. Of Den Bosch een Design Museum daar wil waar de roeivereniging heen kan. Ook de vraag is wat de visie is op wonen op een plek waar al woningen staan. Wat het Design Museum betreft, steunt Volt de onderliggende ambitie, behalve dat die nog niet is besproken. Van belang is dat de ambitie kleur krijgt. Wat de roeivereniging betreft, geldt dat de gemeente alle hens aan dek heeft om de roeivereniging te helpen. De gemeente staat daar zeer ruimhartig in. Bij wonen is inbreiding het uitgangspunt voor Volt. Van de 200 woningen die erbij komen, staat nog geen 10%. Dat is een reden om binnenstedelijk wél te gaan ontwikkelen. Voordat Den Bosch 200 nieuwe woningen ontwikkelt, moet alles voor de bestaande bewoners goed zijn afgewikkeld. Het plan had betaalbaarder gemoeten: 30/40/30 is niet meer van deze tijd. Met 30% sociaal wordt het probleem op de sociale woningmarkt niet opgelost. De heer Broekmeulen (VVD) toont zich voorstander van de woningbouw en de parkeergarage in de Citadelpoort. Hopelijk vormen de Bossche Stadsdelta en Citadelpoort een waardevolle toevoeging.

Zorgpunten zijn het Design Museum en de exploitatie en ambities. Met de ruimtelijke inpassing kan de fractie voor nu leven. Over de ambities moet een goede discussie worden gevoerd op basis van een kloppende exploitatie. Met de parkeergarage is de VVD blij, maar gewezen wordt op een eerder aangenomen motie om parkeerproblemen aan de kanaalzijde van het centrum te voorkomen bij het sluiten van de Q-Park Tolbrug. De Citadelpoortgarage zal niet op tijd open zijn voor de sluiting van Tolbruggarage. Gevraagd wordt of die brug langer open kan blijven. Ook de bereikbaarheid van het gebied tijdens de werkzaamheden is aandachtspunt. De heer Roovers (SP) geeft aan tegen dit voorstel te stemmen. Vrijwel alle bezwaren die de SP tegen de Bossche Stadsdelta heeft, concentreren zich in dit kleine gebied. Een onnodige verhuizing van het Design Museum met veel risico's, de sloop van woningen zonder de bewoners erin te kennen en als er wordt gesloopt daar te weinig sociale huur voor terug te bouwen en een parkeergarage die samenhangt met alle hiervoor genoemde aannames. Alle bezwaren worden in de tweede termijn toegelicht. De heer Bos (GroenLinks) is blij dat het college vaart maakt met het uitvoeren van de Bossche Stadsdelta. Er worden een kleine 200 woningen gebouwd, waarvan 70% betaalbaar en op een duurzame manier.

Er komt extra groen, vermindering van de hoeveelheid asfalt, het verplaatste Design Museum wordt een nieuwe trekker en er komt ruimte voor makers. GroenLinks is blij dat de puzzel is gelegd en alle ambities overeind blijven. Aandacht wordt gevraagd voor het collectieve bodem-energiesysteem. Met het museum en de parkeergarage vraagt het gebied veel energie. Naast zonnepanelen op dak vraagt de fractie naar de mogelijkheden van wind op dak, aangezien dit gebied meer de hoogte in gaat en wind minder seizoensgebonden is dan zon. De discussie zal in dit project vaak gaan over losse puzzelstukjes. De raad moet de vinger aan de pols kunnen houden. Mevrouw Lipman (CDA) kijkt met genoegen naar voorliggend plan, waarin de motie Citadelhof, 185 woningen en meer is meegenomen. De ontwikkeling van een museum in het Citadelhof vormt geen carte blanche voor het Design Museum zolang er geen sluitende businesscase ligt. Als geen passende locatie voor de roeivereniging wordt gevonden, is de fractie benieuwd wat dat doet voor de verhuizing. Het CDA heeft er vertrouwen in dat het college snel een locatie vindt. De route naar de parkeergarage moet een prettige en aantrekkelijke worden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) schetst hoe de raad na het Theater aan de Parade vakkundig het volgende prestigeproject wordt 'ingerommeld'.

Op basis van opportunistische aannames, onverantwoorde risico's en zonder uitgewerkte alternatieven moet geloofwaardig zijn waarom alles moet wijken voor een Design Museum en een peperdure parkeergarage. De kosten voor de belastingbetaler zijn ruim € 80 miljoen, zonder dat aan de exploitatie is begonnen. Leefbaar 's-Hertogenbosch zegt nee tegen een peperduur nieuw Design Museum en de 8

gedwongen verhuizing van de roeivereniging. Tegen de voorgenomen bouw van 180 tot 200 woningen wordt wel ja gezegd. In plaats van de dure parkeergarage moet voor een betaalbaar alternatief worden gekozen dat haar doel dient. In dit huis moet men leren van eerder gemaakte fouten. Deze raad moet zich afvragen in welke maatschappelijke behoefte wordt voorzien en welke risico's daar tegenover aanvaardbaar zijn. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) komt terug op de behandeling van het rekenkamerrapport op 8 oktober 2024 over Theater aan de Parade. De tikken die de raad toen op de vingers kreeg, waren duidelijk. De slotzin van het rapport: 'Het is aan het gemeentebestuur van Den Bosch om te onderzoeken en aanbevelingen serieus te nemen en daarmee recht te doen aan de eigen rol en verantwoordelijkheid naar de samenleving. Het bestuur moet het wel willen en er naar handelen. Anders herhaalt de geschiedenis zich en blijven de lessen in dit rapport louter voor de bühne'. Gewoon ge-DREVEN zit niet te wachten op volgende debacles zoals het Design Museum en is tegen deze ontwikkeling en tegen voorliggende raadsvoorstellen. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) vindt dat wat er wordt gezegd nog weinig nut heeft voor wie zoals hij eerder tegenstemde.

De uitnodiging om mee te gaan naar Antwerpen, wijst de fractie af: er is geen reden over een Design Museum mee te praten als dat er van VOOR Den Bosch niet hoeft te komen. Hoewel de oppositiepartij instemde met het coalitieakkoord is dit een ontwikkeling waar VOOR Den Bosch níet achter staat. De heer Peters (PvdA) ziet een nieuw stukje Den Bosch voor álle Bosschenaren verrijzen, met in de Citadelpoort meer dan 185 nieuwe woningen waarvan 70% betaalbaar. De Citadelpoort wordt daarnaast een nieuwe culturele broedplaats. In combinatie met het groene ontmoetingsen evenementenplein ontstaat een gebied vol reuring dat zich een verlengde van de binnenstad mag noemen. Hobbels zullen er zijn, maar wel van het soort die het waard zijn om te nemen, zoals de herhuisvesting van de roeivereniging, waarbij de fractie het vertrouwen heeft dat partijen het eens worden. Reactie college Wethouder Van der Geld merkt over de roeivereniging op dat de Tramkade een van de twee geschikte locaties is. Dit past in het door de raad als kader afgegeven waterkavel. De andere is conform de motie de Nelson Mandelalaan net buiten de Bossche Stadsdelta. De roeivereniging wordt allesbehalve dakloos. Pas als een alternatief is gevonden, wordt met de herontwikkeling van het gebied begonnen. De roeivereniging blijft betrokken bij de Bossche Stadsdelta.

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of de wethouder daarmee het overbrengen van de parkeergarage Citadelpoort naar de planstudiefase terugtrekt. Daar staat in dat die garage onder het Design Museum ligt. Het museum is gepland op het roeigebouw en daarmee dus niet rijp voor besluitvorming. Wethouder Van der Geld geeft aan dat er nog meer onderzoeken volgen. Het college wil niet wachten met voorbereidingen tot alles in kannen en kruiken is. Dan wacht alles op alles. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt naar het scenario dat de raad al veel verder is, veel geld heeft uitgegeven en de wethouder er niet uitkomt met de partij. Wethouder Van der Geld kan daar niet op ingaan omdat hij de gronden niet kent waarom partijen er niet uit zouden zijn gekomen. Het college is erop gebrand de roeivereniging te helpen, ook in de groeiambitie. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) reageert dat ook de huidige locatie groeipotentie heeft. De roeivereniging wordt geen geste gedaan. gevraagd wordt of er scenario's zijn waarin er geen nieuwe locatie is en de wethouder de plannen toch doorzet. Wethouder Van der Geld heeft scenario's B.a tot en met B.z waarop hij niet gaat speculeren omdat hij in scenario A gelooft. Dat de roeivereniging ook op deze plek kan groeien, geldt als alles blijft zoals het was.

Vanuit de ambities van parkeergarage tot Design Museum wordt de roeivereniging gevraagd te verhuizen, op een warme manier, samen met de vereniging.

9

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt het prima om 185 woningen te plaatsen ten koste van het Citadelhofje. Maar het is niet zo dat de uitbreidingsmogelijkheden stoppen vanwege woningen. Dat komt door het Design Museum met een ondergrondse parkeergarage. Wethouder Van der Geld benadrukt dat ook zonder Design Museum een grote parkeergarage nodig is. Met de kuil die daarvoor wordt gegraven, kan de roeivereniging daar niet blijven. Dat is de primaire reden. Mevrouw Lipman (CDA) vraagt wat de wethouder doet als die locatie onverhoopt niet wordt gevonden. Wethouder Van der Geld kan daar niet op vooruitlopen. De intentieovereenkomst stopt na het verkennen van de twee locaties. Op basis van een ontwikkelovereenkomst kunnen partijen daarna verder. Mevrouw Lipman (CDA) vraagt bevestiging dat als geen passende locatie wordt gevonden dit terugkomt naar de raad. Wethouder Van der Geld noemt dit logisch omdat er dan een nieuwe situatie is. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) merkt op dat enige kostenindicatie nog niet kan worden gegeven. De wethouder vraagt dus om een blanco cheque. Het kostenplaatje kan relevant zijn voor fracties om te bepalen of zij voor verplaatsing zijn of niet. Wethouder Van der Geld geeft aan dat hier samen met de roeivereniging aan wordt gewerkt, maar dat er nog geen garanties zijn te geven.

Er wordt geen geld aan de verhuizing van de roeivereniging uitgegeven zonder goedkeuring van de raad. Op basis van de locaties wordt een conceptprogramma van eisen gemaakt, dat dient als basis voor een kostenraming. Die is nog niet definitief. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) merkt op dat als de raad het te duur vindt er een impasse ontstaat. Het gebiedspaspoort wordt dan wel vastgesteld, terwijl er nog zoveel variabelen ingevuld moeten worden. Gevraagd wordt of de puzzelstukjes van GroenLinks niet eerst moeten worden bekeken voordat een blanco puzzel wordt gelegd. Wethouder Van der Geld merkt op dat al vaker een ruimtelijke puzzel opnieuw is gelegd omdat de situatie wijzigt. Er zijn onderdelen waar nog op teruggekomen moet worden. Het ruimtelijk kader afgeven van de Citadelpoort betekent niet dat de bouw van het Design Museum start. Er wordt geen carte blanche gegeven, op losse thema's komt het college separaat terug. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of ingrijpende wijzigingen betekenen dat de raad het gebiedspaspoort terugkrijgt. Wethouder Van der Geld geeft aan dat zodra het college tegen de kaders van de raad aanloopt, men daarover bij de raad terugkomt. Omgekeerd heeft de wethouder zonder kaders van de raad geen titel om bijvoorbeeld Enexis te vragen het station te verhuizen.

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) schrok van de stelligheid waarmee de wethouder de parkeergarage per definitie onder de grond situeert. Een parkeerkrat op maaiveld zou verplaatsing van het trafohuisje maar ook van de roeivereniging in een ander daglicht plaatsen. Die scenario's kunnen best worden overwogen, tenzij alles wél draait om het Design Museum. Wethouder Van der Geld zou stedenbouwkundig niet willen dat in het plan zoals het er nu ligt een krat wordt neergezet. Daarom wordt daar voor ondergronds gekozen. Er is één keer de kans dit goed te doen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoort geen argument om het scenario op voorhand uit te sluiten. Een stedenbouwkundig nette inpassing kan er een eyecatcher van maken. Of een sprong over de Dieze. De vraag is of die scenario's nog open liggen.

10

Wethouder Van der Geld kan niet stellen dat de trekker van jewelste een parkeerkrat wordt. Dat tegenstanders afdingen op het Design Museum snapt hij, maar niet dat iedereen naar de parkeerkrat in Den Bosch komt. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) wijst op parkeergarages waar ieder weekend lange files voor staan. Zonder gekheid over een krat als trekker: er wordt ja gezegd tegen iets wat allerminst zeker is. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) merkt op dat nu naar alternatieven voor de roeivereniging wordt gezocht, een alternatief voor het Design Museum óók in de rede ligt: de Gamma bijvoorbeeld. Wethouder Van der Geld geeft aan dat de strategische locatie als scharnierpunt die de Citadelpoort is ook mee speelt. Daar komt bij dat het eigen grond is, wat van belang is in planning en kosten. Het college heeft wel degelijk geleerd van het Rekenkamerrapport, zo blijkt uit de RIB Processtappen nieuw Design Museum. Daarin zijn extra stappen ingebouwd omwille van de zorgvuldigheid. Een les uit het rapport was ook ervoor waken dat er geen partijen zijn die niet meer meedoen aan het gesprek. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) heeft tegengestemd en acht zich daarmee ontslagen van de plicht dit verder toe te lichten. Wethouder Van der Geld verwijst naar de processtappen in de RIB. Hij doet een appel op de raad om het gesprek te blijven mee voeren, ook wie tegen is.

De heer Gersjes gaf expliciet aan niet meer mee te gaan naar Antwerpen. Ook een tegenstander heeft een controlerende taak. Ook in het theaterdossier was het loopgravenpatroon zichtbaar. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) wil geen ideeën aandragen voor een museum waar hij tegen is. Hij gaat niet mee en is tegen. Wethouder Van der Geld wijst de heer Gersjes op zijn taak om – bijvoorbeeld - het huishoudboekje te bewaken. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt hoe het 'snoepreisje naar Antwerpen' past bij de lessen van de Rekenkamer. Een impactanalyse en bepaling van maatschappelijke behoeften zou als eerste moeten, maar dat moet dus in Antwerpen. De intentie en de middelen komen daarna pas. Nu wordt de intentie al bepaald en de middelen worden ook al bepaald, maar gaat in Antwerpen nog over de impact worden gepraat De voorzitter geeft aan dat dit onderwerp daags na deze vergadering op de raadsplanning van de commissie Sociaal staat, met dezelfde wethouder. Dáár wordt dat debat gevoerd. Het debat gaat hier over de twee raadsvoorstellen die voorliggen. Wethouder Van der Geld verwijst wat de tijdlijn betreft ook naar de RIB. Het fijn slijpen van het ambitieniveau moet nog gebeuren. Op een vrije zaterdag met de bus voor werk naar Antwerpen is voor de wethouder niet de ideale vrije zaterdagbesteding en verdient zeker niet het predicaat snoepreisje.

Het heeft te maken met het inspireren en verrijken met de bagage om de juiste vragen te stellen. Het is een uitgestoken hand vanuit het college. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) meent dat dit veel eerder had moeten gebeuren. Als eerste moeten de maatschappelijke behoeften worden bepaald, daarna komen intentie, middelen en uitvoering aan de beurt. Er zijn echter al intenties met elkaar uitgesproken aangaande het Design Museum. Wethouder Van der Geld erkent dat al een aantal kaders is gesteld, maar een behoorlijk aantal ook nog niet. Er zijn nog inhoudelijke discussies te voeren over wat voor Design Museum er zou moeten komen. De discussie is hier veelal over wel of geen Design Museum gegaan, over de inhoud maar mondjesmaat. Om die discussie te faciliteren en inhoudelijk te verrijken, wordt in Antwerpen bekeken wat zo'n museum doet, mede in relatie tot gebiedsontwikkeling. 11

De heer Van Silfhout (Volt) leest in dit stuk al kaders, maar vraagt wat er gebeurt als de ambitie uit het jasje van het gebiedspaspoort groeit. Wethouder Van der Geld geeft aan dat kaders dan moeten worden bijgesteld. Wind op dak beantwoordt aan een recent aangenomen motie. Daar komt het college op terug. Over het meenemen van de raad in de uitvoering worden de componenten separaat beschouwd: woningbouw, Design Museum, parkeergarage, Diezebrug. De informatie is vaak gekoppeld aan afspraken in het deelproject. De heer Bos (GroenLinks) is bang dat het per project bekijken ertoe leidt dat het totaalbeeld uit het zicht verdwijnt, ook om nieuwelingen in een volgende raad mee te nemen. Wethouder Van der Geld noemt dit een terecht punt. Over de 'strik' om alle projecten heen, Citadelpoort, zal het college de raad blijven meenemen. De hele Bossche Stadsdelta staat dáár nog boven, waarvoor dezelfde belofte wordt gedaan. De heer Van Griensven (PVV) merkt op dat de raad van tevoren moet weten of het überhaupt rendabel is een nieuw Design Museum te bouwen. Wethouder Van der Geld merkt op dat het Design Museum nu ook niet rendabel is: er moet subsidie bij. Dat zal zo blijven. Het toekomstig exploitatieplaatje zal mede afhangen van wat voor museum Den Bosch wil gaan bouwen. Dat moet nog worden besproken, bij voorkeur voordat de bouw wordt aangegaan. Daarom is die processtap ingebouwd.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) sloeg aan op de passage 'de Citadelpoort als prioritair deelgebied' in het stuk. Wethouder Van der Geld is hiertoe aangejaagd door de fractievoorzitter van Leefbaar, die aangaf de Citadelpoort naar voren te halen omdat die de meeste prioriteit hadden. Ook Leefbaar heeft de hier genoemde twee deelgebieden - ook de Tramkade - toen aangewezen als gebieden die het snelst aangepakt moesten worden, omdat het eigen grond betrof. Dat gebeurt nu. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of het klopt dat er twee gebieden prioritair zijn vanwege de woningbouw. Wethouder Van der Geld noemt ze prioritair omdat ze als eerste worden opgepakt. Omdat het eigen grond betreft, kan daar relatief snel worden begonnen. Verder zijn er plannen met Moerasdraak en Edison. Ook bij andere deelgebieden is er dus voortgang. Wethouder Roy Geers verwijst wat betreft de sluiting van de parkeergarage in relatie tot de Tolbruggarage naar de bespreking van de parkeervisie later dit jaar en merkt op dat de garage in kwestie heel weinig wordt gebruikt. De gemeente zou bij verlenging de (verlieslijdende) exploitatie van de garage moeten overnemen. De heer Broekmeulen (VVD) geeft aan dat tussen het sluiten van de Tolbruggarage en het openen van de nieuwe garage twee jaar zit. De link leggen met de parkeervisie lijkt op vooruitschuiven van het probleem.

Wethouder Roy Geers noemt de parkeergarage ín de binnenstad eindig. Ontsluiting is beoogd aan de randen van de binnenstad. Bij deze garage wordt na sluiting de ontwikkeling op gang gebracht. De compensatie kan in de Citadelpoort worden gerealiseerd met het voorliggende voorstel. In de parkeervisie wordt de parkeerdruk nader beschouwd, mede op nog te nemen maatregelen in bestaande garages en andere parkeerplaatsen. De heer Broekmeulen (VVD) geeft aan dat de garages 55 dagen per jaar boven de 90% gevuld zijn. Dat is met name het weekend, de periode dat ondernemers hun geld moeten verdienen. Een garage met 400 plekken wordt niet gecompenseerd met 150 plekken. De vraag is of wordt voldaan aan die motie, zeker als daar twee jaar tussen zit.

12

Wethouder Roy Geers stelt dat dan al het mogelijke wordt gedaan. Dat de binnenstad dat zal merken, beseft het college. Daarom de zoektocht naar oplossingen – indien nodig - via de parkeervisie. Het probleem is niet acuut. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of er bij de Tolbruggarage een ondergrondse voorziening blijft. Wethouder Roy Geers geeft aan dat het ondergrondse, private deel beschikbaar blijft voor het hotel. Dat is dus niet openbaar. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) mist een benchmark met andere garages. Wethouder Roy Geers geeft aan dat de Tolbruggarage niet door de gemeente wordt geëxploiteerd. Die gegevens zijn van Q-Park, aangevuld met een telling door de gemeente. Hiermee is bepaald wat redelijkerwijs nodig is ter compensatie van de garage. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) merkt op dat een garage onder het Design Museum gevoelsmatig verder van de Markt ligt dan de parkeergarage St-Jan. Gevraagd wordt of in de exploitatie wordt meegenomen dat men om die reden niet voor de Designgarage kiest. Wethouder Roy Geers geeft aan dat een bezoek aan Den Bosch begint bij de parkeergarage en dat daarom de hoge kwaliteit van de parkeergarage St-Jan uitgangspunt is. Daarmee kan het een compensatie voor de Tolburggarage zijn.

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wil niet mee in het frame van de VVD dat er straks te weinig parkeerplekken zijn, terwijl er voldoende restcapaciteit blijkt te zijn. Er hoeft helemaal geen capaciteit bij. Het Paleiskwartier behoort ook tot de Brede Binnenstad, waarmee díe garage ook moet worden meegerekend bij de centrumgarages. Dan is er geen tekort te overbruggen of op te vangen. Wethouder Roy Geers merkt op dat het zo efficiënt mogelijk inzetten van de parkeervoorzieningen voor 2025 op tafel ligt. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) heeft vernomen dat er, inclusief de garage in het Paleiskwartier tijdens piekmomenten voldoende restcapaciteit is. Dan is er dus al voldoende capaciteit om de Tolbruggarage op te vangen. Wethouder Roy Geers erkent dit op kwantiteit, maar wijst ook op kwaliteit en locatie ten opzichte van de voorzieningen en niet om het exacte aantal plaatsen en of die al dan niet binnen de historische binnenstad liggen . Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt resumerend of het college vindt dat er voldoende plek is, maar dat het college garages wil bouwen omdat het ze op meer plekken wil. Wethouder Roy Geers reageert dat de Bossche binnenstad op veel manieren goed bereikbaar moet zijn, waarbij ook functies worden toegevoegd en wordt bekeken welke voorzieningen nodig zijn in combinatie met de compensatie voor de Tolbruggarage.

Erkend wordt dat er nog veel onduidelijk is aangaande bodemsanering. In de volgende fase worden onderzoeken gedaan en komen de kosten voor bodemonderzoek nader in beeld. Die zijn nu niet vluchtig geraamd, maar op basis van kengetallen gebaseerd op de beschikbare informatie. Maaiveldparkeren in de Citadelpoort is niet uitgesloten. Als een ondergrondse stalling aanwezig is, zal die worden gepromoot. Dat wil niet zeggen dat geen fiets op maaiveld gestald kan worden. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of er wel voorzieningen komen op maaiveld om opmerkingen van andere fracties uit de raad over 'rommel' te voorkomen. Wethouder Roy Geers sluit dit niet uit, maar het ontwerp van de openbare ruimte is nog niet af. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt zich af of mensen er wel fietsen gaan stallen. 13

Wethouder Roy Geers geeft aan dat 500 plekken ook voor Bossche begrippen niet bovenmatig groot is. In het gebied past de voorziening bij de vele functies, zoals het evenemententerrein. Op de vraag over het beschikbaar blijven van wegen tijdens de werkzaamheden wordt gesteld dat in de aanlegfase de afsluitingen worden beperkt waar mogelijk. Een bereikbaarheidsteam is hiermee belast. Het is een omvangrijk project met een lange aanlegfase. Dat wil niet zeggen dat de Hoge Diezebrug in die hele periode niet wordt gebruikt. Pas als de nieuwe Diezebrug is afgerond en moet worden aangesloten, is er een omleidingsperiode. Op zoek naar de door het CDA gewenste zo aantrekkelijk mogelijke route naar de garage worden diverse opties bekeken, vanuit een 'stepping stone-gedachte'. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt dat Den Bosch het bij zo'n groot en duur project verplicht is een soort alternatief uit te werken, in plaats van de karikatuur van de krat. Nu gaat Den Bosch hard op haar doel af zonder de vraag of het anders kan. Wethouder Roy Geers geeft aan dat andere manieren zijn bekeken, zoals meer lagen onder de grond of bovengronds. De laatste optie is in de participatie al afgeschoten door de omgeving. De opgave die er ligt en de functies die bovengronds zijn beoogd, maakt een ondergrondse garage van twee lagen mogelijk die voldoet aan de parkeerbehoefte.

In de planuitwerking wordt dat nader onderzocht. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) merkt op dat los van boven- of ondergronds blijft staan dat het híer moet gebeuren. De hele businesscase draait om één plek. Wethouder Roy Geers stelt dat dit een keuze van de raad was. Tweede termijn: De heer Roovers (SP) licht de bezwaren van zijn fractie tegen de plannen toe. Er ís een mooi museum, met goede bezoekersaantallen op een prachtige locatie. Het plan te verhuizen naar de Citadelpoort is ingegeven door prestigedrang. Een eyecatcher moest, zo bleek bij O&O, allure geven aan de Bossche Stadsdelta. Dat is niet de functie van een museum. Dat moet culturele voorzieningen bieden aan de inwoners en toeristen naar de stad trekken. Net als bij het theater worden grote risico's genomen met de exploitatie. Er wordt meer verwacht voor hetzelfde budget. Als het fout gaat, mag de raad de portemonnee trekken of een nieuw gebouw leeg laten staan. In het centrum zijn alternatieve locaties voor het museum. De heer Broekmeulen (VVD) merkt op dat de discussie over exploitatie en ambitie nog gevoerd moet worden, maar dat het hier gaat over de ruimtelijke inpassing. De vraag is of de SP dat ook zo ziet. De heer Roovers (SP) stelt dat dit is geredeneerd vanuit de agenda van de raad en niet vanuit de realiteit van de inwoner.

De vraag hoe dit ruimtelijk in te passen, kan niet los worden gezien van de vraag of verhuizing wenselijk en verstandig is. Bij die discussie hoort de vraag waarom Den Bosch musea heeft. Er liggen nu net zulke risico's als bij het theater op de loer, maar de raad kán nog terug. Ook de gebiedsontwikkeling Citadelpoort kan dan opnieuw worden bezien. De SP legt dan heel andere prioriteiten voor de Citadelpoort dan het college en coalitie tot nu toe. Wonen staat bij de fractie veel hoger. Het is vreemd om over de Citadelpoort te spreken zonder het te hebben over de mensen die er nog wonen. In het stuk wordt het Design Museum zeventien keer genoemd in achttien pagina's, het Citadelhofje één keer. Deze bewoners willen niet weg, maar ze zijn huurders. Er wordt maar 30% gebouwd op grond van BrabantWonen. Als al sociale woningen worden gesloopt tegen de wil van bewoners, vraagt dit om écht investeren in sociale huur in dat gebied. Die parkeergarage op zich is een goed idee. Als het Design Museum er niet landt, kan de hele ontwikkeling opnieuw. Inclusief de vraag of woontorens verplaatst kunnen worden om het Citadelhofje te behouden. Dat heeft ook gevolgen voor de inrichting van de parkeergarage, waar de SP dan ook tegen stemt. De heer Van den Kerkhof (D66) vraagt hoe het pleidooi voor meer sociaal op deze plek zich laat rijmen met het debat tijdens de Omgevingsvisie.

14

De heer Roovers (SP) weet dat D66 heel goed weet dat de motie gaat over het serieus nemen van de Bossche Mix voor de bestaande bouw. Dat betekent niet sociaal slopen en de mix ervoor terugzetten. Dan moet ook worden gekeken naar de wijken waar nu alleen dure woningen staan. D66 heeft daar tegen gestemd. De heer Van den Kerkhof (D66) erkent dat beide fracties verschillen in het definiëren van de Bossche Mix. Hij vraagt of de SP ook kijkt naar wat het voor dit gebied doet als daar meer sociale huur wordt toegevoegd. De heer Roovers (SP) constateert dat de grond van hetzij BrabantWonen, hetzij van de gemeente is. Als er een gebied zou zijn om meer sociaal te bouwen, ná een ongewenste sloop, kan juist in dit gebied veel meer sociaal worden toegevoegd. De wachtlijst voor sociale huur is ook in deze coalitieperiode gestegen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) merkt op dat veel groen wordt gesloopt, maar constateert dat niet kan worden aangegeven wat er netto terugkomt, terwijl het paspoort het heeft over een enorme vergroening. Percentages worden niet genoemd. Als niet duidelijk is waar het over gaat, kan de raad niet stemmen over dit plan. Partijen roepen dat er zo lekker wordt vergroend, maar de informatie ontbreekt. Terwijl wordt opgeroepen om als raad ambities te stellen, ontbreekt ook een kader.

Dat de VVD parkeerplaatsen wil, is te begrijpen, maar de partij let ook op het geld en vraagt daarom waarom wordt geïnvesteerd in een garage die niet nodig is. Alle bedragen bij elkaar opgeteld, komt de fractie al op zo'n € 100 miljoen, waar nog een paar PM-posten bij komen. Intussen is het kader niet duidelijk. De heer Van den Kerkhof (D66) merkt op dat bij alle bedragen die de PvdD nu noemt de raad nog aan zet komt omdat ze nog in de planstudiefase zitten, net als waar het Design Museum in zit en dat pas daarna de raad beslist of het dat de raad waard is. Dat onomkeerbare besluit wordt nog niet genomen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat ook een gebiedspaspoort wordt vastgesteld, wat vrij spel geeft om wat erbij aansluit in de uitvoeringsfase te brengen. Als dát kader zo onduidelijk is, vraagt de fractie zich af waar zij ja tegen zegt. De heer Van den Kerkhof (D66) zegt dat de raad na de planstudiefase kan besluiten ervan af te zien. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) tekent hierbij aan dat uit andere voorbeelden is gebleken dat in een eenmaal gecreëerde bodemloze put vaak euro's gegooid blijven worden. De heer Van den Kerkhof (D66) vraagt hoe de fractie aankijkt tegen het verplaatsen van een parkeergarage uit de binnenstad naar de rand.

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) is blij dat een garage grotendeels weggaat uit de binnenstad, maar ziet geen noodzaak voor een nieuwe garage voor bezoekers omdat er voldoende capaciteit is. Gekoppeld aan appartementen verandert dat wellicht, maar dan wel gekoppeld aan de nieuwe parkeernorm die uit de parkeervisie moet komen. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt of de Tolbruggarage wordt gebruikt in het weekend en waar die capaciteit blijft als die wordt gesloten. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) citeert dat er in de parkeergarage inclusief Paleiskwartier, tijdens piekmomenten voldoende reiscapaciteit is. Als Paleiskwartier buiten beschouwing wordt gelaten, is de capaciteit tijdens piekmomenten beperkt. Den Bosch wíl een Brede Binnenstad, waarin de bezoekers worden gespreid. Dan is het logisch om het Paleiskwartier mee te rekenen en is er genoeg capaciteit, ook voor de Tolbruggarage. De heer Broekmeulen (VVD) heeft er moeite mee dat het Paleiskwartier als alternatief voor de binnenstad wordt meegenomen. De loopafstand is fors.

15

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) stelt dat de VVD in het debat met de wethouder aangeeft dat de Citadelpoort geen binnenstedelijk alternatief is voor de Tolbruggarage. Vanuit het Paleiskwartier komt men ook nog langs CS, waar een ov-fiets kan worden opgepikt. Dat is een prima alternatief. Het is helemaal niet wenselijk die auto altijd midden in een drukke binnenstad te parkeren. Dat is niet het doel, ook niet van de Verkeersvisie die de raad heeft vastgesteld. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt of de capaciteit nog klopt als straks allerhande knips worden gezet. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) merkt op dat onderdeel van de verkeersstudie is dat het verkeer tijdig de goede kant op wordt geleid. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt of het wellicht beter voor het milieu is als minder kilometers rondom de stad gemaakt moeten worden. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) meent dat als een garage wordt bijgebouwd een garage een klein stukje verderop te prefereren valt. Een transferium verderop, waar Volt voor pleit, houdt het verkeer nog verder uit de stad weg en is niet zo'n gek idee. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) heeft geleerd dat zonder het Design Museum niet over de Dieze gesprongen kan worden én dat er maar één plek is waar men over de Dieze kan springen. Een afwegingstabel laat zien dat zorgvuldigheid is betracht, zoals in het rapport van de Rekenkamer werd geadviseerd.

Die laatste mening deelt de fractie niet. De Rekenkamer stelde: inhoud eerst, budget daarna. Daarmee is genoeg gezegd over alle hoog over-visies van deze avond. De wandelafstand tot aan de Markt is net zo groot van de Sint Jan als tot de nieuwe garage op de Citadelpoort. Voordat de parkeergarage St-Jan er was, droeg Den Bosch € 7,5 miljoen af naar de algemene middelen uit de parkeergelden. Daarna was dat over. Met een tweede garage moet er wellicht zelfs geld bij. De parkeergarage St-Jan is niet uit het Structuurfonds betaald, maar uit de parkeermiddelen. Nu legt de raad € 36 miljoen neer om een kuil te graven voor een parkeergarage uit het Structuurfonds. Dit zonder te weten wat de aard van de vervuiling in de grond is. Een vuilstort zoals die op het Oeverpark waarvan wordt geadviseerd ervan af te blijven, wordt hier juist open gegraven. Er is een plan gepresenteerd waarover de meningen gelijkgestemd zijn dat er meer woningen gebouwd moeten worden, dat de roeivereniging belangrijk is en dat er kennelijk een parkeergarage nodig is aan die kant van de stad, omdat dat in het coalitieakkoord staat. Als die drie dingen worden samengepakt en het andere achterwege blijft, zijn een heleboel problemen getackeld. Dan kan het afval in de grond blijven liggen, daar hoeven enkel heipalen doorheen.