De Gezinsadvocaat onderzoeksrapport Hart van Brabant

De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Triqs. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld (Bonsel G.J., Öztürk, S.A., Boogaarts, B., Weynschenk, A., Gezinsadvocaat: Kort en Krachtig; Verslag feitenonderzoek Gezinsadvocaat-procedure; Triqs bv: Zwolle, 2023). Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook, evenals opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van Triqs bv. Triqs bv aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. Op alle procesdocumenten en applicatie (GaRaGe) berust copyright en intellectueel eigendom van de oorspronkelijke ontwikkelaars (Triqs bv/ Bonsel G.J./stichting EuroQol/ Stichting Forensische Mediation). Een hardcover of een digitale download van dit rapport is te bestellen bij Triqs, zie www.triqs.nl. ISBN 978-90-903-7148

2

1. Inhoudsopgave 1. Inhoudsopgave ......................................................................................................................................... 3 2. Voorwoord................................................................................................................................................ 7 3. Samenvatting ............................................................................................................................................ 9 3.1. Scheidingsrecht kan beter ................................................................................................................. 9 3.1.1 Effectiviteit en kosten ................................................................................................................. 9 3.1.2 Hoe verloopt juridisch proces van scheiding? .......................................................................... 10 3.1.3 Procedure op tegenspraak - het toernooimodel ...................................................................... 10 3.1.4 Complexe scheidingen: extra nadeel van het toernooimodel .................................................. 11 3.1.5 Kan het anders? ........................................................................................................................

11 3.2 De Gezinsadvocaat-werkwijze als systeemverandering .................................................................. 12 3.2.1 Systeemverandering ................................................................................................................. 12 3.2.2 GA-werkwijze = geïntegreerde werkwijze ................................................................................ 13 3.2.3 Parallel met het medische domein ........................................................................................... 14 3.3 De Gezinsadvocaat-werkwijze in de praktijk: de GA-Pilot ............................................................... 14 3.3.1 Formele aspecten ..................................................................................................................... 14 3.3.2 Voorbereidingen ....................................................................................................................... 15 3.3.3 Onafhankelijk onderzoek: opdrachtverlening .......................................................................... 15 3.3.4 Interne organisatie GA-Pilot en GARAGE-studie (onderzoek) .................................................. 15 3.3.5 Tijd, plaats GA-Pilot ..................................................................................................................

16 3.3.6 GA-werkwijze in de praktijk ...................................................................................................... 16 3.3.7 Aanpassingen in de GA-Pilot ..................................................................................................... 18 3.3.8 GARAGE-studie ......................................................................................................................... 18 3.3.9 Aanpassingen in de evaluatie ................................................................................................... 19 3.4 Onderzoeksmethoden: evaluatie-perspectief, onderzoeksvragen, dataverzameling in de Pilot .... 21 3.4.1 Eerste keuzes ............................................................................................................................ 21 3.4.2 Probleemstelling en onderzoeksvragen ................................................................................... 22 3.4.3 Research naast Pilot.................................................................................................................. 23 3.4.4 Ethische aspecten ..................................................................................................................... 23 3.5 Methoden van onderzoek: concrete uitwerking ..............................................................................

24 3.6 Resultaten ........................................................................................................................................ 26 3.6.1 Opzet......................................................................................................................................... 26 3.6.2 Blok 1: De cliëntenstroom, verwijzing, uitval en doorlooptijden ............................................. 27 3.6.3 Blok 2: Het scheidingsproces en de scheidenden op peilmomenten tijdens de GA-werkwijze29 3.6.4 Blok 3: Na afloop van de GA-fase: heeft de GA-werkwijze gewerkt? ....................................... 33 3.6.5 Blok 4: Het expert-panel oordeel over effectiviteit van de GA in 13 afgeronde casus ............. 34 3.6.6 Blok 5: Kostengevolgen ............................................................................................................. 37 3.6.7 Blok 6: Kwalitatieve observaties rond het GA-proces .............................................................. 42 3.7 Conclusies, overige bevindingen en aanbevelingen ........................................................................ 45 3.7.1 Conclusies t.a.v. de onderzoeksvragen .....................................................................................

45 3.7.2 Overige bevindingen ................................................................................................................. 47 3.7.3 Aanbevelingen .......................................................................................................................... 48 4. Opdracht ................................................................................................................................................. 49 4.1 Subsidieaanvraag ............................................................................................................................. 49 4.2 Aanvraagsamenvatting door Adviescollege: omschrijving GA-werkwijze ....................................... 49 4.3 Aanvraagsamenvatting door Adviescollege: relevantie beoordeling .............................................. 49 4.4 Opdrachtverlening aan de Stichting Forensische Mediation ........................................................... 50 4.5 Opdrachtverlening aan Triqs t.b.v. evaluatie ................................................................................... 50 4.6 Onderscheid Pilot en GARAGE ......................................................................................................... 52

3

5. De achtergrond van de Pilot Gezinsadvocaat ......................................................................................... 53 5.1. Scheiden, complexe scheidingen en de gevolgen daarvan ............................................................. 53 5.1.1 Intro .......................................................................................................................................... 53 5.1.2 Scheiden is Schade .................................................................................................................... 54 5.1.3 Ouderschade ............................................................................................................................. 54 5.1.4 Kindschade ................................................................................................................................ 54 5.1.5 Kosten ....................................................................................................................................... 55 5.1.6 Complexe scheidingen: wat weten we? ................................................................................... 56 5.2 Het zou beter moeten kunnen .........................................................................................................

56 5.2.1 Kijken in de spiegel ................................................................................................................... 57 5.2.2 Reflectie op de situatie in Nederland ....................................................................................... 57 5.2.3 Divorce Challenge: de ideeënbus ............................................................................................. 58 5.2.4 Kansrijk geachte ideeën en innovaties ..................................................................................... 58 5.3 De Gezinsadvocaat (GA) ................................................................................................................... 59 5.3.1 De Gezinsadvocaat - het idee in grote lijnen ............................................................................ 59 5.3.2 Het GA idee juridisch uitgewerkt .............................................................................................. 59 5.3.3 Het mechanisme van de GA-werkwijze .................................................................................... 60 5.3.4 Wat is succes van de GA-werkwijze? ........................................................................................ 60 5.3.5 Geen glans zonder wrijving .......................................................................................................

61 5.3.6 De GA-Pilot ............................................................................................................................... 61 6. De GA-Pilot - Proefimplementatie van scheiden via een gezinsadvocaatprocedure ............................. 63 6.1 Inleiding ............................................................................................................................................ 63 6.2 Projectduur ...................................................................................................................................... 63 6.3 Locatie Pilot ...................................................................................................................................... 64 6.4 De leiding en organisatie van de Pilot .............................................................................................. 64 6.5 Onderzoeksteam GARAGE ............................................................................................................... 66 6.6 Huidige juridische (echt)scheidingsproces ....................................................................................... 66 6.7 Grote lijn casus-afhandeling.............................................................................................................

69 6.8 Afzonderlijke Procedures ................................................................................................................. 70 6.8.1 Aanmelding, vragenformulier en triage .................................................................................... 70 6.8.2 Doorgeleiding via aanmelding naar de Intake, en start van de GA-fase................................... 72 6.8.3 Risicotaxatie in de GA-werkwijze .............................................................................................. 72 6.8.4 Plan van aanpak (onderdeel van de GA-procedure) ................................................................. 74 6.8.5 Intervisie & supervisie .............................................................................................................. 75 6.8.6 Afronding .................................................................................................................................. 75 6.8.7 Nazorg en monitoring ............................................................................................................... 76 6.9 Tools en andere voorwaarden ......................................................................................................... 77 6.9.1 Handboek Gezinsadvocaat .......................................................................................................

77 6.9.2 Registraties ............................................................................................................................... 77 6.9.3 Competenties GA en GW .......................................................................................................... 78 6.9.4 GA-werkwijze voor iedereen?................................................................................................... 81 6.10 Kostenaspecten van de GA-Pilot en het bijbehorende onderzoek ................................................ 81 7. De GARAGE-studie - Methoden van onderzoek ..................................................................................... 83 7.1 Inleiding ............................................................................................................................................ 83 7.2 Opzet van het onderzoek – ideevorming & realisatie ...................................................................... 83 7.2.1 Eerste keuzes ............................................................................................................................ 84 7.2.2 Uitwerking tot definitief voorstel voor opdrachtgever (dd. 9 april 2021) ................................ 85 7.2.3 Proefimplementatieproject: GA-Pilot .......................................................................................

87 7.2.4 Research naast Pilot: het model van evaluatie van complexe zorgprogramma’s .................... 87 7.2.5 Enige beperkingen .................................................................................................................... 89 7.3 Methodologische aanpak ................................................................................................................. 90

4

7.3.1 Voorgenomen uitgangspunten van het evaluatieonderzoek ................................................... 90 7.3.2 Gerealiseerde onderzoeksopzet in relatie tot de GA-Pilot ....................................................... 91 7.3.3 Specifieke methoden: fasering scheidingsproces ..................................................................... 94 7.3.4 Uitvoering dataverzameling: wanneer? Door wie? .................................................................. 95 7.3.5 Uitvoering casus-dataverzameling: ontwikkeling en inhoud PM-registratieformulieren......... 97 7.4 Expertpanelbeoordeling ................................................................................................................. 103 7.5 Kwantitatieve en kwalitatieve rapportage: leeswijzer hoofdstuk 8 ............................................... 103 8 Expertpanel en kosten-batenanalyse .................................................................................................... 105 8.1 Cliëntstroom................................................................................................................................... 105 8.1.1. Inleiding ................................................................................................................................. 105 8.1.2. CLIENTFLOW – Gegevens verzamelen, gegevenscompleetheid en gegevenskwaliteit .........

106 8.1.3 CLIENTFLOW - resultaten ........................................................................................................ 107 8.2 Scheidingsproces op peilmomenten .............................................................................................. 116 8.2.1 Inleiding .................................................................................................................................. 116 8.2.2 Casusinformatie in de GA-dossiers: niet geschikt gebleken voor onderzoeksdoeleinden ..... 117 8.2.3 Kenmerken van ouders en scheidingskenmerken, in relatie tot succes in de GA- procedure 118 8.2.4 Samenvatting .......................................................................................................................... 130 8.3 Expertpanel .................................................................................................................................... 131 8.3.1 Inleiding .................................................................................................................................. 131 8.3.2 Beperkingen en uitdagingen voor feitenonderzoek naar de waarde van de GA-werkwijze .. 132 8.3.3 Onderzoeksopzet van de expertpanelstudie ..........................................................................

137 8.3.4 Resultaten expertpanelstudie................................................................................................. 143 8.3.5 Conclusies expertpanelstudie ................................................................................................. 151 8.4 Kwalitatieve en kwantitatieve analyse ........................................................................................... 153 8.4.1 inleiding .................................................................................................................................. 153 8.4.2 Kwantitatieve analyse van de professionele inzet .................................................................. 154 8.4.3 Kostenanalyse, maatschappelijke kosten-batenanalyse ........................................................ 157 8.4.4 Kwalitatieve analyse ............................................................................................................... 163 9. Conclusies, discussie en aanbevelingen ............................................................................................... 173 9.1 Inleiding ..........................................................................................................................................

173 9.2 Conclusies....................................................................................................................................... 177 9.2.1 De primaire onderzoeksvraag ................................................................................................. 177 9.2.2 De secundaire onderzoeksvraag ............................................................................................. 179 9.2.3 De derde onderzoeksvraag ..................................................................................................... 180 9.2.4 De vierde onderzoeksvraag .................................................................................................... 181 9.3 Overige bevindingen ...................................................................................................................... 186 9.4 Aanbevelingen................................................................................................................................ 190 Korte biografie van de auteurs ................................................................................................................ 193 Inhoudsopgave figuren ............................................................................................................................. 194

5

6

2. Voorwoord Op 29 juni 2020 besliste de Raad voor Rechtsbijstand positief op het verzoek van de Stichting Forensische Mediation om een nieuwe manier van scheidingsadvocatuur – de Gezinsadvocaat – in een heuse veldproef te testen op haar merites. Niet alleen het onderwerp was innovatief, ook het houden van een serieuze Pilot met daarnaast een onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek, geconcentreerd op de resultaten bij de betrokken cliënten was een novum. Bij de start van de Pilot moest nog vrijwel alles op de rails worden gezet, het onderzoek moest nog even geduld hebben. Er was een plan, schriftelijk uitgewerkt, maar er was nog geen materiële invulling. Die invulling zou moeten laten zien of het ambitieuze idee haalbaar was. Er werd door de voorbereidingsgroep een samenwerking aangegaan met de gemeenten binnen Hart van Brabant, die het Hart vormden van de beoogde Pilot-locatie. Samenwerking werd gezocht met de rechtbank Zeeland-West-Brabant, locatie Breda, en er werd een start gemaakt met de werving en selectie van advocaten en gedragswetenschappers die 'het' moesten gaan doen. Deze ontwikkeling beïnvloedde weer de procedures van de Gezinsadvocaat, en verrijkte het handboek Gezinsadvocaat, dat toenemend een kompas werd. Het verbond ook de deelnemende advocaten en gedragswetenschappers.

Het heeft al met al een jaar gekost (medio 2020 – medio 2021) om de werkvorm in elkaar te sleutelen tot één geheel. In die periode werd ook gezocht naar de partij die het monitoren van de beoogde activiteiten zou kunnen verzorgen. Omdat nergens concreet beschreven stond welke indicatoren dan feitelijk in de gaten moesten worden gehouden, diende die partij ook een onderzoeksontwerp te maken. Het onderzoeksbureau Triqs in Zwolle werd hiertoe geschikt en bereid gevonden. Triqs was bekend met feitenonderzoek op het terrein van contactverlies c.q. ouderverstoting, had de mogelijkheid om allerlei vormen van dataverzameling te ondersteunen, en had een wetenschappelijk adviseur met de vereiste ervaring met complexe innovatieprojecten in het sociale en medische domein. In wetenschappelijke zin was het onderzoek onafhankelijk van de Pilot, maar naar voorbeeld van soortgelijke projecten in de zorg, was er wel op allerlei terreinen interactie. Dat moest ook wel, want enerzijds moest heel veel, verschillende informatie boven water worden gehaald – wat bereidheid van betrokkenen vereist –, terwijl anderzijds het onderzoek niet al te zeer mocht interfereren met de zich ontwikkelende Pilot. Daarnaast was snelheid geboden, een eis die soms moeilijk te verbinden was met de wens van de onderzoekers om het Pilot-team mee te nemen in de gewenste onderzoeksaanpak.

Een groot onderling vertrouwen, de bereidheid tot leren over de eigen grenzen heen en de houding om handen uit de mouwen te steken, leidden tot een plezierige en effectieve samenwerking tussen Pilotleiding, onderzoeksleiding, het secretariaat van de Pilot en medewerkers van Triqs die op de achtergrond het onderzoek ondersteunden. Het lukte in nog geen twee maanden tijd het onderzoek van de grond te krijgen zodat het kon aansluiten bij het formele begin van de inclusie van cliënten van de Pilot op 1 juli 2021. Het in elkaar sleutelen van de juridische innovatie en het feitenonderzoek ernaar, zou – terugziend – beter zijn verlopen als de wetenschappelijke interactie vanaf de eerste dag had bestaan. Maar dat is wijsheid achteraf; met de opzet van een volwaardige pilot en daarnaast een aanhangend feitenonderzoek bestond nauwelijks ervaring in de juridische sector. Het is wel een leerpunt voor de toekomst, temeer het onderzoeksmodel nuttig lijkt voor de bestudering van ook andere juridische innovaties. Daarnaast konden de onderzoekers met hun referentiekader (medische zorg, sociale zorg) ook niet vermoeden dat in de scheidingszorg geen enkele vorm van casusregistratie plaatsvindt.

7

Niet monodisciplinair, laat staan multidisciplinair. Deze casusregistratie is er nu wel, en ook dat is een winstpunt. Verder is jammer dat niet de ruimte bestond (juridisch, ethisch, financieel, tijdspanne) om systematisch de kinderen zelf te raadplegen – indien oud genoeg – in een proces buiten de scheiding. Dat had waarschijnlijk het resultaat niet veranderd, maar wel verrijkt. Het werken van het Pilot-team met het Triqs-team was inspirerend voor allen, en de onderzoekers introduceerden een strakke regie op de werkprocessen, deels ook die van de Pilot. Het opstellen, vasthouden aan, en bewaken van afspraken, de nauwgezette feedback en documentatie, de wekelijkse overlegmomenten met controle van alle in- en uitstroomgegevens, hoorden bij deze planmatige aanpak. Dankzij de interactie van het Pilot-team met het Triqs-team kan de samenleving nu profiteren van feitelijke inzichten die men zelden boven water krijgt. Een bijzonder woord van dank is hier op zijn plaats aan twee jonge medewerksters: Senem Öztürk aan de zijde van Triqs en Berthe Boogaarts aan de zijde van de Stichting. Zonder hun formidabele inzet waren de onderzoeksgegevens er niet gekomen.

We zijn ook veel dank verschuldigd aan de drie leden van het expert-panel die bereid bleken - zonder hiermee ervaring te hebben of ermee geoefend te hebben - mee te werken aan een volstrekt transparant oordeelsproces over iedere afgeronde casus. Zij voerden de gevraagde procedure op de best denkbare, onafhankelijke manier uit. Zij brachten de studie zo op een hoger niveau van bewijsvoering. In juli 2022 stopte de instroom van scheidende gezinnen, maar de Pilot gaat als juridische zorg door tot de laatst ingestroomde cliënt het eindpunt van de Gezinsadvocaat-procedure bereikt – rechtszaak, uitval, of convenant (we hopen en rekenen uiteraard op het laatste). We kunnen inmiddels inschatten dat dat tot de zomer van 2023 zal duren. Onderzoeksmatig stopte eind december 2022 de verwerking van gegevens en het onderzoeksproces om de casus-registratie gevuld te krijgen. Vier weken daarna is Triqs erin geslaagd dit rapport op te leveren: vanuit de Pilot-leiding gezien een formidabel resultaat. Het was voor de Pilot-leiding volkomen onverwacht dat de resultaten zo eenduidig en ook in de details zo consistent voordelen aantoonden van de Gezinsadvocaat-werkwijze. Het was onverwacht, omdat de onderzoekers tot het eind niets mededeelden over de resultaten, om de Pilot niet te beïnvloeden.

De resultaten lijken bijna te mooi om waar te zijn, de onderzoekers hebben daarom hun best gedaan om steeds met de voeten aan de grond te blijven. Door allerlei dwarsverbanden in de resultaten hebben de onderzoekers vertrouwen in de conclusies. Zowel de Pilot-leiding als de onderzoekers hopen dat het hier niet bij blijft. Zij hopen ook dat gelegenheid wordt geboden de 31 casussen allen tot het eind, en liefst nog een jaar langer te volgen. Dan weten we of alles bestendig is. Er is bewust gekozen voor een rapportage met zo min mogelijk jargon, niet van juridische zijde en niet van onderzoekstechnische zijde. Ook afkortingen en referenties zijn spaarzaam toegepast. We sluiten af me de wens dat u als lezer net zo geniet van de verslaglegging, als dat de betrokkenen genoten van de uitvoering van dit project. Namens de Pilot-leiding: mr. Cees van Leuven Namens de Triqs-onderzoekers: prof. em. dr. Gouke Bonsel 9 februari 2023

8

3. Samenvatting 3. Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Dit hoofdstuk bestaat uit een samenvatting van de bevindingen in de Pilot Gezinsadvocaat (afgekort GAPilot), en vervolgens conclusies t.a.v. de onderzoeksvragen, de belangrijkste bijkomende bevindingen en aanbevelingen. 3.1. Scheidingsrecht kan beter 3.1.1 Effectiviteit en kosten In dit rapport wordt verslag gedaan van de uitvoering van (1) een experiment op regionale schaal op het terrein van scheidingsrecht, de zgn. Gezinsadvocaat-Pilot (GA-Pilot), met daaraan gekoppeld (2) een onafhankelijke brede evaluatie (de Gezin Advocaat Risico Assessment en Gemeenschappelijke Evaluatie studie, kortweg de GARAGE-studie). De aanleiding tot dit experiment plus evaluatie zijn maatschappelijke onvrede met het huidig functioneren van het scheidingsrecht en de overtuiging van diverse professionele partijen dat het beter kan en beter moet. In onderzoekstermen spreekt men over indringende vragen over de effectiviteit van het scheidingsrecht. Onvoldoende effectiviteit wordt het meest klemmend ervaren bij zgn. complexe scheidingen, vanwege de nadelige gevolgen voor alle stakeholders, in het bijzonder voor kinderen. De nood is zo hoog dat het parlement in actie is gekomen.

Los van de zorgen rondom de effectiviteit van het scheidingsrecht heeft de landelijke (centrale) overheid bij herhaling te kennen gegeven dat zij minder geld wil uitgeven (absoluut en per casus) aan zgn. toevoegingen, wat men kan zien als specifieke bijstand aan gezinnen onder een inkomensdrempel die scheiden, en die wettelijk verplicht zijn de rechter en advocaten in te schakelen. Dat is altijd het geval als er kinderen zijn. Die financiële bijstand is overigens per casus uniform en gemaximeerd, met een eigen bijdrage. Ook hier vormen complexe scheidingen een extra probleem omdat de vereiste zaaktijd voor de advocaten vaak ver boven die maximale financiële bijstandsnorm uitgaat. Daarnaast heeft de gemeentelijke (lokale) overheid - sinds de decentralisatie-operatie belast met de regie en uitvoering van een groot aantal zorgtaken zoals de Jeugdzorg - grote zorgen over de financiële uitgaven die direct en indirect samenhangen met vooral complexe scheidingen. Hoewel cijfers hierover ontbreken, wordt vermoed dat dit om grote uitgaven gaat (in absolute zin en per casus). Men kan hierbij aannemen, dat er aanmerkelijke gemeentelijke verschillen zijn in de mate waarin complexe scheidingen voorkomen (vergelijkbaar met verschillen in beroep op Jeugdzorg of beroep op psychosociale zorg voor kwetsbare zwangeren en jonge moeders).

De GA-Pilot had en heeft als primair doel de effectiviteit te verbeteren door een andere inrichting van het proces tussen twee scheidende partners, hun kinderen (we spreken steeds over 'kinderen', omdat het er meestal twee of meer zijn), en de professionele partijen in het bijzonder de advocatuur. Het is dus een systeemverandering, in principe binnen de kaders van de wet. De veronderstelling is dat bij verbeterde effectiviteit er ook betere uitkomsten zijn in financiële zin, als men het totale plaatje bekijkt. De aangehangen GARAGE-studie heeft als primair doel vast te stellen, zoveel mogelijk op basis van feiten over het verloop van scheidingen volgens de GA-werkwijze, of de beoogde effectiviteitseffecten ook worden waargenomen. Dat zijn zowel effecten op het juridische proces (een grotere kans op een gemeenschappelijk verzoek/convenant dan een rechtbankzaak, een kleinere kans op een complexe rechtszaak, met betrokkenheid van allerlei instanties, een kortere doorlooptijd van het juridische proces), als op persoonlijke uitkomsten (kinderen: OTS (ondertoezichtstelling), uithuisplaatsing, contactverlies/ ouderverstoting; ouders: psychische- en fysieke gezondheid, arbeidsgeschiktheid). Secundair doel van de GARAGE-studie is de grootte en orde van kostengevolgen te schatten, met aandacht voor kosten voor Rijk en Gemeente.

9

Daarbij maken we verschil tussen werkelijke economische kosten (reële inspanningen) en financiële uitgaven (met name financiële bijstand voor rechtshulp), wat niet als economische inspanning geldt. We bespreken nu eerst de achtergronden van het probleem, en de kern van de GA-Pilot. 3.1.2 Hoe verloopt juridisch proces van scheiding? Scheiden is allereerst een emotioneel proces, het startpunt ligt doorgaans bij een verbroken of verbrekende relatie; in ons geval met kinderen in het gezin. Scheiden is ook een juridisch proces, dat meestal later start dan de relationele breuk. Het juridisch proces herdefinieert de familieverhoudingen, de materiële zaken, de zorg voor de kinderen, maar zo nodig ook zaken rond de woning en verblijfplaats, in verband met de zorg voor de kinderen, en zaken rond een eventueel bedrijf van één of beide partners. Het juridisch proces eindigt formeel als de rechter uitspraak heeft gedaan over alle aan de rechtbank voorgelegde conflictpunten en over de zorgregeling. Het leven in de nieuwe hoedanigheid en de echte herschikking van verhoudingen begint dan eigenlijk pas. Voor een echtscheiding (d.w.z. bij gehuwden of stellen met een geregistreerd partnerschap) is altijd de gang naar een rechter nodig en er is dus altijd een juridisch proces. Dat kan via een gemeenschappelijk verzoek (aan de rechter om de relatie te ontbinden).

Als er minderjarige kinderen in het gezin zijn, zal bij een gemeenschappelijk verzoek ook een ouderschapsplan horen, dat de rechter dient te toetsen. De situatie rond minderjarigen in ander gezinsverband, komt bij de aanbevelingen aan de orde. 3.1.3 Procedure op tegenspraak - het toernooimodel Als een gemeenschappelijk verzoek niet tot de mogelijkheden behoort ('de ex-partners komen er samen niet uit'), volgt een juridische procedure bij de rechtbank 'op tegenspraak'. Die heeft juridisch, maar ook psychologisch, een andere dynamiek dan het gemeenschappelijk verzoek, en is wel getypeerd als een 'toernooimodel'. Die andere dynamiek begint met de juridische spelregel dat een stelling (hier van één van de ex-partners), die niet betwist wordt (hier door de andere ex-partner; kinderen spelen geen rol), door een rechter voor waar gehouden wordt. De andere partner moet er dus wel tegenin gaan om een betere uitkomst te krijgen. De noodzaak om de rechter te overtuigen van het eigen gelijk en de eigen wensen brengt met zich mee dat in een echtscheidingsprocedure op tegenspraak vrij gemakkelijk een dynamiek van aanvallen en verdedigen ontstaat. Dit terwijl het juridisch effectief afwikkelen, ook van complexe scheidingen, berust op het zoeken en vinden van (voldoende) gemeenschappelijke belangen en oplossingen.

Men moet immers voor wat betreft de kinderen als 2 éénoudergezinnen 'samen' verder. Algemeen wordt aangenomen dat dit toernooimodel zelf bijdraagt aan de vergroting van de complexiteit c.q. intensiteit van het conflict, mogelijk zelfs in belangrijke mate. Daar spelen advocaten een sleutelrol in, ook op indirecte wijze door de conflictvergrotende rol van een lange doorlooptijd. In de rechtspraak kunnen, en in dit geval moeten beide partijen een eigen advocaat in de arm nemen. Voor beide partijen is het zowel emotioneel (de scheidenden) als juridisch-technisch (belangenbehartiging voor 1 partij) het moeilijk uit de conflictdynamiek weg te blijven. In die dynamiek zijn de kinderen letterlijk en figuurlijk geen partij. Het wettelijk systeem maakt dat de 2 advocaten zich alleen op de geschilpunten tussen de ouders richten; de onjuiste en in zekere zin naïeve aanname is dat de status van de scheidingsaspecten zonder conflict kennelijk geen rol speelt bij de slechting van de wèl aanwezige conflictpunten. Vaak ontstaat pas tijdens de mondelinge behandeling bij de rechtbank geleid door de rechter - het gesprek, en wordt – op initiatief van de rechter - gekeken naar wat ouders nodig hebben, en wat de kinderen nodig hebben.

10

3.1.4 Complexe scheidingen: extra nadeel van het toernooimodel Het is aannemelijk dat ook bij een (nog) niet geëscaleerde scheiding, die echter niet via een gemeenschappelijk advocaat geregeld kan worden, het toernooimodel het escalatieniveau kan verhogen. Maar het toernooimodel is met name schadelijk bij het vinden van een oplossing bij een 'complexe scheiding'. Er is geen officiële definitie van complexe scheiding ('vechtscheiding'). In de praktijk gaat het om een scheiding in een gezinssituatie met kinderen, waarbij de scheidenden niet tot een gemeenschappelijk verzoek kunnen komen, ook niet na inzet van mediation. Mettertijd neemt het aantal conflictpunten niet af maar toe, terwijl de bereidheid tot compromissen afneemt; er komen gaandeweg nieuwe, soms ernstige, problemen bij, die in ieder geval voor de kinderen, maar vaak ook voor de ouders schadelijk zijn. Alleen al vanwege de proceskosten zijn er hoge materiële kosten bij de ouders, maar daar komt bij: de financiële schade door bijv. niet-optimale afwikkeling van woonsituatie, en de indirecte schade door arbeidsverzuim, het schoolverzuim, en de schade van verloren ouder-tijd door slecht afgestemde regelingen.

Ook de Jeugdzorg is mede vastgelopen door complexe scheidingen die binnen het bereik komen van dwang, waarbij er kinderbeschermingsmaatregelen moeten worden opgelegd omdat de ontwikkeling van kinderen ernstig wordt bedreigd. Complexe scheidingen komen niet uit de lucht vallen, maar aangenomen wordt dat ze vaak ontstaan vanuit een situatie, die er aanvankelijk qua scheidingsafspraken oplosbaar uitziet, en die – gezien onze bevindingen – dat vermoedelijk meestal ook is. Met name complexe scheidingen die in eerste instantie niet goed getaxeerd en onzorgvuldig aangepakt zijn, escaleren tot zeer complexe scheidingen met extreme uitkomsten. 3.1.5 Kan het anders? Vaststellen dat de dynamiek het conflict bevordert is één, maar voorkómen ervan is twee. Juist bij complexe scheidingen is het realiseren van een verbetering ingewikkeld. Dat komt door een aantal wettelijk verankerde spelregels, door de volledige vrijheid van advocaten hun belangenbehartiging vorm te geven, en door het ontbreken van prikkels ('incentives') om het anders te doen. Mogelijk ook door politiek getouwtrek, want net als geboorte, huwelijk, en dood, is scheiden waardengeladen. Pogingen tot verbetering van het scheidingsproces in zakelijke zin, worden ook altijd geduid in het politieke domein.

Dat zal met dit rapport niet anders zijn, ondanks de poging van de onderzoekers dit zeer emotievolle onderwerp (juist daarom) zo neutraal mogelijk te benaderen. Er zijn 2 oplossingsrichtingen denkbaar om de ongewenste dynamiek tegen te gaan. Ten eerste kan men denken aan beïnvloeding van de manier van werken van advocaten, op geleide van bewijzen dat een bepaalde manier van werken superieur is. Langs deze weg heeft zich in het medische domein sedert 1975 een ware revolutie voltrokken: waar voorheen huisartsen en medische specialisten volledige vrijheid genoten in wat en hoe ze medische problemen aanpakten, leidend tot grote variatie in alle dimensies, is nu, 50 jaar later, een groot deel van het werk gecanoniseerd in verplichtende richtlijnen, die zoveel mogelijk gebaseerd zijn op feitenonderzoek. Afwijken mag, maar vereist motivatie en documentatie. Daar is mens en samenleving veel mee opgeschoten, en het medisch beroep beslist niet saaier van geworden. De onderzoekers zien in de ontwikkelingen in het juridisch domein een mogelijke parallel. Een stap in die richting doen de familie-advocaten die aangesloten zijn bij de vereniging Familie- en erfrecht Advocaten Scheidingsmediators (vFAS).

Die doet een handreiking naar haar leden om niet het escalatiemodel te kiezen maar zich te richten op het vinden van een gemeenschappelijke noemer tussen de scheidenden, in het belang van de kinderen, maar uiteindelijk ook van de ouders zelf. Deze handreiking is vrijblijvend, het is opinion-based (niet evidence-based), en naleving ervan speelt geen rol in de professionele kwaliteitsborging via meting en toetsing (c.q. voorwaarden tot lidmaatschap). Er is geen kwaliteitsregistratie, hoewel het proces zelf en de aard van de werkzaamheden zich daar goed voor lenen. Er zijn geen normen voor tijd of tarief, dat zou de marktautoriteit ook verbieden.

11

Ten tweede kan men denken aan aanpassingen in het proces. Zonder deze innovaties uit te werken noemen we hier de Regierechter, het Bruggesprek, Mediation naast Rechtspraak, het Uniform Hulpaanbod, het benoemen van een Bijzondere Curator (voor het kind) en de Gezinsvertegenwoordiger. Kenmerkend voor al deze innovaties is dat die zich, ieder op zich, richten op een deelgebied van de scheidingsprocedure, met een functioneel monodisciplinaire insteek. De professional tracht in de meeste van deze innovaties ook te bemiddelen, maar wel binnen een eigen kader. En die inzet is vaak laattijdig als het probleem onoplosbaar geworden lijkt (hier heelt de tijd niet de wonden, integendeel). Die tijdigheid van gekwalificeerde inzet is – zo blijkt ook in dit rapport – een onderschat eigenstandig element. De beginfase van een scheiding is vaak nog de fase waarin er gezocht kan worden naar gemeenschappelijke belangen en oplossingen. Echter deze window of opportunity wordt doorgaans niet of onvoldoende benut. Het is alsof men het begin van een brand – om de reden dat het vuur nu nog klein is – met een bekertje water begint te blussen, met als argument proportionaliteit van het middel.

Een laatste kenmerk van eerder onderzochte innovaties om het beter te doen is dat ze niet gestandaardiseerd en geprotocolleerd zijn: wanneer wel/niet, wie wel/niet, wanneer doorgaan/stoppen, hoe meet je goede/ of minder goede kwaliteit van de behandeling/de uitvoerders. De Pilots en onderzoeken naar deze innovaties hebben, in lijn hiermee, tot nu toe een beperkte scoop gehad en kunnen op deze vragen geen antwoord geven, waardoor ze onvoldoende bewijs hebben om ze aan te bevelen. Naar de overtuiging van de GA-voorbereidingsgroep zijn deze Pilots niettemin zeer zeker van belang geweest, vanwege leerpunten van algemeen belang. Uit de Pilot van de gezinsvertegenwoordiger kwamen als verbeterpunten naar voren: de noodzaak van duidelijker kaders, de formalisering en deling van kennis over complexe scheidingen, de noodzaak van een vorm van supervisie en casuïstiekbespreking. Ouders in de Pilot gezinsvertegenwoordiger vonden dat deze meer met de kinderen hadden moeten spreken. In de GA-Pilot zijn met name die leerpunten uit de Pilot gezinsvertegenwoordiger zoveel mogelijk geïntegreerd in de GA-werkwijze: de GA-werkwijze staat op de schouders van andere innovaties.

3.2 De Gezinsadvocaat-werkwijze als systeemverandering 3.2.1 Systeemverandering Een meer radicale oplossing om de draai te kunnen maken van aanvallen en verdedigen, naar het zoeken naar gemeenschappelijke belangen en oplossingen voor scheidenden ouders en hun kinderen, die op weg zijn naar 2 éénoudergezinnen, is de Gezinsadvocaat-werkwijze. Deze werkwijze zet advocaten op een andere manier in. Het idee voor de GA-werkwijze kent wel een theoretische onderbouwing maar is ontstaan vanuit de praktijk. De toenmalige Kinderombudsman Dullaert heeft in 2016 geadviseerd om een Pilot op te zetten met een advocaat voor het hele gezin, met het label 'de Gezinsadvocaat' voor de hele procedure. Het heeft enige jaren voorbereiding gevraagd deze nieuwe systeem-aanpak uit te werken, met duidelijke procedures, maar de afgelopen twee jaar is in een experiment de GA-werkwijze op regionale schaal uitgetest, waarover dit rapport verslag doet. De GA-werkwijze is een verandering op systeemniveau (met respect voor het wettelijk kader), maar zoals het experiment heeft laten zien kan het ook bestaan naast de huidige werkwijze, bijvoorbeeld omdat men de werkwijze wil beperken tot doelgroepen, of omdat men bij bredere toepassing de transitie geleidelijk wil laten plaatsvinden.

De GA-werkwijze richt de scheidingsprocedure als volgt in: in plaats van 2 ouders met elk een eigen advocaat, met elk een eigen werkprofiel, is er sprake van 2 ouders die gemeenschappelijk gebruik maken van één zgn. gezinsadvocaat en een gedragswetenschapper (GW) die vertrouwd is met de GAwerkwijze. De GW is niet een add-on die op bevind van zaken wordt ingezet, maar vormt vanaf het eerste moment met de GA een koppel, die als koppel een specifieke werkwijze hanteert in de gespreksvoering.

12

De gespreksmethodiek leert de ouders (dan wel uit eigen belang, dan wel uit kind-belang, dan wel langs de weg van rationalisatie of eventueel zelfinzicht) of laat de ouders accepteren (via het dragelijk maken van verlies, via emotionele steun) dat een stuk gemeenschappelijkheid noodzakelijk is. Succes met deze gespreksmethodiek is hierbij niet alleen afhankelijk van het snel kunnen schakelen door GA en GW tussen verschillende beweegredenen (kan voor beide ouders verschillend zijn), maar ook het snel starten met deze werkwijze, voordat de verhouding verzuurt c.q. escaleert. Het is zowel voor GA als GW een specifieke werkwijze, die van beiden grondige training vraagt, zowel juridisch als psychologisch. 3.2.2 GA-werkwijze = geïntegreerde werkwijze De GA-werkwijze is een geïntegreerde werkwijze, die door de initiatiefnemers in detail beschreven is, en derhalve getraind kan worden. Het is enigszins vergelijkbaar met de modus operandi van een chirurg en een anesthesist. De chirurg en anesthesist hebben hun eigen expertise, maar werken nauw samen; ze kunnen niet zonder elkaar. Terwijl de patiënt voor en na afloop spreekt over 'zijn/haar chirurg', is op de werkvloer sprake van teamverhouding. Er is een regierol voor de chirurg, maar soms begrenst de anesthesist de chirurg i.v.m. risico's.

Er is een professioneel besef dat succes berust op een teamprestatie, en ook dat bij falen de reflectie van beiden wordt vereist. Economisch spreekt men van een 'indivisible'. Dat is relevant in de sfeer van kwaliteitsmeting en financiering. Men kan een indivisible niet opsplitsen en veronderstellen dat men - in ons geval - met 50% van de GW inzet - 75% van het resultaat haalt, als gemiddelde van 100% en 50%. Bij de GA en GW nemen vanaf het begin van de gesprekken met beide ouders (veelal samen, maar in het vervolg soms individueel) een transparante en overkoepelende positie in met het gemeenschappelijk belang (van een goede afronding van de scheiding) als uitgangspunt. Ze werken dus meer-partijdig. Een sleutelpositie in het proces vormt de risicotaxatie. Dat is een systematische inventarisatie van de conflictpunten, van het escalatieniveau tussen beide ouders en meer algemeen hun wederzijdse houding, van de verhouding met en tussen de kinderen, van de oplossingscapaciteiten van elk der ouders (die kan verschillen) en van eventueel bijkomende positieve factoren (bijv. geen geldzorgen, geen woonzorgen) of negatieve factoren (bijv. één van de scheidenden heeft nieuwe relatie of is inmiddels verhuisd).

De risicotaxatie kan in het begin in verkorte vorm worden afgenomen als een vorm van triage (als men de GA-werkwijze wil beperken tot bepaalde groepen), maar in haar volledige vorm is ze onderdeel van de GA-werkwijze. Een adequaat uitgevoerde risicotaxatie geeft namelijk vorm aan het zgn. plan van aanpak opgesteld door GA en GW. Dit plan van aanpak wordt met de ouders besproken. De risicotaxatie geeft aan wat de belangrijkste conflictpunten zijn (maar ook wat geen probleem is), en hoe deze vanuit gedragswetenschappelijk als vanuit juridisch oogpunt kunnen worden aangepakt. In het plan van aanpak wordt duidelijk hoe beide ouders op zoveel mogelijk van de echte conflictpunten in een 'tipping point' modus (de term is van de onderzoekers) kunnen worden gebracht c.q. worden gehouden, d.w.z. in een houding waarin bewegingsruimte bestaat, vaak via uitruil, maar soms ook via acceptatie. Incidenteel kan het zo zijn dat uit de taxatie (of uit het vervolg) blijkt dat op een deelpunt een snelle rechterlijke (deel)beslissing nodig is. Bijvoorbeeld rond huisvesting of een element uit de zorgregeling, omdat dit deelpunt de voortgang van het geheel ophoudt en allesbepalend is voor het escalatieniveau. De GA en GW behouden de regie in het proces.

In de GA-Pilot is langs deze weg bij elke casus een uitgewerkt plan van aanpak gemaakt, dat in de grotere groep van de professionals besproken is, eventueel aangepast, en daarna uitgevoerd. Zoals gezegd kan bij stagnatie door de GA bij de rechter een mondelinge behandeling worden aangevraagd (deelbeslissing). De rechter zal dan het gesprek aangaan, kijken of zij/hij nog een oplossing kan aandragen, en zo nodig beslissen, waarna de GA en de GW de echtscheidingsprocedure voortzetten. In de huidige GA-werkwijze verlenen de GA en de GW ook nazorg na de juridische afronding, d.w.z. na een goedgekeurd convenant met zorgregeling door de rechter. Vooral in de eerste maanden moeten de afspraken worden gerealiseerd, en naleving is wezenlijk om niet alsnog in een escalatie te eindigen.

13

Die nazorg is op maat, soms meer juridisch, soms meer psychologisch. Vaak blijken scheidenden niet voldoende op de hoogte te zijn van het dwingend karakter van gemaakte afspraken. De nazorg lijkt een detail, maar de GA-werkwijze heeft veel van dergelijke details, in een coherent kader, om in de synergie daarvan tot resultaat te komen. Het is natuurlijk mogelijk dat ook de GA-werkwijze geen oplossing geeft. Zoals zal blijken is dat in de GAPilot tot nu toe dat in één geval gebeurd. Daarbij moet men zich realiseren dat over het algemeen scheidingen van een hoog complexiteitsniveau in de GA-Pilot terechtkwamen, d.w.z. scheidingen waar de verwachting dat er een gemeenschappelijk verzoek van beide ouders zou komen niet realistisch was. Bovenstaande beschrijving maakt 3 dingen duidelijk: (1) de GA-procedure is een totaalpakket, met specifieke maar ook aspecifieke elementen (ook bij een 2-advocatenbenadering of gewoon mediation kunnen bepaalde elementen worden opgenomen), (2) de GA-procedure is multidisciplinair van begin tot eind met daarbij behorende kenmerken, en (3) de GA-procedure gaat uit van een standaard-filosofie die door casus-kenmerken geconfigureerd wordt (kenmerk van efficiënte complexe bedrijfsprocessen), in plaats van onafhankelijk en vrije invulling door iedere professional.

3.2.3 Parallel met het medische domein Er is in de professionele manier van werken met de GA-werkwijze een duidelijke parallel te trekken met het medische domein. Een adequaat uitgevoerde risicotaxatie kan men vergelijken met multidisciplinair uitgevoerd diagnostisch onderzoek in het medische domein. Het plan van aanpak met het behandelplan, dat ook in wetgeving (WGBO) een cruciale rol speelt. Het overleg met de GA-groep over dit plan kan men vergelijken met multidisciplinair overleg (MDO) zoals dat bij iedere meer complexe behandeling gebruikelijk is (oncologie, obstetrie, chirurgie, etc.). Net als bij medische zorg is bij specifieke problemen soms de noodzaak van expert-consultatie, onder regie van de GA. De samenwerking tussen de GA en de GW vereist over en weer een stukje gemeenschappelijke disciplinaire kennis: ook bij chirurg en anesthesist is kennis van onderdelen van elkaars werk nodig voor succesvolle samenwerking. Hierna gaan we over op de beschrijving van de praktijkproef die met de GA-werkwijze is uitgevoerd, men spreekt ook wel van proefimplementatie. Het uitgebreide proces van voorbereiding in politieke, professionele en praktische zin staat in hoofdstuk 5 en 6.

3.3 De Gezinsadvocaat-werkwijze in de praktijk: de GA-Pilot 3.3.1 Formele aspecten De Stichting Forensische Mediation was de formeel verantwoordelijke voor de GA-Pilot en heeft op basis van een onderzoeksplan een subsidieaanvraag ingediend bij de Raad voor de Rechtsbijstand. De studie is goedgekeurd voor 100 casus (1/3 groen, 1/3 oranje, 1/3 rood; deze stoplichtcodering wordt gebruikt om het complexiteitsniveau aan te duiden). Uiteindelijk zijn er 46 gezinnen aangemeld van wie er ruim 30 een intake kregen door GA en GW en zodoende aan de GA-werkwijze zijn blootgesteld. In het stoplicht-jargon van scheidingszorg was de complexiteitsgraad 'rood'. Van de 15 gezinnen die afvielen tijdens de aanmelding en 6 gezinnen die afvielen tijdens intake is verder niet bekend hoe deze zijn afgelopen, al is aannemelijk dat in al die gevallen tot een rechtszaak is gekomen. De onderzoeksopdracht voorzag namelijk niet in een follow-up van deze cliënten. Het met de Pilot verbonden evaluatieonderzoek gaat primair over de 31 casus met een formele intake, maar voor zover mogelijk is ook de aanmelding in beeld gebracht omdat t.z.t. een belangrijk element in het proces is wat betreft de werving en eventuele aansluiting bijv. aan processen bij de gemeente. De kostenpostenverdeling van de subsidie is deels anders gerealiseerd dan gepland.

Er is een aanzienlijk budget verschoven naar de elementen van networking met gemeente, coördinatie, supervisie, consultatie, en beslissingsondersteuning van de GAGW-koppels.

14

Het onderzoeksbudget was gering vergeleken met wat in vergelijkbare evaluaties in het zorgdomein gebruikelijk is en moest deels besteed worden aan het opzetten van een minimale casusregistratie. 3.3.2 Voorbereidingen Eerst zijn, na goedkeuring van de subsidieaanvraag, door de Pilot-leiding alle procedures uitgewerkt en modeldocumenten opgesteld (in een handleiding vastgelegd), zijn competentieprofielen opgesteld voor de GA en GW-functionarissen in de GA-Pilot. Familierechtadvocaten en gedragswetenschappers, werkzaam in de regio Hart Van Brabant konden zich aanmelden en na een online-assessment is er een selectie gemaakt. Vervolgens hebben de geselecteerde GA’s en GW’s een training gehad (waar overigens ook de familierechters in participeerden). In de Pilot waren ca. 10 van beide disciplines actief, met een reservelijst. Deze voorbereidingen leidden tot verdere standaardisatie van de GA-werkwijze en aanpassingen van het handboek. Naast deze casus-gerichte voorbereiding, was er organisatie-gerichte voorbereiding. Door de Pilotleiding zijn tal van netwerkgesprekken gevoerd met (kandidaat) gemeenten, de regionale rechtbank, de advocatuur (de deken), en tal van andere professioneel betrokkenen.

Deels om de ruimte te krijgen voor de proefimplementatie, deels om de werving van professionals en cliënten te realiseren, en bovenal om betrokkenheid te verkrijgen, omdat bij een goed gevolg al deze actoren nodig zijn om een duurzaam systeem te krijgen. 3.3.3 Onafhankelijk onderzoek: opdrachtverlening De Pilot-leiding heeft zich georiënteerd op kandidaten voor het uitvoeren van het evaluatieonderzoek dat door de subsidiegever was gevraagd. Gesprekken met de eerste kandidaat leidden uiteindelijk niet tot het gewenste onderzoeksvoorstel. Ondanks diverse besprekingen in de periode tussen september 2020 en maart 2021 gaven zij aan dat het tijdbestek te kort was en dat zij onvoldoende in staat waren om een controlegroep samen te stellen, dan wel op andere wijze een vergelijking te maken. Pas kort voor de feitelijke start werd de onderzoeksgroep die het onderzoek heeft uitgevoerd (Triqs bv, prof. em. dr. Bonsel projectleider) benaderd. Triqs heeft in korte tijd een onderzoeksvoorstel opgesteld (GARAGEstudie), gericht op feitenonderzoek, begrensd door de middelen in tijd en geld. 3.3.4 Interne organisatie GA-Pilot en GARAGE-studie (onderzoek) De GA-Pilot werd in de praktijk geleid door een team van vier personen, ondersteund door een secretariaat met een juridisch medewerker.

Het onderzoek werd uitgevoerd door twee personen, de projectleider met een onderzoeksassistent, ondersteund door de directeur van Triqs. Er was een overkoepelend secretariaat van de GA-Pilot, dat verantwoordelijk is voor het organiseren van de cliëntstroom, het begeleiden van de financiële vergoeding aan GAGW-koppels, de ondersteuning van de projectleiding als ook enige aanvullende ondersteuning van de onderzoekers. Het onderzoek was onafhankelijk van inhoudelijke opzet, maar uiteraard werden de praktische werkzaamheden gecoördineerd met de GA-Pilot, om zo min mogelijk het onderzoek te laten interfereren met het primaire proces. Het onderzoeksteam heeft in alle fases van het onderzoek intensief met het GA-team overlegd over inhoudelijke en procedurele zaken. Enige interferentie was onvermijdelijk omdat de GA-Pilot geen casusregistratie kende (overigens niet anders dan gebruikelijk), terwijl casus-data noodzakelijk waren, liefst prospectief. Door de onderzoeksleider is m.m.v. Triqs, dat in dergelijke zaken gespecialiseerd is, een low-cost digitale casusregistratie ontwikkeld, volledig AVG-proof, die toelaat dat er verschillende categorieën gebruikers zijn (die info aanleveren, aanpassen en/of lezen) met elk een geïndividualiseerd toegangsprofiel.

15

De basis van dat interactieve informatiesysteem (non-profit) is in lopend Nederlands onderzoek naar longcovid patiënten ontwikkeld, voor gebruik in tientallen ziekenhuizen, goedgekeurd door de diverse ziekenhuisjuristen (CORFU-studies, CAPACITY-studies; sponsoren ZonMw, Hartstichting). De GA’s, GW’s en de ouders hebben deze registratie - uiteraard met inhoud relevant voor de GA-Pilot - op verschillende tijdsmomenten ingevuld, ondersteund door het GA-secretariaat. Het systeem is nog operationeel en kan net als de GA-werkwijze zelf, direct worden geïmplementeerd als regionaal of landelijk registratiesysteem. 3.3.5 Tijd, plaats GA-Pilot De GA-werkwijze is, na uitvoerige voorbereiding in de praktijk getest in de regio Midden-Brabant. Men spreekt ook wel van een proefimplementatie, omdat er gewerkt is alsof deze werkwijze 'gewoon' is, net als de standaard 2-advocatenprocedure. Met name het rechtbankproces was hetzelfde, als ook de inzet - indien nodig - van partijen als de Raad voor de Kinderbescherming en de gemeente. Op één punt week de procedure af: er waren door de ouders geen advocaatkosten verschuldigd (ongeacht of het toevoegingen waren), vooral om praktische redenen: de ouders konden bezwaarlijk belast worden met meerkosten t.o.v. de standaardsituatie, die het gevolg waren van de GA-Pilot of het onderzoek.

Gedefinieerd aan de hand van het aanmeldingsmoment van een gezin, vond de GA-Pilot plaats in een afgebakende periode (vanaf 1 juli 2021 tot en met 1 juli 2022). Voor de goede orde: hoewel de inclusie dus reeds geruime tijd is afgesloten, worden de zaken die nog niet zijn afgerond (ca. de helft) nog afgewikkeld. Juridisch gezien gaat het om zaken die bij de Rechtbank Zeeland-West-Brabant, locatie Breda, werden belegd. Gemeenten en GGD van het Hart van Brabant waren direct betrokken. 3.3.6 GA-werkwijze in de praktijk Op de volgende bladzijde staat figuur 3.1 die het proces in schema toont. De eerste fase van de GA-werkwijze hield aanmelding in, inclusief het invullen van een vragenformulier om de geschiktheid voor de GA-werkwijze te bepalen. Men zou dit kunnen beschouwen als triage, met dien verstande dat in de GA-Pilot op het moment van aanmelden het risico/escalatieniveau in groen/oranje/rood wordt ingedeeld, zonder risico-instrument maar op basis van expertise (hier gaat de evaluatie nog op in, een triage instrument wordt sterk aanbevolen). Aanmelding verliep langs 2 lijnen, eerstens via gemeenten (gemeenteloketten) met wie werd samengewerkt (bijv. Tilburg en Waalwijk). Tweedens via 'vrije' aanmelding, vooral doorverwijzing van regionale advocaten die van de GA-Pilot op de hoogte waren, en de betreffende casus hiervoor geschikt achtten.

Na de triage, maar nog steeds binnen de aanmelding, werden de ouders door de GA-organisatie gematcht met een koppel van GA en GW, aanvankelijk op basis van inhoudelijke overwegingen maar al snel op basis van (snelle) beschikbaarheid. De scheidenden dienden een begeleidingsovereenkomst ('behandelcontract') en een toestemmingsverklaring te tekenen voor het noodzakelijk delen van informatie tussen GA en GW.

16

Figuur 3.1:

GA-werkwijze zoals uitgevoerd in GA-Pilot

Hierna startte de eigenlijke GA-fase. Het GAGW-koppel deed hierin als eerste stap een intake inclusief de uitgebreide risicotaxatie. Er werd een voor deze Pilot ontwikkeld risicotaxatie-instrument gebruikt, overigens zonder een scoring o.i.d. op basis van de informatie hieruit werd een plan van aanpak gemaakt. Dat werd bij de eerste gelegenheid in het supervisieoverleg besproken, en na eventuele aanpassing, uitgevoerd. De gesprekken waren hoofdzakelijk tussen GA, GW en de scheidenden samen, daarnaast was er een kind-gesprek door meestal de GW alleen. Het aantal gesprekken varieerde, maar kon tot meer dan 15 sessies oplopen. Aanvankelijk was de gedachte dat de GA met de GW alleen regie zou voeren, maar al snel werd besloten dat, omwille van efficiëntie (doorlooptijd) en continuïteit, de GA en de GW zelf kleine operationele interventies konden doen. Zeker in het begin van de GA-Pilot werd wel eens terugverwezen naar (extern) eigen advocaten of mediator voor de afronding. De GA en GW kregen tijdens het traject begeleide intervisie/supervisie. Externe consultatie was mogelijk bij een specifiek probleem dat aparte expertise vereiste. Afronding van de juridische fase volgde in de vorm van een (deel)echtscheidingsconvenant of een (deel)rechterlijke beslissing. Indien een interventie van een rechter nodig leek, werd standaard eerst een scheidingsadviesteam (SAS) geconsulteerd.