Concept verslag Commissie Omgeving 25 november 2025

Commissie OMGEVING Conceptverslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv) Commissieleden:

Collegeleden:

25 november 2025 Raadzaal F.J. van Haren mr. G.L. Pijnenburg H.B. Bos, ir. J.M. van Boxmeer, J. Broekmeulen, M.C. Dupuis, J.J.M. Gersjes, L.A.J. van Griensven, B.B.R. den Hartog, A. Hernández, W.B.G. Hoeben, ing. J.Th.M. van Hoek, M. Janssen, M.P. Kagie, L.M.M.F. van der Kallen, J. Kanters, M.A.J.T. Korvervan Weegberg, W.M. van de Leemput, mr. S.J.M. Peters, E.Th. Rozenberg, E. Samshuijzen, ir. P.K. Schuurmans, drs. ing. G.M.M. Verbruggen, ing. J.P. Verhoef BEd, N.R. Verreijt, mr. C.H.A. van den Wildenberg M. Craste bc, ing. R.A.P. Geers, R.J.J. Geers

Afwezig:

T.A.J. Heijmans, B.B.G.M. van den Hoven, drs. P.E. Kagie, A.A.J. van der Leest, M.G.H. van Rens, A.C. van Silfhout

Verslaglegging:

E.J. Wendt, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.00 uur en heet iedereen welkom. Melding wordt gemaakt van de afwezigheid van de heren Van Rens (D66), Van Hoven (Voor Den Bosch) en Roovers (SP). De heer Gersjes vervangt de heer Van den Hoven. De heer Bos (GroenLinks) is verlaat.

2.

Vaststellen van de agenda De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld. Hierbij is het eerder door de voorzitter met de commissie gedeelde voorstel meegenomen om agendapunten 8 en 9 gezamenlijk te behandelen.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Omgeving van 28 oktober 2025 Het verslag wordt vastgesteld met inachtneming van de eerder gemaakte opmerking van de heer Gersjes.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties Het college stelt voor om geen moties als afgedaan te beschouwen. De voorzitter merkt op dat de toezegging van Kindcentrum het Stadshart van de lijst van bestuurlijke toezeggingen af kan. Dit is per abuis niet in de vorige vergadering gemeld. Ook wordt gevraagd de toezegging melding kapvergunning Lage Diezebrug van de lijst te halen. Hiermee wordt ingestemd.

5.

Werkplanning Hierover worden geen opmerkingen gemaakt.

Raadsvoorstellen 6.

Buitenplanse Omgevingsplancapaciteit (BOPA) zonnevelden Dungense Polder en Kloosterstraat Mevrouw Samshuijzen (PvdD) is tegen zonnevelden op landbouwgrond omdat die grond nodig is voor plantaardige voedselproductie, natuur en woningbouw. Zonnepanelen moeten op daken liggen. De groei van panelen op daken neemt af. Opwekken van hernieuwbare energie is nodig om los te komen van fossiele energie. Deze locatie is niet zo geschikt voor woningbouw of 1

natuur, het agrarisch gebruik is als monoteelt te betitelen. Hoewel niet ideaal overweegt de fractie hier akkoord te gaan met de zonnevelden. Dat is op dit moment een prima bestemming. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) citeert uit het raadsvoorstel dat een zonnepark in strijd is met de agrarische bestemming. De fractie ziet panelen liever op daken dan op vruchtbare grond. Daar komt bij dat het gebied is aangewezen als potentieel hoogwatergebied en dat de aansluiting op het net kritisch is. Met de hoeveelheid zon op dak, zonnevelden, windmolens en de Duurzame Polder wordt de RES-opgave ruim gehaald. Dit voorstel op het scherpst van de snede is twijfelachtig en wordt niet gesteund. De heer Peters (PvdA/GroenLinks) staat positief tegenover dit voorstel, met name vanwege het streven naar 100% lokaal eigendom. Van belang is dat inwoners die niet de middelen hebben om te participeren, ook kunnen meedelen in de lusten. De ambitie voor 50 ha zonnevelden uit het bestuursakkoord heeft geleid tot een verzoek tot zes maanden uitstel bij de provincie in verband met veranderde regelgeving. Op de gunning van de projecten staat tijdsdruk. De heer Schuurmans (VVD) prefereert deze zonneweides – op verzoek van de VVD 50 in plaats van 100 ha – boven windmolens. Door de panelen op palen te plaatsen, blijft de bodemkwaliteit behouden en blijft de functie als uitwijkgebied voor hoog water behouden.

Directe levering aan bedrijventerrein De Brand doet het risico op netcongestie afnemen. Het gebied is een bouwsteen voor de regionale wateropgave. De vraag is of dit gebruik is te rijmen met toekomstige aanpassing voor waterberging. De fractie gaat ervan uit dat kosten voor verplaatsing of aanpassing voor rekening van de exploitant komen. Bij de afspraak dat dit park over 25 jaar wordt afgebroken, mist de VVD harde financiële borging. Gevraagd wordt financiële zekerheidsstelling als harde eis in de overeenkomst. De heer Rozenberg (CDA) vraagt hoe in het kader van de hoogwaterberging het risico wordt geborgd voor het transformatiestation. Er is geen zekerheid over de transportcapaciteit. De vraag is hoe het college voorkomt dat de zonnevelden een bepaalde periode niet worden gebruikt, wat nadelig zou zijn voor het draagvlak. Gevraagd wordt of 100% lokaal eigendom een harde voorwaarde is en blijft. De raad moet worden geïnformeerd bij vergunningverlening. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) merkt op dat deze strook ook een foerageergebied is voor de kleine witte zwaan, een trekvogel die hier overwintert, de otter en de grutto verblijven hier ook. Een totaalvisie op de polder ontbreekt in dit voorstel, terwijl die er ligt, uit 2014. De gemeente heeft daar € 10 miljoen van de provincie voor gekregen. De fractie gaat akkoord met het voorstel.

De heer Van Hoek (50PLUS) ziet dat ondanks de brief van de minister en de verordening van de provincie toch een manier is gevonden om dit onderdeel uit het bestuursakkoord toch te realiseren. Er is echter geen overeenkomst over stroomlevering en afname van stroom. Ook ligt er nog geen paneel en is er niets gebeurd. De nieuwe ontwikkelingen zoals verwoord door rijk en provincie en de reeds behaalde RES-opgave maken dit voorstel onnodig. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) beschouwt de Dungense Polder als een waardevol open gebied, dat door grootschalige zonnevelden zou worden aangetast. Het groene buitengebied wordt gekoesterd. Steeds vaker wordt vruchtbare grond ingezet voor energieopwekking. De landbouwfunctie en voedselproductie zijn niet vanzelfsprekend. Slecht ingerichte velden leiden tot bodemverarming. Ecologische versterking moet een harde voorwaarde zijn. Met steeds meer plannen voor zonneparken neemt de druk toe. Ruimtelijke kwaliteit is eindig, de optelsom van projecten moet worden meegewogen. Als opgewekte stroom niet kan worden ingevoegd door netcongestie of niet lokaal kan worden benut, is sprake van symboolpolitiek. Inwoners moeten vanaf het begin volwaardig worden meegenomen. De heer Van Griensven (PVV) beschouwt deze ingreep als een aanslag op het plattelandserfgoed van Den Bosch.

De Dungense Polder is geen fabrieksterrein, maar een ecosysteem vol vogels en natuur. De zwanen foerageren hier al eeuwen, beschermd door de Europese habitatrichtlijn en de Omgevingswet.

2

Zonnepanelen vol met niet-afbreekbare chemicaliën vormen een gifbom als ze uitlopen in bodem en water. Dit is geen groene transitie maar een groene leugen. Miljoenensubsidies gaan hier naar een plan dat biodiversiteit sloopt en boeren kapotmaakt. De fractie kiest voor kernenergie en isolatie. Mevrouw Van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) is tegen zonnevelden en al helemaal op agrarisch bestemde grond. De fractie steunt het voorstel niet. De heer Dupuis (SP) ziet dit soort plannen liever als initiatief onder regie van de gemeente met opbrengsten voor de hele gemeente. Het opbrengstenvraagstuk en de haalbaarheid van het project zijn wel zorgpunten. Als dit project wordt aangeboden aan De Brand kunnen de panelen beter op de bedrijfsdaken dan op het veld ernaast. Er is ook landbouwgrond nodig voor voedselproductie. De gemeente wil groeien en heeft dus ook woningen en voorzieningen nodig. Het grote plaatje wordt gemist. De heer Verbruggen (D66) stemt in met dit plan dat bijdraagt aan een klimaatneutraal Den Bosch in 2045. Het sluit aan bij een eerder fractiestandpunt om het snelwegenlandschap beter te benutten voor energieopwekking. Positief is dat initiatiefnemer al vroeg met de omgeving in gesprek ging om lokaal financieel eigendom vorm te geven. Reactie college Wethouder Craste geeft aan dat voor de twee zonnevelden uitstel is verleend door de provincie.

Als de raad instemt, kunnen de vergunningen nog dit jaar worden afgegeven. Met de Howabo (Hoogwater Aanpak Brabant Oost) is rekening gehouden. De ontwikkeling doet weinig af aan de waterbergingscapaciteit. De kans dat dit gebied onderloopt, is eens per honderd jaar. Als het gebied wordt aangewezen, is het waterschap aan zet om met initiatiefnemer te overleggen. Bij vergunningverlening wordt de raad geïnformeerd. Door het aanleggen van natuurvriendelijke oevers worden nest- en foerageergebieden juist bevorderd. Door verbetering van het bodemleven zal het foerageergebied wat betreft gras worden versterkt, er blijft voldoende grasgebied in de omgeving waar de zwaan in de winter terechtkan. Initiatiefnemer bekostigt dit. In die zin is hier integraal naar gekeken. De heer Van Griensven (PVV) geeft aan dat de zwanen niet voor niets dit gebied uitkiezen. Dat is vanwege de vegetatie. Bloemen tussen de panelen plaatsen compenseert dat niet zomaar. Wethouder Craste geeft aan dat initiatiefnemer heeft nagegaan wat nodig is om de zwaan daar te laten foerageren. De heer Van Hoek (50PLUS) merkt op dat de grutto, die met name in de stukken wordt genoemd, bij uitstek een weidevogel is. De vraag is hoe die grutto erop vooruitgaat als het gras wordt bedekt met zonnepanelen. Ook de otter heeft een grote plas nodig met dikke vissen, niet een slootje.

Wethouder Craste vindt dit net als een aantal vragen van de PVV een technische vraag, die schriftelijk wordt beantwoord. De heer Schuurmans (VVD) vraagt of het college de kosten voor de Howabo op zich wil nemen, mocht eerdere ontmanteling nodig zijn, of dat deze bij de exploitant horen te liggen. Wethouder Craste geeft aan dat de politieke wens vanuit de raad komt, niet vanuit het bestuur. In 2022 zijn de participatie en planvorming al begonnen. Dit was anderhalf jaar voor de initiële brief van minister De Jonge dat panelen op landbouwgrond in het vervolg niet meer wenselijk waren. Den Bosch wil een betrouwbare overheid zijn en een plan dat al zover is gevorderd, doorzetten. De wettelijke overgangsperiode is ruim. Het financiële risico ligt bij de ontwikkelaar. Daarom is de instap van het lokale eigendom gefaseerd, zodat het grote risico is gelopen richting de 100%. Dat niet voor De Brand is gekozen, is vanwege de oproep hiertoe aan het college door de raad via de Visie Energielandschap. Parallel hieraan wordt aan verduurzaming van De Brand gewerkt. Tweede termijn 3

De heer Dupuis (SP) beoordeelt de risico's niet als risico's voor de ondernemer, maar als risico's voor de gemeenschap. Een planning voor het gebruik van ruimte moet goed uitpakken voor de gemeenschap. Iedereen is erbij gebaat dat een project slaagt, niet dat als het niet slaagt, dit enkel als pech voor de ondernemer wordt afgedaan. De fractie wil een doordachter plan waarin de risico's van tevoren zijn ingedekt. Hoogwater is net als energievoorziening een zeer urgent probleem. Die beide problemen zijn uitwisselbaar. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) stelt dat een van de zwaartepunten in de discussie, ook voor de Omgevingsvisie, de Howabo is. Er moet rekening worden gehouden met een opvangcapaciteit voor 30 miljoen kuub. Niet voor niets zijn gebieden aangewezen waar niets anders kan gebeuren dan wateropslag. Als het waterschap dit alternatieve gebruik dan oogluikend toelaat, is dat niet anders dan deze keiharde noodzaak verschuiven naar de toekomst. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) stelt dat dit gevoelige gebied vraagt om goede afspraken, waar het plan uit 2014 – wellicht geüpdatet – bij kan helpen. Wellicht kan er nog wel meer energie worden opgewekt. Als die visie wordt neergelegd, weet de raad waar hij het over heeft. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt waarom de fractie vasthoudt aan een achterhaalde kwestie: de visie van de minister dateert van 2024.

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) herhaalt dat wellicht een update nodig is. Dit voorstel heeft nooit de raad bereikt. Het ligt in de kast. Via een update kan het energievraagstuk worden opgepakt en de kwetsbare natuur worden behouden voor toekomstige generaties. De heer Van Griensven (PVV) vindt het goedkoop dat ervan wordt uitgegaan dat een beschermd dier ergens anders wel wat gras kan vinden. De vraag is hoe dit plan past binnen de Omgevingswet en de habitatrichtlijnen en de rust- en foerageergebieden voor beschermde vogels en wat de garanties zijn dat de EU of de provincie Den Bosch geen boetes opleggen. Gevraagd wordt ook hoeveel land nog meer verloren gaat in de polder. Ook vraagt hij hoe, gezien de door de fractie aangehaalde giftige inhoud van panelen, de gemeente burgers compenseert voor gezondheids- en opruimkosten. Een verbod op deze giftige import zou de fractie passend achten. Deelnemers zouden vooraf gewaarschuwd moeten worden voor lasten in plaats van lusten. Gevraagd wordt naar de kosten inclusief langetermijnschoonmaak van vervuild land. Ook wordt het nut van de als desastreus betitelde plannen betwijfeld, nu de RESopgave al wordt behaald. Netcongestie en transportschaarste zijn redenen om hier niet mee door te gaan.

De heer Van Hoek (50PLUS) lijkt het logisch dat de sanering die achteraf nodig is, vooraf bij de ontwikkeling wordt opgeteld, zodat direct geld beschikbaar is om na tientallen jaren te saneren. Dan is het risico ondervangen van een exploitant die voortijdig faillissement aanvraagt. Deelnemen in de winst voor de lokale bevolking betekent ook meedelen in het verlies. Potentiële deelnemers moeten goed op de hoogte worden gesteld van (aansprakelijkheids-) risico's, zeker in een waterbergingsgebied als dit. Agrarische grond aframen naar natuur betekent een aframing van € 9 naar € 3 per m2. In plaats van € 850.000 wordt echter € 135.000 afgeraamd. Reactie college: Wethouder Craste geeft aan dat het nog slechts potentieel Howabo-gebied is. De kans is groot dat de Dungense Polder niet als eerste gebied wordt aangewezen. In overleg met het waterschap is het voorstel nu doorgezet. Het gebied een ecologische impuls geven, zít in de ontwikkeling. Waarom het stuk uit 2014 niet is gebruikt, weet zij niet. De vraag over de zwaan wordt technisch beantwoord. De energietransitie heeft impact op het landschap, net als niets doen en klimaatverandering. Daarom worden goede inpassing en compensatie meegenomen. De heer Van Griensven (PVV) vraagt naar de noodzaak in relatie tot de al behaalde RESopgave.

Beter kan worden ingezet op SMR's, kleine kerncentrales, waarmee de natuur op een nettere manier kan worden behandeld.

4

Wethouder Craste geeft aan dat het bestuursakkoord energiewinning op land, op dak en via wind beoogt. Er zit een plus op de RES-opgave. Vanuit de ambitie van een klimaatneutraal Den Bosch in 2045 wordt rekening gehouden met het gegeven dat niet alles doorgaat, met de afschaling van 100 naar 50 ha als voorbeeld binnen dat akkoord. Het gewenste publiek eigendom wordt gefaseerd ingevoerd. Als de 100% wordt genaderd, neemt het risico af. De gemeente is geen financieel raadgever, het is aan mensen zelf. De heer Van Griensven (PVV) vindt het goedkoop om het risico van een college-initiatief bij de burger te leggen. Wethouder Craste erkent het dilemma. De raad heeft de opdracht tot het publieke eigendom gegeven. De PVV-motie over de risico's is bekend. De wethouder vindt dat als vertegenwoordiger van de betrouwbare overheid belangrijk. Bij financiële producten maken mensen tegelijkertijd hun eigen keuze, waarbij op risico's wordt gewezen. De ontwikkelaar is door Europese regelgeving verplicht de panelen aan te bieden aan een partij die ze kan recyclen. De heer Schuurmans (VVD) vraagt of de kosten worden gedragen door exploitant. Wethouder Craste bevestigt dit. Op de eerdere vraag van 50PLUS geeft zij aan dat daar dan over zal worden nagedacht. De afspraak gaat daar niet van uit. De heer Van Hoek (50PLUS) herhaalt waarom dit vooraf wordt dichtgetimmerd.

Wethouder Craste zegt dat dit zo niet wordt afgesproken. De heer Rozenberg (CDA) vraagt of het jaarlijks laten creëren door de exploitant van een voorziening tot de mogelijkheden behoort, zoals bij een VvE gebeurt voor het MJOP. Wethouder Craste maakt die afspraak niet omdat de kans dat de exploitant van een zonneveld failliet gaat minimaal wordt geacht. De heer Schuurmans (VVD) vraagt of garantiestelling ter tafel is gekomen. Wethouder Craste heeft het antwoord niet omdat haar ambtsvoorganger dat heeft gedaan. Zij vermoedt dat dit ambtelijk is afgedaan. Dit wordt technisch uitgevraagd. De vraag over aframing wordt als technisch beoordeeld en schriftelijk beantwoord. De voorzitter concludeert dat een wethoudersbrief een aantal technische vragen zal beantwoorden. Hij inventariseert de raadsinstrumenten. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) overweegt het college om een gebiedspaspoort voor de Dungense Polder te vragen, zeker omdat dit er al grotendeels ligt. Dan kan met weinig middelen tot een totaalvisie worden gekomen. Een motie wordt overwogen. De heer Dupuis (SP) overweegt als motie dat dit een gemeentelijk initiatief moet worden, met een risicoanalyse die voldoende reden moet geven om door te gaan. De heer Schuurmans (VVD) overweegt afhankelijk van de technische beantwoording een motie over de zekerheidsstelling.

De heer Van Hoek (50PLUS) overweegt een motie om het gebied in te richten met 'een tweede Design Museum'. De voorzitter vertaalt dit als een stem tegen het voorstel. Dit raadsvoorstel wordt als licht bespreekstuk doorgeleid naar de raadsvergadering van 9 december a.s. 7.

Ontwikkelkader Innovatie Kwartier Den Bosch

5

De heer Verbruggen (D66) is positief over dit ontwikkelkader en legt de link tussen de sprong over het spoor een eeuw geleden en de sprong naar de toekomst die de ICT-sector nu maakt via het Innovatie Kwartier. De gemeente en de regio zullen hier profijt van trekken in economisch perspectief en talentontwikkeling. Kathedralen bouwen zit in mooie gebouwen behouden en in een programmering gericht op de toekomst, met zorgvuldige, duurzame ruimtelijke inpassing. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) ziet in het Innovatie Kwartier een potentieel toegevoegde waarde voor de Bossche economie en voor de economische positie in de regio. In het unieke ecosysteem moeten onderwijs, bedrijfsleven en overheid samenwerken aan innovatieve oplossingen. De historische locatie is een goed begin, maar gebouwen alleen vormen nog geen uniek ecosysteem. Een sluitende Grex, hoge ambities en een complexe gebiedsontwikkeling moeten samenkomen. De gemeente neemt een stevige positie in die niet standaard is om het concept te bewaken. De fractie is benieuwd hoe grip wordt gehouden op de balans tussen ambities en risico's gedurende die twintig jaar. Mevrouw Samshuijzen (PvdD is blij met de duurzame 'Paris-proof'-bouw. Of de gemeente wel initiatiefnemer moet zijn, is voor de fractie de vraag. Maatschappelijke wederkerigheid en duurzaamheid zouden harde eisen moeten zijn voor deelname.

Het IKDB lijkt óók gebruikt te gaan worden voor bedrijven die geld verdienen op de eerste plaats hebben staan. Als een ondernemer werkt voor de aandeelhouder, hoeft de gemeente er niet met belastinggeld haar nek voor uit te steken. De fractie stemt tegen. De heer Schuurmans (VVD) beschouwt dit voorstel als een politieke mijlpaal. Twee raadsperiodes geleden is het initiatief genomen om van het verouderde industrieterrein de hotspot voor de kenniseconomie te maken. De combinatie van wonen, werken en onderwijs met behoud van industrieel erfgoed in wat de VVD voor ogen had en heeft. De positie van Den Bosch Datastad wordt versterkt en biedt start-ups en scale-ups de ruimte. Wonen is hier ondersteunend aan het ecosysteem. De torenhoge ambities en een maximum van 30% vrijesectorhuur stelt de VVD niet gerust. Het enthousiasme van de marktpartijen moet niet worden getemperd. De businesscase moet rond blijven rekenen en niet vastlopen op te rigide kaders. Er moet ruimte zijn om te schuiven richting duurdere huur. De heer Dupuis (SP) vindt woonvoorzieningen voor jongeren die net uit het ouderlijk huis komen het belangrijkst. In dit gebied is de fractie niet tevreden over de weinige voorzieningen op de sociale huur. De niet-lokale binding is een extra zorg.

Modieuze termen als 'plint', 'ontmoetingsruimte' en 'innovatie' gaan voorbij aan het feit dat mensen die hier wonen een gemeenschap moeten gaan vormen. Buurthuizen en gezondheidscentra worden gemist, evenals de combinatie met de Bossche Stadsdelta en Van Herpense Weide. Wonen en leefbaarheid moeten het hier afleggen tegen populaire pretenties. Mevrouw Korver (GroenLinks-PvdA) was namens beide fracties een jaar geleden positief over dit voorstel in de commissie Bedrijvigheid en nu weer. Het belang van IKDB voor de Spoorzone en Brede Binnenstad is groot. Er zal hier circulair en biobased worden gebouwd. Dat is belangrijk. De goede verbinding met de wijk stemt tot tevredenheid. Gezien de inspraak waarderen wijk en omwonenden dit plan. Er is een mooie uitwerking gegeven aan het STOMPprincipe. De verbinding over het spoor voor voetgangers en fietsers is positief. Een zorg is het afwegingskader geluid en de maatregelen tegen trillingsoverlast baren zorgen. Er is vertrouwen in het toezicht daarop door het college. De heer Rozenberg (CDA) is positief onder voorwaarde dat geen eilandvorming plaatsvindt. Het IKDB moet onderdeel worden en blijven van de stad en de omgeving versterken. De raad dient goed en vroegtijdig geïnformeerd te blijven. De kaders moeten voldoende scherp zijn om vrije interpretatie door ontwikkelaars tegen te gaan.

Minimaal 30% sociaal en 40% middenhuur vindt de fractie positief. Toezicht op de realisatie is essentieel. Dat de motie 'Rol de groene loper uit' ook hier zichtbaar is, stemt tot tevredenheid. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) vindt het voorstel net zo uitgebreid (26 pagina's) als onduidelijk. Concreet wordt het niet. De vraag is dan ook of er twijfels bij de uitwerking van dit 6

ontwikkelkader zijn, juist omdat ze zo ruim zijn. De heer Van Boxmeer (De Bossche Groenen) ziet in het stuk heel wat ingrediënten voor een groene, gezonde en aantrekkelijke uitbreiding van de Brede Binnenstad, maar niet zonder kanttekeningen. Het hoogwaardig, levendig stedelijk gebied waarnaar wordt gestreefd, roept vergelijkingen op met het Paleiskwartier. Dat had wat groener gekund. Hopelijk worden de daar geleerde lessen hier toegepast. De vele kabels die alle ICT-bedrijven ongetwijfeld met zich meebrengen, mogen niet voorkomen dat bomen in de volle grond worden geplant. Aan de 'groene loper' die de Parallelweg vormt en die de onderdelen verbindt, mogen geen concessies worden gedaan. Voor de groene gevels die worden genoemd, zijn veel innovatieve oplossingen beschikbaar. Als dit goed uitpakt, kan dit elders in Den Bosch ook worden toegepast. Bewoners en bedrijven in dit gebied gaan de komende jaren overlast ondervinden. Gevraagd wordt hoe deze groep zal worden ondersteund. De heer Van Hoek (50PLUS) stelt dat de looptijd van tien, twintig jaar voldoende ruimte biedt voor tussentijdse evaluatie en herziening. Hoewel de exploitatie nog niet volledig positief is, werkt de lange looptijd ook hier in het voordeel. De fractie heeft er vertrouwen in. De heer Van Griensven (PVV) staat voor de gewone Bosschenaar, niet voor grootste dromen en glimmende techparadijzen.

Veilige straten en betaalbare huizen hebben de prioriteit. De economie moet banen creëren voor de middenklasse, niet voor een elite van data-whizzkids. Dit wordt weer een megaproject dat belastinggeld opslokt, terwijl de burgers worstelen met hoge energierekeningen en een woningmarkt die op slot zit. Het IKDB is een voorbeeld van verkeerde prioriteiten. In plaats van wijken aan te pakken, worden multinationals en expats aangetrokken. De focus op de lokale mkb'er en de zzp'er uit de binnenstad wordt gemist. Deze 80.000 m2 aan gemengde functies biedt geen banen aan laaggeschoolden. De woningen die er komen zijn niet betaalbaar voor de Bossche families op de wachtlijsten. Met meer forensen zal het verkeersinfarct van de Spoorzone verergeren. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) onderschrijft het belang van innovatie en economische ontwikkelingen. De fractie wil meer duidelijkheid over de leefbaarheid, participatie, financiële transparantie en duurzaamheid. Reactie college Wethouder Ralph Geers benadrukt dat dit uitwerking van eerdere raadsbesluiten is, met een idee en met ruimte om bij te sturen. Dit draagt voor de Bosschenaar bij aan betere zorg, via zorginnovaties, duurzamer bouwen via innovaties in data en bouw, een veiliger omgeving door de koppeling van data en veiligheid.

Dit zijn thema's waar de lokale Bosschenaar iets aan heeft en de lokale economie van mkb'ers iets aan heeft. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of hier alleen bedrijven komen met die maatschappelijke meerwaarde. Tijdens het werkbezoek vorig jaar passeerden ook bedrijven die voornamelijk geld verdienen, zonder de maatschappelijke doelen mee te brengen die de wethouder noemt. Wethouder Ralph Geers stelt dat ondernemen ook geld verdienen is om de zaak overeind te houden en investeren in vernieuwing mogelijk te maken. In een gebied met dit profiel hoort ook bedrijvigheid. Bedrijven moeten samen met de onderwijsinstellingen een nieuw klimaat ontwikkelen. Daar zitten bedrijven tussen die niet tot die kern behoren. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) noemt een pakketbezorger en een bedrijf dat bedrijfsovernames regelt als voorbeelden uit het werkbezoek. Daar zit weinig maatschappelijks bij. Dit laat zich slecht rijmen met het eerdere pleidooi van de wethouder. Wethouder Ralph Geers noemt dit verhaal selectief. Het logistieke bedrijf zorgt voor zo min mogelijk vervoersbewegingen door effectief te organiseren. Organisaties maken scans in derdewereldlanden digitaal toegankelijk zodat de toegang tot zorg in Afrika verbetert. Dat soort bedrijven zit er ook. Er zijn er ook met minder maatschappelijke impact. Er wordt geïnvesteerd op de maatschappelijke meerwaarde.

In het profiel wordt juist gezocht naar de bedrijven die mede het verschil maken. In de loop der tijd moet ieder bedrijf in dat profiel passen.

7

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vindt het klinken of zij en de wethouder het eens zijn. Toch worden maatschappelijke wederkerigheid en duurzaamheid niet als harde eisen gesteld. Gevraagd wordt of de wethouder er werk van gaat maken dat bedrijven die enkel geld verdienen hier niet meer komen te zitten. Wethouder Ralph Geers ontkent dit. Hij deelt de genoemde kwalificaties over ondernemers die op allerlei manieren betrokken kunnen zijn bij de samenleving niet. Bedrijvigheid hoort thuis op een werklocatie. De heer Van Griensven (PVV) vraagt of derdewereldlanden van Nederlands belastinggeld geholpen moeten worden en of de gemeente alles gratis van de ondernemer moet krijgen vanwege de investering. Wethouder Ralph Geers geeft aan dat de twee ontwikkelende partijen en de gemeente zorgen voor de ruimtelijke inrichting. Er wordt een ecosysteem gebouwd waarin ondernemers en onderwijs elkaar vinden in nieuwe concepten. De overheid schept de randvoorwaarden voor economische groei en daarmee voor banen voor Bosschenaren. Dat zijn niet alleen internationals of universitair opgeleiden. Nu al gaat het op het Innovatie Kwartier dwars door alle opleidingsniveaus heen. Het is een werklocatie, waarin wonen een ondergeschikte plaats inneemt. De raad heeft vorig jaar ingestemd met een woonprogramma dat afwijkt van het reguliere. De heer Dupuis (SP) reageert dat bij bedrijvigheid personeel hoort.

Gevraagd wordt of de wethouder onderkent dat dit een extra druk legt op de lokale woondoelstellingen. Wethouder Ralph Geers ziet juist veel ICT-talent dat een woning zoekt. Daarom komt hier naast werken ook wonen, gericht op mensen die actief zijn in dat gebied, zodat een sociaal veilige gemeenschap ontstaat. Die keuze van de raad is nu zichtbaar in dit ontwikkelkader. In het gebied, een werklocatie, kan worden gewoond door mensen met een relatie met de werkgelegenheid. Het werken staat voorop. Omdat het voor werkgevers van belang is talent dichtbij te huisvesten, zijn er ook woningen. In overleg met Boschveld is bepaald welke functies niet worden weggehaald uit die buurwijk en daarmee welke functies wel en niet in het Innovatie Kwartier komen. De functies moeten ondersteunend zijn aan het werken. Op alles wat buiten het ontwikkelkader valt, komt het college terug naar de raad. Als in de loop der tijd blijkt dat een ander type woningen nodig is, is de raad weer aan zet. Daarmee houdt de raad grip. De gemeente moet wél de initiatiefnemer zijn, juist om die maatschappelijke elementen te borgen en eigenaarschap in het gebied te behouden om de doelen niet te laten verwateren. Inzake geluid kan worden geleerd van het naburige EKP-terrein en van de trillingswand. Van onzekerheid is geen sprake. Dit plan is volgens het college haalbaar.

Het is anders dan een ontwikkelkader waar naderhand een marktpartij bij wordt gezocht. Hier zit de gemeente aan de voorkant bij. Er is vertrouwen in de gefaseerde ontwikkeling. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) doelde met name op de ruime kaders en vraagt in hoeverre daar sturing op zit. Wethouder Ralph Geers benadrukt dat er focus ligt op wát het college er wil en hóe. De uitvoering krijgt fasegericht haar beslag. Groener dan het Paleiskwartier is inderdaad de ambitie. De bomen in de grond zijn nu al zoveel mogelijk ingetekend, zodat daar bij de ontwikkeling rekening mee wordt gehouden. Ook in het Innovatie Kwartier worden alle innovatieve en minder innovatieve manieren benut om bomen goed te laten wortelen. De hinder van huidige bewoners en gebruikers zal betekenen dat per fase goede afspraken gemaakt zullen worden. Met een digital twin zal de geluid- en stofhinder worden geminimaliseerd. Per fase wordt bezien welke communicatie nodig is en welke andere maatregelen om de overlast te beperken. De heer Rozenberg (CDA) hoort dat in het ontwikkelkader zo nodig aanpassingen mogelijk zijn. Gevraagd wordt hoe met aanpassingen in het ontwikkelkader de financiële grip is gewaarborgd. Wethouder Ralph Geers stelt dat voor alles wat buiten het ontwikkelkader valt het college terugkomt bij de raad. Daarbij zal worden beargumenteerd waarom sprake is van een 8

verbetering of verslechtering. Zo blijft de raad aan zet. Waar het de invloed van de raad binnen het kader betreft, verwijst de wethouder naar het stuk over de PPS-constructie. Tweede termijn De heer Van Griensven (PVV) vraagt hoeveel belastinggeld met het project is gemoeid. De fractie zou graag transparantie zien over de totale begroting, inclusief de risico's op kostenoverschrijding. Gevraagd wordt in hoeverre dit plan betaalbare woningen voor Bosschenaren prioriteert boven expatlofts en statushouders. Dit vanwege de passage waarin een link met het gebied is vereist. Naar de concrete impact op de lokale economie wordt gevraagd, de banen voor on- en laaggeschoolden. De middenstand wordt door deze innovatie mogelijk weggedrukt. De stikstofproblematiek en netcongestie vragen om een concrete aanpak. Innovatie moet aan de markt en duurzame ondernemers worden overgelaten. De heer Dupuis (SP) maakt zich zorgen om het idealiseren van innovatie, kennis en bedrijvigheid. Er zijn nog nooit zoveel hoogopgeleiden geweest als nu, maar ook nog nooit zoveel problemen. Bagatelliseer ook niet de gemeenschapsuitdagingen, zoals de woonproblemen voor jongeren. Wonen kan ook in dit gebied niet op de tweede plaats staan. De heer Schuurmans (VVD) vraagt of de SP niet ook de mogelijkheden ziet die data en ICT bieden om dat soort problemen aan te pakken.

De heer Dupuis (SP) ziet die zeker, maar wil data en ICT niet idealiseren als dé oplossing van alle problemen. Zoals de PvdD aangaf, zitten er ook partijen tussen die bezig zijn met winstbejag. Er is nog nooit zoveel ondernemersgeld naar aandeelhouders gegaan als nu. Wees kritisch op maatschappelijke betrokkenheid. Dat door aan innovatie te doen, alles wordt opgelost, is niet zo. Het is een onderdeel van oplossingen, niet dé oplossing. Met weer bedrijvigheid en wonen aan de westkant, wordt de bereikbaarheid minder. Gevraagd wordt wat hieraan wordt gedaan. Het standaardantwoord van het busstation klopt niet, want dat ligt aan de oostkant. Piekbelasting vraagt om investeringen die niet aan echt goede oplossingen bijdragen. De vraag is hoe met het ov wordt omgegaan, of niet toch een deel naar deze kant wordt gehaald. 'Wellicht een bushalte' is erg mager. Dit plan vraagt meer doortastendheid en realiteitszin. Wethouder Ralph Geers ziet het antwoord in langzaam verkeer voor het hele gebied en de parkeergarage aan de zijkant van het gebied, via de Nelson Mandelalaan, zodat de drukte uit het gebied blijft. Met de bewoners wordt gesproken over deze routering. Wat de bus betreft, is het afwachten wat er uit de concessie komt. Er wordt gezorgd voor een verbinding over het spoor, zodat de parkeergarage is te gebruiken richting Tramkade.

Eerder is gebleken dat een oversteek aan het eind van het perron van Bosch Centraal niet haalbaar is. De heer Dupuis (SP) stelt dat de gemeente wel eindverantwoordelijk is om behoeften van de gemeente neer te leggen bij de partijen die wél over het ov gaan. Wethouder Ralph Geers is als wethouder van Economische Zaken uitleg aan het geven over een werklocatie. Hij gaat niet over de spoorconcessie en de verbouwing van Bosch Centraal en busvervoer over en weer. De heer Dupuis (SP) neemt aan dat het gesprek met vakwethouder dan wel plaatsvindt. Wethouder Ralph Geers benadrukt dat de provincie over de ov-concessie gaat. Er is ruimte in het ontwikkelkader voor een bushalte. De heer Dupuis (SP) wordt in verwarring gebracht door het 'ik ga er niet over' en 'ook mijn collega niet'. Hopelijk is het college wel in gesprek met die partijen. Wethouder Ralph Geers geeft aan dat gemeentebreed input is geleverd op de ov-concessie. Als die tot witte rook leidt, kan worden gekeken wat de oplossingen met lokaal vervoer zijn. Dat gebeurt niet op korte termijn. Omdat het hele gebied nog moet worden ontwikkeld, is er ook nog geen massa om een route langs te plannen. Het ontwikkelkader biedt de ruimtelijke ruimte, of dit tot iets leidt, is van veel variabelen afhankelijk. 9

De heer Van Boxmeer (De Bossche Groenen) valt de SP bij: bij zo'n miljoenenontwikkeling hoort een volwaardige ov-paragraaf. Wethouder Ralph Geers reageert dat het gebied naast het station ligt, met loopafstanden van tien minuten. Daarmee wordt in de toegankelijkheid per spoor voorzien. Het gebied wordt autoluwer, met wel de parkeergarage voor bestemmingsverkeer en de overloop naar de Tramkade. Zo worden alle modaliteiten bediend. De heer Van Boxmeer (De Bossche Groenen) merkt op dat er geen toegang tot het station is. Wethouder Ralph Geers benadrukt dat het station openbaar toegankelijk is en dat men zonder kaartje van de ene wijk naar de andere kan. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) vraagt waarom de woningen aan het spoor specifiek voor deze doelgroep moeten zijn. Wethouder Ralph Geers stelt dat doelgroep en locatie niet samenhangen. Het is een werklocatie met bedrijvigheid. De woningbouw, voor huisvesting van talent ongeacht opleidingsniveau, is gekoppeld aan mensen die gebruik maken van de voorzieningen, gekoppeld aan het gebied, zoals de raad vorig jaar besliste. Over de kosten verwijst de wethouder naar de vergadering over wensen en bedenkingen bij de PPS-constructie afgelopen voorjaar. Daarin zijn de governance, de risico's en het financiële plaatje benoemd. Dit was volledig transparant. Hier is een uitgebreid debat over gevoerd.

Het zijn mkb'ers die hier komen, niet de Google's van deze wereld. Het zijn makers, jongeren die misschien niet eens een opleiding hebben afgerond maar wel heel goed zijn achter hun computer. Er wordt bedrijvigheid in de data- en ICT-sector gecreëerd. Om welke aantallen in welk opleidingsniveau het gaat, is niet te voorspellen. De vierkante meters hier gaan niet concurreren met de detailhandel in de binnenstad. Dit is een ander type bedrijvigheid. Per deelfase is het zaak binnen de stikstofnormen en het energieverbruik (netcongestie) te blijven. De voorzitter inventariseert raadsinstrumenten. De heer Dupuis (SP) overweegt een motie die de focus op wonen en leefbaarheid legt. De voorzitter stelt vast dat dit als licht bespreekstuk naar de raad kan. Dit raadsvoorstel wordt als licht bespreekstuk doorgeleid naar de raadsvergadering van 9 december a.s. 8. 9.

Mobiliteitspakket Oostzijde 's-Hertogenbosch (MOsH) Verkeersmaatregelen korte termijn De Groote Wielen De voorzitter benoemt dat hierover is ingesproken en een technische toelichting verstrekt tijdens Informeren en Ontmoeten. De heer Kanters (Volt) benoemt dat het 'draconische' pakket voorstellen en maatregelen tegelijk en onlosmakelijk van elkaar geïmplementeerd zouden moeten worden, omdat het rijk de verbreding van de A2 heeft gepauzeerd. Zijn fractie roept op tot kalmte. De quick wins, waaronder de voorgestelde fietsverbinding, kunnen worden opgepakt. Gewoon, omdat het een goed idee is. De grootste winst is te behalen in herontwerp van de rotonde Bruistensingel. Daar staat nu alles vast. Ook de bus, omdat er geen VRI is op een rotonde. Hier hoeft niet mee te worden gewacht op een verdiepend onderzoek. Voorgesteld wordt elke andere voorgestelde wijziging te voorzien van een eigen kosten-batenanalyse. Verhoging van de snelheid op De Blauwe Sluisweg verlaagt de leefbaarheid door meer geluidsoverlast, de veiligheid van overstekende fietsers gaat omlaag. Bovendien is dit in strijd met de motie '30, tenzij'. De heer Van Hoek (50PLUS) stelt dat een goede verkeersafwikkeling rond de Groote Wielen staat of valt met aansluiting op de A2. Wanneer de pauze van het rijk voorbij is en die mogelijkheid zich gaat voordoen, is niet duidelijk. Meer dan wachten kan Den Bosch niet.

De functie en mogelijkheden van de A59 blijven in het stuk onderbelicht. Rijkswaterstaat zal niet blij zijn met verkeersafwikkeling via de A59, die ook aan zijn plafond zit. Er zal iets met de 10

Groote Wielen moeten gebeuren. Aan de wethouder de vraag hoe de A59 tussentijds nog verlichting kan geven tot van de verbrede A2 sprake is. De maatregelen voor Groote WielenNoordoost vormen onderdeel van het totaalplaatje, waarmee de fractie het eens is, afgezien van de rotonde die niet kan worden aangelegd zoals gewenst omdat de grond nog niet is verworven. De heer Den Hartog (GroenLinks-PvdA) ziet dat in de gedegen studies goed is gekeken naar de leefbaarheid en veiligheid in bestaande woonwijken en dat is ingezet op nieuwe woonwijken. Sluipverkeer wordt ontmoedigd. Dat heeft impact op de natuur. Huidige structuren zijn niet overal houdbaar. In dit complexe project baren integraliteit en uitvoerbaarheid zorgen. Budget, overlast en de woningbouwopgaven zijn aandachtspunten. Gevraagd wordt naar de stand van zaken in het zeker stellen van rijksbijdragen. Dat de fiets als alternatief wordt gepresenteerd, is zichtbaar, maar de verbinding tussen de wijken voor voetgangers worden niet benoemd. Bij enkele kruispunten wordt opwaardering in twee stappen benoemd. Gevraagd wordt hoe zich dat verhoudt tot extra kosten en overlast. In het kader van de stikstofdepositie moet nog een onderzoek plaatsvinden. Gevraagd wordt of dit ook voor de kortetermijnoplossing geldt. Tegen geluidsoverlast zijn al enkele maatregelen benoemd. Gevraagd wordt hoe bewoners worden meegenomen.

De heer Broekmeulen (VVD) is blij dat werk wordt gemaakt van de oostelijke ontsluiting. Met de geplande extra woningbouw is extra infrastructuur hard nodig. Het hele pakket is eigenlijk 'no regret', ten behoeve van de bereikbaarheid van het gebied. Gevraagd wordt of dit pakket echt voldoende is om met name Rosmalen op termijn bereikbaar te houden. Ook naar de afweging tussen leefbaarheid, verkeersveiligheid en bereikbaarheid tegenover duurzaamheid en milieu wordt gevraagd. De fractie wil weten wat de uitgangspunten zijn die voor dit maatregelenpakket zijn gebruikt. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) merkt op dat de voorstellen niet overeenkomen met de basisfilosofie voor de bereikbaarheid van het oostelijk deel van Den Bosch, stevig inzetten op minder autogebruik via fiets en ov. In de voorstellen worden enkel wat fietsroutes verbeterd, maar aan het hier zo cruciale ov gebeurt niets. Alles wordt neergelegd bij de nieuwe ovconcessie. Bij I&O hoorde de fractie dat hier nog niet aan wordt gewerkt. Het lijkt of het college zich verschuilt achter een papieren concessie, met bussen die volgend jaar niet doorrijden, omdat ze in een file staan. De bus vliegt ook over een jaar nog niet over de files heen. Van stevig inzetten op minder autogebruik is geen sprake. Er komt juist meer asfalt bij, voor auto's die in diezelfde file aansluiten. Autogebruik écht verminderen, betekent ontmoedigen.

De fractie komt met een motie om wél werk te gaan maken van de infrastructuur voor het ov. De heer Van der Kallen (Rosmalens Belang) ziet een plan dat de mobiliteitsaanpak eindelijk richting geeft. Het pakket is zorgvuldig opgebouwd, realistisch en sluit goed aan op maatregelen die de leefbaarheid verbeteren en passen bij de schaal van de dorpen en wijken. De verkeersmaatregelen moeten op korte termijn de woningbouwopgave van Groote Wielen-Noord mogelijk te maken. De gevraagde besluitvorming past bij het grotere doel, structurele oplossing van de problemen aan de oostzijde. Het krediet van € 200.000 voor verdiepend onderzoek mag van de fractie beschikbaar worden gesteld en de p.m.-post mag worden vervangen door een voorlopige raming van € 40 miljoen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) onderschrijft de noodzakelijke keuzen en investeringen om de bereikbaarheid aan de oostzijde van Den Bosch te reguleren. De fractie wijst op de stapel onderzoeken – voor deze gelegenheid uitgeprint meegenomen - die sinds 1999 over dit onderwerp is geproduceerd. Dat resulteert eind 2025 in weer twee nieuwe stukken. In de lijst met kortetermijnmaatregelen die in 2027 hopelijk zichtbaar worden, ontbreekt prioritering. Aan het mobiliteitspakket met grote infrastructurele maatregelen gaat nu een verzoek tot voorbereidingskrediet vooraf om weer eens te gaan onderzoeken.

Daarvan is € 20 miljoen van de € 92 miljoen gedekt. De bewoners vragen actie, prioritering en financiële middelen. Actie niet binnen het gemeentehuis, maar buiten. De heer Van Griensven (PVV) steunt de maatregelen die de leefbaarheid in de Groote Wielen verbeteren. De wijk verdient veilige wegen zonder sluipverkeer. Het raadsvoorstel voor kortetermijnacties, zoals verkeersremmers, eenrichtingsverkeer en betere belijning, is een stap 11

in de goede richting. Op de inloopbijeenkomsten applaudisseerden bewoners voor de snelle ingrepen, maar het trage tempo van de gemeente stelt teleur. Bewonersvragen over parkeerruimte en handhaving worden halfslachtig beantwoord. Op verzoeken om boa's komen vage antwoorden. De begroting voor de korte termijn loopt op tot € 11,5 miljoen. De fractie vraagt waar dat geld vandaan komt. Ook wordt gevraagd naar extra handhaving als stok achter de deur. De fractie steunt dit voorstel niet. Er is een degelijke oostelijke ontsluitingsweg nodig en onderzoek naar een nieuwe oprit naar de A2/A59. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) onderschrijft de bijdragen van Volt en PvdD. De noodzaak om van 50 km/u naar 70 km/u te gaan is er niet. Dat is onzin. Den Bosch is voor 30, tenzij, zoals de motie verwoordde. De rotonde waar men volgens de wethouder vierbaans met 70 km/u kan komen aanrijden, loopt uit op een rotonde linksaf met 30 km/u. Vier banen met een paar rotondes zijn niet geschikt om met 70 km/u op af te rijden: veiligheid, geluid, milieu, de argumenten zijn bekend. De voorkeursvariant van de bewoners gaat niet door. Die zou te duur zijn. Dat is geen participatie: er worden drie varianten voorgelegd, de aanwonenden de kiezen, het college kiest in plaats daarvan de goedkoopste variant. Wat is dan het nut van de vraagstelling, wil de fractie weten. De MOsH is niet de oplossing.

In het verleden, Maasdonk was nog Maasdonk, stemde Rijkswaterstaat niet in omdat er dan te veel toeritten op dat stukje snelweg komen. Dat is van belang voor Den Bosch vanwege de uitbreiding aan de oostzijde met 3000 woningen en de bouw van Heesch West. Dit zijn zaken die een integrale benadering vragen, niet via een weg dwars door het dijklint. Ga praten met Oss, kijk naar wat Rijkswaterstaat vindt en pas daar het plan op aan, adviseert de fractie. De heer Rozenberg (CDA) stelt dat bij een leefbare, groene en gezinsvriendelijke wijk bij de Groote Wielen een veilige, toekomstbestendige verkeersstructuur hoort. Gevraagd wordt of de voorlopige raming van € 40 miljoen realistisch is met de huidige kostenstijgingen en de nog niet toereikende subsidies. Tijdens de spits zou de fractie camera's en sensoren ingezet willen hebben voor het monitoren van de verkeersdrukte (sluipverkeer). Gevraagd wordt in hoeverre bij de keuze voor de knip op de Vlietdijk de binding van de Groote Wielen met RosmalenCentrum ondergeschikt wordt gemaakt aan de infrastructuur. In het centrum is stevig geïnvesteerd, de knip ontneemt het centrum zijn binding met de Groote Wielen en vice versa. Op de Kruisstraat is bij de nieuwe inrichting gedacht aan vrijliggende fietspaden. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) bestrijdt dat de verkeersmaatregelen op de korte termijn no-regretmaatregelen zijn.

De oplossing leidt alleen maar tot eerder en sneller vollopen van de Bruistensingel. De fractie verwerpt het voorstel. Indachtig alle maatregelen in het basispakket van MOsH is de stap om de kortetermijnmaatregelen niet uit te voeren een eerste stap naar de prioritering van alle maatregelen. Het ontbreekt aan zwaartepunten of prioriteit – korte of lange termijn – haalbaarheid – grondverwerving, beslistermijnen – effectiviteit, betaalbaarheid en acceptatie. Het gaat alles bij elkaar om 21 onderwerpen. De vraag aan de wethouder is dan ook waar de prioriteit ligt. Aanpassing en mogelijke oplossingen rondom de Bruistensingel leiden tot een steeds groter probleem in het westen. Een aanpassing van De Blauwe Sluisweg, een knip in de Vlietdijk en een HOV-verbinding vragen om antwoorden. Een echte oplossing ontbreekt aan de oostzijde. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) is het eens met het op korte termijn overhevelen van de Groote Wielen naar de planstudiefase. Met het dekken van € 1,5 miljoen voor de uitvoeringsfase uit het Structuurfonds kan de fractie zich verenigen. Waar de fractie normaal gesproken veel post en mail krijgt uit de Groote Wielen heeft deze kwestie tot niet één reactie geleid. De fractie geeft aan een grote groep mensen te vertegenwoordigen, insprekers zijn gehoord. Als nog blijkt dat er redenen zijn om tegen te stemmen, wordt dat overwogen.

De heer Dupuis (SP) stelt dat reeds in de planfase de ontsluiting voor de Groote Wielen geregeld had moeten zijn. Dat de onderzoeksfase nog altijd niet is afgerond, is een slechte zaak. Het ombouwen van de rotondes is niet de benodigde doorbraak. Een verbinding met de

12

afslag Kruisstraat van de A59 is nodig aan de oostkant. Daar wil de fractie daden zien. Andere voorstellen houden de fractie niet van dat pad af. Hier moet vol voor worden gegaan. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) erkent het belang van het MOsH-pakket voor Groote Wielen-Noord. Het pakket mag niet leiden tot extra verkeer in woonstraten. Gevraagd wordt om maatregelen tegen sluipverkeer. De knip in de Vlietdijk en de gevolgen voor Rosmalen-Centrum verdienen een zorgvuldige (economische) afweging. De focus of fiets en ov wordt gesteund, maar of sprake is van veilige fiets- en ov-routes, wordt betwijfeld. Ook wordt gevraagd of de deelconcepten bepaalbaar en uitvoerbaar zijn. Het risico van de ontbrekende € 32 miljoen aan rijkscofinanciering is groot. Gevraagd wordt naar de consequenties als dit geld uitblijft. Kennelijk is er geen consensus in de klankbordgroep. Gevraagd wordt om een participatieproces met echte invloed voor bewoners en ondernemers. Verdere studie moet ingaan op de economische effecten voor Rosmalen-Centrum, optimalisering van knooppunten, sluipverkeer en ruimtelijke keuzes rond de oostelijke ontsluiting. De heer Verbruggen (D66) is blij dat het basispakket een betere uitwerking van betere fietsverbindingen, deelmobiliteit en voorzieningen voor het autoverkeer. Het HOV is echter vooral gebaseerd op de huidige verbinding met station 's-Hertogenbosch-Rosmalen.

Gevraagd wordt of er afspraken met de provincie zijn om sluipverkeer vanuit Oss te beperken met ovoplossingen. Het is jammer dat de rijkssubsidie niet is gegund. Ook D66 vraagt comfort bij de dekking op langere termijn. Naast verdiepend onderzoek zijn ook verkeersmaatregelen voor de korte termijn nodig, waaronder een veilige fietstunnel. Reactie college Wethouder Roy Geers verklaart de door Leefbaar meegebrachte dikke stapel papier mede doordat van hogerhand en soms lokaal andere wegingen zijn geweest. De omstandigheden veranderen continu, zoals nu het niet verbreden van de A2. Afwachten is geen optie: de 'pauzering' door het rijk geldt voor 22 projecten, waarmee cumulatief miljarden euro's zijn gemoeid. Zelfs met een heel voortvarend kabinet is een verbrede A2 niet voor 2040 te verwachten. Om die 3000 woningen toch te kunnen bouwen, moet Den Bosch maatregelen nemen. Dat gebeurt vanuit het MOsH-pakket in twee stappen, te beginnen met de korte termijn aan de westzijde van de Groote Wielen. Juist met die maatregelen kunnen fase 1 en 2 van de noordoosthoek worden gerealiseerd. Zonder die maatregelen kan daar geen woning worden gebouwd. De raad heeft die ontsluiting als randvoorwaarde al eerder meegegeven. Voor fase 3, 4 en 5 zijn nog steeds de kortetermijnmaatregelen aan de westzijde broodnodig om het verkeer te regelen.

Dit pakket is gemaakt op basis van alle input uit de stapel van de heer Kagie. Met experts en de klankbordgroep is de ervaringsdeskundigheid samengevoegd tot een pakket aan maatregelen. De heer Rozenberg (CDA) is bezorgd over de grondverwerving voor de korte termijn en vraagt naar de status. Wethouder Roy Geers geeft aan dat met de grondeigenaar wordt overlegd om daar de juiste rotonde te kunnen aanleggen. Er wordt uitgegaan van minnelijke verwerving. Men is er nog niet uit. De mogelijkheid van onteigening wordt achter de hand gehouden. De grond is nodig om de 3000 woningen te kunnen realiseren. Met een enkelvoudige rotonde kan een tijdelijke oplossing voor fase 1 en 2 worden gecreëerd. Voor verdere ontwikkeling is de grotere rotonde nodig. De basis is het verkeer uit de kernen via de hoofdstructuur naar de rijkswegen te krijgen. Zo min mogelijk verkeer door de kernen als dat niet nodig is, zodat daar de verkeersveiligheid weer toeneemt. De motie '30, tenzij' kan zo beter worden nageleefd. Een toekomstige knip in de Vlietdijk zorgt dat de Rodenborchweg in Rosmalen minder intensief wordt gebruikt. De heer Kanters (Volt) had de '30, tenzij'-motie aangehaald in relatie tot de snelheidsverhoging op De Blauwe Sluisweg. Wethouder Roy Geers stelt dat bij '30, tenzij' de functie van de weg in aanmerking wordt genomen.

De Blauwe Sluisweg is een 2x2-baansweg rondom een wijk met een vrijliggend fietspad en rotondes. Het deel vanaf de Bruistensingel is al 2x2-tweebaans en er wordt harder gereden dan de toegestane 50. Dat heeft met de weginrichting te maken. De politie handhaaft er om die reden niet. Niemand gaat overigens met 70 over de rotonde. 13

De heer Kanters (Volt) vindt dit als de omgekeerde wereld klinken. Men moet zich aan de snelheid houden. Wethouder Roy Geers geeft aan dat het college dit niet ziet als een woonstraat, maar een wijkontsluitende weg. Een hogere snelheid is daar goed mogelijk. Ook naar de geluidsmaatregelen wordt daarbij gekeken. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) kan zich ook voorstellen dat een aanpassing aan de weginrichting leidt tot 50 rijden. De snelheid verhogen leidt tot hárder dan 70 rijden. Wethouder Roy Geers geeft aan dat om de Groote Wielen bereikbaar te houden een 2x2-baans capaciteit nodig is met rotondes, turborotondes en andere voorzieningen. Snelheidsremmers leveren meer geluid op. Ook de Zandzuigerstraat krijgt men niet zo ingericht dat men er 50 rijdt, tenzij kan worden gehandhaafd. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) stelt dat dit om een woonwijk heen is. Daar kan gewoon 50 gereden blijven worden. Wethouder Roy Geers heeft zijn motivatie voor 70 km/u gegeven en geeft aan dat nader onderzoek volgt. Voor 70 km/u zal een verkeersbesluit genomen moeten worden, die afweging wordt nog gemaakt. Op een 50km--regime met een bord gaat de politie niet handhaven, is aangegeven. De heer Dupuis (SP) heeft ooit begrepen dat bij lagere snelheid de capaciteit van het asfalt groter is.

Ten tweede vraagt de overgang van 70 km/u naar 30 km/u in een woonwijk veel van de psychologie van de automobilist. Gevraagd wordt of die aspecten zijn meegenomen. Wethouder Roy Geers gaat uit van de expertise van experts. In de door de heer Kagie uitgeprinte stapel zit enorm veel informatie. Actuele informatie is verder opgehaald uit expertsessies en uit de klankbordgroep. Dat samengenomen leidt tot deze conclusie. De opgave is nog 3000 woningen in de Groote Wielen. De vraag is wat er nog nodig is aan infrastructuur. Als de raad via een motie 50 afdwingt, wordt daar in de uitwerking rekening mee gehouden. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt of de wet niet voorschrijft dat op een 50km-weg de inrichting die snelheid moet afdwingen. Wethouder Roy Geers wijst op de richtlijnen van het CROW over weginrichting. Daarbij dient een 50km-weg uit te nodigen om 50 km/u te rijden. Met 2x2-baans is een uitstraling van 50 km/u lastig te realiseren. Dan ligt de vraag over het maximum voor de hand. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) stelt dat voor de verhoging een aanleiding moet zijn. Naast de intensiteit moet ook de capaciteit van de weg dat aankunnen. Gevraagd wordt hoe de wethouder kan aangeven dat de intensiteit 70 km/u nodig maakt. Wethouder Roy Geers geeft aan dat is gekeken naar breedte, uitstraling, verkeersdruk en verkeersbehoefte. Een regime van 70 zou passen.

Als de raad dat niet wil, kan dat via een motie worden bepaald. Het college gaat uit van de juiste keuzes voor de bereikbaarheid van de Groote Wielen. Vanuit de woningbouwopgave van 3000 stuks is er een bereikbaarheidsopgave. Dat houdt in dat maatregelen nodig zijn. Aan de westzijde de no-regretmaatregelen, voor fase 3, 4 en 5 de grotere maatregelen vanuit het MOsH-pakket aan de oostzijde, zodat de Groote Wielen twee ontsluitingen heeft en minder afhankelijk is van de filedruk op de A2. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) wil de woningbouw niet frustreren. Als die 3000 woningen er staan, kan de intensiteit aantonen dat 70 km/u nodig is. Nu is het voorbarig en misschien onnodig. Wethouder Roy Geers bestrijdt dit. In het vastgestelde bestemmingsplan voor de noordoosthoek heeft de raad aangegeven dat infrastructurele oplossingen randvoorwaardelijk 14

zijn voor woningbouw. Dat is dit pakket. Het is juridisch onmogelijk eerst een woonwijk te bouwen en pas daarna de ontsluiting te realiseren. Dat haalt het niet bij de Raad van State. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt dit de vreemdste discussie ooit in deze raad. Het gaat om de snelheid die de inrichting vraagt van een weg waarvoor de grond nog moet worden aangekocht en die nog moet worden aangelegd. Kennelijk bestaat er in Nederland geen vierbaansweg waar 50 het maximum is, omdat die zo niet is in te richten. De motie gaat er echt wel komen, maar de fractie snapt niet hoe de discussie kan gaan over een weg die nog niet is aangelegd, maar toch verkeerd is ingericht. Wethouder Roy Geers zegt dat dit komt doordat de commissie deze discussie zélf voert. Hij zegt niet dat er geen 2x2-baanswegen zijn waar 50 km/u het maximum is. Wel zegt hij dat de raad vaak vraagt om snelheidscontroles. Regelmatig moet het college dan antwoorden dat de politie op de weg in kwestie niet wil handhaven omdat zij vindt dat de inrichting niet beantwoordt aan het gestelde maximum. Juist daarom wordt een ontwerp voorgesteld dat past bij het snelheidsregime. Het is aan de raad daar iets van te vinden. De wethouder vervolgt zijn beantwoording. Het maatregelenpakket is gebaseerd op de modellen van de experts, de ervaringsdeskundigen en alle input uit het verleden.

De eerdere oplossing – via de rotonde Bruistensingel naar de A2 – was in eerste instantie in het bestuursakkoord benoemd. Opwaardering van deze rotonde met een VRI en dynamisch verkeersmanagement, dat ook het ov voorrang zou geven, is niet voldoende. Voor deze woningbouwopgave is meer nodig, blijkt uit alle modellen en berekeningen. Een goede ruimtelijke ordening vraagt aanvullende infrastructuur. Daarbij wordt ingezet op een zo groot mogelijke mobiliteitstransitie, met meer fiets- en ov-gebruik en deelmobiliteit. Een HOV-lijn vanuit Bosch Centraal naar de Groote Wielen is helaas niet via deze concessie gelukt vanwege een tekort aan bussen en chauffeurs. In de nieuwe ov-concessie is die lijn wel meegenomen en die gaat rijden vanaf 2026. Dynamisch verkeersmanagement kan ervoor zorgen dat dit een snelle lijn wordt. De heer Verhoef (gewoon geDREVEN) vraagt of er bij de Bruistensingel ruimte is voor een HOV-verbinding. Wethouder Roy Geers stelt dat via het dynamisch managementsysteem verder moet worden uitgewerkt hoe de bus voorrang kan krijgen. In plaats van extra asfalt voor alleen een bus zoekt de wethouder naar effectief ruimtegebruik via het dynamisch verkeersmanagement. De kortetermijnmaatregelen zijn echt nodig voor deze woningbouwopgave, voor de eerste fase, maar ook voor de vervolgfasen.

Bij het MOsH-pakket zal de fasering en prioritering onderwerp van nader onderzoek zijn. Voor de wijkontsluiting bij de Hustenweg zijn aldaar ook rotondes gepland. Die moeten eerder klaar zijn dan overige ontsluiting richting A59. De heer Kagie hoort prioriteiten voor de korte termijn, maar kan voor het gehele pakket dat vanaf 2027 wordt gerealiseerd geen prioritering ontdekken. Wethouder Roy Geers verwijst daarvoor naar de uitwerking in de realisatiefase. Die maatregelen komen niet uit de lucht vallen, maar de volgorde zal tijdens de uitvoering moeten worden bepaald, waarbij bereikbaarheid van de Groote Wielen in die periode een randvoorwaarde is. De prioritering is onderwerp van uitwerking in de bouwplanning waar dan sprake van is. De heer Van Griensven (PVV) vraagt of afritten, vergelijkbaar met Zuid-Willemsvaart, een oplossing voor de westelijke ontsluitingsweg zijn, in plaats van rotondes. Wethouder Roy Geers beschouwt dit als een zeer grootse infrastructurele maatregel langs een wijk om de Groote Wielenlaan te ontsluiten. Gekeken wordt naar passende oplossingen. Voor elke kruising is de meest efficiënte maatregel bekeken, de bouwfase in acht genomen. De wethouder betreurt ten zeerste dat de subsidieaanvraag bij het rijk nog niet is gehonoreerd.

De mogelijkheid tot subsidie heeft de wethouder in de voorbereidingsfase benaderd als een kans op het winnende lot, maar het college beseft dat er meer mogelijkheden zijn op het vlak van cofinanciering. Het gaat om een serieuze opgave waarvoor een serieuze aanvraag bij het 15

rijk zal worden ingediend. De wethouder is daar positief over gestemd. Het rijk heeft al meerdere kabinetten getoond serieus te willen investeren in de woningbouwopgave. Hier kan een serieus aantal woningen worden gerealiseerd. De huidige minister heeft deze locatie benoemd als doorbraaklocatie. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of het bij de cofinanciering helpt als Den Bosch zelf ook geld apart legt in plaats van te reserveren zonder dekking. Wethouder Roy Geers geeft aan dat is aangegeven dat het college daartoe bereid is, onder voorbehoud van het besluit van de budgethoudende raad. Het rijk stelt dat ook als voorwaarde. Voor alle kansrijke subsidies zal het college een aanvraag indienen. De heer Rozenberg (CDA) vraagt of de subsidie is gekoppeld aan het aantal woningen en of er een andere oplossing is om aan het quotum te komen. Wethouder Roy Geers benoemt dat er ook nog de potentiële bouwlocatie De Bunders is. Naar koppeling met deze opgave wordt gekeken. Dat maakt het geheel kansrijker bij het rijk. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) weet uit zijn stapel oude rapporten dat in de loop der jaren steeds andere argumenten werden genoemd om het belang van financiering in die ontsluitingen aan te tonen. Hoe dan ook moet Den Bosch iets gaan doen om de huidige situatie aan te pakken, daarnaast moet worden voorgesorteerd op de toekomst.