Bijlage 7 - Bouwsteen Omgevingsvisie, themabeleid

Bouwsteen Omgevingsvisie, themabeleid Beleid gestructureerd naar ontwikkellijnen Omgevingsvisie ’s-Hertogenbosch

Gemeente 's-Hertogenbosch 9-4-2025

Inhoud 1.

Beleid is basis voor en uitwerking van de omgevingsvisie ........................................................ 3

2.

Ontwikkellijn Groots vergroenen en ons beleid .......................................................................... 4 Koepelthema Waardevol stad & land .............................................................................................. 4 2.1 Groen, natuur & biodiversiteit ................................................................................................ 4 2.2 Cultuurhistorie ......................................................................................................................... 6 2.3 Archeologie ............................................................................................................................. 7 2.4 Beheer openbare ruimte ........................................................................................................ 7 2.5 Welstandsbeleid ...................................................................................................................... 8 2.6 Hoogbouwbeleid ..................................................................................................................... 8 2.7 Reclame in de openbare ruimte............................................................................................. 9 2.8 Goede ordening van de ondergrond .....................................................................................

9 Koepelthema Bodem & water sturend ............................................................................................ 9 2.9 Klimaatadaptatie & groenblauwe structuren ......................................................................... 9 2.10 Water & riolering ................................................................................................................. 11 Koepelthema Gezonde fysieke leefomgeving............................................................................... 12 2.11 's-Hertogenbosch duurzaam .............................................................................................. 12 2.12 Milieu.................................................................................................................................... 12 2.13

3.

(Beleids)Opgaven ontwikkellijn Groots vergroenen .................................................. 15

Ontwikkellijn Bouwen aan generaties en ons beleid ................................................................ 17 Koepelthema Duurzame verstedelijking ........................................................................................ 17 3.1 Wonen .................................................................................................................................... 17 3.2 Duurzame verstedelijking ..................................................................................................... 18 Koepelthema Volop ruimte voor cultuur & ontmoeting ................................................................ 19 3.3 Winkels................................................................................................................................... 19 3.4 Cultuur ................................................................................................................................... 20 3.5 Horeca ................................................................................................................................... 20 3.6 Toeristische Visie ‘s-Hertogenbosch ................................................................................... 21 3.7 Hotels en particulier logiesaccommodaties ........................................................................

22 Koepelthema Vitale, zorgzame en veilige samenleving ............................................................... 23 3.8 Maatschappelijke Ondersteuning ........................................................................................ 23 3.9 Gezondheid ........................................................................................................................... 24 3.10 Sociale Structuur ................................................................................................................ 25

1

3.11 Beschermd wonen en maatschappelijke opvang ............................................................. 25 3.12 Jeugd: talentontwikkeling & jeugdhulp ............................................................................. 26 3.13 Sporten & bewegen ............................................................................................................ 27 3.15 Integrale veiligheid .............................................................................................................. 28 3.16 (Beleids)Opgaven ontwikkellijn ‘Bouwen aan generaties’ ............................................... 29 4.

Ontwikkellijn Welvarend Welzijn en ons beleid ......................................................................... 32 Koepelthema Toekomstbestendige economie ............................................................................. 32 4.1 Economie ............................................................................................................................... 32 4.2 Ruimte voor werken .............................................................................................................. 33 4.3 Bedrijventerreinen ................................................................................................................ 34 4.4 Kantoren ................................................................................................................................ 34 4.5 Arbeidsmarkt ......................................................................................................................... 34 4.6 Agrarische sector .................................................................................................................. 35 4.7. Beleid overige economische thema’s................................................................................. 35 4.8 (Beleids)Opgaven ontwikkellijn welvarend welzijn ............................................................. 36

5.

Ontwikkellijn Vorstelijk verbinden en ons beleid ...................................................................... 38 Koepelthema Slim en duurzaam verbinden .................................................................................. 38 5.1 Ambities mobiliteitsbeleid ..................................................................................................... 38 5.2 Duurzame mobiliteit .............................................................................................................. 38 5.3 Bestemming Brede Binnenstad ........................................................................................... 39 5.4 Verkeersveiligheid ................................................................................................................ 39 5.5 Parkeren ................................................................................................................................ 40 Koepelthema 's-Hertogenbosch klimaatneutraal .......................................................................... 40 5.6 Klimaatneutraal 's-Hertogenbosch ....................................................................................... 40 5.7 (Beleids)Opgaven ontwikkellijn Vorstelijk verbinden ......................................................... 42

Bijlage: Overzicht beleidsdocumenten en verordeningen relevant voor omgevingsvisie (en omgevingsplan) gestructureerd ontwikkellijnen omgevingsvisie, 21 okt. ‘24 ................................ 44

2

1. Beleid is basis voor en uitwerking van de omgevingsvisie Via allerlei instrumenten en middelen werken we aan het dichterbij brengen van de ambities en ontwikkellijnen zoals opgenomen in Deel A van de Omgevingsvisie. Denk bijvoorbeeld aan de realisatie van concrete projecten, subsidies en communicatie. Maar ook ons beleid is een belangrijk instrument. In ons beleid werken we onze ambities en hoofdkeuzes uit naar gedetailleerdere uitspraken voor thema’s (zoals wonen, natuur, gezondheid) of voor gebieden (de brede binnenstad, de Spoorzone, Nuland of het buitengebied). Via ons beleid werken we uit welke stappen we gaan zetten en welke investeringen we (eventueel) gaan doen, om onze ambities dichterbij te brengen. Andersom vloeien de ambities en ontwikkellijnen die centraal staan in de omgevingsvisie, voor een belangrijk deel voort uit ons bestaand beleid. Maar op onderdelen vraagt het werken aan deze ambities en ontwikkellijnen echter om nieuw beleid of om actualisatie van bestaand beleid. Dus ook na het vaststellen van de omgevingsvisie, blijven we gewoon beleid maken (of actualiseren). Het is hierbij heel belangrijk dat we zorgen dat ons beleid en de omgevingsvisie op elkaar afgestemd blijft. Dit betekent dat wanneer we met nieuwe beleid aan de slag gaan, dat we dan alert blijven op de vraag of aanpassing van de omgevingsvisie hierop noodzakelijk is.

En andersom is het belangrijk, dat wanneer we werken aan een actualisatie van de omgevingsvisie, we onderzoeken of dat tegelijkertijd ook vraag om nieuw beleid of aanpassing van bestaand beleid. Om te zorgen dat we dit gestructureerd blijven doen, gaan we aan de slag met werkafspraken hierover en verankeren dit in de organisatiestructuur. Dit geheel van het werken aan samenhangend beleid, noemen we het ‘beleidshuis’. Naast samenhang in beleid, streven we op termijn ook naar minder versnipperd beleid. In deze bouwsteen laten we zien hoe ons themabeleid gekoppeld is aan de ontwikkellijnen uit Deel A van de omgevingsvisie. Per ontwikkellijn hebben we ons beleid geclusterd en benoemen heel beknopt, de voor die ontwikkellijn relevante hoofdlijnen van het beleid. Voor uitwerking en achtergronden wordt verwezen naar de beleidsdocumenten zelf. Daarnaast hebben we per ontwikkellijn aangegeven welke (beleids)opgaven we in ieder geval zien voor de komende jaren. Bij de actualisatie van deze bouwsteen streven we ernaar om de beleidsdocumenten vanuit dit document (via hyperlinks) rechtstreeks toegankelijk te maken. Omdat het bestaande beleid veelal niet voldoen aan de digitale toegankelijkheidsrichtlijn voor overheidswebsites (WCAG Web Content Accessibility Guidelines), is dat nu nog niet mogelijk. Het onderliggende beleid kan bij de gemeente opgevraagd worden.

Binnen de 4 ontwikkellijnen zijn de diverse beleidsdocumenten ingedeeld naar koepelthema's. Om herhaling te voorkomen staan documenten niet bij meerdere ontwikkellijnen benoemd, ook al zou dat inhoudelijk wel logisch zijn. Alle thematische beleidsdocumenten die relevant zijn voor de omgevingsvisie (en het omgevingsplan) hebben we opgesomd in de bijlage. In deze bouwsteen gaan we alleen in op het thematisch beleid. We hebben daarnaast uiteraard ook gebiedsgericht beleid. Dit hebben we betrokken bij het opstellen van de 4 gebiedsvisies, eveneens bouwstenen voor de omgevingsvisie. Als bijlage bij Deel B van de omgevingsvisie hebben we zowel een overzicht gevoegd van het actuele thematisch beleid als ook van het gebiedsgerichte beleid, dat relevant is voor de omgevingsvisie (en het omgevingsplan). 3

2. Ontwikkellijn Groots vergroenen en ons beleid Via ons beleid werken we aan het dichterbij brengen van de ambities en ontwikkellijnen uit de Omgevingsvisie. Dit hoofdstuk gaat in op de beleidsdocumenten die relevant zijn voor de ontwikkellijn Groots vergroenen. Alleen de hoofdlijnen worden beknopt aangestipt. Voor uitwerking en achtergronden wordt verwezen naar de beleidsdocumenten zelf. Deze zijn benoemd in de tekst en onderstreept weergegeven.

Koepelthema Waardevol stad & land 2.1 Groen, natuur & biodiversiteit Het is onze ambitie om nu én in de toekomst een gezonde, groene, leefbare, veilige, klimaatbestendige, natuurinclusieve, duurzame en aantrekkelijke gemeente te zijn. We zijn zuinig op bestaand groen. Waar mogelijk wordt nieuw groen toegevoegd en groenstructuren uitgebreid om te komen tot een hoogwaardig netwerk van groengebieden in en om de stad. Ons beleid op het gebied van groen, natuur en biodiversiteit hebben we in verschillende beleidsdocumenten uitgewerkt en vastgelegd. Een belangrijke drager en rode draad van ons ‘groenbeleid’ is De Groene Delta. In 2008 zijn we ermee gestart. Het is de ambitie om een ‘hoogwaardig netwerk van groengebieden in en om de stad’ te ontwikkelen. Provincie, Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten zijn verantwoordelijk voor de realisatie van het Natuurnetwerk Brabant (NNB). Zij zijn eigenaar en beheerder van bijvoorbeeld de Maasuiterwaarden, Meer van Engelen en het Natura 2000-gebied waar Het Bossche Broek en de Moerputten deel van uitmaken. De gemeente neemt de verantwoordelijkheid om natuur- en landschapsparken zoals De Diezemonding, Kanaalpark en Hooge Heide te ontwikkelen. Het Waterschap Aa en Maas is onze vaste partner. De Groene Delta wil voor mensen toegankelijke hoogwaardige natuur bereiken.

Iedere bewoner van de gemeente ’s-Hertogenbosch moet binnen 10 minuten in een aantrekkelijk groengebied kunnen komen. Om er te wandelen, fietsen en of om lekker te kunnen ontspannen. De variatie in groengebieden rondom ’s-Hertogenbosch is uniek. In de Hooge Heide bezoek je droge bossen, heiden en stuifzanden. De Moerputten wandel je over de oude spoorbrug op hoogte door een moeras. In de Diezemonding en het Kanaalpark mag je struinen in de natuur en kom je oog in oog te staan met half-wilde runden en paarden. Een ontmoeting met een bever is zeker niet uitgesloten. In Het Bossche Broek zijn er moerassige bloemrijke graslanden. In of rond al deze groengebieden zijn er mogelijkheden voor het bezoeken van een terrasjes, (stads)boerderij, historische gebouwen. Tussen de groengebieden zijn ecologische verbindingszones aangelegd en zijn er fiets- en wandelpaden.

4

De Groene Delta draait primair rondom behoud, herstel en ontwikkeling van biodiversiteit. In stad en land staat deze onder grote druk. Voor De Groene Delta is de otter als gidssoort of ambassadeur gekozen. De otter staat symbool voor de overwegend natte natuur rondom de stad. De Aa, Dommel en Dieze, de vele plassen en moerassen vormen een ideale biotoop voor dit fraaie zoogdier. De Groene Delta is een gordel van groengebieden rondom de stad met enkele rivieren, beken en weteringen als ook moerassen en plassen. Het vormt tegelijkertijd een cruciale schakel tussen de Maas en vele natuurgebieden in Midden- en oost-Brabant. De (kleine) rivieren en weteringen zijn de ecologische drager voor de watergebonden soorten. Uniek voor Nederland is de nieuw gegraven Rosmalense Aa gelegen binnen het natuurrijke Kanaalpark. De Groene Delta brengt natuur in en rond de stad samen. In de stad sluiten parken, groenstroken, waterlopen en bermen aan op de grotere groengebieden er omheen. De Groene Delta is naast voor de biodiversiteit, ook van groot belang vanuit het oogpunt van klimaatadaptatie. Het groen verkoelt de stad. Het houdt het water vast als een spons. De Groene Delta draagt bij aan een prettig woon- en werkklimaat. Bij nieuwe ontwikkelingen stimuleren we de aanleg van groen en natuurinclusief bouwen. Vanuit gezondheid is groen om de hoek van levensbelang.

Biologische en duurzame vormen van landbouw passen ook prima in De Groene Delta. Water en bodem zijn sturend voor het produceren van voedsel dat ook nog een lokaal wordt geproduceerd. Via onze Verordening Bomen, water en groen dragen we bij aan: - het beschermen van de veiligheid, gezondheid, het milieu, de landschappelijke en stedenbouwkundige waarden; - het behoud van het cultureel erfgoed en het beschermen van de biodiversiteit; - het beheer van: watersystemen; geobiologische en geothermische systemen en ecosystemen, natuurlijke hulpbronnen en natuurgebieden; - het voorkomen en beperken van overstromingen, wateroverlast en waterschaarste en - het instandhouden van beschermde houtopstanden. Om te zorgen dat gekoppeld aan ontwikkelingen ook zorggedragen wordt voor de realisatie van voldoende groen, hebben we in de Verordening het instrument van de groennorm opgenomen. Bij een ontwikkeling met een toename van de verharding van meer dan 500 m2, dient er een bepaald percentage groen gerealiseerd te worden. Hoeveel groen gerealiseerd dient te worden is afhankelijk van het type gebied. Daarnaast moet bij ontwikkelingen vanaf die omvang, ook voldaan worden aan de kwalitatieve biodoversiteitsscore. In de Verordening Bodem, water groen is dit uitgewerkt in een puntensysteem.

Voor uitwerking en achtergronden van het groenbeleid en de groennorm verwijzen we graag naar de beleidsdocumenten: - 's-Hertogenbosch groen en klimaatbestendig, incl. Verordening Bomen, water en groen - Groenstructuurplan Kiezen voor groen - Meer Bosch - Groenbeheerplan - Bomenbeleidsplan - Verordening Bomen, Water en Groen. 5

2.2 Cultuurhistorie Als gemeente ’s-Hertogenbosch willen we het erfgoed actief dienstbaar maken aan de ontwikkeling van de stad. Niet alleen als inspiratiebron voor de ruimtelijke kwaliteit, maar vooral ook ten dienste van de economische en sociale ontwikkeling. Hoe we dat doen hebben we uitgewerkt in beleid. Alweer ruim 10 jaar geleden, in 2012 hebben we onze Cultuurhistorische visie vastgesteld. Daarin keken we vooruit naar 2029. Een belangrijk jaar omdat het dan precies 400 jaar geleden is dat de stad werd ingenomen door de Staatse troepen van Frederik Hendrik en zo onderdeel werd van de Republiek der Verenigde Nederlanden. De Cultuurhistorische visie besteedt onder andere aandacht aan: • • • • • •

Actieve kennisuitwisseling tussen professionele en vrijwilligersorganisaties, Het toegankelijk maken van erfgoed voor het grote publiek door nieuwe media en nieuwe technieken, Inhoud geven aan begrippen zoals buurthistorie en buurtarcheologie, Aandacht voor het cultuurhistorisch landschap, Stimuleren van herbestemming van gebouwde monumenten, Een actieve benadering bij het subsidiëren van gemeentelijke monumenten.

Na 10 jaar is de visie aan herziening toe. Zowel de gemeentelijke uitbreiding met Nuland en Vinkel in 2015, de totstandkoming van de Erfgoedwet in 2016, de komst van de Omgevingswet en de urgente ontwikkelingen ten aanzien van duurzaamheid, klimaatbestendigheid en de energietransitie roepen steeds nadrukkelijker om een meer actuele en uitgesproken cultuurhistorische visie. De aandachtspunten uit de visie uit 2012 blijven van toepassing, maar daarnaast willen we ons meer gaan richten op het zichtbaar en beleefbaar maken van erfgoed. Zowel in de stedelijke als in de landelijke omgeving. Daarnaast willen we tot een meer duurzame monumentenzorg komen door het stimuleren van het gebruik van duurzame materialen en het toepassen van nieuwe technieken. Ook willen we de kennis die we opgedaan hebben met de herbestemming van monumentale panden delen en op dezelfde weg doorgaan. In 2024 gaan we van start met de actualisatie van de Cultuurhistorische visie. De cultuurhistorie in het buitengebied is onderdeel van de cultuurhistorische visie. Sinds de Erfgoedwet van 2016 wordt het belang van de aandacht hiervoor steviger benadrukt. Dit heeft in de gemeente ’s-Hertogenbosch geleid tot het uitvoeren van een historisch-geografische inventarisatie van het buitengebied.

De gemeente heeft de ambitie om de bestaande cultuurhistorische inventarisatie uit te werken om zo te komen tot functionele en betekenisvolle historische landschappen. Vervolgens zal van deze landschappen een karakterisering worden gemaakt en een waardering worden opgesteld. Door al deze informatie in een beleidsnota uit te werken kan in de toekomst de cultuurhistorie van het buitengebied bij ruimtelijke ontwikkelingen nauwkeuriger en zorgvuldiger worden meegenomen en meegewogen. Het geeft ontwerpers en initiatiefnemers in het buitengebied ook meer houvast en inspiratie bij het vormgeven van nieuwbouwplannen en gebiedsontwikkelingen. 6

Voor de uitwerking en achtergronden rondom het huidige beleid voor cultuurhistorie verwijzen we naar de Cultuurhistorische visie 2012, Op weg naar 2029 rijk verleden – kansrijke toekomst.

2.3 Archeologie In onze Archeologische beleidsnota uit 2008 hebben we uitgewerkt hoe de archeologische waarden en verwachtingen binnen de gemeentegrenzen planologisch worden beschermd door ze op te nemen in bestemmingsplannen. Tevens is erin aangegeven welke vrijstellingsgrenzen er worden gehanteerd voor de verschillende archeologische eenheden en hoe de gemeente omgaat met de beoordeling van archeologische onderzoeksrapporten. Omdat we als gemeente ’s-Hertogenbosch ook een eigen archeologisch depot hebben, is in de beleidsnota ook vastgelegd hoe met de opslag van archeologisch materiaal en documentatie wordt omgegaan. Tot slot wordt een voorzet gegeven voor het aanwijzen van gemeentelijke archeologische monumenten. Als vervolg hierop zijn in 2022 15 nieuwe gemeentelijke archeologische monumentterreinen, in zowel de binnenstad als het buitengebied aangewezen. Omdat de archeologische beleidsnota inmiddels 15 jaar oud is, werken we aan een actualisering. Hierin worden die onderdelen die goed werken en waar in de loop van de tijd draagvlak voor is verkregen, gehandhaafd. Tevens worden de gebieden die in 2015 bij de gemeente ’s-Hertogenbosch kwamen (Nuland en Vinkel met buitengebied) nu formeel opgenomen op de archeologische waarden en verwachtingskaarten en in het archeologische beleid.

Tot slot worden, waar mogelijk, de archeologische vrijstellingsgrenzen verruimd en de verwachtingen scherper gedefinieerd waardoor voor sommige gebieden de onderzoekplicht vervalt. Voor de uitwerking en achtergronden rondom het huidige beleid voor archeologie verwijzen we naar de Archeologische beleidsnota uit 2008. Gericht op de uitvoering van het beleid voor erfgoed (cultuurhistorie en archeologie) hebben we een aantal (subsidie)verordeningen opgesteld: -

Erfgoedverordening 's-Hertogenbosch (2018): deze biedt ons een passend juridisch kader om het waardevolle erfgoed te onderzoeken, te documenteren en te beschermen. Subsidieverordening Restauraties gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden 's-Hertogenbosch (2010) Subsidieregeling Haarbaarheidsonderzoeken herbestemming monumenten (niet woonhuizen) gemeente 's-Hertogenbosch

2.4 Beheer openbare ruimte Met ons beleid voor en het werken aan het beheer van de openbare ruimte dragen we bij aan het behouden en versterken van de huidige kwaliteiten en maatschappelijke waarden. We werken aan het dichterbij brengen van onder andere de volgende doelen voor de stad: 7

Actieve stad: stimuleren bewegen, toegankelijkheid, gebruik recreatieve voorzieningen; Natuurlijke stad: ecologische structuren, biodiversiteit, klimaatopgaven;

-

Cultuurhistorische stad: beheer en onderhoud cultuurhistorische highlights op een hoger niveau; Economische, vitale stad: bereikbaarheid, innovatieve ontwerpen; Leefbare woonstad: schoon, heel en veilig, participatie van inwoners.

Om werkzaamheden in de openbare ruimte op elkaar af te stemmen, werk met werk te kunnen maken en om onnodige overlast te voorkomen, werken we met een Integraal UitvoeringsProgramma Openbare Ruimte (UPOR). Voor uitwerking en achtergronden verwijzen we graag naar het Beleidsplan Beheer openbare ruimte 2016 – 2025.

2.5 Welstandsbeleid Via ons welstandsbeleid werken we aan het behouden en versterken van de beeldkwaliteit van de leefomgeving. Dit betekent in ieder geval dat de bestaande architectonische kwaliteit behouden moet worden. Ook stimuleren we hoogwaardige architectuur. In ons welstandsbeleid en bij het stimuleren van een goede beeldkwaliteit houden we rekening met: -

onderscheidende kwaliteiten van bouwwerken zoals stijlkenmerken en de karakteristiek van reeds aanwezige bebouwing, de openbare ruimte, het landschap en de stedenbouwkundige context.

In ons welstandsbeleid streven we naar een aanvaardbare samenhang tussen architectonische vormen en de te vervullen functies. Keuze van materiaal, detaillering en kleur moet zorgvuldig plaatsvinden. We streven naar hoge ambities bij de keuzes rondom en uitwerking van maten en verhoudingen, van ruimten, volumina en vlakverdelingen, en het gebruik van het materiaal, de textuur, kleur en licht (architectonische middelen). Een gebouw moet een positieve bijdrage leveren aan de kwaliteit van de omgeving. Voorkomen moet worden dat elementen worden toegevoegd die het beeld verstoren. Voor achtergronden en een (gebiedsgerichte) uitwerking verwijzen we graag naar de het Geactualiseerde Welstandsbeleid uit 2011.

2.6 Hoogbouwbeleid Hoogbouw kan ingezet worden als middel om bestaand stedelijk gebied te intensiveren. We willen echter voorkomen dat voor 's-Hertogenbosch unieke en beeldbepalende skylines verdwijnen. In ons hoogbouwbeleid hebben we op basis van waardevolle zichtlijnen zones aangegeven waar hoogbouw vermeden moet worden om de bestaande beeldkwaliteit te beschermen. Voor de achtergronden en de verdere uitwerking verwijzen we graag naar de Nota Hoogbouw.

8

2.7 Reclame in de openbare ruimte In april 2020 is de Beleidsnota Reclame in de openbare ruimte vastgesteld. Deze richt zich op het bewaken van de kwaliteit van de openbare ruimte, het bewaken van veilige verkeersroutes en het verduurzamen van infrastructuur gerelateerd aan vormen van reclame. De beleidsnota richt zich in totaal op een 8-tal beleidslijnen. De belangrijkste beleidslijnen hierin in het kader van de omgevingsvisie zijn: - Het bewaken van de kwaliteit van de openbare ruimte; - Het bewaken van de verkeersveiligheid in relatie tot reclame-uitingen langs verkeersroutes; - Verduurzaming van reclameobjecten Voor uitwerking en achtergronden verwijzen we graag naar de Beleidsnota Reclame in de openbare ruimte.

2.8 Goede ordening van de ondergrond Om te komen tot een goede ordening van de (infrastructuur in de) ondergrond hebben we in de Algemene Verordening Ondergrondse Infrastructuren 's-Hertogenbosch 2023’ (AVOI) vastgesteld. Deze heeft tot doel: -

het zorgen voor ordening in de ondergrond, het voorkomen van overlast en het minimaliseren van de maatschappelijke kosten.

In de AVOI wordt bepaald onder welke voorwaarden we ondergrondse infra toestaan in het openbaar gebied. Voor uitwerking en achtergronden verwijzen we graag naar de Algemene Verordening Ondergrondse Infrastructuren 's-Hertogenbosch 2023 en de daarbij behorende uitwerkingsdocumenten op het gebied van kabels en leidingen.

Koepelthema Bodem & water sturend 2.9 Klimaatadaptatie & groenblauwe structuren De stad van de toekomst is een groene stad. We streven ernaar dat de stad zelf in staat is om wateroverlast en hitte op te vangen. We willen een soortenrijke stadsnatuur, dichtbij onze inwoners en we willen de relatie van de stad met het buitengebied versterken. Onze ambitie is een gezonde, groene, natuur- en waterrijke gemeente die klimaatbestendig is in 2050. Deze ambitie hebben we uitgesproken in het document 's-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig. Dit hebben we vervolgens uitgewerkt in Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig. Hierin is opgenomen hoe we via bestaande en nieuwe groenblauwe structuren, diverse actuele grote opgaven rondom het bodem-, water- en ecologisch systeem aan kunnen pakken. Dit betekent: 9

Het toepassen van het sponsprincipe; Het ontwikkelen van een robuust netwerk van groenblauwe structuren;

-

Het vergroten van de biodiversiteit.

Hierbij houden rekening met de verstedelijkingsdruk, die de opgaven nog een stuk complexer maakt. Bij de uitwerking in de gebiedspaspoorten richten we ons op de volgende ambities en opgaven: •

•

•

•

•

•

Verbeteren biodiversiteit: groenblauwe structuren en de gebiedseigen biodiversiteit wordt versterkt op alle schaalniveaus. We benaderen ’s-Hertogenbosch als symbiotische stad, en zien de stad als ‘groene rots’; er moet gezorgd worden voor een robuust tot fijnmazige groene dooradering in de stad en een robuuste structuur van natte groen- en natuurgebieden in en rond de stadgroenblauwe structuren; op de hogere zandgronden moet het Brabants mozaïeklandschap ontwikkeld worden en groenblauwe structuren binnen en tussen stad en land moeten verbonden worden. Bestrijden van droogte: langdurige droogte mag niet leiden tot structurele schade aan bebouwing, funderingen, wegen, groen, water en vitale of kwetsbare functies, dit betekent dat rekening gehouden moet worden met grondwaterbestanden en zoetwaterbeschikbaarheid; bij nieuwe ontwikkelingen wordt verharding geminimaliseerd en de hoeveelheid groen gemaximaliseerd; hergebruik van water, zuinig gebruik van drinkwater en het verbeteren van de waterkwaliteit wordt gestimuleerd; we hanteren als voorkeursvolgorde: besparen en hergebruik, infiltreren en vasthouden, bergen en dan pas afvoeren.

Voorkomen hittestress: ook tijdens hitte moet de gebouwde omgeving een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving bieden, zoals via schaduw op verblijfsplekken en routes, kleine afstand tot groene, koele verblijfsplekken, het gebruikmaken van warmtewerende oppervlakten, het ervoor zorgdragen dat vitale en kwetsbare functies & groenvoorzieningen bestand zijn tegen hitte en het watersysteem moet bestand zijn tegen oplopende (water)temperaturen. Garanderen waterveiligheid: de gebouwde omgeving mag niet of nauwelijks gevolgen ondervinden van overstromingen in buitendijks gebied, vanuit het regionale watersysteem en door dijkdoorbraken. De gebouwde omgeving moet hierop voorbereid zijn. Voorkomen wateroverlast: hevige neerslag mag niet leiden tot waterschade aan gebouwen, aan boven- en ondergrondse infrastructuur en aan voorzieningen. Daarnaast moeten kwetsbare en vitale functies en voorzieningen beschikbaar en bereikbaar blijven. Dit betekent het benaderen van ’s-Hertogenbosch als spons, het hanteren van een integrale aanpak en de voorkeursvolgorde zoals benoemd bij ‘bestrijden van droogte’. Leven met ’t groen: groen- en waterstructuren bieden ruimte aan beleving, ontmoeting, bewegen, sporten, spelen en recreëren. Inwoners worden gestimuleerd om bij te dragen aan een toekomstbestendige omgeving. Bij inrichting wordt de identiteit benadrukt.

Er zijn gebiedspaspoorten uitgewerkt voor 6 stedelijke zones en 5 landelijke zones. Hierbij staan de bovenstaande ambities centraal. De gebiedspaspoorten geven inzicht in de ambities, knelpunten en gebiedsgerichte oplossingen. Hiermee vormen ze een leidraad én nieuwe inspiratie voor groene en klimaatbestendige ruimtelijke ontwikkelingen en voor de uitvoering van projecten. De gebiedspaspoorten worden gebruikt om nieuwe projecten te definiëren en te

10

prioriteren. Bij gebiedsontwikkelingen geven we de gebiedspaspoorten als uitgangspunt mee aan externe partners zoals projectontwikkelaars en woningcorporaties. De gebiedspaspoorten zijn voor een belangrijk deel gebaseerd op bestaande beleidslijnen en uitgangspunten uit de volgende documenten. Graag verwijzen we voor achtergronden en toelichting naar die documenten. Naast het eerder genoemde document 's-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig en de uitwerking in de Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig zijn dat: • •

•

• •

•

• •

• •

Toekomstbeelden van het Bossche buitengebied, Gemeente ’s-Hertogenbosch, 2022, landschappelijke studie als input voor de omgevingsvisie. Bouwstenenboek Hoogwateraanpak ’s-Hertogenbosch (HoWaBo), Waterschap Aa en de Maas, 2022, als eerste vervolgstap voor de aanpak van hoogwater in ’s-Hertogenbosch en omgeving (HoWaBo II). Plan Water en Riolering 's-Hertogenbosch 2023-2028, Gemeente ’s-Hertogenbosch, 2022, aanpak voor opgaven rond wateroverlast en droogte voor riolering en hemelwatervoorzieningen. Waterstructuurplan ’s-Hertogenbosch, Gemeente ’s-Hertogenbosch, 2012 (dit document wordt vervangen door het Strategisch Water- en Groenverhaal 's-Hertogenbosch). Waterstad ’s-Hertogenbosch, Gemeente ’s-Hertogenbosch, 2009, strategie waarbij ruimtelijke ontwikkelingen en de voorwaarden voor een goed functionerend watersysteem kritisch en integraal tegen elkaar zijn afgewogen. (dit document wordt vervangen door het Strategisch Water- en Groenverhaal 's-Hertogenbosch). Natuur in de stad, een ecologische visie voor de stad, Gemeente ’s-Hertogenbosch, 2017, ecologische visie voor de stad met ambities voor een samenhangend natuurnetwerk in de stad.

Bomenbeleidsplan ’s-Hertogenbosch, Gemeente ’s-Hertogenbosch, 2017, op welke manier de gemeente omgaat met bomen Ecologische Stadsvisie ‘s-Hertogenbosch, Gemeente ’s-Hertogenbosch, 2015, ecologische stadsvisie die de kansen en mogelijkheden voor ecologie in de stad in beeld brengt. Fietsplan Den Bosch, Gemeente ’s-Hertogenbosch, 2003, visie op gezonde mobiliteit. Actieplan duurzame mobiliteit, Gemeente ’s-Hertogenbosch, 2020, maatregelen om onze mobiliteit meer duurzaam te maken.

Voor de kern van het beleid rondom natuur, groen & biodiversiteit zie koepelthema ‘Waardevol stad & land’.

2.10 Water & riolering We werken structureel aan een robuust water- en rioleringssysteem. Via ons beleid voor water en riolering dragen we bij aan een gezonde, groene, aantrekkelijke en klimaatbestendige leefomgeving. We streven hiervoor naar:

11

•

•

•

•

•

•

Hemelwater robuust en doelmatig verwerken: Er gaat niet onnodig schoon water naar de rioolwaterzuivering. Waar doelmatig, houden we hemelwater vast daar waar het valt. Hemelwater wordt hergebruikt of infiltreert lokaal, om verdroging tegen te gaan en het (stedelijk) groen in stand te houden. De druk op het rioolsysteem is beperkt, waardoor de kans op wateroverlast en overstorten klein is; Benutten van ruimte voor bovengrondse berging van hemelwater: De ruimte is groen ingericht. Dat helpt het hemelwater te verwerken en de zuivering te ontlasten. We vangen hemelwater op in wadi’s of parken, op groene daken of oppervlaktewater. Ondergrondse waterbergingsvoorzieningen zetten we alleen in als er geen andere mogelijkheden zijn; De onderhoudstoestand van het rioleringssysteem op een duurzaam peil: Inzameling en transport van afvalwater is gewaarborgd. Rioolvervanging en renovaties voeren we doelmatig uit. We gaan daarbij zuinig om met energie en middelen; Het zoveel mogelijk samengaan van rioolwerkzaamheden met klimaatadaptatiemaatregelen: Zo zorgen we voor een minder verharde inrichting van de ruimte. Dat beperkt de kans op wateroverlast en -onderlast. Rioolvervanging en renovaties grijpen we ook aan voor afkoppelen.

Uiteindelijk is op alle doelmatige locaties het verhard oppervlak afgekoppeld; Minimaal energiegebruik en gesloten grondstofkringlopen: Daarvoor houden we hemelwater zoveel mogelijk gescheiden van afvalwater. We sturen afvalwater meer gedoseerd richting de rioolwaterzuivering, om de inzet van RWZI ’s-Hertogenbosch als energiefabriek te faciliteren; Het versterken van particuliere initiatieven: Organisaties, bedrijven en bewoners werken actief mee aan een gezond, groen en klimaatbestendig ’s-Hertogenbosch. Als gemeente stimuleren we initiatieven en faciliteren waar mogelijk deze ambassadeurs.

Zie voor verdere uitwerking en achtergronden het Plan water en riolering.

Koepelthema Gezonde fysieke leefomgeving 2.11 's-Hertogenbosch duurzaam Als gemeente ’s-Hertogenbosch willen we een schone, gezonde, veilige, groene, klimaatbestendige en CO2-neutrale gemeente zijn, die bereikbaar is voor iedereen via schoon, slim en veilig vervoer en waar de maximale waarde van grondstoffen wordt benut (in 2050). Graag verwijzen we naar de documenten Nota Duurzaam 's-Hertogenbosch en het Duurzaamheidsakkoord voor hoe we deze ambitie beogen te bereiken.

2.12 Milieu Via de verschillende sporen van het milieubeleid dragen we bij aan het voorkomen van overlast en hinder en daarmee aan een gezondere leefomgeving. Milieuoverlast is een belangrijke factor voor het ontstaan van gezondheidsschade. Maar naast het beschermen van de gezondheid via een leefomgeving waarin geen of zo min mogelijk overlast en hinder bestaat, kan via de 12

inrichting van de leefomgeving ook gewerkt worden aan het verbeteren van de gezondheid. Denk aan het zorgdragen voor voldoende groen en openbare ruimten die uitnodigen tot bewegen en waar mensen zich fijn voelen. Maar denk bijvoorbeeld ook aan het beperken van het autogebruik en zodanig inrichten van de openbare ruimte dat mensen zoveel mogelijk fietsen of wandelen. Of het zorgdragen voor goed bereikbare voorzieningen op loop- of fietsafstand. Daarnaast is natuurlijk het ervoor zorgen dat zoveel mogelijk mensen mee kunnen doen aan de samenleving via werk of hobby’s, mensen zich niet eenzaam voelen en mensen een gezonde woning hebben van groot belang voor het werken aan gezondheidswinst. Ook werken we samen met bijvoorbeeld de zorginstellingen en andere partners aan een compleet (bereikbaar) voorzieningennetwerk en allerlei ondersteuningsmogelijkheden. Deze onderwerpen en het beleid dat daarop gericht is, komt aan de orde bij de andere ontwikkellijnen. Vanuit allerlei beleidsvelden en invalshoeken wordt dus gewerkt aan een gezonde leefomgeving en het verbeteren van de gezondheid. Hierna komt puntsgewijs het bestaande milieubeleid aan de orde. Geluidskwaliteit Om de leefomgevingskwaliteit van ’s-Hertogenbosch verder te verbeteren, proberen we te veel aan geluid te verminderen.

Dit kan door in te zetten op het behouden van de geluidskwaliteit en het waar mogelijk verbeteren ervan. Geluidskwaliteit moet vroeg in het afwegingsproces meegenomen te worden, waar mogelijk worden hierbij de voorkeurswaarden aangehouden. Zie de documenten Nota Duurzaam 's-Hertogenbosch, het Actieplan geluid en de Nota hogere grenswaarden geluid 2010 voor de verdere uitwerking en achtergronden van ons geluidsbeleid. Bodemkwaliteit We proberen de kwaliteit van de bodem optimaal te houden. We gaan voor een gezonde en vitale bodem en ondergrond met een goede balans tussen benutten en beschermen. We streven naar het beheersbaar maken van de bodem (en grondwater)vervuiling, het voorkomen van de terugloop van kwaliteit van de bodem en het beschermen van het grondwater. Waar nodig wordt de bodemkwaliteit verbeterd en geschikt gemaakt voor gewenst gebruik. Hiernaast stimuleren we het hergebruik van grond binnen de gemeente. Via de Verordening bodemsanering streven we ernaar om de risico's voor het grondwater als grondstof voor de drinkwatervoorziening maximaal weg te nemen. Zie de Nota Duurzaam 's-Hertogenbosch, de Beleidsregels bodem, de Nota bodembeheer 20192024 & bodemkwaliteitskaart, de Nota bodembeheer PFAS & bodemkwaliteitskaart PFAS Noord-Brabant en de Verordening bodemsanering voor de verdere uitwerking en achtergronden van ons bodembeleid.

Luchtkwaliteit Om de leefomgevingskwaliteit in en van ’s-Hertogenbosch verder te verbeteren, werken we aan een verdere verschoning van de lucht. We streven ernaar om in 2030 aan de luchtkwaliteitsnormen van de World Health Organization (WHO) te voldoen. Als gemeente hebben we het schone lucht akkoord getekend, met de bijbehorende ambitie om in 2030 minimaal 50% gezondheidswinst ten opzichte van 2016 te halen voor de negatieve gezondheidseffecten afkomstig van binnenlandse bronnen. Om bij te dragen aan een schonere 13

lucht zetten we ook in op een toename van elektrisch verkeer, schone en slimme bevoorrading, deelmobiliteit, zero-emissie openbaar vervoer en inclusieve toegang tot mobiliteit in de gemeente. Zie de Nota Duurzaam 's-Hertogenbosch en het Schone Lucht Akkoord voor de verdere uitwerking en achtergronden van het beleid rondom luchtkwaliteit. Externe veiligheid Veiligheid voor onze inwoners vinden we van groot belang. We streven naar duurzaam beheersbare veiligheid rond uitgaan en evenementen; een veilig winkelgebied en bedrijventerreinen; minder branden; minder slachtoffers en minder schade; risico gericht werken; en extra aandacht voor externe veiligheidsrisico’s in de spoorzone. Zie de Nota Duurzaam 's-Hertogenbosch, het Integraal Veiligheidsplan 2019-2022 en het Uitvoeringskader externe veiligheid (inclusief Oplegger d.d. 25 maart 2025) voor de verdere uitwerking en achtergronden van ons beleid rondom externe veiligheid. Daarnaast verwijzen we graag naar het koepelthema ‘Vitale, zorgzame en veilige samenleving’ voor andere aspecten rondom integrale veiligheid. Geurbelasting We streven naar een zorgvuldige omgang met geurbelasting, afgestemd op gebieden en aanwezige en beoogde functies. In de Verordening geurhinder en veehouderij gemeente 's-Hertogenbosch 2008 en de Geurverordening van de voormalige gemeente Maasdonk 2011 is de geurbelasting verder uitgewerkt.

Graag verwijzen we hiernaar. Antennebeleid Het plaatsen van een vrijstaande antennemast is alleen mogelijk wanneer binnen het zoekgebied (gebied waarbinnen een antenne-installatie dient te komen om de mobiele connectiviteit te verbeteren) geen mogelijkheden zijn voor vergunningvrije plaatsing. Wanneer een vrijstaande mast wordt geplaatst, dan moet deze zo goed mogelijk worden ingepast in de omgeving (zo beperkt mogelijk zichtbaar). Bij een vergunningsaanvraag dient ook een Bossche Omgevingsdialoog gevoerd te worden. Het beleid maakt onderscheid tussen functies van gebieden. In gebieden met restrictief beleid wordt alleen medewerking verleend bij een vergunningplichtige antenne als de mobiele connectiviteit in het geding is en aangetoond is dat er geen andere adequate oplossing gevonden kan worden in een gebied met faciliterend beleid. Zie het document met het Antennebeleid voor verdere uitwerking en achtergronden. Afval We streven naar het behoud van de waarde van grondstoffen. Grondstoffen in bestaande ketens moeten efficiënt, milieuvriendelijk en hoogwaardig benut worden. Nieuw(e) (gewonnen) grondstoffen moeten waar mogelijk duurzaam geproduceerd worden, hernieuwbaar zijn en/of algemeen beschikbaar. Het is onze ambitie om in 2030 50% minder primaire grondstoffen te gebruiken dan in 2019, en in 2050 de maximale waarde van grondstoffen te benutten.

Dit betekent dat dan de producten circulair zijn, gebieden anders ingericht worden en een andere manier van consumeren wordt bevorderd. Gekoppeld aan de ambities rondom het 14

afvalstoffenbeleid, streven we ook naar een hoge klanten-tevredenheid en het blijvend behoren tot de koplopergroep kosten afvalstoffenheffing. Zie de Nota Duurzaam 's-Hertogenbosch, onze Afvalvisie 2020, de Afvalstoffenverordening en het Grondstoffenakkoord voor de verdere uitwerking en achtergronden van het beleid rondom afvalstoffen.

2.13

(Beleids)Opgaven ontwikkellijn Groots vergroenen

De Gebiedspaspoorten Groen en klimaatbestendig zijn in 2024 vastgesteld. De komende periode zijn we hard aan de slag om de hierin opgenomen ambities dichterbij te brengen. Zoals via het in ontwikkeling zijnde Uitvoeringsprogramma Groen en klimaatbestendig en het in de praktijk toepassen en uitwerken van de opgenomen strategieën voor de gebiedstypen. Bij iedere gebiedsontwikkeling of project is het van belang dat het relevante gebiedspaspoort meegenomen wordt als onderlegger en uitgangspunt. Hiernaast signaleren we de volgende beleids(actualisatie) opgaven voor de ontwikkellijn ‘Groots vergroenen’ om de komende periode verder bij te kunnen dragen aan de ambities en ontwikkellijnen uit de Omgevingsvisie: •

•

• • •

• •

• 15

De grote opgaven als verstedelijking, energietransitie, het klimaatbestendig maken van onze stad en de verdere digitalisering, hebben een enorme impact op de ondergrond. Om al deze opgaven waar te kunnen maken is een goede indeling van de ondergrond van belang. Om hiervoor te zorgen gaan we de komende periode aan de slag met nieuw beleid. Goede voorbeelden zijn het Bodemenergieplan dat nu opgesteld wordt voor de Noordelijke Spoorzone, maar denk ook aan de gevolgen van warmtenetten en de verzwaring van het elektranet. Ons Beleidsplan Beheer openbare ruimte heeft een looptijd tot en met 2025. We starten in 2024 met de voorbereiding van Groenbeheerplan. Deze zal in 2026 gereed zijn. Momenteel wordt gewerkt aan de actualisatie van het archeologisch beleid. In 2024 gaan we aan de slag met de actualisatie van de Cultuurhistorische visie uit 2012. Als uitwerking hiervan gaan we aan de slag met een beleidsnota gericht op cultuurhistorie in het buitengebied. De verrichtte cultuurhistorische inventarisatie voor het buitengebied vormt hiervoor het startpunt. In de vorm van een Nota Verdichting gaan we aan de slag met de actualisatie van onder andere de Nota Hoogbouw. Als gemeente hebben we verschillende regelingen en afspraken met beleid, beheer en gebruik van de gemeentelijke begraafplaatsen. We werken eraan om deze samen te brengen in één beleidsplan.

In dit beleidsplan beschrijven we de visie op het beleid voor de gemeentelijke begraafplaatsen in de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Het vormt de basis voor het gebruik en beheer van deze begraafplaatsen en voor de gemeentelijke verordeningen die voor deze begraafplaatsen gelden. Het opstellen van actueel beleid op het gebied van duurzaamheid.

Op het gebied van het beleid en regelgeving rondom de diverse milieuaspecten is als gevolg van de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024 veel gewijzigd. Het grootste deel van de wet- en regelgeving rondom de milieuthema’s is geïntegreerd in de Omgevingswet. Dit heeft effect op ons gemeentelijk beleid en regelgeving. We hebben hiervan een eerste inventarisatie gemaakt. Dit betekent in ieder geval al voor de volgende drie milieuthema’s: - Externe veiligheid: als gevolg van het gewijzigde wettelijk kader wordt gewerkt aan een herziening van het beleid. - Geur: Het wettelijk kader is gewijzigd. Op nationaal en provinciaal niveau loopt een onderzoek naar de houdbaarheid van de huidige geurnormering. Als gemeente wachten we de resultaten hiervan af alvorens we onze normen heroverwegen en aan de slag gaan met nieuw beleid. - Geluid: Het wettelijk kader is gewijzigd. Er wordt een programma actieplan geluid opgesteld. Daarnaast gaat worden gewerkt aan een herziening van het beleid. Daarbij worden ook de resultaten van de Milieueffectrapportage (MER) voor de geluidsregels uit de bruidsschat meegenomen.

16

3. Ontwikkellijn Bouwen aan generaties en ons beleid Via ons beleid werken we aan het dichterbij brengen van de ambities en ontwikkellijnen uit de Omgevingsvisie. Dit hoofdstuk gaat in op de beleidsdocumenten die relevant zijn voor de ontwikkellijn ‘Bouwen aan generaties’. Alleen de hoofdlijnen worden beknopt aangestipt. Voor uitwerking en achtergronden wordt verwezen naar de beleidsdocumenten zelf. Deze zijn benoemd in de tekst en onderstreept weergegeven.

Koepelthema Duurzame verstedelijking 3.1 Wonen Onze inwoners zijn trots op hun woonplaats en blijven hier graag wonen. Ook buiten ’sHertogenbosch zien mensen onze gemeente als een aantrekkelijke omgeving om te wonen. Dat komt onder andere door: (economische) verbondenheid met de Randstad en de Brabantse stedenrij, uitstekende bereikbaarheid, rijke cultuurhistorie, dynamische Spoorzone, een breed palet aan woonbuurten en dorpen met ieder een eigen karakter, ontspannen en soms spannend wonen, hoogwaardige en goed bereikbare natuur- en cultuurlandschappen en hoogwaardige stedelijke voorzieningen. Ons woonbeleid hebben we opgenomen in de Woonvisie. We streven naar het toekomstbeeld dat het in ’s-Hertogenbosch ontspannen wonen, werken en verblijven is en blijft, in een sterke stad met leefbare wijken en dorpen. Hierbij hebben onze inwoners een woning die zoveel mogelijk aansluit bij hun woonwensen en mogelijkheden. Als belangrijke hoofdopgave zien we dat de woningmarkt onder druk staat. De betaalbaarheid en beschikbaarheid van woningen sluit niet altijd aan bij de woonwensen en mogelijkheden van inwoners. Om met deze en ook andere opgaven aan de slag te gaan, werken we langs de volgende lijnen: 1. Passend en betaalbaar wonen voor iedereen.

Waarbij onze ambitie is: o dat het zoveel als mogelijk een vrije keuze is hoe je woont; o betaalbare woonlasten; o voldoende passend aanbod voor doelgroepen die het nu lastig hebben op de woningmarkt; o doorstromen naar een nieuwe woning makkelijker maken; o voldoende diverse woonoplossingen voor specifieke doelgroepen, die naast een woning ook bepaalde zorg- en/of ondersteuning nodig hebben. 2. Leefbare en inclusieve buurten. Waarbij onze ambitie is: o de woning als thuisbasis om vanuit samen te leven, te werken en voor elkaar te zorgen; o een breed palet aan aangename woonbuurten, met elk een eigen karakter en binnen de buurt een divers woningaanbod in type, eigendomsvorm en prijsklasse; 17

dat ook kwetsbaren hun thuisbasis vinden in inclusieve buurten, verspreid over de gemeente; o buurten met voldoende veerkracht en draagkracht o het leggen van slimme koppelingen tussen fysieke- en sociaalmaatschappelijke vraagstukken op buurtniveau. 3. Toekomstbestendige en duurzame woningvoorraad. Waarbij onze ambitie is: o een duurzame en flexibel aanpasbare woningvoorraad; o meer wooncomfort, een gezondere woning en betaalbare woonlasten; o een woningvoorraad die aansluit bij de veranderende huishoudenssamenstelling en hun woonwensen; o flexibele en aan te passen woningen. 4. Strategisch innovatief woonprogramma. Waarbij onze ambitie is: o een grote verscheidenheid van aantrekkelijke woonmilieus met voldoende passende en betaalbare woningen voor verschillende doelgroepen; o een meer ontspannen en diverse woningmarkt, door het toevoegen van nieuwe woningen en beter benutten van de bestaande woningvoorraad; o het stimuleren van het eigenzinnige en innovatieve karakter van de gemeente; o inzetten op innovatieve bouwconcepten; o bijdragen aan betaalbaar wonen en differentiatie binnen wijken en dorpen; o bijdragen aan sterke, aantrekkelijke en diverse woonmilieus. o

Voor de verdere uitwerking en achtergronden verwijzen we graag naar onze Woonvisie. Via onze verordeningen werken we aan het dichterbij brengen van onze ambities. Zie hiervoor: de Huisvestingverordening, de Huisvestingverordening splitsing omzetting, de Huisvestingverordening selectieve woningtoewijzing, de Huisvestingverordening woonwagenstandplaatsen, en de Doelgroepenverordening betaalbare woningbouw ’sHertogenbosch. Voor de huisvesting van arbeidsmigranten hebben we een specifiek beleidskader uitgewerkt. We vinden het belangrijk dat er voldoende en goede huisvesting is voor arbeidsmigranten die in de gemeente werkzaam zijn, met aandacht voor het welzijn van de gehuisveste personen, de verhouding tot de woon- en leefomgeving en het beheer van de locatie. De arbeidsmigrant heeft tijdens zijn verblijf in Nederland recht op deugdelijke huisvesting. Er is een grote opgave. Huisvesting van short- en midstay arbeidsmigranten in reguliere woningen lost de opgave niet op. Het legt een te groot beslag op de woningvoorraad en leidt derhalve tot concurrentie met regulier woningzoekenden. Uitgangspunt is dat arbeidsmigranten zoveel mogelijk moeten worden gehuisvest in bestaande gebouwen. Ook is het wenselijk om een bepaalde mate van spreiding over gebieden aan te houden.

Gekeken kan bijvoorbeeld worden naar kamerbewoning onder bepaalde voorwaarden, huisvesting op randen van bedrijventerreinen en aan randen van woonwijken. Graag verwijzen we naar het beleidskader ‘Ruimtelijke beleidsregels huisvesting arbeidsmigranten gemeente ’s-Hertogenbosch’ waarin de beleidskeuzes en beleidsregels opgenomen zijn waaraan initiatieven voor de huisvesting voor arbeidsmigranten moeten voldoen.

3.2 Duurzame verstedelijking Samen met de corporaties hebben we het Duurzaamheidsakkoord gesloten. Deze richt zich op de verduurzaming van het wonen in de buurten en wijken binnen de gemeente. Als betrokken partijen zetten we ons naar vermogen in om de (huur)woningen en de woonomgeving te 18

verduurzamen. In het Duurzaamheidsakkoord hebben we afspraken opgenomen voor de periode tot circa 2025. In deze periode richten we ons op 7/32e deel van de gehele ambitie tot aan 2050. 4 principes staan hierbij centraal: - niet meer en sneller stoffen uit de aardkorst in het milieu brengen dan de natuur het kan verwerken; - niet meer en sneller chemische/ natuurvreemde stoffen in het milieu brengen dan het kan verwerken; - breken natuur niet sneller af dan die tijd nodig heeft om te herstellen; - en geen dingen doen waardoor mensen beperkt worden in het vervullen van hun fundamentele behoefte. De ambitie dat in 2050 de woonwijken (woningen én woonomgeving) volledig duurzaam zijn: CO2- en energieneutraal, circulair en klimaatbestendig. Voor verdere uitwerking en achtergronden verwijzen we graag naar het Duurzaamheidsakkoord.

Koepelthema Volop ruimte voor cultuur & ontmoeting 3.3 Winkels Ons detailhandelsbeleid hebben we opgenomen in de Detailhandelsvisie uit 2023. We richten ons hiermee op: - het bereiken en behouden van een toekomstbestendige detailhandelsstructuur, - waarin ondernemers de ruimte krijgen om in te spelen op veranderingen, - waarin de wensen van inwoners en bezoekers worden bediend en - waarin we als gemeente streven naar duurzame en kwalitatief hoogwaardige voorzieningen voor iedereen. Met deze ambitie draagt de Detailhandelsvisie bij aan: - de leefbaarheid in de wijken en buurten, door het op peil houden van het voorzieningenniveau, - zelfstandigheid/zelfredzaamheid van onze bewoners, door waar mogelijk te zorgen dat voorzieningen nabij en bereikbaar zijn, - sociale cohesie, doordat voorzieningen veelal ook een ontmoetingsfunctie hebben en - ruimte voor ondernemerschap. Het hoofduitgangspunt van de Detailhandelsvisie is dat we als gemeente de komende jaren voornamelijk inzetten op het verbeteren van de kwaliteit van de bestaande structuur. In principe is er geen fysieke uitbreidingsruimte binnen de sector, gezien de teruglopende vraag naar fysiek winkelvloeroppervlak. Alleen in specifieke gevallen is d.m.v. maatwerk enige uitbreiding van de structuur mogelijk, bijvoorbeeld in de nieuwe ontwikkelgebieden van de Spoorzone.

Voorwaarde daarbij is dat dit ondersteunend moet zijn aan de gebiedsontwikkeling. Met e Detailhandelsvisie richten we ons vooral op het verbeteren van de kwaliteit en uitstraling van de winkelgebieden in de wijken. Deze wijkwinkelcentra spelen vaak een belangrijke rol in de leefomgeving van veel inwoners. Naast het voorzien in dagelijkse boodschappen, vervullen ze ook een sociaalmaatschappelijke functie als plek voor ontmoeting en dragen ze bij aan leefbaarheid voor en zelfraadzaamheid van inwoners in de buurt. Het initiatief voor de beoogde kwalitatieve 19

opwaardering van de wijkwinkelcentra leggen we in eerste instantie bij de ondernemers en vastgoedeigenaren zelf. Samenwerking is daarbij een essentiële voorwaarde. Hierbij zien we als gemeente ook voor onszelf een rol zien in de samenwerking, door bij ontwikkelplannen vanuit winkelgebieden een bijdrage te leveren in de vorm van kwaliteitsverbetering van de openbare ruimte. Voor verdere uitwerking hiervan en achtergronden verwijzen we graag naar onze Detailhandelsvisie.

3.4 Cultuur We hebben ons cultuurbeleid uitgewerkt in de Cultuurnota, die in ieder geval nog tot en met 2028 geldt. We streven naar ‘een aantrekkelijk, vernieuwend en inclusief cultureel klimaat, waarop we verder kunnen bouwen aan de Cultuurstad van het Zuiden. Een aansprekend, prikkelend en divers cultureel aanbod, toegankelijk voor alle inwoners’. In ons cultuurbeleid is, ook ruimtelijk gezien, meer en explicietere aandacht voor de ontwikkeling van het makersklimaat de belangrijkste aanpassing. Denk hierbij aan de rol van de creatieve sector bij gebiedsontwikkeling en placemaking. Onze ambitie is een kwalitatief en vernieuwend aanbod dat Bosschenaren én bezoekers van buiten de gemeente trekt. En een aanbod dat bijdraagt aan de levendigheid en de leefbaarheid van onze gemeente. Om dit aanbod te kunnen ontwikkelen, willen we niet alleen de ruimte voor culturele instellingen borgen, maar vooral ook ruimte aan individuele kunstenaars, makers, ontwerpers, stadmaker en andere creatievelingen in onze stad bieden. Ateliers, broedplaatsen en vrije ruimte zijn hierin voorwaardelijk. Via drie lijnen werken we aan het dichterbij brengen van deze ambitie: - Via het versterken van het profiel; - Via het vernieuwen van het aanbod; - Via het verbinden van mensen.

Voor de uitwerking en achtergronden verwijzen we graag naar de Cultuurnota 2019 Cultuur maakt mensen (opgemaakt) (s-hertogenbosch.nl) .

3.5 Horeca Ons horecabeleid hebben we uitgewerkt in de Horecavisie. We streven naar: - een diverse en kwalitatief hoogwaardige horecasector, - die past binnen het bourgondische en gastvrije karakter van onze gemeente en - die in functies en uitstraling goed aansluit op de karaktervolle binnenstad, de unieke stad-landverbindingen en bijbehorende groenblauwe kwaliteiten. Met deze ambitie draagt de horecavisie bij aan ruimte voor ontmoeting en ontspanning voor inwoners en bezoekers en geven we ondernemers de kans en de ruimte om in te spelen op ontwikkelingen in de vorm van vernieuwende en unieke concepten. Met de Horecavisie richten we ons voornamelijk op het behoud van de huidige kernkwaliteiten, in combinatie met toevoegen van nieuwe kwaliteiten. Diversificatie en vernieuwende concepten zijn hiervoor cruciaal. Zeker in de historische binnenstad is veel horeca aanwezig en is er weinig 20

ruimte voor uitbreiding. De ruimte voor uitbreiding voor horeca die er nog is in de brede binnenstad, moet vooral ingezet worden voor diversificatie van het aanbod en moet bijdragen aan de gebiedsontwikkeling in nieuwe ontwikkellocaties in de Spoorzone (zoals het Innovatiekwartier, EKP-Noord en de Bossche Stadsdelta). Het gemoedelijke en kleinschalige karakter van de Bossche horeca moet behouden te worden. Dit sluit goed aan op het karakter en de uitstraling van onze stad en gemeente. Ook in onze wijken en dorpen is (in beperkte mate) versterking van horeca voorstelbaar. Dit moet bijdragen aan het bevorderen van ontmoeting en ontspanning. Specifiek in het buitengebied en bij plassen, parken en andere groene en blauwe locaties in onze gemeente zien we kansen voor horecaconcepten, die op inspelen op en gebruikmaken van de groene en blauwe kwaliteiten. Hierbij geldt wel dat het zorgvuldig ingepast moet worden, op een wijze die goed is voor zowel de binnenstad als het buitengebied. Voor de uitwerking en achtergronden verwijzen we graag naar de Horecavisie. Ook hebben we terrasregels opgesteld, waarin opgenomen is onder welke voorwaarden terrassen in de openbare ruimte worden toegestaan. Hierbij maken we onderscheid tussen drie typen terrassen: gevelterras, eilandterras en seizoensterras (deze laatste betreft een pilot).

Voor de complete set regels verwijzen we naar de Terrasregels ’s-Hertogenbosch 2023.

3.6 Toeristische Visie ‘s-Hertogenbosch Het toerisme groeit. Met de Toeristische visie zetten we een belangrijke stap om ’sHertogenbosch als toeristische trekpleister te versterken. De toeristische visie ’s-Hertogenbosch heeft als ambitie dat het toeristisch bezoek en -verblijf aan ’s-Hertogenbosch blijft groeien en om iedereen in de gemeente ’s-Hertogenbosch te laten profiteren van toerisme. We zetten ons in om ’s-Hertogenbosch te ontwikkelen als toekomstbestendige bestemming, waarbij het bezoek van toeristen bijdraagt aan de welvaart en het welzijn van onze inwoners. Uitgangspunt is: de juiste persoon, op de juiste plek, op het juiste moment. Toerisme zal de komende decennia een veel grotere impact hebben op populaire bestemmingen, zoals op ’s-Hertogenbosch. Het is te verwachten dat de buitenlandse toerist onze stad ook gaat ontdekken. Met de toeristische visie werken we naar een betere balans waarbij we onze stad en dorpen aantrekkelijker willen maken voor onze inwoners en bezoekers en tegelijkertijd ’s-Hertogenbosch ook een fijne plek is en blijft om te wonen, te werken en te recreëren. Hierbij nemen we de Bossche identiteit en kwaliteiten als vertrekpunt en zetten we toerisme in om onze ambities te realiseren. Er moet een ruim aanbod zijn van goed bereikbare en beleefbare voorzieningen dat optimaal aansluit bij de wensen van inwoners en bezoekers.

Dat vraagt om voldoende fysieke ruimte, zowel op het land als op en aan het water. Hierbij maximaliseren we de positieve effecten en beperken we de negatieve impact. We willen de juiste personen op de juiste plekken op de juiste momenten. Via zes strategische programmalijnen (erfgoed voor de toekomst, bewoners profiteren, kwalitatieve verblijfsbezoeker, toerisme van dichtbij, spreiding van toerisme en regionale productontwikkeling) werken we aan het versterken van kwalitatief toerisme en ’sHertogenbosch als populaire bestemming en verblijfplaats. 21