Bijlage 3 - Omgevingseffectrapportage (OER) Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch incl. bijlagen 1, 3 en 4

Mobiliteit vormt een ander belangrijk thema. Het centraal station van ’s-Hertogenbosch wordt ontwikkeld tot een plek waar vervoersmodaliteiten samen komen. Daarnaast worden bestaande (fiets- en wandel) infrastructuur versterkt. Door de inzet op een gezonde functiemix zijn voorzieningen in de directe leefomgeving van inwoners aanwezig. Onder andere voor de vergrijzende bevolking is het belangrijk dat voorzieningen in de nabijheid van de woonomgeving liggen. Ondanks dat er ingezet wordt op de ontwikkeling van een mobiliteitshub bij het centraal station is het niet duidelijk welke mobiliteitskeuze wordt gemaakt. De gemeente maakt niet bewust de keuze om bijv. in de openbare ruimte meer mogelijkheden te bieden voor langzaam verkeer en het gebruik van de auto te ontmoedigen. Uit de Leefomgevingsfoto komt naar voren dat een groot aandeel van de ongelukken in de gemeente spelen op de snelwegen. Daarnaast zijn er enkele kruispunten waar relatief veel ongelukken plaatsvinden. Er zijn verschillende wijken waar inwoners niet tevreden zijn met de verkeersveiligheid. Ook laat het landelijk beeld zien dat de daling in het aantal verkeersdoden is gestagneerd en dat het aantal verkeersgewonden juist toeneemt. In het Koersdocument worden deze ontwikkelingen niet meegenomen en bestaan er geen ambities expliciet voor de verkeersveiligheid.

3.6

Toonaangevende Datastad 3.6.1 Welke aspecten van de fysieke leefomgeving vallen onder deze ambitie en welke sub ambities zijn genoemd? Data en digitalisering worden steeds belangrijker. Met de aanwezigheid van onderwijs en het bedrijfsleven heeft de gemeente 's-Hertogenbosch de uitgangspunten voor verdere ontwikkeling op dit vlak in handen. De gemeente 's-Hertogenbosch zet zich in voor: • Het bouwen van lokale ecosystemen voor verdere interactie tussen het bedrijfsleven, de maatschappij en onderwijs; • Ruimte maken en begeleiding bieden aan dataondernemerschap; • Het werken aan een goede positie voor data-onderwijs op alle opleidingsniveaus. 4

PBL (2010) Bedrijvigheid en leefbaarheid in stedelijke woonwijken Bedrijvigheid_en_leefbaarheid_WEB.pdf (pbl.nl)

5

Wageningen Economic Research (2021) Agrarische productie ten behoeve van de korte keten. Een landelijke meting. 548279 (wur.nl)

Blad 47 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Data heeft betrekkingen op veel facetten van de gemeente 's-Hertogenbosch, zoals het bedrijfsleven, de bereikbaarheid, de economie, woningbouw en veiligheid. Met slimme (datagedreven) toepassingen kunnen oplossingen ontwikkeld worden voor maatschappelijke vraagstukken. Data wordt tastbaar in de publieke ruimte. Belangrijk is dat iedereen mee kan komen in de digitalisering. Daarom zet de gemeente 'sHertogenbosch zich in voor het versterken van digitale vaardigheden van inwoners (zoals in het onderwijs). Om de juiste werknemers te trekken zet de gemeente in op een hoogwaardig woonen leefklimaat.

3.6.2 Toets ambitie Toonaangevende Datastad De ambitie Toonaangevende datastad bevat een relatief abstract kader voor nieuwe ontwikkelingen, die in beginsel positief uit kunnen pakken voor onderdelen van het beoordelingskader. Hierbij tracht de gemeente om economische ontwikkelingen (zoals het aantrekken van passend personeel), landschappelijke ontwikkelingen (data zichtbaar maken) en sociale ontwikkelingen (iedereen moet mee kunnen komen in de digitalisering) vorm te geven. De gemeente ’s-Hertogenbosch streeft naar een verdere ontwikkeling van de datasector. Uit de Leefomgevingsfoto komt naar voren dat sinds 2015 het aantal banen in de datasector met ongeveer 1000 gegroeid is. Een groot aantal van de bedrijven in deze sector betreft eenmansbedrijven. Vooral de kleinere bedrijven zijn veelal aan huis gevestigd. Ook zijn er enkele grotere ICT-bedrijven in de gemeente aanwezig, De werkgelegenheid concentreert zich op de locaties waar grote ICT-bedrijven gevestigd zijn, zoals Pettelaarpark, de Brand en de Herven. Voor de toekomst van de datasector is het vooral belangrijk om meer beeld te krijgen wat voor ontwikkeling de gemeente voor ogen heeft. Hierbij kan gedacht worden aan wat voor grootte en type databedrijven de gemeente aan wil trekken; op welke manier dit type bedrijf past binnen de gemeente ’s-Hertogenbosch en of de gemeente inzet op de verdere ontwikkeling van bijv.

clusters van datageoriënteerde bedrijven. De ambitie op het gebied van onderwijs betreft de rol van educatie in de Toonaangevende Datastad. Er wordt geambieerd om lokale ecosystemen op te zetten voor interactie tussen het onderwijs, de maatschappij en het bedrijfsleven om met behulp van data te innoveren en deze innovaties vervolgens te implementeren om zo bij te dragen aan maatschappelijke opgaven. De JADS en het Innovatiekwartier vormen het kloppend hart van deze ecosystemen en er wordt gewerkt aan het uitbreiden van het aantal studenten en onderzoeksgebieden op kennisinstellingen van alle niveaus. Uit de Leefomgevingsfoto komt naar voren dat in de gemeente ’s-Hertogenbosch bovengemiddeld veel hoogopgeleiden wonen. De gemeente ’sHertogenbosch wil een woon- en leefklimaat bieden dat het aantrekkelijk maakt voor nieuwe werknemers en studenten om in de gemeente te blijven wonen. Daarnaast streeft de gemeente naar een goede positie in het data-onderwijs op alle opleidingsniveaus. De gemeente heeft daarmee oog voor de belangrijke rol die studenten en werknemers van alle achtergronden hebben voor de economie van ’s-Hertogenbosch. Binnen de ambitie Toonaangevende datastad zet de gemeente 's-Hertogenbosch een koers uit in de richting van data en informatie. Deze koers kan in potentie veel aspecten van het werken, leren en leven in de gemeente beïnvloeden.

Hiervoor is wel een verdere uitwerking van de ambities en acties benodigd. Hierbij kan gedacht worden: • Op welke manier creëert de gemeente actief ruimte aan dataondernemerschap? • Hoe zien de lokale ecosystemen voor interactie tussen het bedrijfsleven, de maatschappij en het onderwijs eruit?

Blad 48 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

•

Op welke manier vult de gemeente de inzet om een hoogwaardig woon- en leefklimaat in?

De uitgangspunten kunnen een hele goede manier zijn om op meerdere onderdelen van het beoordelingskader positieve effecten te realiseren. Data en informatie bieden kansen om de gezondheid van inwoners te versterken; de bereikbaarheid van de stad te verbeteren en economische ontwikkeling vorm te geven. Omdat het ontwikkelingen zijn die niet alleen fysiek en tastbaar zijn, is het ingewikkeld om heldere kaders en beleidsambities te ontwikkelen. Dit maakt het ook ingewikkeld om een adequate beoordeling doen. Daarom geldt dat de ambitie van “Toonaangevende datastad” onderhevig kan zijn aan minder tastbare trends en ontwikkelingen in de toekomst, waar de gemeente goed zicht op moet blijven houden.

3.7

Cultuurstad van het zuiden 3.7.1 Welke aspecten van de fysieke leefomgeving vallen onder deze ambitie en welke sub ambities zijn genoemd? De gemeente zet in op een verdere ontwikkeling van de status van ’s-Hertogenbosch als cultuurstad van het Zuiden. Dit doet de gemeente door: • Tijdelijke ontwikkelingen te faciliteren; • Cultuur deel te maken van (gebieds)ontwikkeling; • Te werken aan de ambitie om verschillende cultuurinstellingen naar het internationale podium te brengen; • Een duurzame verbinding tussen culturele ambities, de samenleving en het bedrijfsleven te stimuleren. • Cultuur-, productie-, en evenementenmilieus te creëren verspreid over de gemeente met de binnenstad als middelpunt. • De verdere vormgeving van de Linie 1629 als cultuurhistorische structuur om de landschappelijke verbinding tussen stad en landvorm te geven en te laten zien hoe water onze cultuur beïnvloedt; • Opgaves in het buitengebied gebundeld oppakken om zo te werken aan een hernieuwd waardevol (cultuur)landschap; • Cultuurhistorisch kapitaal te benutten en zo de eigenheid te versterken door hergebruik van bebouwing i.p.v. te slopen.

3.7.2 Toets ambitie Cultuurstad van het zuiden Binnen de ambitie Cultuurstad van het zuiden staat het cultuurhistorische landschap en het culturele leven in de gemeente ’s-Hertogenbosch centraal. Het culturele leven biedt kansen voor recreatie en toerisme. In de gemeente ’s-Hertogenbosch zijn binnen de sector Cultuur, sport en recreatie meer sectoren aanwezig dan in andere gemeenten met 100.000 tot 300.000 inwoners. Door ’s-Hertogenbosch nog meer te profileren, ook op een internationaal podium, kunnen kansen ontstaan om deze sector in de gemeente ’sHertogenbosch te vergroten. Evenementen zijn ook belangrijk voor de onderlinge ontmoeting van inwoners. Hierdoor draagt de ambitie Cultuurstad van het zuiden ook bij aan sociale contacten, ontspanning en zingeving. Uit de Leefomgevingsfoto komt naar voren dat circa de helft van de 65-plussers en volwassenen in de gemeente ’s-Hertogenbosch te maken heeft met eenzaamheid. Hiervoor bestaan verschillende oorzaken, zoals het sociale netwerk, maatschappelijke oorzaken of individuele oorzaken. Om bepaalde doelgroepen te bereiken is een bredere blik op het sociale leven van de Bosschenaar nodig.

Blad 49 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Het culturele leven biedt kansen voor recreatie en toerisme. In de gemeente ’s-Hertogenbosch zijn binnen de sector Cultuur, sport en recreatie meer sectoren aanwezig dan in andere gemeenten met 100.000 tot 300.000 inwoners. Door ’s-Hertogenbosch meer te profileren, ook op een internationaal podium, kunnen kansen ontstaan om deze sector in de gemeente ’sHertogenbosch te vergroten. Met de ambitie Meest gastvrije stad van Nederland zet de gemeente in op behoud en versterking van bestaande kwaliteiten van de gemeente, zoals de recreatieve waarde van de binnenstad. Het aantal horecavestigingen is in de periode 2010 naar 2022 toegenomen van 415 naar 770. In dezelfde periode is het aantal vestigingen in de cultuur, sport en recreatie toegenomen van 865 naar 1335.6 De coronacrisis had een grote invloed op het aantal bezoekers van de binnenstad van ’s-Hertogenbosch. Er kwamen minder mensen naar de binnenstad, en de mensen die kwamen, kwamen minder vaak terug. Voor de coronacrisis, in 2019, was het economisch effect van de binnenstad 420 miljoen euro. In 2021 was het bijna 182 miljoen euro. Toerisme in de binnenstad heeft zich daarmee niet compleet herstelt na de coronacrisis. Het cultuurhistorische landschap van ’s-Hertogenbosch vormt ook een focus van de ambitie Cultuurstad van het Zuiden. Uit de Leefomgevingsfoto komen twee ontwikkelingen naar voren.

Enerzijds staan landschap en cultuurhistorie steeds meer in de aandacht en worden landschap en cultuurhistorie als meerwaarde gezien voor ontwikkelingen. Anderzijds, bestaat er een grote druk op de ruimte in het licht van verschillende opgaven (woningbouw, energietransitie) waardoor landschappelijke en cultuurhistorische waarden onder druk kunnen komen te staan. De gemeente ’s-Hertogenbosch zet in op behoud en verdere ontwikkeling van cultuurhistorische waarden. Het uitgangspunt hiervoor is dat het landschap van nu de cultuurhistorie van de toekomst vormt. Hierom legt de gemeente de nadruk op hergebruik in plaats van sloop en staat cultuur centraal bij gebiedsontwikkeling. Dit vormt een belangrijk uitgangspunt voor de manier waarop ’s-Hertogenbosch opgaven, zoals de woningbouw, kan invullen. Een wezenlijke invulling over het behoud en de ontwikkeling van cultuurhistorische waarden blijft echter uit. De bepaling dat ‘cultuur centraal moet staan bij gebiedsontwikkeling’ is positief, maar zal in de praktijk lastig uitvoerbaar zijn, omdat daar geen duidelijke richtlijnen voor bestaan. De gemeente ’s-Hertogenbosch wil verdere handen en voeten geven aan de energietransitie. Dit vraagt om slimme oplossingen en lokale duurzaam opgewekte energie. In woonwijken wordt de energietransitie lokaal ingepast, maar ook langs grote infrastructuur kunnen duurzame energiebronnen geplaatst worden.

De gemeente gebruikt op deze manier een benadering waarbij duurzame energie op verschillende plekken terug kan komen, passend bij het lokale karakter. Er is aandacht voor de landschappelijke en cultuurhistorische waarden van de gemeente. De overkoepelende ambitie is dat de gemeente in 2045 klimaatneutraal is. Deze ambitie vraagt om grote stappen op het vlak van energiebesparing, maar ook voor de opwek van duurzame energie. De uitwerking van de manier waarop ’s-Hertogenbosch duurzame opwekking vormgeeft, is ook onderdeel van andere bestuurlijke processen, zoals het opstellen van de RES, en bestaande plannen en kaders, zoals de Duurzame polder, de Visie energielandschap en het Bestuursakkoord 2022. De gemeente richt zich op het invullen van de opgaven in het buitengebied om zo te komen tot een hernieuwd waardevol (cultuur)landschap. Het Koersdocument zet hiermee een koers uit maar schuift wezenlijke keuzes over de manier waarop voor zich uit, bijvoorbeeld over de indeling van het buitengebied (waar wordt ruimte geboden aan landschappelijk wonen?), de 6

CBS, 2022 Vestigingen van bedrijven, bedrijfstak, gemeente StatLine - Vestigingen van bedrijven; bedrijfstak, gemeente (cbs.nl)

Blad 50 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

agrarische sector (zijn nevenactiviteiten mogelijk? Hoe geeft de gemeente sturing aan duurzame of arbeidsintensieve voedselproductie) of waterberging (wat is het toekomstbeeld voor waterberging in het buitengebied?). Weliswaar wordt er uitgesproken dat er wordt gewerkt aan een hernieuwd (cultuur)landschap in het buitengebied. Maar concrete keuzes over bescherming en ontwikkeling blijven uit. Ook keuzes omtrent de mitigatie of inperking van de mogelijke effecten op de landschappelijke karakteristiek blijven uit.

3.8

Meest gastvrije stad van Nederland 3.8.1 Welke aspecten van de fysieke leefomgeving vallen onder deze ambitie en welke sub ambities zijn genoemd? De recreatieve functie van ’s-Hertogenbosch wordt meer en meer ontdekt door bezoekers uit het binnen- en buitenland. Daarnaast heeft de stad een centrumfunctie voor omliggende gebieden voor voorzieningen, zoals zorg, cultuur of onderwijs. Met de ambitie Meest gastvrije stad van Nederland zet de gemeente in op: • Kwaliteit, vernieuwing en diversiteit van het aanbod logies, horeca, retail, cultuur en evenementen voor inwoners en bezoekers; • Een goed leesbare binnenstad waar mensen hun weg gemakkelijk vinden; • Betere verbindingen en meer bijzondere plekken in het buitengebied om bezoekers ook daarheen te trekken; • Belevingsvolle routes in te richten, zoals de snelweg duurzaam in te richten in het kader van ‘Route de Soleil’; en • Duurzaam en passende manieren om door de gemeente te verplaatsen voor iedereen.

3.8.2 Toets ambitie Meest gastvrije stad van Nederland Met de ambitie Meest gastvrije stad van Nederland zet de gemeente in op behoud en versterking van bestaande kwaliteiten van de gemeente, zoals de recreatieve waarde van de binnenstad. Het aantal horecavestigingen is in de periode 2010 naar 2022 toegenomen van 415 naar 770. In dezelfde periode is het aantal vestigingen in de cultuur, sport en recreatie toegenomen van 865 naar 1335.7 Op het gebied van voorzieningenniveau profileert de gemeente zich als een centrumgemeente waar mensen uit de wijde omgeving zich naartoe begeven om gebruik te maken van de voorzieningen. In het Koersdocument stelt de gemeente zich ten doel om deze functie te behouden. Opvallend is dat hier niet verder gespecificeerd wordt om welke voorzieningen het precies gaat en hoe het deze functie wil versterken. Het verbeteren van de verbinding met het buitengebied en het inrichten van belevingsvolle routes biedt kansen voor het versterken van natuurtoerisme en -recreatie. Recreatieve activiteiten in de natuur, fietsen of wandelen, nemen in economisch belang toe. In de periode tussen 2013 en 2018 groeide de economische bijdrage van natuurgerichte recreatie met 40 procent. De top vier van landschappen welke aantrekkelijk zijn voor natuurrecreatie en -toerisme zijn: bos, duinen en strand, open natuur en openbaar groen8.

Het effect van de coronapandemie en de daardoor ontstane groei in natuurrecreatie in die periode is hiermee niet meegenomen in deze cijfers. 7

CBS, 2022 Vestigingen van bedrijven, bedrijfstak, gemeente StatLine - Vestigingen van bedrijven; bedrijfstak, gemeente (cbs.nl) 8 CBS. 2021 Economisch belang van recreatie in de natuur neemt toe Economisch belang van recreatie in de natuur neemt toe (cbs.nl)

Blad 51 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Door mobiliteit op een eigen Bossche manier in te vullen kunnen kansen gecreëerd worden om het toeristische karakter van ’s-Hertogenbosch te versterken. De inzet van de gemeente op betekenisvolle routes en passende mobiliteitsvormen bieden hier aanhakingspunten voor. De koers die de gemeente uitzet binnen de Meest gastvrije stad van Nederland heeft ook nog op verschillende vlakken uitwerking nodig. De volgende vragen bieden mogelijkheden om de ambities te verdiepen: • Wat is de diversiteit aan horeca, logies etc. die de gemeente voor ogen heeft? En op welke manier wil zij dit versterken? • Welke routes wil de gemeente betekenisvol inrichten? En aan de hand van welk thema/ welke thema’s? • Hoe zit het recreatieve netwerk van de toekomst eruit? Welke keuzes maakt de gemeente omtrent passende en duurzame mobiliteitsvormen?

3.9

De opgaven waar ’s-Hertogenbosch voor staat Uit de Bossche koers in het Koersdocument volgen verschillende opgaven waar de gemeente voor staat. Ook uit de voorgaande beoordeling van het Koersdocument aan de staat van de leefomgeving komen opgaven naar voren. In deze paragraaf wordt ingegaan op de gemeentebrede en gebiedsperceel specifieke opgaven die naar voren komen uit deze beide sporen.

3.9.1 Gemeentebrede opgaven Koersdocument In de Bossche koers in het Koersdocument identificeert de gemeente verschillende opgaven. Hieronder wordt kort ingegaan op elk van deze opgaven. - Verstedelijkingskoers: De koers voor de gemeente is het bouwen van voldoende woningen met kwaliteit voor diverse doelgroepen. Deze woningbouwopgave wordt voornamelijk ingericht door inbreiding en verdichting. Participatie vormt een belangrijke tool voor een goede belangenafweging en inpassing van projecten. Woningbouw kan daarnaast gebruikt worden om vernieuwing binnen wijken te bewerkstelligen. - Ontmoeting: Voor ontmoeting is het belangrijk om de nabijheid van voorzieningen te behouden. Daarnaast zet de gemeente in op het bevorderen van de functiemix in de leefomgeving en het werken aan aantrekkelijke langzaam verkeerroutes. - Slim, duurzaam en veilig bereikbaar: De gemeente wil inzetten op het ruimte bieden aan wandelaars en fietsers. Daarnaast wil de gemeente door duurzame bereikbaarheid te stimuleren op milieuthema’s, zoals geluid en luchtkwaliteit, voortgang creëren. Een voorbeeld hiervan is het faciliteren van ‘mobility as a service’(MAAS). De omgeving wordt zo ingericht dat ook meegegaan kan worden met nieuwe ontwikkelingen op het vlak van bereikbaarheid. - Een groene en klimaatbestendige gemeente: De gemeente wil het bodem- en watersysteem als basis nemen. Dit wordt o.a.

gedaan door het vasthouden van en voldoende ruimte bieden aan water. In stedelijk gebied wordt ingezet op extra vergroenen en de relatie tussen stedelijk en buitengebied door ecologische verbindingen te verbeteren. Zo wordt ingezet op toegankelijke, soortenrijke (stads)natuur voor bewoners. Verder wordt biodiversiteit behouden door ecologisch inrichten en beheren. - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal: De gemeente ’s-Hertogenbosch zet in op energieneutraliteit in 2045. Daarvoor wordt ingezet op verduurzaming van de

Blad 52 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

woningvoorraad, het opwekken van duurzame energie in combinatie met andere functies en het aanpassen van de energie-infrastructuur. - Toonaangevende datastad: De gemeente kiest hiervoor voor innovatie en het ontwikkelen van het Bossche data-ecosysteem. De samenwerking wordt gezocht met het onderwijs om het aantal studenten en onderzoeksgebieden binnen de data-economie uit te breiden. Data kan daarnaast een wezenlijke bijdrage leveren aan verschillende maatschappelijke vraagstukken die spelen. - Ruimte om te ondernemen: De gemeente zet in op een groei van het aantal banen in de gemeente ’s-Hertogenbosch. Ze wil hierbij zoeken naar oplossingen voor de ruimtevraag van ondernemers binnen bestaand gebied. De Bossche spoorzone wordt verder ontwikkeld en verder worden er een aantal uitleglocaties voor bedrijvigheid gerealiseerd. De gemeente wil perspectief bieden aan ruimtelijke veranderingen die qua uitstraling en imago aansluiten bij de aantrekkingskracht van de binnenstad. - Cultuurstad van het zuiden: De gemeente zet in op het blijvend versterken van de betrokkenheid van inwoners bij de cultuur. Hierbij wordt ingezet op het aanspreken van meer doelgroepen. Ook de cultuursector wordt verder ondersteund. Verder wordt er ingezet op het versterken van het cultuurhistorisch kapitaal van de gemeente en het aantrekken van meer bezoekers voor dag- en verblijfsrecreatie.

Uit deze koers volgen direct enkele opgaven, zoals de uitbreiding van de data-economie, de toegankelijkheid van groen voor inwoners en inzet op energieneutraliteit. Naast dat er direct uit het Koersdocument gemeentebrede opgaven naar voren komen, volgen uit de beoordeling van het Koersdocument ook diverse opgaven. Deze komen deels overeen met de opgaven die in het Koersdocument zijn opgenomen. Deels zijn het aanvullende opgaven. Uit de Bossche koers en de beoordeling van het Koersdocument zijn enkele leidende opgaven te benoemen, die in het verdere OER een plek krijgen. De volgende tabel geeft per thema weer welke leidende opgaven we meenemen in dit verdere OER.

Blad 53 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Leidende opgaven

Sociaal

Gezond heid

Natuurlijke leefomgeving

Bereik baarheid

Klimaat

Werken

Wonen

Hoeveel woningen moeten waar gebouwd worden om ook op lange termijn te zorgen voor voldoende woningen in de hele gemeente? Hoe zorgen we in de hele gemeente voor woningen met kwaliteit voor diverse doelgroepen? Hoe kan het voorzieningenniveau worden behouden op verschillende schaalniveaus, gemeente, regionaal en nationaal? Hoe kunnen extra woningen worden gebouwd met behoud en/of versterking van waarden en kwaliteiten, binnen en buiten stedelijk gebied? Hoe behouden we binnen de beperkte milieuruimte we voldoende ruimte voor bedrijvigheid én zorgen we voor voldoende werkgelegenheid? Hoe zorgen we voor een levendige functiemix binnen de gemeente? Hoe kan je data-economie en innovaties stimuleren en inzetten voor maatschappelijke vraagstukken? Wat is nodig om de transitie van de landbouw verder te brengen zodat deze hand in hand gaat met opgaven op het gebied van leefbaarheid en klimaatdoelstellingen? Hoe kan de gemeente blijvend inzetten op versterken en zichtbaar maken van toerisme en recreatie? Waar en hoe geven we invulling aan de wateropgave? Hoe zet de gemeente in op vermindering van de emissie van broeikasgassen? Hoe zorgen we ervoor dat Den Bosch in 2045 klimaatneutraal is? Wat is nodig om te komen tot volledig circulaire gemeente in 2050? (NL-doelstelling) Hoe wil de gemeente zorgdragen voor een omgeving die past bij de ontwikkelingen op gebied van duurzame mobiliteit

en bereikbaarheid? Op welke ontwikkelt de verkeersveiligheid zich? Op welke manier zet de gemeente in op het versterken van en soortenrijk groen in stedelijk gebied, verbetering van ecologische verbindingen tussen stedelijk gebied en buitengebied en behouden van biodiversiteit in de gemeente? Hoe kan de gemeente het belang van landschappelijke en cultuurhistorische waarden voor de inwoners en de stad bij ruimtelijke ontwikkelingen meenemen? Op welke manier zet de gemeente in op gebruik van bodem en water als sturende principes bij ruimtelijke inrichtingsvraagstukken? Hoe kan de gemeente inzetten op stimulering van een gezonde leefstijl van inwoners? Hoe kan de gemeente inzetten op hinderbeperking en verbetering van gezondheid op plekken waar het achterloopt? Hoe kan de gemeente ontmoeting tussen diverse doelgroepen faciliteren? Hoe kan de gemeente de veiligheid vergroten en de criminaliteit verminderen?

3.9.2 Opgaven per gebiedsperceel Om de Leefomgevingsfoto van waarde te laten zijn voor de gebiedsvisies zijn ook conclusies op gebiedsniveau getrokken. Voor perceel 1, de Binnenstad, zijn de volgende conclusies uit de Leefomgevingsfoto naar voren gekomen: • De binnenstad van ’s-Hertogenbosch vormt een regionaal voorzieningenpunt. • De WOZ-waarde in de binnenstad ligt hoger dan in de wijken binnen de ring, maar lager dan in de wijken buiten de ring en het buitengebied. • De leefbaarheid in de binnenstad is overwegend goed gescoord. • De toeristische positie van de binnenstad is sterk. Wel is de positie de afgelopen jaren tijdens de Covid-pandemie afgenomen.

Blad 54 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

• • • • •

Er bestaan aandachtspunten voor klimaatverandering. Er is relatief weinig groen en veel verstening aanwezig. Door het badkuipeffect vormt in dit perceel de wateropgave een aandachtspunt. Een aandachtspunt vormt behoud van de bereikbaarheid en lokaal spelen er aandachtspunten voor de verkeersveiligheid; De binnenstad is van grote cultuurhistorische waarde; In dit perceel bestaat een relatief grote milieubelasting op het vlak van geluid en luchtkwaliteit. Dit komt met name door het gemotoriseerde verkeer.

Voor perceel 2, de wijken binnen de ring, komen de volgende conclusies uit de Leefomgevingsfoto naar voren. • Relatief veel sociale huurwoningen in vergelijking met andere percelen. • Leefbaarheid is voldoende, maar slechter dan in andere percelen. Aandachtspunten zijn met name de hinder van autoverkeer op de snelwegen en bedrijventerreinen op de aanliggende wijken in perceel 2. • Grote delen van het perceel bestaan uit werklocaties. In dit perceel heeft de grotere industrie een plek. Het aantal mensen dat op de bedrijventerreinen werkt is (in aantal personen/ha) stabiel tot toenemend. • De beperkte resterende milieuruimte geeft aandachtspunten voor zowel het realiseren van wonen als uitbreiding van bedrijven(terreinen) • In dit perceel is sprake van een sterk versteende omgeving, voornamelijk in het westelijk deel. Dit hangt ook samen met het sterke hitte-eiland effect, ook in vergelijking met andere percelen. • Door het badkuipeffect vormt in dit perceel de wateropgave een aandachtspunt. • Bereikbaarheid over het algemeen goed. Het perceel ligt gunstig ten opzichte van grote infrastructuur en OV-haltes. • Relatief grote ontevredenheid onder inwoners over de verkeersveiligheid. Ook zijn er relatief veel verkeersongevallen t.o.v. wijken buiten de ring en de dorpen. • Op bedrijventerreinen bestaat een aandachtspunt voor de aanwezigheid van groen.

• In het kader van de KRW is er een waterkwaliteitsopgave. • Meeste buurten scoren goed op beweegvriendelijke omgeving. Minder dan de helft van de inwoners van de wijken Noord en West voldoen echter aan de beweegrichtlijn. In de wijken Zuidoost en Graafsepoort voldoet meer dan de helft van de inwoners aan de beweegrichtlijn. Voor perceel 3, de wijken buiten de ring, komen de volgende conclusies uit de leefomgevingsfoto naar voren. • Wijken staan er relatief goed voor. Er spelen weinig aandachtspunten. • Aandachtspunt is wel de relatief hoge milieubelasting door de ligging nabij de snelwegen (en de invloed daarvan op geluid en de luchtkwaliteit) en overlast door geurbronnen in het buitengebied. • In de wijken is er een relatief eenzijdige woningvoorraad. Daarom spelen er aandachtspunten voor de diversiteit van de woningvoorraad (zoals sociale huur). • Opgave voor het behoud van de bereikbaarheid en het verduurzamen van de mobiliteit. • Opgave voor klimaatrobuuste omgeving. Er is weinig groen aanwezig op bedrijventerreinen en ook in dit perceel kan er bijgedragen worden aan de wateropgave. Voor perceel 4, het buitengebied en de dorpen, zijn de volgende ontwikkelingen in de Leefomgevingsfoto beschreven:

Blad 55 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

•

• • • • •

In de wijken is er een relatief eenzijdige woningvoorraad. Daarom spelen er aandachtspunten voor de diversiteit van de woningvoorraad (zoals sociale woningbouw). Voorzieningen staan steeds verder onder druk Er bestaat een opgave voor dorpen en buitengebied om (duurzaam) bereikbaar te blijven en worden; In het westelijk buitengebied bestaat een overstromingsrisico; Aandachtspunt vormt voor beweegvriendelijkheid van de leefomgeving Nabijheid van landbouw zorgt voor kansen (werkgelegenheid, lokale producten, kringloop) en uitdagingen (geurhinder, biodiversiteit).

Blad 56 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

4 4.1

Groeiscenario’s en invalshoeken Inleiding: onderzoek vanuit groeiscenario’s en invalshoeken Voor onderzoek van leidende opgaven is het belangrijk dat eerst de uitgangspunten voor het onderzoek bepaald worden. Twee belangrijke uitgangspunten zijn: • Van welk groeiscenario voor ’s-Hertogenbosch wordt uitgegaan ? ’s-Hertogenbosch groeit en zal dit blijven doen. ’s-Hertogenbosch is door zijn ligging, historie en kwaliteiten een gemeente met sterke aantrekkingskracht en trekt nieuwe bewoners aan. Deze groei heeft gevolgen voor ruimtelijke keuzes. Van belang is te weten hoeveel groei er verwacht wordt en waar deze een plek krijgt. • Vanuit welke optiek/invalshoek worden leidende opgaven bekeken ? Opgaven kunnen vanuit verschillende invalshoeken ingevuld worden (bijvoorbeeld vanuit sociale vraagstukken of vanuit klimaatopgaven of vanuit economisch perspectief). Benadering vanuit verschillende invalshoeken kan tot verschillende ruimtelijke keuze leiden. In dit hoofdstuk wordt daarom eerst een verkenning gedaan naar groeiscenario’s. Vervolgens worden een viertal invalshoeken beschreven voor het onderzoek naar de leidende opgaven in Hoofdstuk 5: • Bossche Buurtstad”, waarbij in de ontwikkeling de Bosschenaar centraal staat. • “Bossche Moerasdraak”, waarbij in de ontwikkeling de klimaat- en duurzaamheidsopgaven en het principe “bodem en water sturend” centraal staan.

• “Bossche Wereldstad”, waarin uitgegaan wordt van een voorzetting van de huidige wijze van economische ontwikkeling van de gemeente. • “Bossche Innovatiestad”, waarin sterk ingezet wordt op een nieuwe data- en innovatiegedreven economie en leefomgeving. Omdat de verschillende invalshoeken ook effect kunnen hebben op de keuze in de wijze waarop de gemeente groeit, zijn de invalshoeken ook al meegenomen in het onderzoek naar de groeiscenario’s.

4.2

Intermezzo: verkenning groeiscenario’s Woningbouw als belangrijke opgave ’s-Hertogenbosch groeit en blijft dat de komende jaren doen. ’s-Hertogenbosch is door zijn ligging, historie en kwaliteiten een gemeente met sterke aantrekkingskracht en trekt nieuwe bewoners aan. De behoefte aan nieuwe woningen is groot, ook in ’s-Hertogenbosch. De gemeente wil graag aan deze behoefte voldoen. Daarbij moet rekening gehouden met de veranderde en veranderende woningbehoefte. Enerzijds vraagt de vergrijzing om meer woningen voor ouderen, woningen die passen bij de behoefte en mogelijkheden van de ouderen en waaraan, als nodig, zorg gekoppeld kan worden. Anderzijds vraagt gezinsverdunning met steeds meer 1 en 2 persoonshuishoudens om meer betaalbare kleinere woningen specifiek ingericht in deze doelgroep. Maar ook de bestaande vraag naar betaalbare 1 gezinswoningen met voldoende ruimte voor kinderen en als het kan grondgebonden met en tuin blijft bestaan. Tot slot wil de gemeente zich regionaal, bovenregionaal en nationaal profileren en wil het nieuwe inwoners van buitenaf aantrekken. Naast kwantiteit (de hoeveelheid woningen) is ook kwaliteit van belang. De gemeente wil dat iedereen in ’s-Hertogenbosch zich thuis voelt, ongeacht de buurt, wijk of het dorp waar je woont.

Blad 57 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

De leefomgeving moet voor iedereen interessant zijn en er mede voor zorgen dat iedereen mee kan doen met ook oog voor kwetsbare inwoners. Iedereen moet gelijke kansen krijgen op het gebied van de woningmarkt en een fijne woonomgeving kunnen hebben, zowel fysiek als mentaal. Wonen in ’s-Hertogenbosch is populair. De woningbouwmix vraagt om woningen die aansluiten bij de wensen en mogelijkheden van huidige en nieuwe inwoners en bij het karakter van wijken en dorpen. Inschatting groei ‘s-Hertogenbosch Huidige situatie In de huidige situatie heeft ’s-Hertogenbosch ca. 150.000 inwoners verdeeld over ca. 76.000 huishoudens (CBS, 2023). Ervan uit gaande dat een huishouden staat voor een woning, betekent dit 76.000 woningen, met een gemiddelde bezetting van ca. 2 pp per woning/huishouden. Referentiesituatie 2035 De prognose van het CBS is dat het inwoneraantal van ’s-Hertogenbosch in 2035 ca. 170.000 inwoners betreft, een groei van ca. 20.000 (13%) ten opzichte van nu. De gemeente bouwt hiervoor ca. 11.000 woningen tot 2035. Conform het gemeentelijk beleid wordt hiervan het merendeel, ca 80% (8.000 woningen), in de stad ’s-Hertogenbosch gebouwd (de brede binnenstad en de wijken binnen de ring). 20% wordt in de wijken buiten de ring (met name in de Groote Wielen) gebouwd. Referentiesituatie 2050 Voor 2050 wordt door het CBS een inwoneraantal van ca. 180.000 ingeschat, en groei van ca.

30.000 (+20%) ten opzichte van nu. Het aantal verwachte huishoudens neemt toe tot ca. 93.000, een groei van ca. 17.000 (22%) ten opzichte van nu. Door gezinsverdunning neemt het aantal personen huishouden af van ca 2 naar ca 1,95 persoon per huishouden. Voortgaand op de ontwikkeling tot 2035 worden de ca. 6.000 duizend extra woningen tussen 2035 en 2050 vooral in de brede binnenstad (ca. 4.000) gebouwd. In de wijken binnen de ring en het buitengebied en de dorpen worden ieder ca. 1.000 woningen extra gebouwd. De referentiesituatie 2050 is voor de Omgevingsvisie en daarmee dit OER het uitgangspunt.

Tabel 4.1 geeft een overzicht van de verdeling van extra woningen tot 2035 en 2050 in de verschillende deelgebieden van de gemeente Tabel 4.1 Extra woningen in de referentiesituatie tot 2035 en 2050 ten opzichte van nu

Deelgebied

Tot 2035

2035-2050

Totaal tot 2050

Brede Binnenstad Wijken binnen de ring Wijken buiten de ring Buitengebied en dorpen Totaal ‘s-Hertogenbosch

+ 6.000 + 2.000 + 3 000

+4.000 +1.000

+ 10.000 + 3.000 + 3.000 + 1.000 +17.000

+11.000

+1.000 +6.000

Groeiscenario ’s-Hertogenbosch in OER: groei naar 200.000 inwoners in 2050 Als extra groeiscenario voor 2050 wordt een groei tot ca. 200.000 inwoners in 2050 genomen, een extra groei van ca. 20.000 inwoners en ca. 10.000 huishoudens/woningen ten opzichte van de ca. 180.000 inwoners en 93.000 huishoudens/woningen in de referentiesituatie 2050 (

Blad 58 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Tabel 4.2).

Blad 59 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Tabel 4.2 Overzicht van extra woningen in het groeiscenario 2050 per invalshoek

Deelgebied

Toename Referentie situatie 2050 t.o.v. Huidig

Brede Binnenstad Wijken binnen de ring Wijken buiten de ring Buitengebied en dorpen Totaal ‘s-Hertogenbosch Totaal aantal inwoners Totaal aantal huish. / won.

+ 10.000 + 3.000 + 3.000 + 1.000 +17.000 180.000 93.000

Toename Groeiscenario 2050 t.o.v. Huidig Buurtstad + 9.450 (35%) + 6.750 (25%) +5.400 (20%) + 5.400 (20%)

Moerasdraak Wereldstad + 17.550 (65%) + 9.450 (35%) + 8.100 (30%) + 4.050 (15%) +1.080 (4%) + 2.700 (10%) + 270 (1%) + 10.800 (40%) +27.000 200.000 (+20.000, + 11%) 103.000 (+10.000, +11%)

Innovatiestad + 16.200 (60%) + 4.050 (15%) + 2.700 (10%) + 4.050 (15%)

“Gedachtenverkenning” naar verdere groei ’s-Hertogenbosch tussen 2035 en 2050 Om inzicht te krijgen in de mogelijkheden en aandachtspunten bij verdere groei van ’sHertogenbosch en de eventuele consequenties voor keuzes in de Omgevingsvisie nu, is een “gedachten-verkenning” gedaan naar een fictieve “schaalsprong” naar 250.000 inwoners in 2050. Dit zou een groei betekenen van 70.000 inwoners (+40%) ten opzichte van de verwachte groei van ’s-Hertogenbosch in de referentiesituatie 2050. Rekening houdend met verdere gezinsverdunning naar 1,8 inwoner per huishouding, zou het aantal huishoudens en dus benodigde woningen toenemen tot 138.000, een groei van 45.000 (+50%) ten opzichte van het verwachte aantal in de referentiesituatie 2050. In de gedachtenverkenning is in drie fictieve groeiscenario’s bekeken wat mogelijkheden en aandachtspunten zijn van een schaalsprong: • Groei met name in de brede binnenstad en langs het spoor (uitgaande van extra treinstations en opwaardering/intensivering van de bestaande stations; • Verspreide groei binnen de bestaande rode contouren; • Verspreide groei op het gehele grondgebied, ook buiten de rode contouren in het buitengebied. Tabel 4.3 geeft een overzicht van de spreiding van de groei voor de gedachtenverkenning. Tabel 4.3 Overzicht van de spreiding van de groei bij een schaalspong van ‘s-Hertogenbosch

Ref 2050

Brede Binnenstad Wijken binnen de ring Wijken buiten de ring Buitengebied/Dorpen

Toename t.o.v. huidig +10.000 +3.000 +3.000 +1.000

Toename huishoudens Totaal huishoudens Toename inwoners Totaal aantal inwoners

+17.000 93.000 +30.000 180.000

Groei langs OV

Groei binnen rode contouren

Verspreide groei

Extra toename t.o.v. referentie 2050 (180.000 inw., 93.000 huish.)

+15.000 +16.000 +8.000 +6.000

33% 36% 18% 13%

+15.000 +15.000 +12.000 +3.000

33% 33% 27% 7% +45.000 138.000 +70.000 250.000

Blad 60 van 227

+10.000 +10.000 +10.000 +15.000

22% 22% 22% 33%

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Kansen en aandachtspunten geconcentreerde groei Brede binnenstad en langs spoor Voor een geconcentreerde schaalsprong in de Brede binnenstad en langs het spoor zijn nieuwe stations en intensivering van bestaande stations nodig aangevuld met intensieve mogelijkheden voor het vervoer van en naar de stations. Het versterkte OV-netwerk, in combinatie met de ontwikkeling van zowel gestapelde als grondgebonden woningbouw, resulteert in een uniek woonsegment in de regio, waar voldoende voorzieningen aanwezig zijn en er sprake is van grote diversiteit. In de Brede Binnenstad ontstaat een hoogwaardige leefomgeving waar het voorzieningenniveau door toenemende vraag wordt versterkt (zowel versterking van bestaande voorzieningen als toevoeging van nieuwe voorzieningen) en steeds meer voorzieningen worden gedeeld. Omdat de ruimte beperkt is, is hoogbouw en multifunctioneel ruimtegebruik noodzakelijk. Het compact bouwen stimuleert klimaatneutraal bouwen. De ontwikkeling langs de OV-knooppunten zorgt ervoor dat ook de voorzieningen in de wijken en dorpen profiteren van de toenemende bevolking. De uitbreiding van het OV-netwerk en de ontwikkeling van woningbouw nabij OV-knooppunten leiden tot een verbetering van de OV-bereikbaarheid. Bovendien biedt dit kansen voor de ontwikkeling van deelmobiliteit.

De aanzienlijke toename van de OV-bereikbaarheid is te danken aan het feit dat door verdichting meer mensen in de nabijheid van stations gaan wonen, evenals de realisatie van nieuwe stations, waardoor ook de bestaande inwoners van bepaalde wijken dichter bij een station komen te wonen. Daarnaast wordt lopen en fietsen verder gestimuleerd. Een robuust openbaar vervoernetwerk oefent een grotere aantrekkingskracht uit op de beroepsbevolking, met name in opkomende sectoren zoals innovatie en datagedreven bedrijvigheid. De ontwikkeling van woningbouw vermindert de afstand tussen woningen en bedrijvigheid, terwijl een efficiënt openbaar vervoersysteem het vestigingsklimaat voor bedrijvigheid stimuleert. Door de uitbreiding van het OV-netwerk en de ontwikkeling van woningbouw nabij OV-knooppunten neemt de congestiedruk als gevolg van autoverkeer af. Een efficiënt OV-netwerk stimuleert dagelijks bezoek van inwoners aan de binnenstad en bevordert het meerdaagse bezoek van toeristen van buiten de gemeente, aangezien een groter gebied met het OV goed bereikbaar wordt. Het realiseren van stations en de groei rondom deze stations heeft lokaal een negatieve invloed op het aanwezige openbaar groen. In de Brede Binnenstad neemt druk op de openbare ruimte toe waardoor er ook druk komt te staan op ontmoetingsplekken.

Daarentegen leiden nieuwe ontwikkelingen ook tot mogelijkheden voor de ontwikkeling van nieuw openbaar groen op locaties waar meer mensen (inwoners, forenzen, bezoekers) samenkomen. Bij de ontwikkeling van nieuw groen kan aandacht worden besteed aan de meerwaarde die dit groen kan hebben voor de gemeente. Het risico op hittestress is het grootst binnen bestaand stedelijk gebied, met name in de Brede Binnenstad, waar een deel van de woningbouwopgave plaatsvindt. Hierdoor neemt de druk op de beschikbare ruimte toe. De ontwikkelingen kunnen mogelijk een negatieve impact hebben op omliggende natuurgebieden, met name verstoring binnen NNB-gebieden. Naar verwachting is dit effect in dit scenario het grootst ten opzichte van de andere scenario’s. Niettemin bieden ontwikkelingen ook kansen om maatregelen te nemen ter versterking van de natuur ter plaatse en om bestaande knelpunten op het gebied van natuur op te lossen. De groei van het aantal inwoners (meer studenten en leerkrachten) heeft een positief effect op het aanbod en de levensvatbaarheid van scholen. Ook wordt het onderwijs gestimuleerd door de verbetering van het vestigingsklimaat voor innovatie en datagedreven bedrijvigheid. Dit maakt 'sHertogenbosch aantrekkelijker als (inter)nationale onderwijsstad.

Blad 61 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Kansen en aandachtspunten geconcentreerde groei binnen rode contouren In dit scenario landt de toename van de bevolking voornamelijk binnen het bestaande stedelijk gebied. De ruimte is hier beperkt waardoor hoogbouw en meervoudig ruimtegebruik noodzakelijk is. Het zorgvuldig ruimtegebruik neemt aanzienlijk toe. Deze ontwikkeling resulteert in een stijging van zowel meergezinswoningen als eengezinswoningen, maar het aantal meergezinswoningen neemt relatief gezien toe ten opzichte van de andere scenario’s. Hierdoor kunnen nieuwe jonge inwoners worden aangetrokken en kan een aanvullend woonsegment in de regio worden ontwikkeld. De diversiteit in woningtypologieën is mogelijk iets kleiner dan in het scenario met groei langs het spoor, waar meer gemengde woningtypologieën kunnen worden ontwikkeld. De clustering van woningen draagt bij aan de versterking van bestaande voorzieningen en stimuleert de opwaardering en toevoeging van nieuwe voorzieningen. Ook dit draagt bij aan het aantrekken van nieuwe inwoners, waardoor het aandeel van de beroepsbevolking toeneemt. De beperking in ruimte dwingt tot het creëren van alternatieve werkgelegenheid, aangezien traditionele sectoren verder onder druk komen te staan. Dit biedt mogelijkheden voor nieuwe innovatieve en datagedreven sectoren.

De ontwikkeling van woningbouw binnen de rode contouren heeft als positief effect dat de afstand tussen woningen en bedrijvigheid binnen het bestaande stedelijk gebied wordt verkleind. Echter, door de beperkte beschikbare ruimte in het bestaande stedelijk gebied oefent de ruimtevraag naar woningbouw extra druk uit op de bestaande werklocaties. De ontwikkeling van woningen in stedelijke gebieden zorgt ervoor dat een groot deel van de woningen zich binnen een afstand van 2,5 kilometer van centra en voorzieningen bevindt, wat de congestiedruk als gevolg van autoverkeer vermindert. Bovendien draagt de ontwikkeling van woningen in stedelijke gebieden bij aan een toename van het openbaar vervoer, wandel- en fietsverkeer, evenals deelmobiliteit. De verdichting binnen de rode contouren leidt tot extra druk op het bestaand openbaar groen en beperkt de ruimte voor de ontwikkeling van nieuw openbaar groen. Ook is er weinig ruimte beschikbaar voor water om het effect van overstromingen met een middelgroot risico te beperken.

Blad 62 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Kansen en aandachtspunten geconcentreerde verspreide groei op gehele grondgebied Binnen dit scenario wordt ingezet op verspreide woningbouwontwikkeling. Ook wordt nieuwbouw gerealiseerd in een nieuwe uitleglocaties. In vergelijking met andere scenario’s is in dit scenario zorgvuldig ruimtegebruik minder prominent aanwezig. Een deel van de woningen wordt gerealiseerd in de binnenstad, waar meergezinswoningen worden toegevoegd. In het buitengebied daarentegen is voornamelijk sprake van eengezinswoningen, waarbij het aanbod in lijn zal liggen met het bestaande woonsegment aldaar. Dit betekent dat binnen bestaand stedelijk gebied er weliswaar een lichte toename is van zorgvuldig ruimtegebruik, maar in de woningbouwopgave in het buitengebied juist druk op de ruimte ontstaat. Het aanbod van woningtypologieën ligt meer in lijn met wat er elders in de regio wordt ontwikkeld. De ontwikkelingen in de regio kunnen dan ook concurrerend zijn aan de nieuw te ontwikkelen locaties in Den Bosch. De ontwikkelingen leiden daarmee niet tot een uniek woonsegment in de regio. De groei in het aantal inwoners betekent dat de beroepsbevolking toeneemt. Binnen bestaande bedrijventerreinen is er voldoende werkgelegenheid aanwezig. Door de minder sterke ruimtedruk in bebouwd gebied ontstaat er minder spanning tussen de functies wonen en werken.

De verspreide realisatie van de woningbouwopgave werkt door op het vlak van voorzieningen, mobiliteit en natuur en landschap. Het aantal woningen nabij bestaande voorzieningenclusters neemt toe binnen dit scenario. Wel zal de toevoeging van woningen in het buitengebied minder verdichting met zich meebrengen dan in andere scenario's, wat leidt tot minder opwaardering of toevoeging van nieuwe voorzieningen. De toename van de bevolking zal voornamelijk resulteren in een versterking van het dagbezoek aan de binnenstad. Vanwege de grotere afstand tot de binnenstad zal deze toename echter beperkter zijn dan in de andere scenario’s. Als gevolg van de bevolkingsgroei zal ook de kwaliteit en het aanbod van horeca en dagelijkse voorzieningen geleidelijk toenemen, maar op een meer gespreide manier. Door de verspreide invulling van de woningbouwopgave zullen meer woningen zich op een grotere afstand van centra en voorzieningen bevinden. Hierdoor wordt congestie als gevolg van autoverkeer naar verwachting vergroot. Tevens bevinden zich een groter aantal te ontwikkelen woningen op grotere afstand van OV-knooppunten, wat een beperkte toename van de OVbereikbaarheid en deelmobiliteit met zich meebrengt. Bovendien belemmeren de grotere afstanden tot centra en voorzieningen de bevordering van wandelen en fietsen.

Groei in het buitengebied heeft een negatief effect op landschappelijke en cultuurhistorische waarden, zoals de aantasting van het open landschap. Ook kan groei in het buitengebied een negatief effect hebben op bestaande (niet-)beschermde natuurwaarden door verstoring. De ontwikkeling van de woningen in de polderlandschappen biedt meer ruimte voor water in de bestaande stedelijke gebieden, waar het risico op overstromingen aanwezig is. Wel is er in het

Blad 63 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

polderlandschap sprake van een extreem kleine kans op een dijkdoorbraak met potentieel grote gevolgen. Verspreide groei biedt wel meer kansen voor het integreren van nieuwe woningen in bestaand openbaar groen en het creëren van extra openbaar groen en behoud van ruimte voor groen in bestaand bebouwd gebied. De realisatie van openbaar groen zal naar verwachting voornamelijk gericht zijn op het verbeteren van de leefomgeving voor de directe inwoners. Door de verspreide woningbouwontwikkeling en de ruimte die daarmee bestaat voor groen in de buurt, vormt hittestress in dit scenario een minder groot aandachtspunt.

Conclusie: een schaalsprong biedt kansen, maar geeft ook veel aandachtspunten: realistisch? Een schaalsprong van ’s-Hertogenbosch biedt kansen voor de woningmarkt en werkgelegenheid. Door het grote aantal nieuwe woningen kan optimaal worden ingespeeld op de woningbehoefte van de huidige Bosschenaar als de gewenste nieuwe Bosschenaar. Groei van het inwoneraantal biedt draagvlak aan bestaande voorzieningen en kansen voor nieuwe. Groei van het inwoneraantal biedt ook een potentieel aan werknemers en daarmee kansen voor bestaande en nieuwe werkgevers. De verschillende groeiscenario’s bieden naar verwachting een verschillend aanbod aan woningen en daarmee mogelijk ook verschillen in kansen voor bestaande en nieuwe Bosschenaren, voorzieningen en werkgelegenheid. Een schaalsprong biedt gezien de omvang van de groeikansen voor een forse invulling van ambities en doelstellingen op het gebied van duurzaamheid/energie en (her)inrichting van de openbare ruimte. Een schaalsprong vraagt ruimte of, waar ruimte ontbreekt, om verdichting, hoogbouw en meervoudig ruimtegebruik. Dit heeft verschillende effecten afhankelijk van het groeiscenario. Verspreide groei kost fysieke ruimte, naar verwachting ook in het buitengebied en de dorpen en kan daarmee ten koste gaan van bestaande waarden. Vraag is of dit gezien de landschappelijke en cultuurhistorische waarden van het buitengebied gewenst is.

Verdichte groei betekent een forse toename van drukte. Dit met name in de binnenstad die nu al als druk wordt ervaren. Vraag is of dit nog past bij de schaal en het gemoedelijke karakter van ’s-Hertogenbosch. Verdichte groei vraagt om een andere vorm van verplaatsen. Er is op veel plaatsen in ’s-Hertogenbosch geen ruimte meer voor extra autoverkeerbewegingen. Het autogebruik zal aanzienlijk moeten worden beperkt, wat om een cultuurverandering vraagt. Verdichte groei vraagt ook om verbetering (en uitbreiding) van het OV-netwerk. Dit is iets wat de gemeente niet zelf kan regelen, maar in overleg moet doen met de provincie en NS/ProRail. Mogelijkheden en aandachtspunten afwegend, is de vraag of een schaalsprong naar 250.000 inwoners past binnen het karakter en de mogelijkheden van de gemeente, rekening houdend met andere ambities zoals het behouden en versterken van het huidige karakter van ’sHertogenbosch en de Bosschenaar.

Blad 64 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

In de verdeling van de groei over de vier deelgebieden voor de verschillende invalshoeken komen impliciet de groeiscenario’s uit de gedachtenverkenning terug: Bossche Buurtstad ontwikkeling volgens het groeiscenario “groei binnen de rode contouren”, Bossche Moerasdraak en Bossche Innovatiestad volgens “groei in Brede binnenstad en langs het spoor (wel uitgaande van de bestaande stations en niet van nieuwe stations), Bossche Wereldstad volgens “verspreide groei op gehele grondgebied”.

4.3

Invalshoeken 4.3.1 Inleiding: invalshoeken als onderzoeksmethodiek, niet om een voorkeur te kiezen Vier invalshoeken Om inzicht te krijgen in de effecten van de ambities en opgaven voor de toekomstige ontwikkeling van gemeente ’s-Hertogenbosch, wordt gekeken naar een toekomstige ontwikkeling vanuit vier invalshoeken: • “Bossche Buurtstad”, waarbij in de ontwikkeling de Bosschenaar centraal staat. • “Bossche Moerasdraak”, waarbij in de ontwikkeling de klimaat- en duurzaamheidsopgaven en het principe “bodem en water sturend” centraal staan. • “Bossche Wereldstad”, waarin uitgegaan wordt van een voorzetting van de huidige wijze van economische ontwikkeling van de gemeente. • “Bossche Innovatiestad”, waarin sterk ingezet wordt op een nieuwe data- en innovatiegedreven economie en leefomgeving. Invalshoeken zijn niet “zwart-wit” en geen “alternatieven : geen keuze voor één invalshoek Een beschouwing vanuit invalshoeken is bedoeld om breed inzicht te krijgen in effecten van en aandachtspunten bij de toekomstige ontwikkeling van ’s-Hertogenbosch en verschillen hierin bij een andere benadering. Om een zo breed mogelijk inzicht te krijgen in effecten zijn de invalshoeken verschillend ingevuld vanuit een bepaalde focus (mens, klimaat, economie, innovatie). Maar dat is niet zwart-wit. Alle aspecten van de fysieke leefomgeving en alle ambities en opgaven komen terug in elke invalshoek.

Dus in alle invalshoeken zit de woningbouwopgave, wateropgave e.d. Bossche Buurtstad geeft (uiteraard) ook invulling aan klimaat, economie en innovatie. Bossche Innovatiestad ook aan mens, economie en klimaat. Alleen op een andere wijze. Invalshoeken zijn nadrukkelijk geen alternatieven, waaruit één voorkeursalternatief gekozen gaat worden. Het uiteindelijke voorkeursalternatief voor de gewenste toekomstige ontwikkeling van ’s ’s-Hertogenbosch zal naar verwachting bestaan uit een mix van onderdelen uit de verschillende invalshoeken. Hierbij wordt gestreefd naar een mix die het beste en realistische invulling geeft aan het palet aan ambities en opgaven. Tegelijkertijd wordt gestreefd naar een mix met de minste negatieve effecten op de fysieke leefomgeving. Omdat ambities en opgaven niet altijd samengaan en soms met elkaar botsen, vraagt dit om bestuurlijke afweging en keuzes in de Omgevingsvisie. De beschouwing van effecten vanuit invalshoeken draagt hieraan bij.

Blad 65 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

"Invulling” per invalshoek Voor elk aspect van de fysieke leefomgeving (bijvoorbeeld wonen) is per opgave uit hoofdstuk 3 en per invalshoek een gewenste/ verwachte toekomstige ontwikkelrichting geformuleerd. Omdat de focus per invalshoek verschilt, verschilt ook de invulling van de toekomstige ontwikkelrichting. Onderstaand is een voorbeeld gegeven van de opgaven voor het thema wonen. In bijlage 3 is een totaaloverzicht opgenomen

Hieronder wordt een algemene beschrijving gegeven van de gewenste/verwachte toekomstige ontwikkeling van ’s-Hertogenbosch vanuit de vier invalshoeken.

4.3.2 Invalshoek “Bossche Buurtstad” Leidend in deze invalshoek is dat iedereen in ’sHertogenbosch zich thuis voelt, ongeacht de buurt, wijk of het dorp waar je woont of verblijft. De leefomgeving moet voor iedereen interessant zijn en er mede voor zorgen dat iedereen zich welkom voelt en mee kan doen (inclusief ’s-Hertogenbosch). Dat geldt voor de publieke ruimte, de gemeenschapshuizen en culturele voorzieningen, het rijke verenigingsleven en de evenementen. Het zijn juist die netwerken waarin bewoners elkaar ondersteunen en zo werken aan hun zelf- en samenredzaamheid. Daarbij hebben wij oog voor onze kwetsbare inwoners, die in deze positie zijn gekomen als gevolg van bijvoorbeeld een lichamelijke of verstandelijke beperking, psychosociale of psychiatrische problemen of inkomensgerelateerde problematiek. We willen dat inwoners gelijke kansen krijgen op het gebied van gezondheid, onderwijs- en arbeidsmarkt, woningmarkt en integratie, zodat de welvaart en het welzijn breed in de samenleving landen. Om dit te bereiken willen we het woningtekort zo snel mogelijk, maar passend bij de menselijke maat aanpakken. Hierbij wordt ingezet op een passende verdeling van woningen per wijk en dorp (35% in de brede binnenstad, 25% in de wijken binnen de ring, 20% in de wijken buiten de ring en 20% in de dorpen en het buitengebied).

De woningbouwopgave wordt zo ook verspreid over de stad en dorpen en hanteren de verdeling 30% sociale huur, 30% middenhuur, 30% vrije sector, 10% betaalbare koop. We hebben de voorkeur voor “sociale” vormen van woningbouw, zoals levensloopbestendig wonen, gezamenlijke woonvormen en woon-zorgcombinaties. Daarnaast zijn voorzieningen belangrijk voor de levendigheid van wijken en dorpen en cruciaal voor het sociaal netwerk in de wijk en het dorp. Voldoende aanbod van zorg-, sport-, cultuur-, onderwijs- en buurtvoorzieningen (gemeenschapshuizen) is van belang. Zo kunnen scholen een fysieke baken in de wijk vormen waar voor jong en oud een leven lang leren mogelijk is. Maar zeker ook de bereikbaarheid vanuit alle delen van de gemeente draagt bij aan de mogelijkheid

Blad 66 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

voor iedereen om mee te doen. We zetten dan ook in op versterking van het netwerk voor langzaam verkeer. We realiseren groen om in te bewegen, maar ook om biodiversiteit te bevorderen, ruimte te geven voor water en verkoeling. We kiezen voor vergroeningsprojecten dicht bij elke wijk en dorp en besteden nadrukkelijk aandacht aan beleving zodat het groen ook bijdraagt aan het welzijn van onze inwoners. We denken aan vormen als voedselbossen, stadslandbouw, zorgboerderijen, stadspark en groene schoolpleinen. We willen de grootschalige landbouw op afstand van de woonkernen en kleinschalige landbouw inzetten als kans voor sociale cohesie. We brengen werkgelegenheid dichter bij de Bosschenaar. We behouden en versterken de bestaande werkgelegenheid en richten on nieuwe arbeidsintensieve werkgelegenheid en op “werken in de wijk”, mixen van wonen en werken. Gezondheid is een groot goed en van groot belang voor een sociaal ‘s-Hertogenbosch. Onze gezondheid houden we mede op peil door bij de inrichting van onze leefomgeving rekening te houden met gezondheidsaspecten, zoals minder geluidsbelasting, een goede luchtkwaliteit, zicht op groen, voorkomen van hittestress, een goede waterkwaliteit en waterkwantiteit en een vitale bodem. We realiseren meer en kwalitatief hoogwaardiger groen en stimuleren elektrisch openbaar vervoer en langzaam verkeersroutes om zo vervuilend verkeer te voorkomen.

Openbaar groen in elke straat, buurt en wijk stimuleert bewegen en daarmee een gezonde leefstijl. We zorgen daarnaast voor een leefomgeving waar in alle delen van onze gemeente een vangnet aanwezig is voor onder meer hulpbehoevende buurtbewoners. Elke wijk en dorp heeft een opvanglocatie waar mensen uit de wijk terecht kunnen, ook met inzet vrijwilligers. Hierbij zetten we in op de inrichting van de publieke ruimte. Deze publieke ruimte is veilig, toegankelijk voor iedereen, aantrekkelijk en groen ingericht en nodigt uit tot ontmoeting en beweging. De publieke ruimte stimuleert sporten en spelen en toevallige ontmoetingen. Om ervoor te zorgen dat iedereen mee kan doen, willen we armoede waar mogelijk bestrijden. Een van de aspecten hierbij vormt de energiearmoede. Deze manifesteert zich voornamelijk in delen van de gemeente met oudere slecht geïsoleerde woningen. Voor de fysieke leefomgeving zetten we in op de bestrijding van energiearmoede door afspraken te maken met woningcorporaties en extra prioriteit te geven aan de delen waar relatief veel sprake is van energiearmoede.

Blad 67 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Figuur 4-1: Impressie Bossche Buurtstad

4.3.3

Invalshoek “Bossche Moerasdraak”

Met deze invalshoek zetten we vol in op een klimaatneutraal ’s-Hertogenbosch en realiseren we waar mogelijk versnelling. We streven er daarom naar dat al in 2040 alle woonwijken in onze gemeente volledig duurzaam en klimaatneutraal (CO2, energie, circulair, klimaatbestendig) zijn. De leidende opgaven in dit alternatief vormen de bodem-, water-, energie/klimaat- en natuuropgaven. Deze opgaven bepalen het tempo waarin de woningbouwopgave gerealiseerd wordt. De wateropgave is leidend voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen in de gemeente, zowel in het buitengebied als in de bebouwde omgeving. De woningbouw landt voornamelijk binnenstedelijk (65% in de brede binnenstad, 20% in de wijken binnen de ring, 10% in de wijken buiten de ring en 5% in de dorpen en het buitengebied), zodat de ruimte in het buitengebied vooral ingezet kan worden voor de klimaat-, water en groenopgaven. We ontwikkelen groenprojecten ten behoeve van een aantrekkelijk woon- en verblijfsklimaat, ook op warme dagen. We maken daarbij gebruik van groene concepten in combinatie met bebouwing als groene daken en gevels. Voorzieningen worden zo verspreid dat ze zo dicht mogelijk bij de bewoners liggen om zo het aantal autoverkeersbewegingen te verminderen. We moeten vergaande maatregelen treffen om bestand te zijn tegen hoog water en tegen wateroverlast als gevolg van hevige regenbuien.