Bijlage 3 - Omgevingseffectrapportage (OER) Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch incl. bijlagen 1, 3 en 4

Blad 23 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

3.2.2 Werken Binnen het thema Werken staan de aspecten werklocaties, baanbeschikbaarheid, beroepsbevolking en sectoren centraal. Huidige situatie

- Verschillende werklocaties en kantoorlocaties in de gemeente aanwezig met verschillende intensiteiten van gebruik; - Op alle werklocaties nam in 2021 de werkgelegenheid toe; - Het leegstandspercentage ligt in de gemeente al jaren onder het Nederlands gemiddelde en het gemiddelde van vergelijkbare steden in de regio; - De baanbeschikbaarheid ligt in de gemeente boven het Nederlands gemiddelde en het gemiddelde van vergelijkbare gemeenten; - De werkloosheid is in de gemeente de afgelopen jaren sterk afgenomen en ligt onder het Nederlands gemiddelde; - In de gemeente werkt een groot aandeel hoogopgeleiden; - Data en ICT-sector relatief sterk ontwikkeld. Het aantal mensen werkzaam in deze sector neemt toe. - De binnenstad van ’s-Hertogenbosch trekt veel bezoekers en heeft daarmee een groot economisch effect. Dit is wel relatief sterk afgenomen door de coronacrisis.

Autonome ontwikkelingen

- De data en ICT-sector in de gemeente ’s-Hertogenbosch is in ontwikkeling. Innovaties in deze sector kunnen een antwoord bieden op verschillende maatschappelijke ontwikkelingen; - De landbouwsector staat voor grote uitdagingen. Met beleid wordt gestuurd op een verduurzaming van de landbouwsector; - Het vestigingsklimaat in de gemeente is goed. De verwachting is dat dit standhoudt naar de toekomst toe.

Na 2014 is de werkloosheid in de gemeente ’s-Hertogenbosch afgenomen. In 2021 lag het werkloosheidspercentage in de gemeente op 3.2 procent. In de gemeente zijn meer banen beschikbaar per 1000 inwoners dan gemiddeld in Nederland. In de gemeente werkt een hoog aantal hoogopgeleiden. Zowel op gemeentelijk als nationaal niveau is een afname waarneembaar in het aantal met een laag onderwijsniveau. In de gemeente liggen verschillende werklocaties. Bedrijven in de sectoren handel en zakelijke dienstverlening zijn relatief vaak gevestigd in de gemeente ’s-Hertogenbosch. Ontwikkelingen die belangrijk zijn voor economische sector van de gemeente ‘s-Hertogenbosch zijn innovaties in de bedrijvigheid, de verduurzaming van de landbouwsector, de ontwikkeling van de data en ICTsector en het behoud van het goede vestigingsklimaat. Het aantal agrarische bedrijven is de afgelopen jaren afgenomen. De verwachting is dat deze trend zich voortzet Daarnaast is de economische markt altijd onderhevig aan de conjunctuur. Dat maakt de trendgrafiek van dit thema mogelijk nog onzekerder dan de trendgrafieken in de paragrafen hierboven.

Blad 24 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

3.2.3 Klimaat Klimaatadaptatie Binnen het thema klimaatadaptatie staan de aspecten hemelwateroverlast, overstromingsrisico, hittestress en droogte centraal. Huidige situatie

Autonome ontwikkelingen

- Het bebouwde gebied en de bedrijventerreinen is relatief versteend; - Een relatief groot deel van de gemeente kan te maken krijgen met wateroverlast door een overstroming (eens in de 100 jaar); - De bebouwde omgeving, en met name de bedrijventerreinen, warmen sterk op in vergelijking met het omliggende buitengebied op een warme dag; - Neerslagpatronen zijn in de afgelopen eeuw veranderd, waardoor de herfst en lente droger zijn geworden. - De impact van klimaatverandering wordt sterker naar de toekomst toe. Dit betekent dat het warmer, droger of juist natter wordt. Dit heeft effecten op de omgeving; - Op verschillende manieren wordt de leefomgeving ingericht om te gaan met de effecten van het veranderende klimaat. Hierover worden op verschillende bestuurlijke niveaus acties ondernomen. - Ontwikkeling van extra bebouwing in en om de stad kan bijdragen aan hittestress door meer geslotenheid; impact op de hoeveelheid groen of meer stenen materialen in de buitenruimte.

Het klimaat verandert. De eerste tekenen hebben zich de afgelopen jaren laten zien. Het wordt warmer, droger of juist veel natter. De gemeente ’s-Hertogenbosch is door de ligging op het knooppunt van verschillende beken gevoelig voor overstromingen. Het vormt een aandachtspunt waar de gemeente ook op inzet. In het kader van HoWabo is er al waterbergingscapaciteit gecreëerd voor 14 miljoen kuub water. Om het systeem klimaatrobuust te maken is een aanvullende 36 miljoen kuub waterberging nog benodigd. Wateroverlast door extreme buien vormt een tweede aandachtspunt. Door klimaatverandering wordt neerslag, als die valt, intenser. Dit betekent dat in lage gebieden, versteende gebieden of gebieden met onvoldoende afvoercapaciteit en/of buffercapaciteit wateroverlast een groot aandachtspunt is.

Blad 25 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Klimaatverandering zorgt ook voor droogte. De toename in droogte zorgt ervoor dat verdroging van groen toeneemt en planten en dieren vaker te maken krijgen met droogtestress. Warmte kan ook te veel worden, en leiden tot hittestress. Ook treedt er een verslechtering van de waterkwaliteit op in warme perioden. Op dit moment bestaat er binnen het bebouwde gebied een licht hitte-eiland: een verhoging in temperatuur. Door een toename in warme en hete dagen, en een bebouwde stedelijke omgeving kan de hittestress verder toenemen. Dit brengt ook aanvullende kosten voor de bewatering van groen met zich mee. Op verschillende bestuurlijke niveaus wordt actie genomen om de klimaatverandering te beperken (klimaatmitigatie) of aan te passen aan het veranderende klimaat (klimaatadaptatie). Door onzekerheid over de mate waarin de maatregelen effectief zijn en worden doorgevoerd, bestaat er een marge van onzekerheid naar de toekomst toe.

Klimaatmitigatie en circulariteit Binnen het thema klimaatmitigatie en circulariteit staan de aspecten energieverbruik, opwek duurzame energie, aardgasvrij, emissie broeikasgassen en circulariteit centraal. Huidige situatie

- In de afgelopen 10 jaar is het energieverbruik in de gemeente ’s-Hertogenbosch verminderd; - Belangrijkste sectoren voor het energieverbruik verkeer en vervoer en de gebouwde omgeving. Voor deze sectoren ligt het energieverbruik per inwoner wel onder/nabij het gemiddelde voor de provincie Noord-Brabant; - Het gebruik van duurzame energie is in de afgelopen 10 jaar sterk ontwikkeld; - Het aardgasgebruik voor woningen ligt sinds 2014 op een gelijk niveau. Het aardgasverbruik is bovengemiddeld voor woningen. - De emissie van CO2 is in de afgelopen 20 jaar verminderd en ligt onder het gemiddelde voor de provincie Noord-Brabant; - Voornaamste bronnen van uitstoot van CO2 zijn: verkeer en vervoer en consumenten; - De trend voor de uitstoot van methaan laat tussen 2015 en 2019 een daling zien en vanaf 2019 een stijging. De grootste bron van methaanemissies is de landbouwsector;

Blad 26 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Autonome ontwikkelingen

- Er is een stijgende trend in de hoeveelheid huishoudelijk en grof afval per inwoner. - Opwekking van duurzame energie en besparing i.r.t. broeikasgassen door nationale en internationale klimaatdoelen; - De ruimtelijke impact van de energietransitie is groot. Voor de opwek van duurzame energie worden zonnepanelen/windturbines gerealiseerd en het netwerk verzwaard. De energietransitie betekent veel voor de inrichting van de openbare ruimte; - Het gebruik van duurzame mobiliteitsvormen gaat groeien. Vanaf 2030 worden in Nederland alleen nog maar emissieloze personenauto’s toegelaten; - Er bestaat groeiende aandacht voor mogelijkheden om circulair te bouwen; - Vanaf 2050 moeten alle woningen en andere gebouwen aardgasloos zijn; - Netcongestie vormt ook in de gemeente ’s-Hertogenbosch een probleem. Er is aangekondigd dat er structurele congestie ontstaat voor de afname en invoeding van elektriciteit op het net.

Ook in ‘s-Hertogenbosch is de energietransitie ingezet. Het gasverbruik daalt, er wordt meer duurzame energie opgewekt en de CO2-uitstoot neemt af. De situatie omtrent energie verbetert dus. Het is de verwachting dat deze positieve trend doorgezet wordt. Dat moet ook, om de gestelde energie- en klimaatdoelen te behalen. Er blijft de komende jaren veel werk aan de winkel op dit thema. In de toekomst komt ook circulariteit meer centraal te staan. In de gemeente ’s-Hertogenbosch ligt de hoeveelheid afval per inwoner boven het Nederlands gemiddelde; en inwoners produceren meer grof huishoudelijk afval dan in 2016. Naast de afvalproductie in de gemeente bestaan er uitdagingen op het vlak van circulair bouwen. Circulaire materialen moeten meer en meer beschikbaar worden en worden toegepast. Ook het isoleren van (verouderde) woningen vormt een uitdaging in de komende jaren. Netcongestie is op verschillende plekken al een belemmerende factor, en kan dat in het komende decennium nog meer worden. Hoewel de trendgrafiek voor de afgelopen jaren een stijgende lijn toont, is de huidige situatie vrij negatief beoordeeld. De reden daarvoor is de grote en urgente energieopgave die in de komende decennia volbracht moet worden. Er is wereldwijd nog onvoldoende gedaan om een duurzame toekomst veilig te stellen.

Er zullen de komende jaren forse stappen gezet moeten worden om blijvende negatieve effecten van klimaatverandering zoveel mogelijk in te perken. De lijn in de trendgrafiek heeft betrekking op ‘s-Hertogenbosch, maar komt sterk overeen met de nationale trend.

Blad 27 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

3.2.4 Bereikbaarheid Bereikbaarheid Binnen het thema bereikbaarheid staan de aspecten bereikbaarheid, modaliteitsverdeling en duurzame mobiliteit centraal. Huidige situatie

Autonome ontwikkelingen

- De gemeente ’s-Hertogenbosch ligt op een belangrijk knooppunt van (rijks)wegen én openbaar vervoer; - Op korte afstanden worden actieve vormen van mobiliteit (wandelen, fietsen) gebruikt, terwijl op lange afstanden vaker voor de auto wordt gekozen; - De gemeente scoort gemiddeld op de fietsstadindex. Goed scorende aspecten zijn veiligheid en gebruik van rotondes en onderhoud van het netwerk. Laag scorende aspecten zijn omrijdfactor en de beleving van 50 km/uur wegen. - Er is begonnen met de aanleg van doorfietsroutes; - Ontwikkeling van andere vormen van mobiliteit (zoals speedpedelecs) brengen nieuwe, duurzame vormen van mobiliteit met zich mee, terwijl er ook nieuwe uitdagingen ontstaan onder andere voor de verkeersveiligheid; - Het aantal deelauto’s steeg tot 2019, waarna het weer is afgenomen. - De afgelopen jaren is het aantal inwoners in de gemeente ‘s-Hertogenbosch gegroeid. Naar de toekomst toe is de verwachting dat ‘s-Hertogenbosch verder gaat groeien. Dit leidt tot meer verkeer in en rondom de gemeente ’sHertogenbosch; - In de laatste jaren zijn er nieuwe mobiliteitsvormen bijgekomen, zoals de e-bike en speedpedelec. Deelvervoer en de OV-fiets zijn in opkomst en zijn onderdeel van de verschuiving naar deelmobiliteit; - Grote stappen zijn en worden gezet in de transitie naar duurzame energie. Dit heeft ook gevolgen voor de mobiliteitssector.

Het wagenpark dat elektrisch of op waterstof gaat rijden zal toenemen. Dit betekent dat er ook een grotere vraag ontstaat naar laadpalen.

De gemeente ‘s-Hertogenbosch is op verschillende manieren aangesloten op het infrastructuurnetwerk. In de gemeente liggen drie treinstations en verscheidene buslijnen. Ook

Blad 28 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

lopen de A2 en de A59 door de gemeente. In ‘s-Hertogenbosch wordt overwegend de fiets gepakt voor kortere afstanden, terwijl voor grotere afstanden de auto vaak gepakt wordt. Tussen 2018 en 2021 is het fiets- en autogebruik afgenomen, terwijl inwoners vaker zijn gaan lopen (in Noord-Brabant). Voor langzaam verkeer zijn er verschillende netwerken aanwezig, zoals een fietsknooppuntennetwerk en doorfietsroute. Naar de toekomst toe bestaan er verschillende ontwikkelingen die een impact hebben op de mobiliteit van inwoners van ‘s-Hertogenbosch. Door een groei in de bevolking is het de verwachting dat er meer verkeersbewegingen plaats gaan vinden in de gemeente. Nieuwe manieren van verplaatsen vinden een plekje in het straatbeeld. Een grote ontwikkeling is de verduurzaming van de mobiliteit. Beleidsmatig wordt ook ingezet op het verschonen van het vervoer. Dit is in lijn met de ambitie om meer schoon en duurzaam verkeer op de weg te hebben.

Veiligheid Binnen het thema veiligheid staan de aspecten verkeersveiligheid centraal. Huidige situatie

Autonome ontwikkelingen

- Een aanzienlijk deel van de ongelukken vindt plaats op de snelweg; - Ongelukken in de gemeente ’s-Hertogenbosch zijn over het algemeen van minder ernstige aard dan gemiddeld in Nederland; - Over het algemeen is de helft van de inwoners tevreden met de verkeersveiligheid. Wel bestaan er verschillen tussen de verschillende buurten. - Op landelijk niveau stabiliseert de daling van het aantal verkeersdoden en neemt het aantal verkeersgewonden toe. Dit komt door verschillende aspecten: drukker wordend verkeersbeeld, introductie van nieuwe vervoersmiddelen, afleiding en ouderen die langer mobiel zijn.

Het aantal verkeersongelukken in de gemeente ’s-Hertogenbosch is in lijn met de Nederlandse trend. Tussen 2019 en 2020 trad een grote daling van het aantal ongelukken op. Mogelijk komt dit door een daling van de verkeersbewegingen door de coronapandemie. De ongelukken die in de gemeente ’s-Hertogenbosch gebeuren, zijn over het algemeen van minder ernstige aard dan gemiddeld in Nederland. Op de snelwegen vinden een relatief groot aandeel van de ongelukken in ’s-Hertogenbosch plaats. Ongeveer de helft van de inwoners van de gemeente is tevreden tot

Blad 29 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

zeer tevreden met de verkeerssituatie. In verschillende wijken is het aandeel inwoners dat ontevreden is over de verkeersveiligheid groter dan het gemiddelde voor de gemeente.

3.2.5 Natuurlijke leefomgeving Natuur Binnen het thema natuur staan de aspecten openbaar groen, biodiversiteit en natuurgebieden centraal. Huidige situatie

Autonome ontwikkelingen

- Eén derde van de gemeente bestaat uit groenoppervlak. Dit ligt lager dan het Nederlands gemiddelde. Met name op bedrijventerreinen is er relatief weinig groen aanwezig; - De biodiversiteit staat onder druk om verschillende factoren, zoals de manier van landbouwbedrijven, vervuiling en verstedelijking; - De verschillende landschapstypen hebben een verschillend aantal soorten. In Natura 2000-gebied Vlijmens Ven, Moerputten en Bossche Broek komen veel soorten voor, waaronder een relatief hoog aantal rode lijst soorten; - Uit de natuurdoelanalyse voor Vlijmens Ven, Moerputten en Bossche Broek komt naar voren dat er verschillende drukfactoren aanwezig zijn: stikstof, onvoldoende basenrijkkwel, recreatiedruk, verdroging, verkeerd maaibeheer en connectiviteit. - In de gemeente zijn er verschillende aangewezen als onderdeel van NNN of onderdeel van de groene delta. - Natuurwaarden in natuurgebieden staan onder druk door verschillende drukfactoren, zoals stikstofdepositie, versnippering, klimaatverandering en recreatiedruk; - Natuurwaarden in het agrarisch gebied staan onder druk door intensivering van de landbouw, het verdwijnen van landschapselementen, bestrijdingsmiddelen, verdroging en vermesting.

Wel ontstaat er groeiende aandacht voor duurzamere vormen van landbouw; - In het bebouwde gebied zijn er verschillende drukfactoren op de biodiversiteit, zoals de verstening van tuinen en traditioneel groenbeheer. Anderzijds zijn er veel kansen om meer biodiversiteit te introduceren door combinaties te zoeken met klimaatadaptatie en andere initiatieven.

Blad 30 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

In de gemeente ’s-Hertogenbosch liggen verschillende natuurgebieden, zowel NNN als Natura 2000-gebieden. De natuurwaarden in de natuurgebieden staan wel onder druk door verschillende autonome ontwikkelingen. Voorbeelden van factoren die spelen zijn een overbelasting door stikstof, versnippering van leefgebieden, klimaatverandering en recreatiedruk. Ook in het agrarisch gebied bestaan er uitdagingen, zoals de impact van schaalvergroting, verdroging en vermesting. In de bebouwde omgeving beperkt o.a. verstening de potentie voor natuur. De gemeente zet zich in samenwerking met verschillend regionale partners in op de ontwikkeling van de Groene Delta. Door middel van stikstofbeleid zet de overheid zich in op het beschermen en herstellen van stikstofgevoelige habitattypen in Natura 2000-gebieden. Een omschakeling naar meer duurzame vormen van landbouw, zoals ook door het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid en de nationale overheid wordt nagestreefd, kan een positieve bijdrage leveren aan de natuurwaarden in het buitengebied. De opgave voor het herstel van het watersysteem en de sponswerking van de stad en het buitengebied levert ook verschillende kansen om natuurwaarden mee te koppelen. Al met al bestaat er een grote inzet om natuurwaarden te herstellen op bestuurlijk niveau. Het is niet duidelijk wat de uiteindelijke impact van het gevoerde beleid is op de natuurwaarden.

Herstel van natuurwaarden en het uitvoeren van herstellingsmaatregelen heeft daarnaast tijd nodig. Dit brengt onzekerheid met zich mee over de richting waarin natuurwaarden zich ontwikkelen over tijd. ’s-Hertogenbosch beschikt over bijzondere natuur en zet zich in voor natuurbescherming, herstel en -ontwikkeling samen met natuurorganisaties, provincie en waterschap, bijvoorbeeld met de Groene Delta voor groen in de stad. Door autonome ontwikkelingen (in ’sHertogenbosch, maar ook op nationaal niveau) tekent zicht toch een achteruitgang van natuurwaarden af. Door het nemen van passende maatregelen (zoals een vermindering van de stikstofemissie) worden stappen gezet om de natuurwaarden te herstellen.

Ruimtelijke kwaliteit Binnen het thema ruimtelijke kwaliteit staan de aspecten landschap, cultuurhistorie en archeologie centraal.

Blad 31 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Huidige situatie

Autonome ontwikkelingen

- De gemeente ligt op een kruising van landschapstypen: het rivierlandschap en landschap van de hoge zandgronden; - De kern ’s-Hertogenbosch en het omliggende landschap kent een rijke historie van de prehistorische tijd tot het heden. Door de eeuwen heen heeft de kern een belangrijke rol gespeeld in het bestuurlijke, religieuze en handelsleven; - In de gemeente liggen twee aardkundig waardevolle gebieden: het Bossche broek en het peelrandbreukstelsel; - In de gemeente ligt een verscheidenheid aan terreinen van archeologische waarden, waaronder in de binnenstad; - In de gemeente ’s-Hertogenbosch liggen drie rijksbeschermde en acht gemeentelijk beschermde stads- of dorpsgezichten; - In de gemeente liggen 540 rijksmonumenten. Een groot aandeel hiervan bevindt zich in de binnenstad; - Op de cultuurhistorische waardenkaart van de provincie Noord-Brabant zijn verschillende gebieden met landschappelijke waarde aangewezen. Dit zijn o.a. de Beerse en Baardwijkse overlaat, de Koornwaard, Fort Crêvecoeur en het sprokkelbos. - Nieuwe ontwikkelingen bieden een kans voor ruimtelijke kwaliteit, maar ook een bedreiging. Denk bijvoorbeeld aan stedelijke vernieuwing, nieuwe woonlocaties en de opwekking van duurzame energie.

Tegelijkertijd staan landschap en cultuurhistorie steeds meer in de aandacht en, is er juist meer behoefte aan de beleving van het landschap (zoals de natuur-landschappelijke ontwikkelingen in de gemeente) en worden landschappelijke en cultuurhistorische waarden steeds meer als meerwaarde gezien voor ontwikkelingen.

Kijkend naar landschap, cultuurhistorie en archeologie heeft de gemeente ‘s-Hertogenbosch een rijke ruimtelijke kwaliteit. Over tijd zijn bestaande cultuurhistorische waarden aangetast en nieuwe waarden geïntroduceerd. De groei van ‘s-Hertogenbosch in de twintigste eeuw en de daarbij horende nieuwe infrastructuur zijn ontwikkelingen die hun sporen in het landschap hebben nagelaten. In de gemeente ‘s-Hertogenbosch bestaan verschillende opgaven die om ruimte vragen, zoals de woningbouwopgave en de energietransitie. Dit kan er in theorie voor zorgen dat landschappelijke waarden verloren gaan. De manier waarop de opgaven worden ingevuld beïnvloeden de mate waarin nieuwe kwaliteiten aan het landschap worden toegevoegd of juist verloren gaan. Zonder duidelijke kaders en visie kan de ruimtelijke kwaliteit in de gemeente afnemen. Echter, het behoud van ruimtelijke kwaliteit staat op de Bossche agenda. Op die manier wordt aan de bescherming van deze aspecten gewerkt.

Blad 32 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Bodem, water en ondergrond Binnen het thema Bodem, water en ondergrond staan de aspecten oppervlaktewaterkwaliteit, grondwaterkwaliteit, bodemvervuiling, bodemdaling en drukte in de ondergrond centraal. Huidige situatie

Autonome ontwikkelingen

- In de gemeente zijn verschillende KRW-oppervlaktewaterlichamen aanwezig. Dit zijn de Stads-Aa, de Midden- en Beneden Dommel, de Dieze en de Wambergsche Beek. Langs de gemeente stroomt de Beneden Maas. De ecologische kwaliteit van de KRW-oppervlaktewaterlichamen is ontoereikend tot matig. Ten opzichte van 2015 is de kwaliteit verbeterd of gelijk gebleven; - De gemeente ligt binnen het gebied van de grondwaterlichamen Maas-Slenk diep en Zand-Maas. Voor Maas-Slenk diep geldt dat het onzeker is of de doelstelling voor 2027 wordt behaald. Voor Zand-Maas is het vrijwel zeker dat de doelstellingen ten aanzien van waterbalans, intrusies en chemische toestand worden behaald; - Het watergebruik van Nederlanders is de afgelopen jaren toegenomen; - In de gemeente ligt een waterwingebied met bijbehorend grondwaterbeschermingsgebied; - In verschillende gebieden verspreid over de gemeente is er sprake van (mogelijke ernstige) bodemverontreiniging. Door sanering en onderzoek is dit in de gemeente goed in beeld gebracht; - Nabij de Beneden-maas liggen verschillende gronden met veenlagen (donkergroene kleur). Ook nabij de stad liggen verschillende veengronden (blauwe tot paarse kleur). Door drooglegging van veen krijgen gebieden te maken met bodemdaling; - De drukte in de ondergrond neemt toe.

De vraag naar ruimte in de ondergrond neemt toe door verschillende ontwikkelingen, zoals de opkomst van nieuwe functies die om ruimte vragen en meer groen in het stedelijk gebied. - Er is groeiende aandacht voor het belang van een vitaal bodem- en watersysteem, bijvoorbeeld met het oog op een verduurzaming van de landbouw en klimaatverandering; - Het gebruik van drinkwater neemt toe. Er ontstaat druk op het grondwater; - Door middel van de KRW wordt gestuurd op een verbetering van de oppervlaktewaterkwaliteit naar 2027 toe; - De druk op de ondergrond neemt toe door nieuwe functies in de ondergrond.

Blad 33 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Lokaal is sprake van bodemverontreiniging, bijvoorbeeld door de aanwezigheid van voormalige stortplaatsen. Een groot deel van de kern van ’s-Hertogenbosch is voldoende onderzocht of gesaneerd. Geen bijzondere autonome ontwikkelingen worden op dit vlak verwacht. In de gemeente ‘s-Hertogenbosch zijn verschillende KRW-oppervlaktewaterlichamen gelegen. De ecologische kwaliteit van deze oppervlaktewaterlichamen is nog niet afdoende. Tot 2027 hebben lidstaten de tijd om een goede status voor deze oppervlaktewaterlichamen te bereiken. Het is zeer aannemelijk dat de ecologische kwaliteit van de oppervlaktewaterlichamen in de gemeente in orde is in 2027. Er bestaan nog enkele uitdagingen op het vlak van de chemische en ecologische kwaliteit van de beken. Het drinkwatergebruik is in de afgelopen jaren erg toegenomen. Dit gebeurt voornamelijk door de droge zomers. Het verhoogde gebruik van drinkwater is een trend die zich waarschijnlijk doorzet, omdat het warmer en droger wordt. Daarnaast stijgt het aantal inwoners in ‘sHertogenbosch en daarmee het watergebruik. Dit betekent dat de balans in het gebruik en de aanvulling van het grondwater onder druk kan komen te staan. Voor het grondwaterlichaam Maas-Slenk diep geldt dat het onzeker is of er een goede waterbalans wordt behaald voor 2027. In de ondergrond wordt het steeds drukker.

Nieuwe functies moeten een plek vinden in de ondergrond, zoals waterberging, laadinfrastructuur en duurzame energiebronnen. Ook de vergroening van het bebouwde gebied vraagt om ruimte in de ondergrond.

Blad 34 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

3.2.6 Gezondheid Gezondheid en welzijn Binnen het thema gezondheid en welzijn staan de aspecten beweegvriendelijke en sociale omgeving, gezondheid en levensverwachting centraal. Huidige situatie

Autonome ontwikkelingen

- De helft van de inwoners van de gemeente voldoet aan de beweegrichtlijn. Er bestaan grote verschillen per wijk; - De gehele gemeente scoort bovengemiddeld op beweegvriendelijke omgeving: verschillende buurten van de kern ’s-Hertogenbosch en Rosmalen scoren bovengemiddeld, terwijl Nuland en Vinkel ondergemiddeld scoren; - De helft van de volwassen inwoners vindt de mogelijkheden om te sporten en bewegen in de openbare ruimte voldoende; - Ongeveer 60 procent van de inwoners vindt de mogelijkheden om te sporten en bewegen in de eigen buurt voldoende; - Ongeveer 60 procent van de inwoners vindt de kwaliteit van de sportvoorzieningen in de gemeente voldoende. - Het aandeel inwoners dat hun gezondheid als (zeer) goed ervaart is de afgelopen jaren gestegen. Bokhoven en Vughterpoort scoren zeer positief, terwijl Grevelingen, de Haren en Sprookjesbuurt negatief scoren op ervaren gezondheid; - Het aantal inwoners dat rookt is in de afgelopen jaren afgenomen; - Drugsgebruik is meer genormaliseerd in de gemeente; - Ongeveer 40 procent van de inwoners heeft overgewicht. Hierin bestaan verschillen tussen wijken. - 20 procent van de inwoners ervaarde op het moment van het afnemen van de enquête veel stress; - De levensverwachting van inwoners is in de afgelopen 25 jaar toegenomen.

- Er is meer aandacht voor preventieve zorg om een gezonde leefstijl te stimuleren; - Het aantal volwassenen en kinderen met overgewicht neemt toe. - De bevolking vergrijst en dit heeft invloed op de zorg; - De gemeente heeft een gebiedsgerichte aanpak. Deze is gestart in 3 aandachtswijken. De aanpak stimuleert dat burgers zelf de regie nemen over gezondheid. Al lerend wordt de aanpak ontwikkeld, aangepast en/of bijgestuurd.

Er zijn verschillende trends en ontwikkelingen die de komende jaren een positief of negatief effect zullen hebben op de gezondheid en welzijn van de gemeente ’s-Hertogenbosch. Een positieve ontwikkeling is de aandacht voor preventieve zorg. Door maatregelen in het heden te nemen, kunnen gezondheidsproblemen in de toekomst voorkomen of verminderd worden. Een aandachtspunt is (de toename van) overgewicht. Zo’n 11 procent van de Bosschenaren heeft te maken met ernstig overgewicht. Het aantal mensen met overgewicht neemt landelijk gezien steeds verder toe. Op langere termijn heeft dit een negatief effect op de gezondheid. De vergrijzing heeft ook een impact op de zorg. Ouderen hebben vaker gezondheidsproblemen en krijgen ook vaker te maken met eenzaamheid. Al met al kan de gezondheid in de toekomst verbeteren als preventieve zorg aanslaat, maar er bestaan ook verschillende factoren die druk leggen op de gezondheidszorg.

Blad 35 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Gezond milieu Binnen het thema gezond milieu staan de aspecten luchtkwaliteit, geluidhinder, geurhinder, straling en lichthinder centraal. Huidige situatie

Autonome ontwikkelingen

- Ten aanzien van stikstofdioxide (NO2) en (zeer) fijn stof (PM10, PM2,5) wordt in de gehele gemeente voldaan aan de Europese grenswaarden (tevens wettelijke normen) en de WHO-advieswaarden 2005, maar niet aan de WHO-advieswaarden 2021 (zoals overigens in het groot deel van Nederland het geval is); - Inwoners noemen geluidsoverlast van buren als belangrijkste hinderbron, gevolgd door geluid van verkeer op wegen en brommers/scooters; - Inwoners van diverse wijken hebben last van verschillende bronnen van geurhinder. Bronnen die genoemd worden zijn: industrie, riool, waterzuivering en de landbouwsector; - In de gemeente lopen twee hoogspanningslijnen van 150 kV. Dit zijn bronnen van elektromagnetische straling; - In de gemeente zijn er drie gebieden die het meeste licht uitstralen: de binnenstad, bedrijventerrein de Herven en bedrijventerrein de Rietvelden. - Autonoom is er een verbetering van de luchtkwaliteit door schonere bedrijfstechnieken en schonere mobiliteit. De gemeente heeft het Schone lucht akkoord ondertekend; - De groei van het aantal woningen in de gemeente ‘s-Hertogenbosch betekent dat het aantal geluidsgevoelige bestemmingen, en daarmee het aantal potentiële geluidgehinderen, toeneemt. Ook ontstaat door de groei van het aantal inwoners een toename in mobiliteit, en daarmee verkeersgeluid.

De energietransitie en de aanpassing aan het veranderende klimaat gaat ook gepaard met een toename in geluidsemissies in de directe woonomgeving, zoals warmtepompen en airco’s; - De ontwikkelingen op het vlak van veehouderijen wijzen ernaar dat het aantal gehouden dieren naar verwachting zal gaan afnemen in de toekomst toe. Dit zou betekenen dat ook de geuremissie van veehouderijen afneemt; - Uit verschillende studies blijkt dat mensen die in de nabijheid van geitenhouderijen wonen een grotere kans hebben op longontstekingen. In de praktijk neemt het aantal geiten in Noord-Brabant nog wel toe, omdat er meer geiten gehouden worden in bestaande stallen. De ontwikkelingen in de

Blad 36 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

landbouwsector kunnen leiden tot een vermindering van het aantal geiten in de gemeente, maar dit is hoogst onzeker; - De gemeente ’s-Hertogenbosch is bezig met een traject om een deel van de bovengrondse hoogspanningslijn ondergronds te brengen. Deze ontwikkeling betekent dat autonoom de straling van bovengrondse hoogspanningslijnen afneemt.

Om de huidige staat van het milieu in de gemeente ’s-Hertogenbosch te beoordelen zijn de aspecten luchtkwaliteit, geluid, geur, trillingen en magneetvelden onderzocht. Geconcludeerd kan worden dat de gemeente op al deze aspecten voldoet aan de EU- en wettelijke normen, maar dat verbetering mogelijk is. Zo worden de meest recente WHO-normen uit 2021 voor luchtkwaliteit (nog) niet gehaald. Dit terwijl dit wel de ambitie van de provincie en gemeente is. Ten opzichte van de rest van Nederland scoort ’s-Hertogenbosch gemiddeld op fijnstof. Vooral lokaal scoort ’s-Hertogenbosch onder gemiddeld op NO2 en geluid- en geurhinder. Lokaal bestaan er verschillen tussen de bronnen van geurhinder. Trilling en elektromagnetische straling treden lokaal op in de nabijheid van respectievelijk trillingsbronnen, zoals treinsporen en wegen met zwaar vrachtverkeer, of hoogspanningsleidingen. Met het onder de grond brengen van de bovengrondse hoogspanningslijnen neemt de hoeveelheid elektromagnetische straling door hoogspanningslijnen af. Naar de toekomst toe is het de verwachting dat de luchtkwaliteit verder verbetert door onder andere verduurzaming van de energie-, industrie-, verkeers- en agrarische sector. De geluidoverlast kan lokaal toenemen in de gemeente.

Woningbouw zorgt ervoor dat er meer geluidgevoelige bestemmingen ontstaan en door de energietransitie en aanpassing aan het warme klimaat komen meer geluidsbronnen in de directe woonomgeving te staan, zoals warmtepompen en airco’s. De ontwikkelingen op het vlak van geuroverlast zijn tweeledig. Enerzijds kan de geuroverlast verminderen door een mogelijke vermindering van het aantal dieren. Anderzijds betekent uitbreiding richting het buitengebied dat geuroverlast een grotere impact kan gaan hebben.

Blad 37 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

3.2.7 Sociaal Gezondheid en welzijn Binnen het thema gezondheid en welzijn staan de aspecten armoede, leren, sociale contacten en zelfredzaamheid centraal. Huidige situatie

Autonome ontwikkelingen

- 82 procent van de inwoners van de gemeente heeft betaald werk; - Tussen wijken bestaan grote verschillende in het aandeel inwoners dat moeite heeft met rondkomen; - De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft een gemiddelde SES-score. Tussen wijken bestaan grote verschillen. Wijken buiten de ring en in het centrum hebben een over het algemeen een hogere score dan de wijken binnen de ring. - Laaggeletterdheid ligt in de gemeente ’s-Hertogenbosch onder het Nederlands gemiddelde. - Ongeveer de helft van de inwoners voelt zich wel eens eenzaam. Zowel sociale als emotionele eenzaamheid spelen in de gemeente ’s-Hertogenbosch meer dan gemiddeld in de GGD-regio Hart voor Brabant. Hierin bestaan verschillen tussen de verschillende wijken; - Het aandeel 65-plussers dat vrijwilligerswerk doet is in de afgelopen 10 jaar gestegen, terwijl het onder andere groepen is gedaald. - Gemiddeld vindt 70 procent van de inwoners van ’s-Hertogenbosch dat er voldoende ontmoetingsplekken zijn. - Toenemende vergrijzing heeft invloed op de zorg en eenzaamheid; - Bij een groeiend aantal inwoners is het belangrijk om oog te hebben voor de sociale cohesie; - Ontwikkeling van vrijwilligers naar de toekomst toe;

Aandachtspunt is de sociale -en mentale gezondheid. Inwoners van ’s-Hertogenbosch ervaren bovengemiddeld veel stress en eenzaamheid. Ook dit is lokaal erg verschillend. Stress is vaak geld -en werk gerelateerd. Dit wordt ondersteund doordat in de meeste stress ervaren wordt in buurten met de meeste armoede. Er zijn verschillende trends en ontwikkelingen die de komende jaren een positief of negatief effect zullen hebben op de gezondheid en welzijn van de gemeente ’s-Hertogenbosch. Een positieve ontwikkeling is de aandacht voor preventieve zorg. Door maatregelen in het heden te nemen, kunnen gezondheidsproblemen in de toekomst voorkomen of verminderd worden. De vergrijzing heeft ook een impact op de zorg. Ouderen hebben vaker gezondheidsproblemen en krijgen ook vaker te maken met eenzaamheid

Blad 38 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Veiligheid Binnen het thema veiligheid staan de aspecten omgevingsveiligheid en sociale veiligheid centraal. Huidige situatie

Autonome ontwikkelingen

- Aandachtspunten op het vlak van externe veiligheid vormen met name de A59 en A2, de spoorweg en de leidingen met gevaarlijke stoffen. Behalve op het spoortraject ’s-Hertogenbosch – Utrecht zijn hier in de huidige situatie transporten aanwezig met gevaarlijke stoffen. Ook werken verschillende bedrijven in de gemeente met stoffen die een impact hebben op de omgevingsveiligheid; - Op het vlak van overlast scoort de gemeente licht boven het Nederlands gemiddelde, terwijl op het vlak van criminaliteit de gemeente beter dan gemiddeld scoort; - Het gevoel van onveiligheid is relatief klein in de gemeente ’s-Hertogenbosch; - De ervaren veiligheid verschilt sterk per buurt. Inwoners van Het Zand voelen zich het minst veilig. - Verandering van veiligheidsrisico’s door verschillende andere ontwikkelingen. Door klimaatverandering, de energietransitie en vervoer van stoffen ontstaan er op verschillende vlakken aanvullende veiligheidsrisico’s.

In de huidige situatie vinden op verschillende manieren transporten plaats met gevaarlijke stoffen. Het betreft de A59 en A2, de spoorlijn en de buisleidingen met gevaarlijke stoffen. Ook werken verschillende bedrijven in de gemeente met stoffen die een impact hebben op de omgevingsveiligheid. Door de energietransitie komen er mogelijk nieuwe bronnen van veiligheidsrisico’s bij (zoals waterstoftankstations), terwijl andere bronnen (zoals lpgtankstations) minder vaak zullen voorkomen. Door een uitbreiding van het vervoer van gevaarlijke stoffen naar het spoortraject tussen ’s-Hertogenbosch en de aansluiting op de Betuwelijn. Hierdoor komt er meer bebouwing in risico-aandachtsgebieden te liggen. Ook klimaatverandering zorgt voor een verandering van risico’s voor natuurlijke fenomenen, zoals overstromingen en natuurbranden. Het totaal aantal misdrijven in de gemeente ’s-Hertogenbosch ligt boven het Nederlands gemiddelde. Inwoners ervaren wel minder onveiligheid in de buurt ten opzichte van 2014. Ondanks dat inwoners zich veiliger voelen en minder criminaliteit ervaren dan in 2014, passen ze

Blad 39 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

hun gedrag relatief vaak aan situaties in de buurt in verband met onveiligheid. Tussen de verschillende buurten van ’s-Hertogenbosch bestaan verschillen.

3.3

Doorwerking Koersdocument op de staat van de leefomgeving In het Koersdocument zijn verschillende ambities benoemd. In de tabel hieronder worden de ambities per thema benoemd. Thema Wonen

Werken

Klimaat

Bereikbaarheid

Ambities van het Koersdocument - Meer gelijke kansen op de woningmarkt voor verschillende doelgroepen; - De gemeente schetst kaders voor de manier waarop de woningbouwopgave wordt ingevuld, zoals het meenemen van bestaande bebouwing, innovatieve woonvormen en landschappelijke waarden; - Stimuleren van een hoogwaardig woon- en werkklimaat om werknemers te trekken; - Cultuur centraal zetten bij (gebieds)ontwikkeling en herontwikkeling bestaande bebouwing; - Inzet op behouden en versterking van de voorzieningenpositie van de gemeente. - Gelijke kansen en diversiteit o.a. op de arbeidsmarkt staan centraal; - Binnen de ambities worden keuze gemaakt over de locatie van bedrijvigheid; - Korte ketens in de landbouw; - De koers voor de Bossche economie wordt gericht op data; - Het toenemen van het economisch potentieel van de Bossche vrijetijdseconomie door het versterken en zichtbaarder maken van het aanbod. - Inzet op klimaatneutraliteit en – robuustheid. Klimaatadaptatie en de woningbouwopgave worden samen opgepakt; - In het buitengebied wordt ingezet op de wateropgave i.c.m. andere opgaven zoals een hernieuwd cultuurlandschap; - Werken aan de toegankelijkheid van de omgeving; - Realiseren van nieuwe fiets- en wandelverbindingen; - Ontwikkeling van een mobiliteitshub; - Kansen voor innovatie op bereikbaarheid en vervoersmethoden;

Blad 40 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Natuurlijke leefomgeving

Gezondheid

Sociaal

- Duurzame mobiliteit verder ontwikkelen. - Ruimte bieden aan ecologische waarden door verdere vergroening; - In het buitengebied moet vergroening samen met andere opgaven een plek krijgen; - De gemeente zet in op behoud en versterking van de cultuurhistorische waarde van de binnenstad, maar ook het cultuurhistorisch in het landschap buitengebied. - Aandacht voor kwetsbare groepen, gelijkwaardigheid en sociale contacten; - Aandacht voor een omgeving die gezond gedrag stimuleert; - Oog voor de impact van hinder door geluid, luchtverontreiniging, trillingen, geur en licht voor inwoners; - Innovatie biedt kansen om stappen te zetten op het vlak van gezondheid en een gezonde leefomgeving; - Een aantrekkelijk landschap draagt bij aan een gezonde en beweegvriendelijke omgeving. - Iedereen meenemen op het vlak van de arbeidsmarkt, de woningmarkt, integratie en de inrichting van de leefomgeving; - Aandacht voor kwetsbare groepen; - Inzetten op een uitdagende, groene omgeving; - Inzet op een leven lang leren, waaronder op het vlak van data en informatie; - Toegankelijke mobiliteit; - Het culturele aanbod van de gemeente brengt ontspanning ,sociale binding, toegankelijkheid en inclusie.

Wanneer de ambities uit het Koersdocument worden behaald zal dit bij alle thema’s leiden tot een verbetering ten opzichte van de huidige staat van de leefomgeving. Veel ambities dragen bij aan aspecten waar nog verbetering van de huidige leefomgeving mogelijk is. Voorbeelden hiervan zijn meer gelijke kansen op de woningmarkt voor verschillende doelgroepen, maatregelen op het gebied van klimaatadaptatie en verduurzaming van de mobiliteit. Deze verbetering van de huidige staat van de leefomgeving door het behalen van de ambities uit het Koersdocument is minder groot als het gaat om Klimaatadaptatie, Mobiliteit, Natuurlijke leefomgeving en Bodem, water en ondergrond. Deze thema’s zijn namelijk in grotere mate afhankelijk van externe factoren waar de gemeente niet alle invloed op heeft. Denk aan nationale ontwikkelingen op het gebied van klimaatadaptatie en stikstof of aan de regionale afspraken op het gebied van waterberging. De verbeteringen zijn te bereiken wanneer de ambities worden gehaald. Uit de beoordeling blijkt dat om de ambities in het Koersdocument te halen er nog vooral stappen te zetten zijn op het gebied van Wonen, Klimaat en Natuurlijke leefomgeving. In hoeverre de ambities daadwerkelijk worden gehaald is veelal afhankelijk van de wijze waarop de gemeente de ambities gaat concretiseren.

Blad 41 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

De volgende figuur geeft hiervan een totaaloverzicht.

figuur 3.1: Beoordeling van ambities

3.4

Samen: we vieren het leven 3.4.1 Welke aspecten van de fysieke leefomgeving vallen onder deze ambitie en welke sub ambities zijn genoemd? Binnen beleidsambitie ‘Samen: we vieren het leven’ staan de inwoners van de gemeente ’sHertogenbosch centraal. Het is belangrijk dat ruimte is voor diversiteit in de samenleving. Respect voor elkaar en gelijkwaardigheid zijn belangrijke kernwaarden. Er is oog voor de kwetsbare inwoners, zoals inwoners met psychische problemen; inwoners die moeite hebben met rondkomen en inwoners met een beperking. De gemeente werkt aan het bieden van gelijke kansen aan iedereen op verschillende aspecten van het leven, zoals onderwijs, wonen, integratie en welzijn. In de gemeente worden de mogelijkheden voor ontmoeting, zoals de kermis, het carnaval en het verenigingsleven, gekoesterd en versterkt. Deze netwerken zorgen ervoor dat inwoners elkaar kunnen ondersteunen. Daarnaast is er aandacht voor de inrichting van de omgeving. Deze moet voor iedereen interessant en ervoor zorgen dat iedereen mee kan doen.

3.4.2 Toets ambitie Samen: we vieren het leven In het Koersdocument wordt ook aandacht besteed aan kansenongelijkheid en armoede. Sleutelwoord in de ambities rond dit thema is ‘meedoen’. Zo wil de gemeente dat iedereen mee kan doen met cultuur, onderwijs, sport en evenementen, ongeacht leeftijd, inkomen of psychosociale achtergrond. Bovendien moet er voor iedereen passende woningen en mobiliteit beschikbaar zijn. Ook is er specifiek aandacht voor energie armoede. De gemeente is voornemens om bewoners te ondersteunen bij verduurzaming, zodat ook op dit thema de situatie verbetert. Aandachtspunt op dit aspect is het verschil tussen wijken. In het Koersdocument bestaat ook de doelstelling om de leefomgeving zo in te richten dat iedereen de mogelijkheid heeft om deel te nemen aan de maatschappij. Meer aandacht voor toegankelijkheid van voorzieningen voor inwoners met een (lichamelijke) beperking kan een uitwerking vormen van deze doelstelling.

Blad 42 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Met de speerpunten van de ambitie ‘Samen: we vieren het leven’ wordt er aan verschillende doelgroepen in de gemeente perspectief geboden. Zo biedt de inzet op gelijke kansen op de woningmarkt perspectief aan starters op de woningmarkt. Een ander aspect van het woningaanbod welke in het Koersdocument belicht wordt, is de kansenongelijkheid op de woningmarkt. Met de opgestelde ambities biedt de inzet op gelijke kansen op de woningmarkt perspectief aan starters op de woningmarkt. De transactieprijs van woningen in de gemeente ’sHertogenbosch is sterk gestegen (€412.200,- in 2021, €463.800,- in 2022). De toegankelijkheid van de woningmarkt voor verschillende doelgroepen, waaronder starters, is daarmee sterk afgenomen. De toegankelijkheid van de woningmarkt voor verschillende doelgroepen, waaronder starters, is daarmee afgenomen. Met onder andere de woonvisie zet de gemeente ambities uit om wonen betaalbaar te maken. Het vaststellen van het aantal nieuwe woningen zal de gemeente helpen in het bepalen waar en hoe de woningbouwopgave kan worden ingevuld. Ook wil de gemeente gelijke kansen bieden op het vlak van onderwijs. De ambitie om te werken aan meer gelijke kansen aan inwoners van ’s-Hertogenbosch zet een koers uit voor de toekomst. Eén van de doelgroepen zou vroegtijdige schoolverlaters kunnen betreffen.

In 2020 verliet 2 procent van de leerlingen het onderwijs voortijdig in ’sHertogenbosch; dit is gelijk aan het Nederlands gemiddelde. Voor ’s-Hertogenbosch was dit een trendbreuk met een periode van meerdere jaren waarin 3 procent van de leerlingen vroegtijdig school verlieten. Vroegtijdig schoolverlaten kan verschillende oorzaken hebben, waaronder psychische problemen, lichamelijke problemen, passende lesstof of gedrag van medeleerlingen 1. De ambitie om te werken aan meer gelijke kansen aan inwoners van ’s-Hertogenbosch zet een koers uit voor de toekomst. Om deze ambitie een concrete uitwerking te laten hebben voor de inwoners van de gemeente ’s-Hertogenbosch is een verdere detaillering van acties en doelgroepen waar de gemeente op wil inzetten nodig. Binnen ambitie ‘Samen: we vieren het leven’ is daarnaast aandacht voor kwetsbare inwoners met gezondheidsproblemen. Uit de Leefomgevingsfoto is naar voren gekomen dat er tussen de buurten van ’s-Hertogenbosch verschillen bestaan in de ervaren gezondheid. Zo zijn buurten waar een deel van de inwoners hun gezondheid negatief beoordelen, te weten Grevelingen, de Haren en de Sprookjesbuurt. Bij het sturen op het verbeteren van gezondheid is het logisch om extra aandacht te besteden aan deze buurten.

Het koesteren van mogelijkheden om elkaar te ontmoeten, zorgt ervoor dat plekken waar mensen sociale contacten op kunnen doen blijven bestaan. Ontmoetingsplekken vormen een belangrijke plek om sociale contacten op te doen of te versterken. Gemiddeld vindt 70 procent van de inwoners van ’s-Hertogenbosch dat er voldoende ontmoetingsplekken zijn. Sociale contacten zijn belangrijk voor het deelnemen aan de maatschappij. In 2020 voelde 48 procent van de 65-plussers zich weleens eenzaam en gaf 45 procent van de volwassenen aan zich eenzaam te voelen. Bij een verdere uitwerking van de doelstelling om mogelijkheden om sociale contacten te koesteren en versterken is het belangrijk om oog te hebben voor deze groep inwoners.

1

Nederlands Jeugdinstituut, Schoolverzuim aanpakken Schoolverzuim aanpakken (nji.nl)

Blad 43 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

3.5

Leefbaarste gemeente van Europa 3.5.1 Welke aspecten van de fysieke leefomgeving vallen onder deze ambitie en welke sub ambities zijn genoemd? Binnen de ambitie ‘Leefbaarste gemeente van Europa’ zet de gemeente in op een gezonde, groene, sociale en veilige gemeente. Een fijne woonomgeving betekent dat er aandacht is voor klimaatbestendigheid en verduurzaming. Bij een gezonde leefomgeving horen ook aangename en aantrekkelijke verblijfplekken, rust en kwalitatief groen. Door een vergroening van de ruimte zet de gemeente in op klimaatadaptatie en het herstellen van de biodiversiteit. De opgave voor de opwekking van duurzame energie wordt met aandacht voor landschappelijke kwaliteiten ingepast. De gemeente is zuinig op grondstoffen, en wil met het oog op duurzaamheid hergebruiken en herontwikkelen in de fysieke leefomgeving. Hiermee wordt ook gewerkt aan het cultuurhistorisch profiel van de gemeente. Ook zet de gemeente met de ambitie in op een verduurzaming van de mobiliteit. Met schone en duurzame mobiliteitsoplossingen wil de gemeente de CO2-emissie en geluidbelasting door verkeer verminderen. Het station moet een grotere rol gaan spelen als mobiliteitshub. De wandel- en fietsinfrastructuur in de gemeente wordt verder ontwikkeld. De gemeente verbetert de verbinding met het buitengebied door kwalitatieve aanpassingen en nieuwe routes.

In het buitengebied komen verschillende opgaven samen, zoals de transitie van de landbouw, natuurontwikkeling, en de wateropgave. Hierbij worden ook de cultuurhistorische waarden, zoals de linie, recreatieve waarden en voedselproductie meegenomen. Ook in de gemeente ’s-Hertogenbosch bestaat er een woningopgave. Deze opgave wordt gebruikt om verschillende andere opgaven, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, en mobiliteit, integraal op te pakken. De nabijheid van bestaande voorzieningen wordt gebruikt en ondersteund. Het is belangrijk dat bedrijvigheid onderdeel is van de stad, en op die manier bijdragen aan een gezonde functiemix. Bedrijventerreinen zijn bedoeld voor de (zwaar) overlast gevende bedrijvigheid.

3.5.2 Toets ambitie Leefbaarste gemeente van Europa Gezondheid heeft op verschillende manieren te maken met de inrichting van de leefomgeving. Zowel een omgeving die uitdaagt om te bewegen als een omgeving waar zo min mogelijk milieubelasting aanwezig is, draagt bij aan de gezondheid van inwoners. Met een verdere uitbreiding van de wandel- en fietsinfrastructuur en de inzet op voldoende kwalitatief groen worden plekken geboden waar inwoners elkaar kunnen ontmoeten en kunnen sporten. Door een verbetering van de verbinding met en de recreatieve functie van het buitengebied wordt de beweegvriendelijkheid versterkt. Het verbeteren van de verbinding met het buitengebied en het inrichten van belevingsvolle routes biedt kansen voor het versterken van natuurtoerisme en recreatie. Recreatieve activiteiten in de natuur, fietsen of wandelen, nemen in economisch belang toe. In de periode tussen 2013 en 2018 groeide de economische bijdrage van natuurgerichte recreatie landelijk gezien met 40 procent. De top vier van landschappen welke aantrekkelijk zijn voor natuurrecreatie en -toerisme zijn: bos, duinen en strand, open natuur en

Blad 44 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

openbaar groen2. Het effect van de coronapandemie en de daardoor ontstane groei in natuurrecreatie in die periode is hiermee niet meegenomen in deze cijfers. Binnen de ambitie is er ook een verbetering van verschillende milieubelastende factoren beschreven. Door een verduurzaming van het gemotoriseerde verkeer vermindert de geluidbelasting in het stedelijk gebied. Uit de GGD-monitor kwam naar voren dat in de gemeente ’s-Hertogenbosch naar verhouding relatief veel ernstige geluidshinder ervaren wordt door verkeer op wegen waar minder hard dan 50 km gereden mag worden en brommers/scooters. Duurzame mobiliteit kan dus een relatief grote verbetering op het vlak van ernstige geluidshinder betekenen. Luchtkwaliteit is en blijft een belangrijk aandachtspunt. Autonoom wordt de luchtkwaliteit beter door schonere bedrijfsprocessen en schonere mobiliteit. Maar de luchtkwaliteit voldoet nog niet aan de meest recente WHO-advieswaarden, wat wel het streven is van provincie en gemeente. Moeilijkheid hierbij is dat luchtkwaliteit maar in beperkte mate lokaal beïnvloed kan worden. De gemeente zet in op ecologisch-waardevol groen. Ook met een verdere vergroening van de gemeente wordt gestreefd naar het versterken van de biodiversiteit. De doelstelling om biodiversiteit te stimuleren moet handen en voeten krijgen om daadwerkelijk een impact te maken op de natuurwaarden in de gemeente.

Een verdere uitwerking van de keuze voor natuur moet zorgen dat natuurwaarden meegenomen worden bij de daadwerkelijke inrichting van de openbare ruimte. Binnen de keuzes komt nog geen systeembenadering (water, bodem, natuur) naar voren. Zo kunnen ook onderliggende factoren voor een achteruitgang in biodiversiteit, zoals verzuring, waterhuishouding of recreatiedruk, aangepakt worden. Het Koersdocument gaat weinig in op de koers op het gebied van grond -en waterkwaliteit. Dit is opvallend, omdat de Leefomgevingsfoto concludeert dat deze aspecten onder druk staan in de gemeente. Zo blijkt uit onderzoek dat de kwaliteit van de oppervlaktewateren in de gemeente op zowel chemisch als ecologisch vlak slecht scoren (Informatiehuis water, 2021). Bovendien wordt in de Leefomgevingsfoto geconcludeerd dat de drukte onder de grond toeneemt. Gezien de ambitie van de gemeente om de infrastructuur aan te passen voor warmtenetten, opslag van energie en elektra, is de verwachting dat deze drukte alleen maar toe zal nemen. De gemeente ’s-Hertogenbosch streeft ernaar om de leefbaarste gemeente van Europa te zijn. Leefbaarheid is een lastig grijpbaar concept. Het gaat om hoe aantrekkelijk een gemeenschap is om er te wonen of te werken. Het heeft daarmee met veel verschillende onderwerpen te maken, zoals wonen, cultuur, sport, ruimtelijke ordening, economie, en recreatie.

In de gemeente ’sHertogenbosch bestaan er grote verschillen tussen de leefbaarheid in de verschillende wijken. Er bestaan grote verschillen in inkomen, de mate waarin sociale huurwoningen aanwezig zijn, eenzaamheid, en ervaren gezondheid. Dit maakt dat de ene Bosschenaar de leefbaarheid van zijn omgeving anders ziet dan de ander. Op het vlak van het thema Wonen betekent dit vooral de aanwezigheid van passende voorzieningen en passende woonruimte. In het Koersdocument komen de verschillen tussen de wijken niet zo zeer aan de orde. Wel wordt er gestreefd naar een woningbouwmix die betaalbaar is en is het mogelijk om tijdelijke woningen te realiseren. Ook wordt als uitgangspunt gesteld dat woningbouw bijdraagt aan levendigheid, waaronder de aanwezigheid van voorzieningen. Door het creëren van een diverse woningvoorraad in wijken profiteren zowel oude als nieuwe bewoners. Een verdieping van de manier waarop woningbouw kan bijdragen aan lokale knelpunten in de wijken kan ervoor zorgen dat woningbouw, naast het adresseren van het tekort aan woningen, ook hieraan kan bijdragen.

2

CBS. 2021 Economisch belang van recreatie in de natuur neemt toe Economisch belang van recreatie in de natuur neemt toe (cbs.nl)

Blad 45 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

Binnen de ambitie ‘Leefbaarste gemeente van Europa’ wordt verder ingezet op klimaatmitigatie en – adaptatie. Klimaatmitigatie gaat over het beperken van klimaatverandering door het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen. Een belangrijk broeikasgas is CO2. Uit de Leefomgevingsfoto is naar voren gekomen dat de uitstoot van CO2 in de afgelopen jaren is afgenomen in de gemeente ’sHertogenbosch. Echter, om klimaatneutraliteit te behalen moeten er nog grote stappen gemaakt worden. Belangrijke sectoren voor uitstoot van CO2 zijn verkeer en vervoer; consumenten; de energiesector; handel en diensten. In het Koersdocument wordt specifiek ingezet op een verduurzaming van de mobiliteitssector om de CO 2 uitstoot te verminderen, zoals zero-emissie bussen en bevoorrading van de binnenstad. Ook streeft de gemeente ernaar dat in 2045 alle woonwijken CO2 en energie neutraal zijn. Deze ambities kunnen direct effect hebben op een vermindering van de CO2-emissies in de gemeente. De visie van de gemeente op de verduurzaming van de bedrijvigheid op het vlak van emissies van broeikasgassen komt niet naar voren in het Koersdocument. Een ander belangrijk broeikasgas is methaan. Uit de Leefomgevingsfoto kwam naar voren dat tussen 2015 en 2019 de emissie van methaan sterk was afgenomen, maar dat in 2020 de uitstoot weer was gestegen. De landbouw vormt de grootste bron van methaanemissies.

In het Koersdocument wordt gesproken over een verduurzaming van de voedselproductie, zoals kringlooplandbouw. Dit biedt kansen voor de vermindering van methaanemissies in de gemeente. Echter is een verdere uitwerking van deze ambities benodigd om daadwerkelijk de kansen waar te maken. De gemeente zet in op circulariteit en zet een koers uit voor de opwekking van duurzame energie. De gemeente zet in op circulaire bouw. Gebouwen worden hergebruikt voor nieuwe bestemmingen in plaats van gesloopt. In Nederland gebruikt met name de bouwsector veel (nietmetaal) mineralen. Sinds 2000 is het verbruik met ongeveer 40 procent toegenomen. Vooral in de periode tussen 2008 en 2013 is de mineraal verbruik afgenomen. Dit was voornamelijk het gevolg van de afname in de bouw door de economische crisis. Ongeveer 14 procent van de grondstoffen wordt hergebruikt. Dit is in de laatste jaren relatief gelijk gebleven 3. Met de invulling van een deel van de woningbouwopgave door duurzame bebouwing kan de gemeente ’s-Hertogenbosch meer circulair worden. Uit hiervoor geciteerde onderzoek van het PBL blijkt echter ook dat er te weinig secundaire grondstoffen vrijkomen om invulling te geven aan de woningbouwopgave tot 2030. Klimaatadaptatie is een ander belangrijk thema dat speelt in de gemeente.

In de gemeente komen verschillende beken en rivieren samen, waardoor de gemeente staat voor een grote wateropgave. Het veranderende klimaat met meer hitte(stress), meer weersextremen en meer droogte vraagt van de gemeente om de ruimte klimaatrobuust in te richten. De gemeente ambieert verdere vergroening en wil innoveren en inspelen op veranderingen om klimaatbestendig en -neutraal te worden. De gemeente presenteert in het Koersdocument een duidelijke visie op werklocaties: bedrijven die geen overlast veroorzaken kunnen worden geïntegreerd in de wijk, zodat er een aantrekkelijke functiemix ontstaat. Bedrijven die wel overlast veroorzaken kunnen terecht op een bedrijventerrein. Dit vormt een kader waarin aanvullend nog verdere keuzes nodig zijn. Bedrijvigheid in de wijk kan van betekenis zijn voor de verdere inrichting van wijken, denk aan, parkeren of bevoorrading. Daarnaast bestaan er sterke verschillen tussen de bijdrage die bedrijvigheid kan hebben op de buurt. Supermarkten en cafés hadden eerder een negatief als positief effect hadden op de buurt. In buurten met veel jongeren nam overlast en diefstal toe bij de aanwezigheid van winkels voor dagelijkse boodschappen. Bedrijven van lokale ondernemers, 3

PBL (2021) Integrale Circulaire Economie Rapportage Rapportage 2021 (pbl.nl)

Blad 46 van 227

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 15 april 2025

vooral in de detailhandel, hebben wel een sociale controlefunctie. Zowel overlast, diefstal, als verloedering namen af bij de oprichting van nieuwe bedrijven in consumentendiensten 4. Met name het introduceren van lokale ondernemers heeft een positief effect op de leefbaarheid door ogen op de straat. De ‘slager die z’n stoepje schoonveegt’ en ondertussen die buurt in de gaten houdt. In de afgelopen 20 jaar is het landbouwareaal in de gemeente ’s-Hertogenbosch toegenomen. In 2000 waren er 155 agrarische bedrijven die 3141 hectare grond bewerkten; in 2021 waren er 140 agrarische bedrijven die 4750 hectare gebruikten. Dit is te verklaren door gemeentelijke herindeling. Ook de hoeveelheid areaal per agrariër is toegenomen. Dit past in de landelijke trend van schaalvergroting. Het grootste deel van het landbouwareaal in de gemeente is in gebruik voor grasland en groenvoedergewassen. De gemeente wil inzetten op het bereikbaar maken van lokaal voedsel. Er bestaan grote verschillen in de mate waarin de diverse landbouwbedrijven gebruik maken van de korte keten economie. Zo hoeven producten van bijvoorbeeld akkerbouwbedrijven minder verwerkt worden voor gebruik zodat zij makkelijker hun producten lokaal kunnen aanbieden5. Omdat de gemeente voornamelijk bedrijven telt die een lange keten hebben is dit een opgave voor verdere uitwerking van deze ambitie.