Bijlage 3 Bijlagen bij de toelichting DPO-leiding Bokhoven (3 van 3)

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

12

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr.

Jaar

2960

19461965

2995

19461979

2904

19461959

Omschrijving Oorlogsschade aan enkele panden aan de Koningin Wilhelminastraat, eigendom van het armbestuur Stukken betreffende de Rooms Katholieke lagere school (oorlogsschade, noodlok alen, bouw nieuwe school en onderwijzerswoning, aanschaf leermiddelen, verbouwingen school) Stukken betreffende het (bemiddelen bij) het verlenen van eretekenen en onders cheidingen aan inwoners v an Hedel (Oorlogsherinneringskruis, Koninklijke onderscheidingen, ere-burgerschap)

-Hertogenbosch Toeg. nr. -

011

Titel

Secretarieachief Bosch 1920-1996

Den

Engelen (1812) (18211921) (1964) en EngelenBokhoven (1922-1946)

Inv. nr.

Jaar

1116 1659

19871989 19871989

21721

19871989

1275

1942

1276

1943

1277

1944

1278

19441945 19441945 1941 19381946 19401946 19421944

1279 1331 1332 1333 1334 011

Archief van (1946-1971)

Engelen

3 4

21

158 209

19040893

19401945, 19451959 19491965 19471949 19451949

341

19461957

342

19471950

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

Omschrijving Dijkverbetering, overleg inzake opsporing en ruiming explosieven Waterschap de Maaskant, dijkverbetering Maasdijk Maaspoort hmp 815-836, v erkoop grond aan Waterschap de Maaskant, opruiming explosieven en demping wiel bij Treurenburg Gevaarlijke stoffen, overleg, opsporing en ruiming van ex plosieven ivm dijkverbeteringswerkzaamheden rapport onderzoek naar achtergebleven munitie uit de 2e Wereld Oorlog langs de Empelse Dijk (historisch onderzoek Gewande e.o. Raid over de Maas) Politioneel maandrapport (Polizeilicher Monatsbericht) uitgebracht door de burgemeester Politioneel maandrapport (Polizeilicher Monatsbericht) uitgebracht door de burgemeester Politioneel maandrapport (Polizeilicher Monatsbericht) uitgebracht door de burgemeester Stukken betreffende de bevrijdingsperiode 1944-1945, oorlogssituatie en Militair Gezag Stukken betreffende de bevrijdingsperiode 1944-1945, Militair Gezag 1945 Stukken betreffende de luchtbescherming Stukken betreffende de luchtbescherming Stukken betreffende de luchtbescherming Stukken betreffende de luchtbescherming Historische geografische gegevens betreffende de gemeente Bijzondere feiten, gebeurtenissen en situaties als gevolg van handelingen tijdens de oorlogsjaren Herstel oorlogschade c.q.

treffende van voorzieningen aan de gemeentetoren (inclusief luidklok en uurwerk) van de Nederlandse Hervormde Kerk te Engelen, Herstel oorlogsschade aan en verbouwing van het gemeentehuis, Afbraak en puinruiming van een 30-tal door oorlogsgeweld verwoeste woningen en boerderijen Herstel oorlogsschade c.q. reconstructie van wegen in de kom van Engelen, in beheer en onderhoud bij de gemeente Engelen Herstel oorlogsschade c.q. reconstructie van grindwegen onder de gemeenten Vlijmen en een drietal waterschappen

13

Toeg. nr.

048

Titel

Inv. nr.

Luchtbeschermingsdienst 1935-1945

Jaar

349

19481952

494

19461953

Omschrijving Herstel oorlogsschade aan de afrastering van een weiland langs de openbare weg, plaatselijk bekend "De Schanshoeve", Verzameldossier met stukken betreffende verz oeken tot verlening van financiële ondersteuning van oorlogsslachtoffers voor het herstel of herbouw van door oorlogsschade getroffen gebouwd onroerend goed gelegen in de gemeente Engelen en uitgevoerd door het Ministerie van Openbare Werken en Wederopbouw, Luchtbeschermingsdienst: centrale melding van ongevallen en v oorvallen Luchtbeschermingsdienst: luchtaanvallen Luchtbeschermingsdienst: brandweer Luchtbeschermingsdienst: brandweer

16 17 46 50

Streekarchief Langstraat, Heusden en Altena (SALHA) in Heusden Toeg. nr. 0243

Titel

Gemeentebestuur Vlijmen (1907)(19201948)(1950)

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving Luchtbeschermingsdienst stukken betreffende de organisatie en het functioneren

57

1941

58 141

19421948 1944

142

1944

347

1912 1942 1944 1945 1944 1945 1940 1945

Luchtbeschermingsdienst stukken betreffende de organisatie en het functioneren Luchtbeschermingsdienst stukken betreffende de organisatie en het functioneren Schade door bominslag d.d. 17 juni 1944: voorlopige aangifteformulieren Vlijmen Schade door bominslag d.d. 17 juni 1944: voorlopige aangifteformulieren Nieuwkuijk en Haarsteeg Stukken betreffende de veldwachters,

56

408 409 410 411

1944

414

1942 1945 1942 1945 1947 1952

415 417

0244

Gemeentebestuur, Vlijmen (1909)19481987(1994)

418

1945

432 3

1932 1946 1945 1951

23

1950

327

1946 1956 1954 1987 1952

2525 2716

19040893

1940

-

-

Schadekaarten op volgorde van pandnummering; A t/m C Schadekaarten op volgorde van pandnummering; D t/m H + Nieuwkuijk Register van aantekeningen betreffende onbewoonbaarverklaring van woningen t.g.v. oorlogsgeweld Overzic htslijsten van schadegevallen aan boerderijen/woonhuizen/gebouwen + lijsten van onteigende gebouwen Dossiers betreffende oorlogsschade van diverse objekten, nr. 1 t/m 11 Dossiers betreffende oorlogsschade van diverse objekten, nr. 12 t/m 26 Verzamelstaten van oorlogsschade aan gemeente-eigendommen, met bijbehorende stukken ingevolge de uitvoeringsbeschikking Wet Financiering Wederopbouw Publiekrechtelijke Lichamen Overzic htskaart van verwoestingen in de gemeente Vlijmen Woningregister geordend op huisnummer

-

Wederopbouw Vlijmen-Engelen

-

Wijz iging huisnummering in verband met invoering straatnamen (was voorheen wijkindeling) Wederopbouwplan

-

Huisnummering

-

-

Wederopbouwplan plan met bijlagen

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

Vlijmen.

Goedgekeurd

14

2.4.2 PROVINCIAAL ARCHIEF Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de prov incies Gelderland en Noord-Brabant. In het Gelders Archief (GA) te Arnhem en de het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te Den Bosch liggen de stukken van de betreffende provincies opgeslagen. Er is in het provinciaal archief gezocht naar relevante stukken van de Luchtbeschermings dienst (LBD), rapporten betreffende sc hade die is ontstaan door oorlogshandelingen en (naoorlogse) ruimingen van explosieven. Onder andere de stukken van het Militair Gezag (MG) zijn geraadpleegd. Het Militair Gezag werd direct na de bevrijding van de bez ette gebieden ingesteld als tijdelijk bestuur dat moest zorgen voor de openbare orde en veiligheid. De stukken uit het arc hief van het MG gaan over het ruimen van mijnen en andere projec tielen en schademeldingen uit de hele provincie. Daarnaast zijn archiefstukken van de bestuurlijke organen van de provincie geraadpleegd, zoals van de Provinciale Waterstaat, het Provinciaal Bestuur en de Commissaris van de Koningin, waarin informatie is te vinden over oorlogshandelingen, schade en de bevrijding. De volgende stukken zijn ingezien. Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te Den Bosch Toeg. nr. 127

Titel

Inv. nr.

Jaar

Militair Gezag in Noord-Brabant

34

1945

43

19321944 ca. 19321945 19321944 19321944 1945

44 46 47 211 215

461

19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 1945

823

1945

366

19441945

367

19441945

368

19441945

418

19401941

216 218 219 267 270 271 272 279 280 307

1085

19040893

Commissaris van de Koningin CdK in Noord-Brabant

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

Om schrijving Kaarten oorlogsschade aan woningen, boerderijen, kerken en andere gebouwen Kaarten vernielde verkeerswegen en bruggen Kaarten water-, spoor-, en verkeerswegen, bruggen en sluizen Kaarten waterwegen en vernielde sluizen en -Hertogenbosch Kaarten waterwegen en vernielde sluizen en bruggen in westelijk Brabant Rapporten over in januari - maart in NoordBrabant neergekomen vliegende bommen V1 en V2 Instructies, verordeningen, verslagen en rapporten brandweer en luchtbes cherming Opruiming mijnen Vijandelijke luchtlandingen Sectie brandweer en luchtbes cherming Weekrapporten sectie openbare werken Wederopbouw drinkwater-, elektriciteits- en gasvoorziening Wederopbouw infras tructurele werken, voornamelijk bruggen Wederopbouw Rapporten militaire c ommissaris Limburg Schade enquête commissie

Noord-

Mijnen en andere explosieven Opruimen mijnen en opgaven neergekomen V.1's en V.2's Commis sariaat Noodvoorzieningen voor Noord-Brabant, gebiedstaf, rapporten Verslagen van bezoeken aan pas bevrijde gemeenten Rapporten burgemeesters aan CdK over algemene toestand binnen hun gemeente kort na bevrijding Verslagen vergaderingen CdK, burgemeesters en vertegenwoordigers Militair Gezag over problemen in bevrijde gemeenten Verstrekken opgave aan Duitse leger van militaire versterkingen in Noord-Brabant,

15

Toeg. nr.

1148

Titel

Inv. nr.

Provinciaal Bestuur NoordBrabant, 19201949

Jaar

431

19441945

444

19441947

798

1940 meijuni

799

1940 juliseptember

800

19441947 19371944

226

442

1939 1943

443

1944

674

19261946 1940 1950

901 1286

-

-

19461947

Om schrijving Verslagen van CdK voor de minister van Binnenlandse Zaken over oorlogsgebeurtenissen en toestand waarin provincie zich bevindt na bevrijding Bevrijding Noord-Brabant door geallieerden en specifieke problematiek die hiermede gepaard ging Opgaven aan regeringscommissariaat van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in NoordBrabant, Opgaven aan regeringscommissariaat van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in NoordBrabant, Bemoeienis van CdK met aanpak wederopbouw Noord-Brabant na bevrijding Luchtbeschermingsplan griffiegebouw

Bescherming tegen luchtaanvallen op waterstaatswerken dienende tot waterkering en waterlozing Lijsten oorlogssc hade aan eigendommen provincie, gemeenten en watersc happen Circulaires over herstel schade aan dijken en waterkeringen Oorlogsschade aan wegen, bruggen enz en overleg over schadeloosstelling met Commis sariaat voor Oorlogssc haden Herstel schade door oorlog en bezetting aan eigendommen publiekrechtelijke en daarmede gelijk gestelde lichamen

Gelders Archief (GA) te Arnhem Toeg. nr. 0039

Titel

Inv. nr.

Gedeputeerde Staten (1723) 1814-1950 (1971)

8519

Jaar

8520 8526 8529 8244 10336

0040

0041

0044

Gouverneur van de Provincie/Commissaris van de Koning(in), 1813-1950 Kabinet van de Gouverneur van de Provincie/ Commissaris des Konings (der Koningin), 1825-1949 Tijdelijk Provinciaal Bestuur te Nijmegen. Provinciebestuur in het bevrijdde gedeelte van Gelderland, 1944-1945 (1984)

(1941) 19461952

Brandweer; geordend per gemeente; Kesteren-Zelhem Kaart met ov erzicht van luchtbeschermingsposten in de omgeving van Herwen en Aerdt Opruiming van mijnen en munitie Wederopbouwplannen van gemeenten. Ammerzoden-Echteld Verbetering van bruggen en herstel van oorlogsschade Geen relevante stukken aangetroffen

Geen relevant stukken aangetroffen

132

Stuk ken betreffende luchtbescherming en brandweerwezen

143

Stuk ken betreffende de wederopbouw van door oorlogshandelingen verwoest gebied Stuk ken betreffende de goedkeuring van een uitbreidingsplan van de gemeente Nijmegen

144

19040893

Omschrijving Brandweer; geordend per gemeente; AaltenHurwenen

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

16

Toeg. nr. 0047

Titel

Stichting 1940

Gelderland

Inv. nr.

17

Jaar

30 31

32 1037

Militair Gezag Provincie Gelderland (1941-1948)

69 104 191 221 222 259

260 261 265 274 540

1945

Omschrijving Lijst met opgave van geleden oorlogsschade per gemeente, met brieven gericht aan de Commissaris van de Koningin Stuk ken betreffende geleden schade aan weiland, bouwland en boomgaarden door defensiemaatregelen Stuk ken betreffende geleden schade aan boerenbedrijven door defensiemaatregelen, Land van Maas en Waal en Rijk van Nijmegen Stuk ken betreffende geleden schade aan boerenbedrijven door defensiemaatregelen, Overig Gelderland Stuk ken betreffende schade aan en wederopbouw van woningen en andere gebouwen Rapporten ov er de situatie in de Bommelerwaard, geschreven door C.H. van Maanen, gemeentes ecretaris Hurwenen Stuk ken betreffende het opruimen van mijnen en munitie, 1945 Stuk ken betreffende het herstel van wegen, vaarwegen, bruggen en andere waterstaatsobjec ten Stuk ken betreffende de wederopbouw Correspondentie van het hoofd van de Dienst Burgermijnopruiming v an het MG Gelderland en de leider van het District Arnhem van de Dienst Burgermijnopruiming, 1945. Rapporten Dag- en weekrapporten betreffende het opruimen van mijnen en munitie Situatieschetsen van mijnenvelden Rapporten (overige rapporten), 1945 Stuk ken betreffende brandweer, mijnopruiming en luchtbescherming

2.4.3 NATIONAAL A RCHIEF (NA) DEN HAAG In het Nationaal Archief (NA) zijn stukken uit het Bunkerarchief ingezien. Hierin zijn documenten opgeslagen die betrekking hebben op verdedigingswerken in heel Nederland. Daarnaast zijn de stukken van de Inspectie Bescherming Bev olking tegen Luchtaanvallen, het Korps Hulpverleningsdienst, het Militair Gezag en de Commiss ie van Proefneming bekeken. Het gaat om de volgende stukken. Toeg. nr. 2.04.53.15

2.04.110

Titel

Inv. nr.

Jaar

Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen (1937-1946)

37

19401941

38

19401941

73

19401941

78

19401941

20

z.j.

21

19451947 19571959 1947

Korps Hulpverleningsdienst (1945-1974)

22 23

19040893

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

Omschrijving Commissaris der Koningin in de prov incie Noord-Brabant

Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan diverse overheidsinstellingen: Commissaris der Koningin in de prov incie Gelderland, nrs. 18.2.1 - 18.2.33 Meldingen en proc essen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: Gelderland Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: Noord-Brabant Registers met krantenknipsels inzake explos ieven Registers met krantenknipsels inzake explos ieven Registers met krantenknipsels inzake explos ieven Tijdschrift voor het pers oneel van de Hulpverleningsdienst

17

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr.

2.13.25

Militair Gezag

1567

28

1568

2.13.167

Bunker Archief

272-284 285-296 11121119 1120

2.13.210

Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de ArtillerieInrichtingen en Artillerie onderdelen (1814)(1867-1942)

Jaar

19471970 19441945 19441945 1951 19471962 z.j. z.j.

23

1940

24

1940

25

1940

26

1940

28

19411942

Omschrijving Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Blokkaarten van werken Overzichtskaarten Nederlandse stafk aarten met aantekeningen van stellingen en c omplexen, schaal 1:25000 Stellingkaarten van heel Nederland (dienstgeheim) met vermeldingen van alle Nederlandse en Duitse werken waarop de aard van de groepen van werken door symbolen zijn aangegeven. Groot format Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn

Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Lijsten met opgave van personeel en afwikk eling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen

2.4.4 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR OORLOGSDOCUMENTATIE (NIOD) AMSTERDAM In het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) in Amsterdam zijn diverse archiefstukken geraadpleegd. In het NIOD is het arc hief van het Generalkommisariat für das Sicherheitswesen ingezien. Dez e instantie was het politieapparaat van het Duits e bestuur. Hierin zijn de processen-verbaal bewaard gebleven betreffende de melding van bominslagen, luchtaanvallen en ontploffingen. Daarnaast zijn in het archief van het Departement van Justitie processen-verbaal ingezien van lokale instanties betreffende luchtaanvallen, bominslagen en ontploffingen. Tevens zijn stukken van verzetsgroep Albrecht ingezien over troepensterkten en stellingen. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven. Toeg. nr. 077

19040893

Titel

Inv. nr.

Jaar

Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer NordWest) (1938)(19401945)

1328

19401941

1332

19401943

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

Omschrijving Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspoliz ei Den Haag betreffende vijandelijke luc htaanvallen

Stukken betreffende vijandelijke luchtaanvallen, landingen van vijandelijke vliegeniers, het vinden van versperringsballons, het werpen van springstoffen en het gebruik van sabotagematerialen

18

Toeg. nr. 190a

Titel

Inv. nr.

Jaar

216k

Departement van Justitie (1935)(19401945)(1950)

181-185

19401945

Groep Albrecht

17-34

1944

Omschrijving Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland Processen-v erbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechauss ee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeente

2.4.5 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR MILITAIRE HISTORIE (NIMH) DEN HAAG Voor het onderzoek zijn stukken uit het NIMH geraadpleegd. Het NIMH beheert de archieven van de Nederlandse krijgsmacht en bezit een uitgebreide collectie die betrekk ing heeft op de Tweede Wereldoorlog. Onder andere de 575-collectie, met betrekking tot Duitse verdedigingswerken, is geraadpleegd. Deze collectie bevat hoofdzakelijk rapporten, verslagen en Duitse en Britse kaarten afkomstig van het Bureau Inlichtingen in Londen en het Bureau Afwikkeling Genie en Duitse eenheden. Het NIMH bezit ook de 409-collectie Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940. Er zijn in de andere geraadpleegde bronnen geen indicaties dat er gevechten hebben plaatsgevonden in het onderzoeksgebied in de meidagen v an 1940. De 409-collectie is niet geraadpleegd. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. 409

Titel

Inv. nr.

Jaar

420

Burgemeestersverklaringen

466

Prinses Irene Brigade

21 28 29 32 45 18

1945-1946 1945-1946 1945-1946 1945-1946 1945-1946 1951

26

1945

30-37

1945

575

Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940

Bureau Inlichtingen/ Duitse verdedigingswerken (575serie)

224

398

19040893

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

Omschrijving In de ov erige geraadpleegde bronnen zijn geen indicaties aangetroffen dat er gev echten hebben plaatsgevonden in de meidagen van 1940. De 409collectie is niet geraadpleegd. Vaals t/m Vuren Dalen tm Dwingeloo Echt t/m Ez inge Haaften t/m Hursvenen Vaals t/m Vuren Voordracht van de majoor A.A. Paessens over de veldtocht van de Koninklijke Nederlandse Brigade 'Prinses Irene' 1944-1945, gehouden voor het tweede studiejaar van de Hogere Krijgsschool van de voormalige commandant v an de gevechtsgroep (1951) Bijlagen (fotokopieën en originelen) van oorlogsdagboek en van de Koninklijke Nederlandse Brigade 'Prinses Irene' (8 augustus t/m 13 juli 1945) Verslagen van de gevechten bij Hedel en Tilburg door de eerste gev echtsgroep van de Koninklijke Nederlandse Brigade 'Prinses Irene' (1945) 10-05-1944; Schaal/code/blz.: A 250; Serie/nummer: Molen; Omschrijving: Loc atie van verdedigingswerken bij de bruggenhoofden naast fort Crèvecoeur bij Hedel waaronder Panzer Abwehr Geschütz (PAG) opstellingen en barakken 24-04-1944; Schaal/code/blz.: GB/6905/44; Omschrijving: Berichten ACP tot en met ADO betreffende: Verslag van de inundaties in de provincies Utrecht, Noord en ZuidHolland, Zeeland en Noord-Brabant, bijlage: plattegrond Utrecht/'t Gooi

19

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr.

Jaar

451 492

525

Omschrijving (schaal 1:200.000), troepen in Geldermalsen, Kroatiërs in het Blinden Instituut in Haren (Groningen), troepen in Zaltbommel en Waardenburg voor verdediging bruggen over de Waal (bijlage: s ituatieschets), Organis ation Todt en afdeling Flak in Culemborg, bombardement vliegveld Gilze-Rijen en IJmuiden (bijlage: situatieschets), pseudo vliegveld tussen Tilburg en Baarle-Nassau, flaktoren bij De Breul, Driebergen, vliegveld Eelde verzakt, versterking bruggen bij Hedel, bijlagen: twee situatieschetsen, openbreking kazematten bij Utrecht, treinverkeer bij Walcheren en 's-Hertogenbosch, spoorwerkplaats te Tilburg, foute politieofficier doodgeschoten te Bedum Verslag tocht Rotterdam via Ablasserdam/Gorkum naar Vlijmen; gegevens Rotterdam 03-02-1944; Schaal/code/blz.: NE/16/423; Omschrijving: Inlichtingenrapport van Engelandvaarder Michel Louis Parren betreffende luchtafweer en kazernes in Utrecht, Den Bosch, Zaltbommel, Hedel en Roosendaal Inlichtingen betreffende evac uaties. Betreft onder andere het Bureau Afvoer Burgerbevolking (B.A.B.), invasievoorschriften, evacuatie Duitse vrouwen, kampen, Besluit verplaatsingen burgerbevolking, Assen, Katwijk, Nijmegen, Millingen, Achterhoek, Hedel, Walcheren, Land van Heusden en Altena, Biesbosch en de Bommelerwaard

2.4.6 SEMI -STATISCH ARCHIEF (SSA) Het Semi-statisch Arc hief (SSA) te Rijswijk beheert het archief van Defensie. In dit archief zijn onder ander de ruimrapporten van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) opgeslagen. Deze ruimrapporten, ook wel Meldings-, Opdracht- en Ruimrapport (MORA) genaamd, zijn gerangschikt per gemeente en worden sinds 1971 systematisch bijgehouden. Voor het onderzoeksgebied zijn aangetroffen. Deze zijn uitgewerkt in §3.6 Mijnenveldkaarten zijn ook bij de EODD ondergebracht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden door Duitse militairen verspreid over Nederland mijnenvelden aangelegd. Alle informatie (zoals ligging, hoeveelheid en type mijnen) v an die mijnenvelden werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde en na de oorlog zijn veel velden geruimd; de ruimrapporten van die v elden zijn v aak gemakkelijk te vergelijken met de legrapporten als het gaat om mogelijk achtergebleven mijnen. Desalniettemin zijn sommige mijnenvelden door elkaar gehaald of gecombineerd in het legrapport en/of in het ruimrapport, waardoor de aantallen niet altijd overeenkomen. Voor dit project waren er bij de EODD meerdere relevant mijnenvelden bekend. De mijnenveldgegevens op basis van de reeds uitgevoerde onderzoeken zijn opgenomen in paragraaf 3.7 van deze rapportage.

Tevens bevinden zich in het SSA ook enkele dossiers van de Mijn- en Munitie Opruimingsdienst (MMOD). De MMOD, was een voorloper van de huidige EODD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht. In het SSA bevinden zich talloze overzichten van geruimde munitie alsmede ruimrapporten van mijnenvelden in de Nederlandse gemeente. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven.

19040893

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

20

Toeg. nr. Geen

Titel

Archief MMOD

Inv. nr.

44

45 46 47

Jaar

19451947 19451947 19451947 19451947

Omschrijving B t/m E E t/m G G t/m H H t/m K

2.4.7 STUDIEGROEP L UCHTOORLOG 1939-1945 (SGLO) De SGLO heeft in de loop der jaren een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). Op basis van de raadpleging van de digitale lijst op www.sglo.nl is vastgesteld of er vliegtuigcrashes hebben plaatsgevonden binnen de grenzen van het onderzoeksgebied en/of in de directe omgeving hiervan. 2.5

ARCHIEFONDERZOEK IN HET BUITENLAND In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek. Het projectteam beschikt over een uitgebreide database met gegev ens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives UK (TNA UK) te Londen, Bundes archiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington. In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1 THE NATIONAL ARCHIVES UK TE LONDEN (TNA UK) In TNA UK zijn onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. AIR 14

AIR 37

AIR 40

WO171

Titel

Inv. nr.

Jaar

Air Ministry, Bomber Command

26652680 33603368 34083412 31413195 711-718

10911092

19401945 19401945 19421945 19401942 June 1943 May 1945 April 1944 October 1944 19431945

529

1944

Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, and 2nd Tactical Air Force

Air Ministry, Directorate of Intelligence and related bodies: Intelligence Reports and Papers Allied Expeditionary Force

14461449

Omschrijving Night Bomb Raid Sheets Day Bomb Raid Sheets Final Reports on Operations Form E Summaries 1-5 Group 2nd Tactical Air Force: Daily intelligence and operations summaries

Allied Expeditionary Air Force: Daily intelligence and operations summaries

8th Air Force Narratives of Operations 17 May 1943-12 March 1945

War Diary 51st Highland Division, OctoberDecember 1944

2.5.2 NATIONAL ARCHIVES AND RECORDS ADMINISTRATION (NARA) WASHINGTON Net als in TNA UK zijn in NARA te Washington onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd. In de geraadpleegde bronnen zijn geen indicaties aangetroffen dat er Amerikaanse bombardementen hebben plaatsgevonden in het onderzoeksgebied of dat Amerikaanse grondtroepen gevochten hebben in het onderz oeksgebied. Er zijn geen stukken uit het NARA geraadpleegd. In NARA zijn wel de Duitse Kriegstagebücher uit de oorlogsbuit geraadpleegd.

19040893

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

21

Toeg. nr. RG 242

Titel

Seized records

foreign

Inv. nr.

T314 Roll 1619

Jaar

1943

Omschrijving Kriegstagebuch 88./Armeekorps, Feindtätigkeitsberichte Juli-Dezember 1943

2.5.3 BUNDESARCHIV -MILITÄRARCHIV (BAMA) FREIBURG In het BaMa zijn o.a. archiefstukken van de Führungsstab van de Luftwaffe opgeslagen. In deze archiefstukken z ijn alle melding van neergekomen vliegtuigbommen en toestellen in het bezette Europa beschreven van mei 1940 tot en met medio 1941. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. RL2 RW 37

2.6

Titel

Inv. nr.

Jaar

Generalstab der Luftwaffen/Lutwaff enführungsstab Wehrmachts befehlshaber in den Niederlanden

II-205-II269

19401941

22

19401943

Omschrijving Luftlageberichten Luftwaffenführungsstab

Wöchentliche Lageberichten Wehrmachtsbefehlshabers in Niederlanden

des den

LUCHTFOTO- ONDERZOEK genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het gebruikt om schade van een bombardement (damage asses sment) vast te stellen, maar ook hele

merendeel werd overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luc Wageningen Universiteit (WAG) en het Kadaster (KAD) te Zwolle. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog. Voor dit vooronderzoek zi

, WAG en NCAP geraadpleegd. in de vergelijking als nul-situatie dienden, reeds

in bezit. in combinatie met de resultaten uit de literatuur- en archiefstudie. Uit de literatuur- en archiefstudie bleek dat in oktober en begin november 1944 veel gevochten was in en nabij het onderzoeksgebied. Met name artilleriebeschietingen speelden een grote rol (zie RAP-nummers in hoofdstuk 3). en december 1944 en maart 1945 zijn geraadpleegd om eventuele sporen van de bevrijding te analyseren. Ook na de bevrijding van het gebied vielen nog geregeld granaten op het onderzoeksgebied en omgeving; de omgeving van het onderzoeksgebied bleef frontgebied. Vanaf december 1944 kreeg (de omgeving van) het onderzoeksgebied ook te maken met de inslag van Veventuele V.1 inslagen te analyseren.

Collectie Bedrijfsarchief

Sortie ref.

Foto nrs.

Datum

Kwaliteit

Verantwoording keuze

Onbekend

1938

A

Vooroorlogs

Bedrijfsarchief

Onbekend

1938

A

Vooroorlogs

Bedrijfsarchief

Onbekend

193845Azuid _11, 193845Azuid _234 193845Cnoord _72 45C-42

1938

A

Vooroorlogs

19040893

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

22

Collectie KAD KAD KAD

Sortie ref.

16-1292 4-1228 106G-3633

3141, 3143 4225 3123

28-10-1944 06-11-1944 25-11-1944

A A B

WAG

4-1448

23-12-1944

A-B

WAG KAD

4-1460 4-2009

3223, 4223, 4225 3020 4139,4174

24-12-1944 08-03-1945

A A

WAG

4-2134

4132, 4133

23-03-1945

A-B

NCAP

423-BS8035-21 16-2195 3G-TUDS099-

131

19-06-1945

B-C

3003 6122

10-07-1945 13-07-1945

B B-C

NCAP NCAP

19040893

Foto nrs.

Datum

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

Kwaliteit

Verantwoording keuze

Reeds in bezit Na de artilleriebeschietingen Reeds in bezit en na de artilleriebeschietingen Reeds in bezit en na de artilleriebeschietingen Na de artilleriebeschietingen Na de bevrijding van Engelen en voor de landelijke bevrijding Na de bevrijding van Engelen en voor de landelijke bevrijding Na de landelijke bevrijding Na de landelijke bevrijding Reeds in bezit; na de landelijke bevrijding

23

3 3.1

INLEIDING In dit hoofdstuk zijn de resultaten weergegeven van de raadpleging van de bronnen die in het vorige hoofdstuk zijn vermeld. Tijdens de raadpleging van de bronnen is de aandac ht gericht op de gebeurtenissen die in en/of in de nabije omgeving van het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden en die (mogelijk) van invloed zijn op de aanwezigheid van CE binnen de grenzen van het onderzoeksgebied. Aan de hand van de bronnen is een chronologisch overzicht geconstrueerd van gebeurtenissen die hebben plaatsgevonden binnen het onderzoeksgebied en de directe omgeving daarvan. Met voetnoten wordt telkens verwezen naar de geraadpleegde bron(nen). Achter enkele gebeurtenissen staat een (dikgedrukte) codering, die is opgebouwd uit de volgende onderdelen: Afkorting RAP: rapport; Datum: jj/mm/dd; Volgletter: A, B, C, etc. Deze coderingen staan tevens op de inventarisatiekaart en vormen de verbinding tussen de gebeurtenissen zoals die in de onderstaande tekst zijn beschreven en de tekeningen in de kaarten. Meldingen die buiten het onderzoeksgebied vallen maar binnen het gebied van de inventarisatiekaart (paragraaf 3.8) zijn ook voorzien van een nummer. Deze zijn terug te vinden op de A1 Inventarisatiekaart (losbladig). Meldingen van een onbekende datum zijn als volgt genummerd: RAP_001 etc.

De oorlogshandelingen die geen RAP-nummer hebben gekregen zijn niet ingetekend op de inventaris atiekaart. De reden daarvoor is dikgedrukt achter de oorlogshandeling weergegeven.

3.2

MOBILISATIEPERIODE In de periode september 1939 april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten gemobiliseerd. Aanleiding was de Duitse inval in Polen in september 1939 en de daaropvolgende oorlogsverklaring van de Frankrijk en Groot-Brittannië aan de Duitse regering. In deze periode werden de verschillende onderdelen van Nederlandse strijdkracht onder de wapenen geroepen en werd er een begin gemaakt met het aanleggen van verdedigingslinies, voorbereidingswerkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden en versperringen. Er is in de geraadpleegde bronnen geen relev ante informatie aangetroffen met betrekking tot de mobilisatieperiode in of nabij het onderzoeksgebied.

3.3

MEIDAGEN 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse eenheden Nederland binnen. Vanuit het grensgebied vielen Duitse grondstrijdkrachten Nederland binnen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland landden. Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten gestopt en Nederlandse eenheden vochten tegen de Duitse parachutisteneenheden in het westen van Nederland. Na het bombardement op Rotterdam door Duitse luchtmachteenheden besloot het Nederlandse opperbevel te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden. Mei 1940

3

-Hertogenbosch lag het derde Legerkorps.3 [Historische context]

Kaarten Nierstrasz.

19040893

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

24

De Gecombineerde Buitenpolder van Vlijmen en Engelen had geen schade opgelopen.4 [Historische context] 13 mei 1940 Om 11.30 uur verschenen de eerste Duitse troepen in de gemeente Vlijmen.5 [Historische context] 3.4

DUITSE BEZETTINGSJAREN Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op vliegvelden, havens, infra en industriegebieden. Vanaf 1943, toen de geallieerde luchtmachten steeds sterker werden, vonden steeds meer grotere en zwaardere bombardementen plaats op vliegvelden havens en industriegebieden in Nederland. Vanaf 1942 werd door de Organisation Todt begonnen met het aanleggen van de Atlantikwall in het Nederlands kustgebied. 25/26 mei 1940 In de nacht van 25 op 26 mei 1940 zijn in de gemeente Engelen door een vliegtuig van een onbekende nationaliteit twee bommen afgeworpen. De twee bommen kwamen neer in een korenveld op 500 meter van de bebouwde kom van Engelen.6 [Locatie onbekend] 3 oktober 1940 In Vlijmen z ijn drie geallieerde bommen in een weiland terecht gekomen, waarvan één blindganger. De geëxplodeerde bommen waren met olie gevuld.7 [Locatie onbekend] 11 oktober 1940 Om 23:10 uur viel een bom in een weiland bij Vlijmen. De bom veroorzaakte geen schade. 8 [Locatie onbekend] 7 november 1940 Om 23:35 uur werden twee brandbommen op de kerk in Vlijmen afgeworpen. Er brak geen brand uit.9 [Buiten onderzoeksgebied] 4 december 1940 Tegen 4 uur werden in Vlijmen een weiland en een landweg door elk één bom geraakt waardoor er kraters ontstonden.

Daarnaast vielen diverse brandbommen in het open veld, maar brand bleef uit. Naast lichte schade, waren er geen ongevallen.10 [Locatie onbekend] 20 december 1940 In Hedel werd een parachute van een lichtkogel gevonden.11 [Locatie onbekend] 10 januari 1941 Om 01.45 uur werden in Hedel zes brisantbommen afgeworpen. Er vielen geen gewonden.12 [Locatie onbekend] 10/11 april 1941 Een vliegtuig deed een aanval op een baken ten noordwesten van Vught. Het baken werd na de aanval gedoofd.13 [Locatie onbekend]

BHIC Den Bosch toeg.nr.1085 inv.nr. 799 Wederopbouw oorlogsschade in Noord-Brabant NIMH, Coll. nr. 420, inv. nr. 21 Vaals t/m Vuren 6 BHIC Den Bosch, toeg.nr.011, inv.nr.1332 Stukken betreffende de luchtbescherming, 1938-1946 7 NIOD toeg. nr. 077 inv. nr. 1328. 8 NIOD toeg. nr. 077 inv. nr. 1328. 9 NIOD toeg. nr. 077 inv. nr. 1328. 10 NIOD toeg. nr. 077 inv. nr. 1328. 11 NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 12 NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 13 G.J. Zwanenburg, I (z.p. z.j.), 343. 4 5

19040893

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

25

4 september 1941 Ov erdag crashte een Dornier Do 217 van 4./KG2 in het Engelense Gat. 14 [Buiten onderzoeksgebied] 22 september 1943 Een Duits Bf 109 jachtvliegtuig van het 4./JG 3 maakte een noodlanding ten westen van Den Bosch, na te zijn beschoten door een of meer geallieerde vliegtuigen.15 [Locatie onbekend] 31 mei 1944 Door het verzet werd geconstateerd dat in Vlijmen geen bezetting, geen verdedigingswerken aanwezig waren.16 [Historische context] 16-17 juni 1944 Een Britse Lancaster bommenwerper van 550 Squadron stortte omstreeks 02:00 uur neer in Haarsteeg, de Hoeven.17 Een Engels viermotorig vliegtuig kwam volgens getuigen neer in de Nieuwkuijkse Hoeven en verwoestte daar door brand en ontploffing een twintigtal huizen.18 [Buiten onderzoeksgebied] 28 augustus 1944 In de nacht van 28 op 29 augustus 1944 is om 23.30 uur in weide bij de steenoven in de Henriëttewaard bij Engelen een Britse Handley Page Halifax bommenwerper van 161 Squadron neergestort. Het vliegtuig was neergeschoten door 20 mm granaten.19 De Halifax was om 21.50 uur opgestegen en had onder andere drie agenten van het Bureau Bijzondere Opdrachten (BBO) aan boord. Dit was de Nederlandse geheime dienst die tijdens de oorlog was opgericht door de Nederlandse regering in Londen. Twee van deze agenten wisten te ontkomen en één agent werd zwaargewond gevangengenomen.

Twee andere bemanningsleden overleefden de crash niet.20 Diezen, neer. Het vliegtuig was in tweeën gebroken en s tond gedeeltelijk in brand. In het vliegtuig bevonden zich meerdere kisten met artikelen voor sabotagedoeleinden. Verder lagen alle mogelijke voorwerpen en onderdelen van het vliegtuig over het terrein verspreid. Het toestel 21 [Buiten kwam n onderzoeksgebied] 3.5

BEVRIJDINGSJAAR 1944-1945 Het bevrijdingsjaar voor Nederland startte vanaf september 1944. Geallieerde grondtroepen staken vanuit België de Nederlands grens over in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. Halverwege september 1944 vond Operation Market Garden plaats. Dit ambitieuze plan van de geallieerde bevelhebber Montgomery moest ervoor zorgen dat de bruggen tussen Eindhoven en Arnhem door luchtlandingstroepen bezet zouden worden om vervolgens door geallieerde enheden voor kerst 1944 Berlijn al hebben veroverd. Operation Market Garden werd een fiasco en NoordBrabant, Limburg, Zeeland en Gelderland werden frontgebied voor maanden waar zware (grond)gevechten plaatsvonden in combinatie met artilleriebeschietingen en bombardementen. Oktober 1944 -Hertogenbosch en de Maas bij Hedel stond Duitse artillerie opgesteld. De Britse troepen die de stad Den Bosc h moesten bevrijden ondervonden hier veel hinder van.22 [Historische context]

www.verliesregister.nl, crash T1245 SGLO R0636. Zwanenburg, II, 86 geeft aan dat het om een noodlanding ging. 16 NIOD, toeg.nr. 190A Groep Albrecht, inv. nr, 24 17 www.verliesregister.nl, crash T3812 18 SALHA, toeg.nr. 240, inv.nr. 891. 19 T3958, https://verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl. 20 Zwanenburg Deel II (1991-1993), 91. 21 BHIC Den Bosch, toeg. nr.011, inv.nr.1332 Stukk en betreffende de luc htbescherming, 1938-1946 22 Klep en Schoenmaker (1995), 216. 14 15

19040893

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

26

Het veerhuis van Bokhoven werd zwaar getroffen door (Duits) artillerievuur.23 [RAP_441000A] Vanuit Vlijmen werden geallieerde pantserwagens en kanonnen naar Bokhoven vervoerd. Vanuit Bokhoven werd naar de overkant van de Maas geschoten, waar de Duitse troepen nog steeds standhielden. Door de Duitse troepen werd eveneens teruggevuurd, waardoor diverse boerderijen in Bokhoven in brand raakten.24 [RAP_441000B] Na het mislukken van Operation Market Garden startten de geallieerden met Operation Pheasant. Deze operatie werd opgezet en uitgevoerd om het gedeelte van Noord-Brabant ten westen van Den Bosch te bevrijden van de Duitse troepen. Nadat Den Bosch op 27 oktober 1944 was bevrijd, wilde de Britse generaal Ross oprukken naar de Moerdijkbruggen. Om de terugtrekkende Duitse troepen de pas af te snijden, probeerde de Welsh Division naar Heusden te gaan. Zij kozen ervoor om via de Engelenseweg naar Engelen te gaan en daarna vanuit Bokhoven naar Hedikhuizen/Herpt. De brug over de Bossche Sloot was echter opgeblazen, waardoor de opmars vertraagde. Hierdoor konden de Duitse soldaten bij Heusden de Maas oversteken.25 [Historische context] Ondanks dat de Duitse troepen terugtrokken, verweerden zij zich kranig. Met artillerie beschoten zij de gebieden die zij verlieten.

Zo vielen er na de bevrijding tot april toch nog Duitse artilleriegranaten in Den Bosch en in Vught.26 [Locatie onbekend] Vlijmen werd door de geallieerde troepen onder vuur genomen met 25 ponders. Ze bestookten Vlijmen met Shermantanks vanuit Hogerheide, tussen Giersbergen en Cromvoirt, met als doelwit de watertoren en de kerk.27 [Buiten onderzoeksgebied] Oktober 1944 tot en met mei 1945 Er werd schade aangericht aan Akkerseweg 3 (oud: B148b) in Hedel, bewoond door de heer P. Feteris. De schade werd in de periode oktober 1944 tot en met mei 1945 aangericht. De oorzaak van de schade is onbekend.28 [Buiten onderzoeksgebied] Er werd schade aangericht aan het woonhuis met winkel, kantoor en magazijn aan het Hondsnest in Hedel, bezit van C. v.d. Bogert. De schade werd aangericht in de periode september 1944 tot en met mei 1945. De oorz aak van de schade is onbekend.29 [Locatie onbekend] Er werd schade aangericht aan het woonhuis met opslagplaats, aan de Hondneststraat in Hedel, bezit van L.M. van de Berk -van Diessen. De schade werd aangericht in de periode november 1944 tot en met mei 1945. De oorzaak van de schade is onbekend. 30 [Buiten onderzoeksgebied] Er werd schade aangericht aan het woonhuis, aan de Hondneststraat in Hedel, bezit van M.A. Feteris. De schade werd aangericht in de periode september 1944 tot en met mei 1945.

De oorzaak van de schade is onbekend.31 [Buiten onderzoeksgebied] Er werd schade aangericht aan het woonhuis, aan de Korenstraat in Hedel, bez it van G. van Loon. De schade werd aangericht in december 1944. De oorzaak van de schade is onbekend.32 [Buiten onderzoeksgebied]

23 24

Hoogbergen (2008), 296. Sikkers (2001), 23.

25

Engelen grens dorp aan de Dieze (Engelen 2011), 217.

eerts, R. Gruben & M. Sturm-Vos, (reds.)

26 Brabants Historisch Informatie Centrum toeg. nr. 1591 Documentatie Vught inv. nr. 473 herinneringen aan en over de Tweede Wereldoorlog opgetekend door: een anonieme verpleger uit Voorburg, fam. Otten (Erp), fam. Tholen, mevr. Verhees (Den Bosch), mevr. Vogel-Koets en anderen/H. Buskens . 27 Gemeentearchief Waalwijk, toeg. nr. 1126, inv.nr. 447, ooggetuigenverslag T.J. Brouwers.

Toeg. nr. 3159, inv. nr. 2598. Toeg. nr. 3159, inv. nr. 2598. Toeg. nr. 3159, inv. nr. 2598. 31 Toeg. nr. 3159, inv. nr. 2598. 32 Toeg. nr. 3159, inv. nr. 2598. 28 29 30

19040893

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

27

Er werd schade aangericht aan het woonhuis, aan de Korenstraat in Hedel, bezit v an J. Huys. De schade werd aangericht in de periode van september 1944 tot en met mei 1945. De oorzaak van de schade is onbekend.33 [Buiten onderzoeksgebied] Er werd schade aangericht aan het woonhuis, aan de Korenstraat in Hedel, bezit van J. Plugers. De schade werd aangericht in de periode van oktober 1944 tot en met mei 1945. De oorzaak van de s chade is onbekend.34 [Buiten onderzoeksgebied] Er werd schade aangericht aan het woonhuis, aan de Korenstraat in Hedel, bezit van W. van de Bogert. De schade werd aangericht in de periode van oktober 1944 tot en met mei 1945. De oorzaak van de schade is onbekend.35 [Buiten onderzoeksgebied] Er werd schade aangericht aan het woonhuis, aan de Korenstraat in Hedel, bezit van Ch. Quik. De schade werd aangericht in de periode van oktober 1944 tot en met mei 1945. De oorzaak van de s chade is onbekend.36 [Buiten onderzoeksgebied] Er werd schade aangericht aan het woonhuis, aan de Korenstraat in Hedel, bezit van A. Stuvers. De schade werd aangericht in de periode van oktober 1944 tot en met mei 1945. De oorzaak van de s chade is onbekend.37 [Buiten onderzoeksgebied] Er werd schade aangericht aan het woonhuis, aan de Maasdijk in Hedel, bezit van J. van Maastricht. De schade werd aangericht in de periode van oktober 1944 tot en met mei 1945.

De oorzaak van de schade is onbekend.38 [Locatie onbekend] Er werd schade aangericht aan het woonhuis, aan de landbouwopstallen Maasdijk (Polder Hedel) in Hedel, bezit van weduwe N. van de Anker-Wijnstekers. De schade werd aangericht in de periode van oktober 1944 tot en met mei 1945. De oorzaak van de schade is onbekend.39 [Locatie onbekend] Het brandspuithuisje in Bokhov en, in de gemeente Engelen, raakte ernstig beschadigd door oorlogshandelingen in de winter van 1944/1945. Het dak, deuren en ramen waren totaal vernield en de muren waren overal gescheurd. De exacte locatie van het huisje is onbekend. 40 [Locatie onbekend] Gemeentewegen in Bokhoven raakten beschadigd door voltreffers en zwaar oorlogsverkeer in de winter van 1944/1945. De volgende straten raakten zwaar beschadigd door granaatvuur. Het Eind [Locatie onbekend] De Driek oningenstraat [Locatie onbekend] Schoolstraat [Locatie onbekend] Haarsteeg [Buiten onderzoeksgebied] De Kaag was door granaattrechters en zwaar oorlogsverkeer geheel vernield.41 [Locatie onbekend] 25 oktober 1944 Er vielen granaten op Vlijmen.42 [Locatie onbekend]

Toeg. nr. 3159, inv. nr. 2598. Toeg. nr. 3159, inv. nr. 2598. 35 Toeg. nr. 3159, inv. nr. 2598. 36 Toeg. nr. 3159, inv. nr. 2598. 37 Toeg. nr. 3159, inv. nr. 2598. 38 Toeg. nr. 3159, inv. nr. 2599. 39 Toeg. nr. 3159, inv. nr. 2599. 40 BHIC, toeg. nr. 11, inv. nr. 4. 41 BHIC, toeg. nr. 11, inv. nr. 4. 33 34

42

Vlijmen in de Tweede Wereldoorlog, Brabant bev rijd

19040893

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

28

29/30 oktober 1944 Tussen 19.15 en 22.16 uur werden dertig Britse Mosquito bommenwerpers uitgestuurd om aanvallen uit te voeren op vijandelijke troepenbewegingen in de gebieden Rotterdam, Deventer, Düsseldorf en Hedel.43 [Locatie onbekend] 4 november 1944 De geallieerden namen Drunen, Nieuwkuijk en Vlijmen onder vuur met 25-ponders, terwijl de Sherman tanks Vlijmen bestookten vanuit Hogeheide tus sen Giersbergen en Cromvoirt, met als doelwit de watertoren en de kerk.44 [Locatie onbekend] 5 november 1944 Vanaf 5 november 1944 vond Operation Guy Fawkes plaats waarbij de 51st Highland Division -Hertogenbosch opruimde.45 Om 05.15 uur bereikte 5-7 Battalion Gordon Highlanders positie E.259474. Om 11.30 uur bereikte de 144 Regiment Royal Armoured Corps Bokhoven, dat vrij van vijanden was. Om 13.15 uur werd een patrouille van 153 Brigade naar Engelen gezonden. Om 18.00 uur werd het operatiegebied v an de 153 Brigade vrij van vijanden verklaard.46 [Historische context] Omstreeks 10.00 uur arriveerden de eerste geallieerde troepen in Bokhoven.47 Het dorp kwam vanaf dit moment onder Duits artillerievuur uit de Bommelerwaard te liggen. De bevolking van Bokhoven werd om deze reden geëvacueerd.48 [RAP_441105A] In Bokhoven werden 32 panden door oorlogsgeweld vernield.49 De meeste panden werden getroffen door (artillerie)granaatvuur.

50 [Locatie onbekend] De gemeente Engelen werd bevrijd door de geallieerden. Het in de gemeente Engelen gelegen plaatsje Bokhoven werd daarna echter bestookt door Duits artillerievuur uit de Bommelerwaard. De militaire autoriteit dwong de bevolking te evac ueren en op 26 december 1944 moesten ook de inwoners van Engelen hun huizen verlaten, omdat granaten in en rond het dorp vielen.51 In de polders bij Engelen waren overal kraters ontstaan door granaten en bommen. 52 Door de moeizame opmars werden er tussen Waalwijk en Den Bosch veel verwoestingen aangericht, vooral door artilleriebeschietingen.53 Op 5 november 1944 werd de gemeente Engelen bevrijd.54 [RAP_441105A] 9 november 1944 Op 9 november 1944 waren West- en Midden-Brabant ten zuiden van de Maas bevrijd. Alleen bij Hedel bestond nog een Duits bruggenhoofd. Het front in deze sector was bevroren, de geallieerde troepen maakten geen aanstalten door te stoten naar het noorden en de Duits e troepen stuurden af en toe een patrouille naar het zuiden om plaagstoten uit te delen en schoten met granaten. Ook zij maakten echter geen aanstalten om het gebied terug te winnen.55 [Historische context]

Zwanenburg Deel II (1991-1993), 427. Gemeentearchief Waalwijk, toeg. nr. 1126, inv.nr. 447, ooggetuigenverslag T.J. Brouwers. 45 Didden & Swarts, Autumn Gale, pag 429 46 TNA Londen, WO171/529 War Diary 51st Highland Division, Oc tober-December 1944 47 Hoogbergen (2008), 295. 48 De Bie (2000), 53-61. 49 SADB, toeg.nr.011 inv.nr.209 Afbraak en puinruiming van een 30-tal door oorlogsgeweld verwoeste woningen 43 44

en boerderijen, 1945-1949

SADB, toeg.nr.011 inv.nr. 494 Verzameldossier met stukk en betreffende verzoeken tot verlening van financiële ondersteuning van oorlogsslachtoffers voor het herstel of herbouw van door oorlogsschade getroffen gebouwd onroerend goed gelegen in de gemeente Engelen en uitgevoerd door het Ministerie van Openbare Werk en en Wederopbouw, 1946-1953 51 Stadsarchief Den Bosch toeg. nr. 11 Archief gemeente Engelen 1946-1971 inv. nr. 4 Bijzondere feiten, gebeurtenissen en situaties als gevolg van handelingen tijdens de oorlogs jaren 1940-1945 en B. de Bie, Tussen Dieze en de Meer. Vertellingen over Engelen van vroeger en nu (Engelen 20013), 53. 52 Bie, Tussen Dieze en de Meer 57. 53 Ch. Klep, & B. Schoenmaker (reds.), Oorlog op de flank. De bevrijding van Nederland 1944-1945 (Den Haag 1995), 219. 54 SADB, toeg.nr.011 inv.nr.4 Bijzondere feiten, gebeurtenissen en s ituaties als gevolg van handelingen tijdens de oorlogsjaren, 1945-1959 50

55

Bollen en Vroemen (1993), 44.

19040893

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

29

21 december 1944 Een Duits V.1 (Vliegende Bom) stortte neer op de woning van de familie De Gouw aan de Vlijmensedijk. Er v ielen veertien doden en vijftien woningen werden totaal verwoest.56 [RAP_441221A] 2 januari 1945 Een V.1 kwam neer op Vlijmen.57 [RAP_450102A] 12 februari 1945 Om 10.15 uur kwam een V.1 neer op de eendenkooi te Vlijmen (achter de Hut) en ontplofte enkele meters boven de grond. Er was slechts weinig glasschade.58 de omgeving van Vlijmen. Het is niet bekend welke eendenkooi werd bedoeld. [Locatie onbekend] 14 februari 1945 Een Duits V.1 kwam neer op de Pastorie in de Pas toriestraat in Vlijmen. Het gebouw werd verwoest en negen omringende huizen liepen zware schade op. Twee burgers raakten zwaargewond en negen licht.59 Om 12.20 uur kwam een V-1 aan de Pastoriestraat te Vlijmen neer.60 [RAP_450214A] 23 februari 1945 Om 9.35 uur k wam een V.1 neer op de binnenweg in de kleine polder ca. 200 meter buiten de dijk in Vlijmen. Er ontstond een bomkrater van 4 meter doors nede. Er was veel glasschade.61 [Locatie onbekend] 4 maart 1945 Om 11:50 uur kwam een V-1 achter Wijk B.210 bij de Haarsteegschestraatweg te Vlijmen neer. Een burger kwam om het leven en drie werden zwaargewond afgevoerd naar het ziekenhuis in Den Bosch.

Dertien woningen werden zo erg beschadigd dat ze niet meer bewoonbaar waren en nog zeven woningen waren middelmatig beschadigd.62 [RAP_450304A] 19 maart 1945 In een brief aan de burgemeester van Den Bosch maakte het gemeentebes tuur van Vlijmen bekend dat er op het grondgebied van Den Bosch, op de grens met Vlijmen, nog verschillende mijnen aanwezig waren, onder andere op de kade langs de Bossche Sloot vanaf het Brugje naar de v oormalige mestvaalt.63 [Buiten onderzoeksgebied] De burgemeester van Vught berichtte de burgemeester van Vlijmen dat er op het grondgebied van de gemeente Vlijmen, aan de grens, nog verschillende mijnen aanwezig waren. De plaatsen die hij noemde waren Pijnenkamp, Krolskampe en Ruigsteeg. 64 [Locatie onbekend] 28 maart 1945 Twee V.1´s kwamen neer: een bij Vlijmen en een bij Sprang.65 [Buiten onderzoeksgebied]

www.vergeltungswaffen.nl V0166, geraadpleegd op 13 oktober 2014. Didden & Swarts, Strijd, 127. 58 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 461 59 BHIC toeg. nr. 127 Militair Gezag in Noord Brabant inv. nr. 211 Rapporten over in januari - maart 1945 in Noord-Brabant neergekomen vliegende bommen V1 en V2 . 60 BHIC Den Bosch, toeg.nr.127 inv.nr.211 PMC Rapporten over in januari - maart 1945 in Noord-Brabant neergekomen vliegende 56 57

bommen V1 en V2, 1945

BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 461 BHIC Den Bosch, toeg.nr.127 inv.nr.211 PMC Rapporten over in januari - maart 1945 in Noord-Brabant neergekomen vliegende bommen V1 en V2, 1945. 63 BHIC Den Bosch, toeg.nr.127 inv.nr.307 Mijnen en andere explosieven, 1944 - 1945 64 BHIC toeg. nr. 5131 inv. nr. 1923 meldingen vliegende bommen (V1 en V2) en stukken inzake het melden en opruimen van mijnenvelden en onontplofte projectielen. 65 Didden & Swarts, Provinciestad, 251. 61 62

19040893

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

30

3 april 1945 In de gemeente Hedel is bij de eendenkooi een Brits Auster Aircraft Limited verk ennings vliegtuig neergestort. De oorzaak v an de crash is onbekend.66 [Buiten onderzoeksgebied] 19 april 1945 Op 19 april staken wederom Duitse troepen de Bergsche Maas over en bij Bokhoven en Engelen groeven ze zich in. Een groot aantal granaten werd op de Langstraat afgevuurd.67 [Locatie onbekend] Op 19 april 1945 loste de Prinses Irenebrigade een Brits legeronderdeel af aan de zuidelijke Maasoever, tussen aan de rechterzijde de spoorbaan Den Bosch-Zaltbommel en aan de linkerzijde verticaal 3. De brigade bestond uit één commandogroep, één v erbindingspeloton, vier infanteriepelotons, één groep mortieren van 8, één groep 6 (tp), één sectie tl (wegens gebrek aan Oerlikons uitgerust met vier mitrailleurs), één peloton zware mitrailleurs (Vickers) en nog een aantal onderdelen belast met de aan- en afvoer en verpleging. Er waren drie s teunpunten (A, B en C). Bij steunpunt A, Fort Crèvecoeur, waren twee infanteriepelotons opgesteld, bij steunpunt B, Bokhoven, één infanteriepeloton, één groep zware mitrailleurs, één groep mortieren van 8 en één sectie tl en bij steunpunt C, Engelen, de commandogroep, één infanteriepeloton, één groep zware mitrailleurs en groep 6 tp.

De taak v an de Prinses Irenebrigade was de vijand beletten de 68 [Historische Maas over te context / Locatie onbekend] Bekend was dat de Duitse troepen talrijke stellingen hadden in de dijken ten noorden v an de Maas bij onder andere Hedel. De vijandelijke hoofdmacht lag echter achter de Waal. Daar waren Ammerzoden (Kromme Wetering) graafwerkzaamheden hadden plaatsgevonden. Precies ten zuiden van Ammerzoden en ten zuiden van Hedel stonden vijandelijke mitrailleurs opgesteld.69 [Historische context] Op 19 april 1945 werd om 22.00 uur ten noorden van de Maas een verkenning uitgevoerd. Er werd onderzocht of bij paal 26 een goede plaats was voor de pelotonsboten om aan land te gaan en of er vijandelijke stellingen waren bij de Kromme Wetering. Om 01.00 uur keerden de verkenners terug met het nieuws dat er bij paal 26 inderdaad een geschikte plaats was om aan land te gaan en dat er zich langs de Kromme Wetering wel vijandelijke stellingen bevonden, maar dat deze oud en verlaten waren.70 [Historische context] De eerste dagen werden er geen Duitse militairen aan de noordzijde van de Maas gezien, maar rd onder andere met Spandau s en lichtspoormunitie vanaf de dijk bij Ammerzoden op Bokhoven geschoten.71 [Historische context] 20/21 april 1945 In de nacht v an 20 op 21 april werden opnieuw verkenningen ten noorden van de Maas uitgevoerd.

Het ging nu echter om het tussenliggende gebied bij de Harensestraat en het z uiden van Hedel. Al snel bleek dat er wel overal stellingen gegraven waren, maar dat er geen Duitse troepen aanwezig waren. Het groots te probleem was nu de Maas v eilig met de pelotonsboten bereiken. De vijand had de sluizen opgeblazen en omdat het Henriëttekanaal al erg ondiep was zouden de boten mogelijk niet kunnen passeren. Uiteindelijk werden de opgeblazen sluizen gedeeltelijk door de werkploeg weggehaald, zodat de boten konden passeren. 72 [Historische context] 66 67 68

T5495, https://verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl. Didden & Swarts, Provinciestad, 256

p.9-10. 69 NIMH, toeg. nr. 466, inv. nr. 37. 70 NIMH, toeg. nr. 466, inv. nr. 37. 71

p.9-10. 72 NIMH, toeg. nr. 466, inv. nr. 37. 19040893

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

31

22 april 1945 Gevechtsgroep I van de Prinses Irenebrigade onder leiding van A.A. Paessens kreeg order stelling te nemen bij Vlijmen, Engelen en Heusden en verkenningen over de Maas uit te voeren. Ook volgde een order om samen met Commando No. 30 van de Royal Marines op de noordelijke oever van de Maas bij Hedel en Kerkdriel bruggenhoofden te vormen in de nacht van 22 op 23 april 1945. Twee patrouilles onder leiding van W. de Roos en Masthoff verkenden Hedel en omgeving. Luitenant Masthoff trapte hierbij op een mijn en verloor een van z ijn benen.73 [Historische context] Bij Drunen was artillerie opgesteld. Daarnaast was Gevechtsgroep I van de Prinses Irene Brigade in Hedel voorzien van drie pelotonsboten met geruisloze motor en twee Bu pionier artilleriesteun van de gevechtsgroep was voorzien van dertig stuks 9 v eld en acht stuks 3.7 mitrailleurs. Het plan was om te verzamelen bij Engelen, vanuit daar met de boten door het Henriëttekanaal en aan land te komen bij kl.26, waarna de aanval op Hedel vanuit westelijke richting begonnen kon worden.74 [Historische context] 22/23 april 1945 In de nacht van 22 op 23 april 1945 stak de voorhoede van de Prinses Irenebrigade van gevechtsgroep I met twee infanteriepelotons, luchtdoelgeschut en een commandogroep de Maas over. De vijand was aanvankelijk verrast en er was dan ook bijna geen weerstand.

Gevechtsopstellingen en mijnen op de oprit van de vroegere pontveer werden opgeruimd, zodat 75 [Historische context] Kort na middernacht werd een bruggenhoofd gevormd (bij paal 26), waarna de rest van gevechtsgroep de overs teek maakte. Hedel werd vanuit het noordwesten genaderd, zodat de vijand in de rug kon worden aangevallen. Een uur later werd Hedel bereikt, de vijandelijke stellingen werden overrompeld en de Duitse troepen gaven zich zonder strijd te leveren over. Aan de oostkant van Hedel v erliep de aanval echter minder gunstig. De voorhoede struikelde hier over draden waaraan bellen waren bevestigd. Hierdoor wis ten de Duitse troepen dat de vijand naderde. De troepen van de Prinses Irenebrigade die op weg waren gegaan naar Kerkdriel, om daar contact te maken met Britse troepen, stuitten op Duitse troepen. De Duitse troepen lanceerden een tegenaanv al, waarop de artillerie van de brigade vanuit Vlijmen de vuren opende en er tevens een mortiergroep werd ingezet. Na een gevecht van een uur trokken de troepen van de Prinses Irenebrigade zich terug op de oude posities. De brigade kreeg order stand te houden. Om dit te bereiken werden antitankgeschut en voertuigen overgebracht naar Hedel. 76 Het is niet duidelijk waar exact CE zijn ingezet tijdens deze gevechten.

[Exacte locaties onbekend] In de nacht van 22 op 23 april 1945 vormde de Prinses Irenebrigade een bruggenhoofd over de Maas bij Hedel. De vorming van dit bruggenhoofd was een voorbereiding op een samen met Britse mariniers uit te voeren aanval op de brug bij Zaltbommel. Toen dit plan echter verviel werd de Prinses Irenebrigade alsnog opgedragen stand te houden.77 [Historische context] De verschillende onderdelen van de Prinses Irene Brigade kregen taken tijdens het oversteken van de Maas in de nacht van 22 op 23 april 1945. De zware mitrailleurs kregen als opdracht vuur mortieren van 8 om de wegen nabij paal 28 af te sluiten, de artillerie kreeg opdracht om op 28, het station en het viaduct kunstweg Hedel). Na de bezetting van de steunpunten z ouden zij afsluitings- en storend vuur afgeven bij de Kromme Wetering, Driesprong van de Harensestraat, het terrein ten noorden van De Woerd, het k ruispunt nabij paal 28 en het spoorwegstation van Hedel.78 [Buiten onderzoeksgebied]

Bollen en Vroemen (1993), 219. NIMH, toeg. nr. 466, inv. nr. 18. 75 NIMH, toeg. nr. 466, inv. nr. 18. 76 Bollen en Vroemen (1993), 219-220. 77 Klep en Schoenmaker (1995), 309. 78 NIMH, toeg. nr. 466, inv. nr. 37 & Klep en Schoenmaker (1995), 309. 73 74

19040893

DPO-leiding Bokhoven-Heusden

32

23 april 1945 Omstreeks 12.00 uur was er bij Hedel bedrijvigheid waar te nemen vanuit de noordwestelijke richting. De Duitse troepen waren zich gereed aan het maken om tot de aanval ov er te gaan. Een groep Duitse militairen drong via de Hooiwegsche straat Hedel binnen. In Hedel werden zij echter door vuur gestopt. Het duurde drie uur om de aanval te stoppen.79 [Buiten onderzoeksgebied] 23/24 april 1945 In de nacht van 23 op 24 april drong een Duitse patrouille opnieuw Hedel binnen.80 Dit werd echter geen succes doordat zij ongeorganiseerd waren en te maken hadden met eigen artillerie, mortier- en mitrailleurvuur.81 [Buiten onderzoeksgebied] 24 april 1945 Er vonden vanuit zowel Duitse als geallieerde zijde artillerieaanvallen plaats rondom Hedel. Het Bruggehoofd bij Hedel werd versterkt met twee pelotons infanterie en één peloton zware bruggenhoofd. Vervolgens vielen Duitse troepen bij de kunstweg aan. Daarop werd ook vanuit het zuiden artillerievuur geopend, maar de vijand overrompelde het peloton en drong Hedel weer binnen. De aanval werd tot staan gebracht en er werd een tegenaanval gedaan die lukte. Twee uur later werd opnieuw een vijandelijk peloton, dat op weg was van Ammerzoden naar Hedel, waargenomen. Zij werden van dichtbij onder vuur genomen en uiteindelijk eveneens overmeesterd.82 Het is niet duidelijk waar exact CE zijn ingezet tijdens deze gevechten.

[Exacte locaties onbekend] 25 april 1945 1/951 Volks Grenadier Regiment. Er werd mortiervuur afgegeven op paal 28. Er ontstond een gev echt dat om 17.30 uur met een overwinning door de Prinses Irenebrigade eindigde.83 [Buiten onderzoeksgebied] 26 april 1945 De Prinses Irenebrigade kreeg na enkele heftige Duitse tegenaanvallen opdracht het bruggenhoofd over de Maas bij Hedel op te geven.84 Het is niet duidelijk waar exact CE zijn ingezet tijdens deze gevechten. [Exacte locaties onbekend] 5 mei 1945 De gemeente Hedel was betrokken bij de algehele Duitse capitulatie.85 [Historische context] 3.6