Bijlage 1 Omgevingsvisie Zin in 's-Hertogenbosch mei 2025 pdf

In het landelijk productielandschap maken we een onderscheid tussen twee soorten gebieden op basis van

king en bijzondere kwaliteiten van de Naad van Brabant in dit gebied op deze plek, zoals ook is opgenomen

het water- en bodemsysteem en van het landschap. Dit zijn het lage kleipolderlandschap in het noordelijk

in de ontwikkellijn groots vergroenen en op het Podium ‘s-Hertogenbosch.

deel van de gemeente en het hoge zandlandschap aan de zuidzijde. De beekdalen meanderen weliswaar door deze twee gebieden heen, maar die beschouwen we niet als een

landelijk productielandschap

primair productielandschap. De beekdalen bieden wel volop ruimte om te experimenteren met gewassen die

Het landelijk productielandschap zijn de gebieden in het ommeland die grotendeels worden ingezet voor

in deze natuurlijke condities kunnen gedijen. Maar alles in het perspectief van natuurontwikkeling, klimaat-

agrarische bedrijvigheid. De agrarische sector kent een groot ruimtegebruik, met ruim 46% van het totale

adaptatie, recreatie en het activeren van het erfgoed.

grondoppervlak (CBS, Statline),- Ondanks de ruimtelijke dominantie behoort maar 1% van de bedrijven en 0,4% van de werkgelegenheid tot de agrarische sector. De agrarische sector is en blijft echter de hoofdge-

laag kleipolderlandschap

bruiker en -beheerder van het landelijk gebied.

Het grootschalige kleipolderlandschap, waaronder de Bokhovense, Rosmalense en Nulandse polder, kent vooral agrarisch gebruik. Het landschap kenmerkt zich door weteringen, een rationele polderverkaveling

De landbouw krijgt te maken met de transitieopgave om te produceren in evenwicht met de natuurlijke om-

met een gereguleerd waterpeil en grootschalige landbouwbedrijven voor intensieve veeteelt en teelt van

geving. Bij het bieden van ruimte voor de transitie is het van belang dat we kijken naar het huidige gebruik,

landbouwgewassen. De open- en weidsheid van dit productielandschap is een kwaliteit die beschermd moet

naar het onderliggende water- en bodemsysteem en naar de rol die de sector kan nemen om de doelen

worden in het Bossche buitengebied. Dit is geen kleinschalig, lieflijk landschap, maar een open vlakte waar

op het gebied van natuur, water (berging en vasthouden), innovatie en circulariteit, duurzame energie en

wind en regen vrij spel hebben.

klimaatadaptatie te halen. Dit kan een nieuw economisch perspectief bieden. Vanuit dit nieuwe economi-

80 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch

De kleipolders blijven primair grootschalig agrarisch gebied, dat ruimte biedt voor extensivering en een in-

vaker terugkerend probleem en de biodiversiteit is mager. De landbouw verdwijnt hier niet, maar gaat een

novatieve duurzame en hoogproductieve landbouw. Het landelijk productielandschap wordt hier steeds ef-

andere gedaante aannemen. We bieden ruimte voor nieuwe, andere teelten. Denk aan het telen van grond-

ficiënter en herbergt op termijn grootschalige precisielandbouw, die kringlopen sluit die passen binnen het

stoffen voor de bouwsector of lokaal voedsel dat in korte ketens van producent naar consument gaat. Er komt

bodem- en watersysteem. High tech toepassingen zorgen op termijn ook voor het revitaliseren van de bodem

geen ruimte voor teelten die de toestand van bodem, droogte en biodiversiteit verder verslechteren. Het zand-

en het herstellen van de balans tussen productie- en ecosysteem.

landschap kan daarnaast van grote betekenis zijn voor de berging van water in natte en droge periodes, de zogenaamde sponswerking zoals beschreven in de ontwikkellijn groots vergroenen. Daarnaast verbreden we

De geleidelijke transformatie van de landbouw heeft de potentie om het monotone polderlandschap om te

de mogelijkheden voor andere (economische) nevenactiviteiten en gebruik in het zandlandschap, zie enkele

vormen naar een gedifferentieerd landschap. Met ruimte voor het toepassen van brede water- en moerasstro-

pagina’s verderop onder 7. recreatief cultuurlandschap. Het omschakelen van agrarische naar niet-agrarische

ken om het ommeland groenblauw te dooraderen, en ruimte voor de ontwikkeling van natte natuur en kli-

bedrijvigheid op een agrarisch bouwkavel valt daar in principe niet onder. De verschillende werklandschappen

maatadaptatie. De maat en schaal van dit landschap lenen zich voor grootschalige opwek van hernieuwbare

bieden hiervoor voldoende ruimte en betere condities.

energie. Meer hierover in de ontwikkellijn vorstelijke verbinden. In de overgangszones tussen stad en ommeland, zoals bij de Rosmalense en Nulandse polder, zien we ruimte

4. we mengen voor een divers interactielandschap

voor creatieve concepten om de agrarische bedrijfsvoering te verbreden, die zo stad en ommeland beter

Steeds meer werk vindt achter bureaus, in vergaderruimtes, koffiehuisjes, parkjes of digitaal plaats. Hierdoor

verweven. De nabijheid van de stad is een kans om nieuwe economische activiteiten op te zetten, die voor

lopen werktijd, familietijd en vrije tijd naadloos in elkaar over, met zo min mogelijk reistijd. Levenskwaliteit

verbinding en begrip zorgen. En activiteiten die leiden tot een kansrijk perspectief voor een toekomstbesten-

draait immers steeds meer om hoeveel vrije tijd je hebt en hoe je die besteedt. Nabijheid speelt daarbij een

dige bedrijfsvoering voor de huidige generaties en hun opvolgers.

sleutelrol. Nabijheid vergemakkelijkt het combineren van activiteiten, leidt tot ontmoetingen, tot innovaties en tot kruisbestuivingen tussen mensen, bedrijven en (kennis)instellingen. Nabijheid is de drijver achter suc-

hoog zandlandschap

cesvolle gebieden waar wonen, werken, onderwijs, horeca, cultuur en andere voorzieningen samenkomen. Dit

Het hoog zandlandschap ligt op de dekzandvlakte en de hoge dekzandruggen. Van oorsprong is het een

noemen we ook wel interactiemilieus.

fijnmazig en kleinschalig landschap. Met nog enkele houtwallen en bomenlanen, afgewisseld met bos- en heidegebieden, dat een grote diversiteit aan gebruik kent. In dit gebied speelt de transitie van de landbouw

In ’s-Hertogenbosch creëren we volop ruimte voor de groeiende groep werkenden en bedrijven die zich graag

op een grote schaal en met een hoge urgentie. Naar verwachting halveert het aantal agrarische bedrijven en

in een interactiemilieu vestigen. Het Bossche interactielandschap concentreert zich allereerst rondom het

komen er veel agrarische bedrijfs- en woonbebouwing en percelen vrij.

Centraal Station ’s-Hertogenbosch. Dat is het belangrijkste openbaar vervoersknooppunt in de regio en ver daarbuiten. Alleen: dat is niet voldoende, de vraag naar ruimte is groot en de groei fors. Naar verwachting

De bodem is op veel plekken uitgeput. Droogte en hittestress (ook voor planten en dieren) zijn een steeds

vindt meer dan een derde van de toekomstige werkgelegenheidsgroei een plek in deze interactiemilieus.

Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 81

82 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch

Nu al werken bijvoorbeeld meer mensen in het Paleiskwartier dan op het naastgelegen bedrijventerrein De

klusbedrijven of zelfstandigen die huiswerkbegeleiding bieden. Het is bedrijvigheid die zich goed verhoudt

Rietvelden. Ook bij Station ’s-Hertogenbosch Oost en Station Rosmalen ligt de focus op het ontwikkelen van

tot de woonomgeving en er is weinig tot geen (milieu)overlast. Ze maken veelal deel uit van het dagelijks of

interactiemilieus. Daarnaast kunnen toekomstige haltes van hoogwaardig busvervoer en knooppunten van

wekelijks patroon van de inwoners en zorgen voor levendigheid en dynamiek.

snelfietspaden, bussen en transferia zich ontwikkelen tot kleinschalige interactiemilieus. Voor bewoners is een sterk, divers en uitdagend buurtlandschap essentieel voor gelijke kansen en het creëren

uitgangspunten voor meervoudig en multifunctioneel ruimtegebruik

van een prettige woonomgeving, die in staat is om de uitdagingen van de toekomst aan te gaan. Immers:

Meervoudig en multifunctioneel ruimtegebruik is op en rondom deze knooppunten dan ook de standaard.

de ontwikkelingen vergrijzing en kleiner wordende huishoudens maken het belangrijk om voorzieningen

Daarbij wegen we steeds af wat de juiste mix aan functies is en wat ondersteunend is aan wat er al is of nog

overeind te houden, zodat mensen met elkaar in contact blijven. Zeker als we steeds langer leven en zelf-

komt. Hierbij hanteren we de volgende uitgangspunten:

standig (moeten) blijven wonen. Tegelijkertijd is er steeds vakere een tekort aan arbeidskrachten, vrijwilligers

•

Het interactielandschap kent een hiërarchie op basis van omvang, positie en mobiliteitsprofiel. Een

en mantelzorgers. De juiste zorg op de juiste plek en tijd is een grote uitdaging voor de nabije toekomst. De

locatie zonder (hoogwaardig) openbaar vervoer of snelfietsroute heeft geen potentie als interactie-

sociale binding en interactie zijn essentieel om mantelzorgers te ondersteunen, aangezien niet iedereen in

milieu;

een gespecialiseerde zorginstelling terechtkan.

• •

•

Bedrijvigheid, dienstverlening, onderzoeks-, cultuur- en kennisinstellingen met een (boven)regionaal karakter concentreren zich in en rond de Spoorzone van Centraal Station ’s-Hertogenbosch;

Het fijnmazige netwerk van het buurtlandschap benut nog lang niet de capaciteit die er is. Met het oog op

In interactiemilieus weegt een goede balans tussen wonen, werken, onderwijs, horeca, cultuur en an-

de beperkte ruimte en het creëren van de stedelijke verleiding, kunnen en moeten we dit netwerk intensiever

dere maatschappelijke en commerciële voorzieningen zwaar om het principe van nabijheid optimaal

gebruiken. Het buurtlandschap heeft meerwaarde als broedplaats voor nieuwe bedrijven, kunstenaars en

te benutten. De behoefte van de gebruikers van het gebied zijn hierin leidend;

makers. Het ondersteunt de lokale economie en biedt ruimte om te ondernemen om de hoek. Het maakt werk,

De kwaliteit van de openbare ruimte is een essentieel onderdeel van het interactiemilieu en moet

zorg, vertier en voorzieningen bereikbaar te voet en per fiets. Het buurtlandschap staat ten dienste van het

hoogwaardig zijn. Die openbare ruimte vormt een verlengstuk van woning en werkruimte en is een

dagelijks leven in wijken en dorpen en is een onderscheidend aspect van de stedelijke of dorpse dynamiek.

ontmoetingsplek.

uitgangspunten benutten van buurtlandschap 5. we benutten het buurtlandschap voor meer gelijke kansen

In de Bossche stadstraten, buurt-, wijk- en dorpscentra krijgen deze bedrijven en (culturele) activiteiten volop

In de wijken en dorpen ligt een fijnmazig netwerk van werkplekken in kamers, in aan- en bijgebouwen,

de ruimte om levendige en zorgzame wijken te creëren. Immers: een kwart van de toekomstige, extra werkge-

in plinten en in bedrijfs(verzamel)gebouwen. Daar werken veelal kleine bedrijven en dienstverleners met

legenheid komt van deze bedrijven en activiteiten. Hierbij hanteren we de volgende uitgangspunten:

hooguit enkele personeelsleden. Denk aan kappers, autobedrijven, hypotheekadviseurs, fysiotherapeuten,

•

Ruimte om te werken in en rondom de woning is het nieuwe normaal. Dat betekent dat we bij pro-

Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 83

jecten en gebiedsontwikkeling ook anders naar plattegronden, entrees en collectieve voorzieningen moeten kijken; •

Op goed ontsloten locaties in wijken, dorpen en stadstraten is ruimte voor de ontwikkeling van bedrijfsverzamelgebouwen die verbinding hebben met de wijk;

•

In buurt- en wijkcentra en in de plinten van stadsstraten is ruimte voor schone bedrijvigheid en voor voorzieningen;

•

In het buurtlandschap is ook ruimte voor praktisch-geschoold werk, voor sociale werkplaatsen, voor collectieve voorzieningen en voor vrijwilligerswerk. Mogelijke (milieu)overlast bij bedrijfsactiviteiten is een aandachtspunt, maar niet altijd leidend.

6. we zorgen voor een toegankelijk zorg- en beweeglandschap In het zorg- en beweeglandschap (de sportlandschappen, de cultuurlandschappen en de campussen van bijvoorbeeld zorg- en welzijnsfuncties) staan de recreatieve en landschappelijke kwaliteiten als een paal boven water. Het landschap vertegenwoordigt een grote maatschappelijk waarde. De openbaarheid van deze gebieden is belangrijk, zodat de gehele samenleving ze kan gebruiken. Het ruimtegebruik voor zorg- en welzijnsvoorzieningen loopt sterk op door een groeiend ‘s-Hertogenbosch, een toenemende aandacht voor een gezonde levensstijl en door een steeds grotere groep ouder wordende Bosschenaren. Deels is deze ruimte te vinden in buurten, wijken en dorpen, dicht bij de inwoners. Ook locaties en gebieden die exclusief ingericht zijn voor zorg en welzijn bieden vaak nog ruimte voor extra capaciteit. En dan zonder dat dit ten koste gaat van de ruimtelijke of landschappelijke kwaliteit. De ligging in en aangrenzend aan het bosgebied Hooge Heide, zoals het geval is voor de zorglocaties Mariaoord, Sint Jozefoord en De Binckhorst- vraagt om een zorgvuldige landschappelijke inpassing, met aandacht voor het vergroten van de doorwaadbaarheid van het gebied. Ook het complex van het Jeroen Bosch Ziekenhuis biedt ruimte voor uitbreiding en verdichting met behoud van de bestaande omgevingskwaliteiten.

84 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch

Bewegen is essentieel om goed in je vel te zitten. Uitdagende landschappen en goede faciliteiten maken

Een netwerk van fiets- en wandelpaden verbindt dit cultuurlandschap met de dorpen en de stad. De

bewegen op een laagdrempelige manier toegankelijk. Dat maakt het mogelijk om individueel of gezamenlijk

gelaagde geschiedenis is interessant voor recreanten en omwonenden. Om het afwisselende landschap te

aan de slag te gaan. Veel sportvelden zijn echter nog afgeschermd en exclusief voor verenigingen. Deze ruim-

versterken, zijn pleisterplekken en nieuwe bestemmingen in het buitengebied van belang. Door bijzondere

tes willen we beter integreren in de samenleving. Dat kan door ze multifunctioneel te gebruiken en deel te

plekken met interessante verhalen te maken die deel uitmaken van recreatieve routes of lijnen, zoals

laten uitmaken van de publieke ruimte. Het rugbyveld van The Dukes, zonder hekken, loopt hiermee voorop.

de Linie 1629, ontstaat meer waardering voor het rijke cultuurlandschap. Dat verhoogt de waarde van

Op die manier ontstaan er beweeglandschappen die, samen met de beweegvriendelijke openbare ruimte,

het hele gebied en uiteindelijk ook de mogelijkheden om meerdaags verblijf in en om de stad

mensen stimuleren en uitdagen om te sporten, spelen en bewegen. Waarbij iedereen kan meedoen op het

aantrekkelijk te maken.

eigen niveau.

7. we bouwen verder aan een recreatief cultuurlandschap Het oude cultuurlandschap op de hoge zandgronden en in de beekdalen is minder interessant voor hoogproductief agrarisch gebruik. De agrarische activiteiten zijn daardoor al sterk afgenomen, terwijl het gebied wel deels de charme van het oude cultuurlandschap heeft weten vast te houden. We creëren hier ruimte voor een nieuw recreatief en extensief cultuurlandschap, met daarbij duurzame, arbeidsintensieve, kleinschalige landbouw en bijpassende voorzieningen. Het vertrekpunt hiervoor is altijd het water- en bodemsysteem, en in dit gebied ook heel nadrukkelijk het landschap. Nieuwe ontwikkelingen moeten altijd bijdragen aan behoud, herstel en/of opbouw van het oude cultuurlandschap. Vrijkomende erven zijn bijvoorbeeld geschikt voor gemengde, kleine agrarische activiteiten. Met nevenactiviteiten of verbreding ten behoeve van de directe omgeving of toerisme, zoals een boerderijwinkel, een bed & breakfast, (mini)camping of een stadsboerderij. Ook in recreatieve zin en als natuur- en landschapsbeheerder zijn er volop mogelijkheden voor nieuwe vormen van inkomsten uit nevenactiviteiten. Denk aan het superlandschappelijk wonen zoals beschreven in de ontwikkellijn bouwen aan generaties. Zo blijft het gebied toegankelijk en dat voorkomt potentiële ondermijning en verval.

Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 85

Vorstelijk verbinden Legenda beoogde HOV-lijnen verbinden van knopen: transferium en stations zoekgebied mogelijk toekomstig station bestaande / toekomstige P+R -locatie gebieden met hoge dynamiek snelfietsroutes

Vorstelijk verbinden Legenda Legenda beoogde HOV-lijnen verbinden van knopen: transferium en stations zoekgebied mogelijk toekomstig station T

T

snelwegen provinciale wegen versterken verbindingen tussen gemeenschappen hoogspanningsleidingen (bovengronds, verkabeld in toekomst) bestaand hoogspanningsstation

bestaande / toekomstige P+R -locatie

bestaande opwekking windenergie

gebieden met hoge dynamiek

zone transformeren naar windenergie

snelfietsroutes

rioolwaterzuiveringsinstallatie

versterken snelfietsroutes tussen gemeenschappen snelwegen provinciale wegen versterken verbindingen tussen gemeenschappen

86 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch

versterken snelfietsroutes tussen gemeenschappen

hoogspanningsleidingen (bovengronds, verkabeld in toekomst) bestaand hoogspanningsstation bestaande opwekking windenergie

2.5 de ontwikkellijn vorstelijk verbinden Dynamiek is een aanjager van levendige en aantrekkelijke steden, dorpen en regio’s. Daarvoor zijn goede en

ontmoeting is niet overal vanzelfsprekend

prettige verbindingen essentieel. Verbinden is echter meer dan mobiliteit alleen. Zoals het gezegde: Het gaat

In veel straten, parken en pleinen is het vaak stil en rustig. ‘s Avonds en ‘s nachts is dat voor de meeste men-

niet alleen om de bestemming, maar ook om de reis ernaartoe. Hoe kom je van de ene naar de andere plek

sen prettig. En het hoeft niet overal zo druk te zijn als op de Markt. Maar om anderen te ontmoeten en alle

en hoe comfortabel, gezond en veilig is de reis? De kwaliteit van de openbare ruimte als verbinder en plek

veronderstelde meerwaarde die dat oplevert, moeten er wel genoeg mensen op straat zijn. Wonen, werken,

van ontmoeting zijn bepalend om die reis ook vorstelijk te maken.

voorzieningen en recreatie zijn de laatste eeuw uit elkaar gehaald en over de stad verspreid. De dichtheid van bewoners, arbeidsplaatsen en bezoekers is in sommige gebieden erg laag. In de dorpen is dit in mindere

Het doorwaadbare netwerk zoals we dat in de binnenstad kennen, biedt hier volop inspiratie voor de verdich-

mate gebeurd, maar hier zijn veel voorzieningen en dus redenen tot bezoek verdwenen. Het is moeilijk om te

tende stad. Denk aan de toegankelijkheid van verschillende gebieden, de verrassing en ontdekking die dat

ontmoeten, lokaal te leven en sociale cohesie vast te houden, als zoveel activiteiten die we dagelijks onder-

oplevert. En ook aan de kwaliteit van de openbare ruimte en de ontmoetingsfunctie van straten, pleinen en

nemen zo verspreid liggen.

parken in het bijzonder. De eerste verdichtingsprojecten in de binnenstad laten zien welke bijzondere kwaliteiten dit ook hier nog kan opleveren.

de openbare ruimte als sportschool voor lichaam en geest

In de ontwikkellijn vorstelijk verbinden draait het vooral om de ontmoetingsfunctie van de openbare ruimte

Een gezonde levensstijl is voor steeds meer mensen een drijfveer en onderdeel van hun identiteit. Veel bewe-

en hoe we ons verplaatsen in een steeds drukkere stad en ommeland. Dit vraagt aandacht voor de ontwik-

gen en sporten, gezond eten en drinken, een gezonde leefomgeving en activiteiten die de geestelijke gezond-

kelingen en kansen op het vlak van mobiliteit en de netwerken van snelwegen, spoortrajecten, buslijnen en

heid verbeteren, zijn hierbij belangrijk. Deels vinden deze activiteiten thuis en op sportvelden, in sporthallen,

fietspaden. Vorstelijk verbinden betekent ook dat we goed aangesloten moeten zijn op energie- en drinkwa-

in gemeenschapshuizen en in andere gebouwen plaats. De laatste jaren zien we de rol van de openbare

ternetwerken.

ruimte als sportschool voor lichaam en geest sterk groeien. Parken, pleinen, straten, het water en het ommeland zijn plekken om alleen of in groepsverband te sporten, te bewegen, te mediteren en onthaasten. Ook

2.5.1. wat we zien

nieuwe sporten en activiteiten zoeken vaak eerst een plek in de openbare ruimte. Het is gratis, nieuwe mensen

We merken steeds vaker dat de voorzieningen die we altijd als vanzelfsprekend zagen, onder druk staan. Zo

kunnen makkelijk aanhaken en/of de openbare ruimte is de ideale plek voor die sport of activiteit.

is ontmoeting in het dagelijks leven niet vanzelfsprekend meer. En is de openbare ruimte steeds belangrijker

De openbare ruimte heeft steeds vaker en op steeds meer plekken een meervoudig karakter. De actieve stede-

voor een gezonde leefstijl. De wegen in de stad raken alsmaar voller en een knooppunt in het landelijk ver-

ling en dorpsbewoners willen deze ruimte vaker en intensiever gebruiken voor sporten en andere activiteiten

keersnetwerk heeft ook een keerzijde. Het verdichten van de stad doet daar nog een schepje bovenop, maar

voor een gezonde leefstijl. Dit gebruik bevordert de ontmoetingsfunctie. Maar het vraagt ook om een zorg-

biedt ook kansen. Het opwekken van duurzame energie neemt een grote vlucht. Maar de maatschappelijke

vuldige afstemming met de andere functies en gebruikers van de openbare ruimte, zoals mobiliteit, klimaat-

weerstand tegen de grootschaligheid ervan en de beperkingen van ons netwerk (netcongestie) remmen deze

adaptatie en biodiversiteit. Dat meervoudige karakter valt of staat met de kwaliteit van de openbare ruimte,

ontwikkeling. Daarnaast onttrekken we meer drinkwater dan dat we kunnen aanvullen.

met de juiste mix van gebruikers al dan niet volgtijdelijk en met maatwerk voor de verschillende doelgroepen.

Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 87

88 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch

niet meer overal plaats voor de auto

ven. Voor hen is nabijheid van het openbaar vervoer een geschikt alternatief. Maar zeker niet voor iedereen en

‘s-Hertogenbosch groeit de komende periode nog flink door. Elke nieuwe woning betekent gemiddeld vijf tot

met elk doel. De trein heeft vooral een grote toegevoegde waarde voor verplaatsingen tussen (hoog)stedelijke

zes verplaatsingen per dag: naar het werk, naar de winkel, naar school, naar familie of naar de sportclub. De

gebieden in een hoge frequentie. Ook stads- en regionaal busvervoer kan dienen als alternatief, mits die goed

fundamentele keuze voor een verdere verdichting heeft als voordeel dat de afstanden hierdoor niet toene-

op elkaar aansluiten en in hoge frequentie en zo rechtstreeks mogelijk rijden.

men. Ze worden zelfs in veel gevallen korter door een betere spreiding van basisvoorzieningen en werk over de stad. Tegelijkertijd moeten deze extra bewegingen grotendeels plaatsvinden over de bestaande wegen

krachtig verduurzamen en verzanden in congestie

en paden. De beschikbare ruimte in de stad zetten we namelijk in voor extra gebouwen en het groots ver-

Het energienetwerk staat voor een dubbele opdracht: groeien en tegelijkertijd overstappen op andere ener-

groenen. Extra ruimte voor wegen of stilstaande auto’s is daardoor beperkt. Met name in de hoogstedelijke

giebronnen, de energietransitie. Als samenleving gebruiken we steeds meer energie voor allerlei toepassin-

gebieden met een flinke dynamiek is de ruimte voor de auto beperkt. Sterker nog: lopen en fietsen gaat in

gen. Na een voorzichtige aanloop worden de noodzaak en voordelen van hernieuwbare energie onderkent:

deze gebieden vaak sneller. In de gebieden met een hoge dynamiek, en elders in de stad, moeten er alterna-

schoner en oneindig én steeds vaker goedkoper. Het overstappen naar hernieuwbare energie heeft een grote

tieven voor de auto komen om de wegen niet vast te laten lopen. Dat is beter voor de doorstroming en voor

vlucht genomen, met name door de opwek van zonne-energie. Niet zozeer door grote zonneparken, maar

de leefbaarheid.

vooral door panelen op daken van bedrijven en woningen. Als het om windenergie gaat, hebben we gekozen voor de Duurzame Polder in samenwerking met de ge-

knooppunt en knelpunt

meente Oss. Windturbines roepen veel discussie op in de samenleving. Met name door de prominente aanwe-

’s-Hertogenbosch ligt op een knooppunt van snelwegen met de A2 en A59 en de spoorlijnen Amsterdam-Eind-

zigheid in het landschap en door de ervaren impact op de leefbaarheid en gezondheid. Windturbines nemen

hoven en Breda-Nijmegen. Dat biedt ons mooie kansen met verbindingen in alle windrichtingen. Maar dat

daarentegen weinig ruimte in en binnen de contouren van windturbines blijft veel ruimtegebruik gewoon

leidt ook tot beperkingen en tot overlast. Het verkeer dat ‘s-Hertogenbosch nadert, heeft niet per se een be-

mogelijk. Extra ruimte vinden voor een toekomstige opgave is een stevige uitdaging. Temeer omdat Defensie

stemming hier en passeert de stad slechts op weg naar andere plekken. Het gebrek aan lokale zeggenschap

de verticale ruimte steeds vaker en ruimer claimt. De noodzaak om meer te oefenen vraagt onder meer om

over uitbreiding, doorstroming en/of dienstregelingen betekent dat keuzes hierover niet altijd in het belang

meer ruimte voor het laagvliegen met helikopters, bijvoorbeeld ten noorden en oosten van ’s-Hertogenbosch

zijn van de lokale vraag of lokale omstandigheden. Op het hoofdwegennet zien we een toenemende filedruk

en Rosmalen. Dat is moeilijk verenigbaar met windturbines.

op de A2 en de A59. Capaciteitsaanpassingen zijn op de lange baan geschoven. Dit betekent nog meer filedruk en toenemend sluipverkeer op de stedelijke wegen met een negatief effect op ’s-Hertogenbosch.

Ondanks beperkingen, belemmeringen en weerstand moeten we nog flinke stappen zetten, met impact op

Het knooppunt van verbindingen én de hoogstedelijke verdichting heeft daarnaast een aantrekkende werking

de ruimte en veranderend aanzien van het landschap tot gevolg. Het laaghangend fruit, de makkelijke plek-

voor een nieuwe groep bewoners: mensen die voor ’s-Hertogenbosch kiezen, maar ook sterk verbonden zijn

ken en met niet te hoge investeringen, is geplukt. En we zijn pas halverwege de opgave om volledig over te

buiten de regio. Bij die keuze voor een hoogstedelijke levenswijze is de auto geen vast deel meer van het le-

schakelen op hernieuwbare energie. Ook tekenen zich de eerste groeipijnen van de snelle ontwikkeling zich

Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 89

af: congestie op het energienetwerk. Onderweg naar meer en betere infrastructuur mag deze zwakste schakel

nemen nu verantwoordelijkheid voor de energie en het drinkwater dat we (later) gebruiken.

niet allesbepalend zijn. Dit resulteert in leveringsonzekerheid bij ruimtelijke ontwikkelingen; met name op

Om deze ambitie waar te kunnen maken, zien we zes hoofdopgaven:

uitleglocaties en bij grootschalige ontwikkelingen in bestaand stedelijk gebied. Geen reden voor uitstel, maar

• •

balanceren met het grondwater

mobiliteitsinno-vaties.; •

ook dieper te kijken: naar het grondwater. Dit water gebruiken we bijvoorbeeld als drinkwater of voor het besproeien van gewassen in droge periodes. In toenemende mate krijgt het grondwater ook een belangrijke

We gebruiken jaarlijks meer grondwater dan dat er natuurlijk wordt aangevuld. Dat levert een regionaal én

We benutten de openbare ruimte zowel boven- als ondergronds beter en houden bij het ontwerpen en programmeren van de omgeving rekening met het bevorderen van gezond gedrag;

•

kunnen brouwen. Het grondwater uit de diepere lagen voedt daarnaast via kwel de bijzondere natuur in de Naad van Brabant en zorgt mede voor bevaarbaar water in de kanalen en rivieren.

We hebben meer oog voor de verschillen in mobiliteitsbehoefte en mogelijkheden in de buurten, wijken en dorpen;

•

rol bij het koelen en verwarmen van onze gebouwen via koude- en warmteopslag en via de koel- en productiesystemen voor de industrie. In ’s-Hertogenbosch gebruiken we water daarnaast als grondstof om bier te

We maken een schaalsprong in onze mobiliteit en bereikbaarheid op het gebied van hoogwaardig openbaar vervoer (HOV) en de fiets en we behouden aandacht voor automobiliteit en

Binnen de ontwikkellijn groots vergroenen is er veel aandacht voor hemel- en oppervlaktewater en water (of het ontbreken daarvan) in de bovenste bodemlagen. Voor een volhoudbare toekomst is het belangrijk om

We stellen nabijheid centraal en zetten dit in haar kracht met logische, veilige en snelle wandel- en fietspaden;

noodzaak om het slimmer, effectiever en gezamenlijk te doen.

We betrekken de beschikbaarheid van energie veel eerder in de planvorming en voorkomen hiermee dat die leidend is bij de manier van verstedelijken;

•

We voorkomen dat plannen en projecten de beschikbaarheid van voldoende drinkwater in de toekomst frustreren.

lokaal vraagstuk op stroomgebiedsniveau op. Want op termijn leidt dit tot tekorten. Nu al zien we steeds va-

Deze opgaven kunnen in de tijd qua inhoud, proces en urgentie gaan bewegen en onderdeel zijn van de

ker en vroeger sproeiverboden en oproepen om drinkwater te besparen. Het aanvullen van grondwater is een

terugkerende actualisatie van de omgevingsvisie.

traag proces van insijpelen door verschillende bodemlagen. Dat vereist vroegtijdige maatregelen. Kortom: een goede balans in het grondwater is essentieel voor onze primaire levensbehoeften zoals drinkwater, voedsel,

2.5.3. hoe we het willen doen

warmte, economie en natuurbehoud.

De samenhang van de ontwikkellijn vorstelijk verbinden met de keuzes en handelingsperspectieven in de

2.5.2 onze ambitie en opgaven

andere Bossche ontwikkellijnen is overduidelijk. Het vorstelijk verbinden in ’s-Hertogenbosch vraagt om meer dan een netwerk dat op orde is. Ook gaat het om het slim positioneren en bestemmen van gebouwen

Vorstelijk verbinden in ’s-Hertogenbosch betekent een openbare ruimte van allure, die ontmoeting, sporten,

en gebieden in en aan dat netwerk. Om de meervoudige waarde van het netwerk van de openbare

beweging en gezond gedrag bevordert. Het netwerk van paden, straten en verbindingen staat in dienst van

ruimtes te onderkennen en door te ontwikkelen. En ook om het sturen op gedragsverandering in

een compacte en efficiënte stad en moet gelijke kansen en mogelijkheden voor iedereen bevorderen. En we

mobiliteit en het in-zetten op verleiding om andere vervoerswijzen te kiezen. Ondanks de drang om knelpunten direct te willen

90 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch

oplossen, is ruimte geven aan de gedragsverandering als gevolg van het knelpunt soms een betere strategie.

Het verplaatsen te voet en per fiets via bestaande en nieuwe netwerken krijgt meer gewicht in projecten en

Voor zover dat niet leidt tot onveilige situaties of private belangen onevenredig en aantoonbaar schaadt. We

plannen. Bij nieuwe initiatieven voeren we een netwerkanalyse uit, in aanvulling op de demografische analyse

noemen vier manieren hoe we de ambitie van de ontwikkellijn vorstelijk verbinden willen waarmaken.

en impactanalyse zoals benoemd bij de ontwikkellijn bouwen aan generaties. De vragen die moeten worden beantwoord zijn: is de plek voor deze ontwikkeling logisch ten opzichte van loop- en fietsroutes, haltes, plei-

1. we stellen nabijheid centraal

nen en parken? Zijn aanpassingen van het netwerk nodig? Of leidt de ontwikkeling tot nieuwe barrières of

In onze verdichtingsopgave staat nabijheid centraal. Het doel is om lokaal leven en spontane ontmoetingen

juist kansen? De eerste vraag gaat over de ontwikkeling van voorzieningen en werkfuncties. Daarbij is de juis-

te bevorderen, zie ook de ontwikkellijn bouwen aan generaties. Dagelijkse tripjes naar school, winkels of

te plek in het netwerk van routes een belangrijke factor. De tweede vraag kan aan de orde zijn bij alle vormen

sportclubs moeten vooral lopend of fietsend kunnen. Dit stimuleert beweging en door de trage snelheid

van stedelijke ontwikkeling. De laatste vraag heeft vooral betrekking op de aanleg van grote infrastructuur en

ook sociale contacten. En toch nog even afstappen bij de bakker of het koffiehuisje, alleen al omdat de geur

bebouwing, water- en groenstructuren. Die kunnen enerzijds een barrièrewerking hebben en anderzijds ook

onweerstaanbaar is. We moeten de beperkte ruimte slim gebruiken. Zodat we de stad intensief kunnen be-

kansen bieden om een route van extra kwaliteit te voorzien. Verder is het van belang dat de route of ruimte

bouwen, maar ze wel gezond blijft met schone lucht en veilige, uitnodigende omgevingen om te spelen en te

voldoende toegerust is voor de vraag, zonder dat andere waarden in het geding komen. Met name parken en

bewegen. Stedelijke voorzieningen en grote groengebieden zijn nu al binnen 15 minuten fietsen bereikbaar.

pleinen in de Brede Binnenstad en dorps- en wijkcentra gaan intensiever en deels anders worden gebruikt.

Dat willen we zo houden. Ondanks een goed en doordacht netwerk van voet- en fietspaden blijft het gebruik van de auto een alter-

denken in netwerken, voor alle vervoersvormen

natief. Met name in de landschappelijke wijken en dorpen, door noodzaak voor het werk of bijvoorbeeld

Wat je dagelijks nodig hebt, moet zo dichtbij mogelijk zijn en wil je het liefst combineren met andere

door fysieke beperkingen. Het optimaliseren van de autobereikbaarheid heeft blijvende aandacht, zonder dat

activiteiten. Dat is het gevoel van nabijheid. Verdichting van wijken met meer ruimte voor werk en

ingrepen uitnodigen tot extra automobiliteit. Dit betekent dus niet altijd meer, breder en groter, maar kan ook

voorzieningen versterkt dit gevoel van nabijheid en voorkomt onnodige mobiliteit en vermindert

slimmer en efficiënter zijn.

autogebruik. We gaan naar een stedelijk netwerk met meerdere clusters van voorzieningen en verbindende stadsstraten. Belangrijke loop- en fietsroutes moeten met dit netwerk overlappen en goed aansluiten op

oog hebben voor verschillende snelheden, mogelijkheden en behoeften

woongebieden. Daardoor ontstaan zogenaamde geladen routes met een rijk aanbod aan voorzieningen

Niet overal in ’s-Hertogenbosch is in gelijke mate sprake van een verhoogde stedelijke dynamiek die leidt tot

om de hoek. Dit stimuleert lopen en fietsen, waarbij dagelijkse activiteiten makkelijk gecombineerd kunnen

extra mobiliteit. De buurten, wijken en dorpen ontwikkelen zich in een verschillend tempo, zijn in verschil-

worden. Een netwerk dat ontmoeting, gezondheid en efficiëntie van het stedelijk systeem kan bevorderen.

lende fase van (door)ontwikkeling en de bewoners hebben uiteenlopende mogelijkeheden en behoeften.

Routes voor langzaam verkeer moeten dan ook aantrekkelijk, comfortabel, logisch, snel en veilig zijn en

Toch moeten we iedereen in staat proberen te stellen om in de mobiliteitsbehoefte te voorzien binnen de

plekken bieden voor ontmoeting.

mogelijkheden van stad en individu.

Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 91

92 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch

Bijzondere aandacht verdient vervoersarmoede. Werk, opleiding, zorg en sociale contacten moeten bereik-

autonetwerk, zoals in het oostelijk deel van de gemeente. De schaalsprong in mobiliteit van ‘s-Hertogenbosch

baar zijn en blijven voor iedereen, ongeacht leeftijd, inkomen en gezondheid. Het hebben en onderhouden

en Brabant als geheel vraagt op de eerste plaats om meer en betere inzet van andere mobiliteitsvormen en

van sociale en professionele contacten is belangrijk om eenzaamheid en achterstanden te voorkomen. De

gedragsverandering, maar bij deze inzet moeten we tegelijkertijd realistisch blijven.

verdichtingsstrategie kan een positief effect hebben, doordat er meer (basis)voorzieningen en werk in de directe nabijheid van de woning beschikbaar zijn. Maar ook hier geldt dat zeer lokaal leven niet altijd kan en

focus op hoogwaardig openbaar vervoer en snelle fietsroutes

om maatwerk vraagt voor woongebieden op grotere afstand van het stedelijk netwerk van voorzieningen.

De verdichte stad vraagt om scherpe keuzes, met name om het openbaar vervoerssysteem van toegevoegde waarde te laten zijn. Een sneller netwerk van HOV-lijnen en (snel)fietsroutes dat de juiste knopen verbindt,

2. we maken een schaalsprong in mobiliteit

maakt het mogelijk om het stedelijk systeem efficiënter te maken en de dynamiek op de juiste plekken te

’s-Hertogenbosch maakt in de komende decennia een schaalsprong in haar stedelijke ontwikkeling. We heb-

stimuleren. Dat ondersteunt ontmoeting, voorzieningen en het welzijn van mensen optimaal en kan voor

ben het over een stevige groei richting de 200.000 inwoners, die ook nog eens steeds sneller lijkt te gaan en

velen een volwaardig alternatief bieden voor de auto. In een verdichte stad moeten we voortdurend op zoek

zelfs daarna nog lang niet eindig lijkt. Ook het evenredig meegroeien van werkplekken en voorzieningen legt

blijven naar de optimale mix van vervoerswijzen. De (gedeelde) auto blijft onderdeel van deze mix, maar is

een enorme druk op het bestaande netwerk en vraagt om anders na te denken over mobiliteit. We kunnen

qua ruimtegebruik al goed bediend.

niet verder op de huidige weg blijkt uit de praktijk van grotere steden. We moeten meer gaan fietsen, lopen en het openbaar vervoer gebruiken. Maar dat alleen is niet voldoende, simpelweg omdat zeer lokaal leven

Het Centraal Station ’s-Hertogenbosch is en blijft de belangrijkste schakel in de verbinding tussen stad, regio

voor de meeste mensen geen optie is.

en omliggende steden. De vernieuwing en uitbreiding van het station vergroot de capaciteit en het gemak. Dat maakt deze plek nog meer dan dat het nu al is een plek van aanlanden en ontmoeten. De stations ’s-Her-

We moeten vooruit durven denken door een stedelijke ontwikkelstrategie voor mobiliteit uit te werken en

togenbosch Oost en Rosmalen, en de toekomstige mogelijke stations Nuland en/of Maaspoort, hebben een

te koppelen aan het landelijke en regionale netwerk. Voor de auto zijn we dit al meer gewend om te doen

belangrijke haltefunctie voor de directe omgeving en nabijgelegen dorpen. Maar we beschouwen ze vooral

en hebben we nog steeds belangrijke opgaven, maar we zullen dit voor alle vervoersmiddelen moeten doen.

als onderdeel van het stedelijk openbaar vervoersnetwerk.

In het bijzonder voor de bus en de fiets moeten we gaan denken in snelle verbindingen en ontsluitende structuren. Hiervoor infrastructuur aanleggen, diensten inrichten en gedragspatronen veranderen kost tijd,

Parallel aan de verdichting van de stad ontwikkelen we HOV-lijnen, die de belangrijkste centra en overstap-

geld en inspanning. Er is dus een andere aanpak nodig. Bijvoorbeeld een buslijn niet pas openen als die

plekken met elkaar verbinden. Ook dienen ze als aanvulling op of als alternatief voor de gebiedsontsluitende

commercieel rendabel is, maar aanloopverliezen accepteren en elke extra passagier als winst zien. Alternatief

stadsbussen. De exacte route, inrichting en haltes zijn onderwerp van onderzoek en praktijkexperiment. In elk

vervoer moet vanaf dag 1 beschikbaar zijn in nieuwe gebiedsontwikkelingen, anders kopen mensen een auto

geval doen alle toekomstige HOV-lijnen het Centraal Station ’s-Hertogenbosch aan, maar is voor geen enkele

en die verdwijnt niet meer. Ook hebben we in de ontwikkelstrategie oog voor de huidige knelpunten in het

lijn het begin- of eindpunt. Als knooppunt van alle HOV-lijnen biedt dit station voor iedereen de mogelijkheid

Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 93

om de reis snel te vervolgen met de intercity. En doordat het geen begin- of eindpunt is, voorkomen we de

naar de achtergrond gedrongen. De drukte in de straten, op pleinen en in parken zal nog verder toenemen.

noodzaak voor een ruimtevretend en kostbaar busstation in onze volle stationsomgeving. Ook moeten de

Voetgangers en fietsers domineren het straatbeeld en de openbare ruimte dient steeds meer als ontmoetings-

HOV-lijnen de goedwerkende P+R-locaties in ’s-Hertogenbosch gaan ontsluiten en in de toekomst een twee-

en verblijfsplek.

de ring van P+R-locaties nabij de snelwegaansluitingen ten noorden van het centrum. Zo kunnen bewoners die voor het voor- en natransport van de auto afhankelijk zijn, gemakkelijker hun reis met het openbaar

Op steeds meer plekken in de oude binnenstad en in de Brede Binnenstad ben je met de fiets sneller op je

vervoer vervolgen.

bestemming dan met de auto. Deze plekken zijn als doorgangsgebied voor de auto, weliswaar geleidelijk, eindig. Je kunt er wel met de auto omheen, maar uiteindelijk bijna niet meer doorheen. Het zijn op termijn

Een HOV-netwerk is een investering voor de toekomst en vraagt om een stapsgewijze en standvastige aan-

plekken waar alleen noodzakelijk verkeer tot in de haarvaten kan doordringen. Bezoekers kunnen aan de rand

pak. Het is niet realistisch om binnen enkele jaren een volledig netwerk te realiseren. Het moet via aanpas-

van de Brede Binnenstad op een acceptabele loopafstand parkeren.

singen van routes, nieuwe dienstregelingen en nieuwe inrichting leiden naar een volwaardige vorm. Uitstel van de verbreding van de A2 en de A59 door het Rijk biedt wel een uitgelezen kans om nut en noodzaak van

Ook in de oudere, stedelijke wijken tegen de Brede Binnenstad aan, die nooit ontworpen zijn op zoveel auto-

HOV-lijnen voor een breed publiek aan te tonen.

bezit, wordt de auto minder dominant. Het netwerk voor fietsen en lopen krijgt voorrang om gedragsverandering te ondersteunen en in de openbare ruimte voldoende plek te houden voor groen, ontmoeten,

Met de omarming van de elektrische fiets door jong en oud zijn verplaatsingen over grotere afstanden voor

bewegen en spelen. Op termijn moet blijken of de parkeerfaciliteiten aan de rand van de Brede Binnenstad of

steeds meer mensen beter te doen. Niet te veel verkeerslichten, veel vrijliggende en ruime fietspaden die

op de P+R-locaties op grotere afstand in de tweede ring ook een functie kunnen vervullen voor de parkeer-

sociaal veilig zijn en zo direct mogelijk verbinden, verhogen het gebruik. Het netwerk van snelfietsroutes

vraag van deze stedelijke wijken.

moeten we uitbreiden, lokaal en regionaal. Zij verbinden de binnenstad met de wijken, dorpen en regio. Ook is het belangrijk om de overstapplekken naar de trein en de HOV-lijnen gemakkelijk bereikbaar te maken.

3. we creëren een doorwaadbare en gezonde leefomgeving

En bovenal om wijken en dorpen optimaal met elkaar te verbinden om meer gebruik te kunnen maken van

In ’s-Hertogenbosch is veel openbare ruimte: Kwalitatieve en goed gebruikte, maar ook overgedimensioneer-

elkaars voorzieningen.

de en onderbenutte plekken. Verdichting en vergroening zijn dan ook geen probleem wat betreft beschikbare ruimte. Er is genoeg plek voor extra gebouwen en om met kwaliteit groots te vergroenen. De opgave is vooral

lopen en fietsen dominant in de Brede Binnenstad

om de openbare ruimte beter en slimmer in te richten voor ontmoeting, bewegen, spelen en aangename

In de binnenstad is bijna alles op loop- en fietsafstand beschikbaar en zijn bewoners minder afhankelijk van

verbindingen.

de auto. De auto is in de binnenstad hard onderweg om het traagste vervoermiddel te worden. Dit is voor ‘s-Hertogenbosch een nieuwe situatie. In dit soort hoogstedelijke gebieden wordt de auto dan ook langzaam

94 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch

doorlopend netwerk door buurten, wijken en ommeland

meegegroeid met de veranderende wensen en eisen. Vaak kunnen we al met kleine ingrepen veel verbeteren.

Naast de verplaatsingen die moeten, vinden veel mensen het heerlijk om een ommetje in de buurt te maken

Denk aan het plaatsen van extra bankjes op de looproutes tussen een wijkwinkelcentrum en wooncomplexen

of via een netwerk van wandel- en fietsroutes het omliggende landschap te verkennen. Een doorwaadbare

voor ouderen. Dat kan zelfredzaamheid en ontmoeting enorm stimuleren. Dat geldt ook voor het vervangen

stad, dorp en landschap bestaan al grotendeels, maar dat is geen netwerk op zich. Het is vooral een slimme

van parkeerplaatsen in drukke straten voor een boom met een bankje. Dit is niet alleen een zichtbare kwali-

koppeling van de fijnmazige buurt- en wijknetwerken. Dat kan op veel plekken beter.

teitsimpuls, maar ook een koele rustplek of een plek voor ontmoeting.

Het leggen van ontbrekende puzzelstukjes, vaak tussen buurten of wijken, bij grotere infrastructuur of tussen

gezonde leefomgeving

het verstedelijkt gebied en het ommeland, en het beter beheren van de bestaande paden (met name in het

De manier waarop we samenleven en hoe we onze ruimte ordenen, is van invloed op de gezondheid van de

buitengebied) zijn essentieel voor het realiseren en optimaliseren van dit netwerk. Belangrijk hierbij is om

Bosschenaar. De ruimtelijke opzet van buurten en wijken, positionering van voorzieningen en de inrichting

de hiërarchie en diversiteit in het netwerk te vergroten, zodat olifantenpaadjes en struinpaden ook aandacht

van de openbare ruimte kunnen bewust of onbewust leiden tot gezondere keuzes en gedrag. Denk aan de

krijgen. Die herbergen namelijk de kwaliteit van het verkennen en vertellen ons waar de ontbrekende schakels

belangrijkste route van en naar scholen: loopt die via het groen met gezonde lucht, veel sport- en bewee-

in het netwerk zijn.

gaanleidingen of door een sterk versteend gebied met hittestress en de verleiding van allerlei fastfoodzaken? Zijn speelplekken voor kinderen of voorzieningen voor ouderen wel echt bereikbaar gezien hun beperkte

We ontwerpen, realiseren en beheren langzaam verkeersroutes als multifunctionele routes, die verbinden en

actieradius?

betekenis krijgen door ruimte te bieden voor ontmoeting, sporten en bewegen. Terwijl ze je ook de waarden van landschap, natuur en erfgoed laten ervaren. Oude landschapsstructuren, zoals de Linie 1629, de Heinis en

Bij de (her)inrichting van openbare ruimtes en de ruimtelijk-programmatische uitwerking van plannen en

de Oude Baan in Rosmalen, worden gebruikt om recreatieve routes naar het buitengebied te herstellen. Door

projecten nemen we het gezondheidsperspectief in de analyse van het tabula scripta, waarbij naast aandacht

eerdere ruilverkaveling en schaalvergroting van de landbouw, is de doorwaadbaarheid en de beleefbaarheid

voor ruimtelijke kwaliteit en ontmoeting ook veel aandacht is voor de gezonde leefomgeving. In deze analyse

van het ommeland afgenomen. Samen met de opgave om het buitengebied groenblauw te dooraderen,

onderzoeken we hoe de inrichting van de openbare ruimte en het creëren van een fijnmazig netwerk kunnen

kunnen we op deze manier het buitengebied beter toegankelijk maken.

bijdragen aan een gezonde leefomgeving. En onderzoeken we hoe we de verleiding van ongezond voedsel in de nabijheid van onderwijsinstellingen, sportverenigingen en jongerencentra kunnen minimaliseren. Aan de

grotere gelijkheid door meer aandacht voor details

hand van deze diagnose kunnen we het ontwerp optimaliseren en zoveel mogelijk de juiste randvoorwaarden

De verschillen in de openbare ruimte tussen wijken, buurten en dorpen zijn soms onnodig groot. Buurten en

creëren voor een gezonde leefstijl. Denk hierbij aan het beter zichtbaar, bereikbaar en toegankelijk maken van

wijken zijn vaak in relatief korte tijd gerealiseerd en voldeden aan de wensen en normen van die tijd. Maar

groen in en om de stad. Of door het perspectief van kwetsbare bewoners met een beperking te integreren in

dat betekent niet dat de openbare ruimte in het perspectief van de ontwikkellijn vorstelijk verbinden altijd is

het ontwerp.

Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 95

koppeling met andere ontwikkellijnen

heid binnen milieukundige wet- en regelgeving én de beschikbaarheid van nutsvoorzieningen. Tegelijkertijd

In de ontwikkellijn groots vergroenen is veel aandacht voor het bevorderen van een gezonde leefomgeving.

zijn we niet blind voor tijdelijke omstandigheden. We nemen onze verantwoordelijkheid door oplossingen niet

We verminderen hittestress, bevorderen schaduwrijke routes en vergroten de nabijheid en de beleving van

af te wentelen op anderen in plaats en tijd. We maken ruimte voor het nieuwe energiesysteem en voor de

groen aan de hand van de 3-30-300 regel. En met het principe van de sponsstad voorkomen we wateroverlast

opslag van hernieuwbare energie.

in en rondom de woning. In de ontwikkellijn bouwen aan generaties kiezen we voor verdichten van de stad. Dat moet, samen met een goed netwerk van loop- en fietsroutes, het bewegen, actief vervoer en sociale

Het grondwater is de bron van drinkwater voor onze inwoners. Wij dragen samen met provincie, drinkwa-

ontmoeting stimuleren.

terbedrijf en waterschappen zorg voor de duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening, voor nu en de toekomst. We streven naar een blijvend goede hydrologische inpassing van de winning in het

4. we nemen onze verantwoordelijkheid voor voldoende energie en drinkwater

watersysteem. Onder meer door grondwaterverontreiniging zo veel mogelijk te voorkomen door in waterwin-

Stroom uit de muur en gas uit het fornuis waren lange tijd vanzelfsprekend. Inmiddels weten we beter en

grote bodemverontreinigingen zijn we voorzichtig met infiltratie van hemelwater om verspreiding te voorko-

zoeken we naar nieuwe systemen en structuren. Die hebben een andere en extra vraag naar ruimte tot gevolg.

men. Ook willen we bijdragen aan het creëren van ruimte en/of de condities voor instandhouding en/of het

Verandering gaat niet altijd soepel, soms zijn er groeipijnen, zoals een (te) vol energienetwerk en wachttijden

aanvullen van het drinkwater in de diepere bodemlagen. Bij stedelijke ontwikkelingen en het vernieuwen van

voor een aansluiting. Ook water uit de kraan wordt minder vanzelfsprekend als we op deze voet verdergaan.

de bestaande stad maken we werk van het besparen van drinkwater. Niet overal is drinkwater voor nodig en

gebieden en grondwaterbeschermingsgebieden vervuilende activiteiten te weren. Op eventuele locaties met

is hemelwater (of zogenaamd grijs water) een uitstekend alternatief.

ruimte creëren voor netwerk en (nieuwe) systemen en beschermen waar nodig

nieuwe systemen als ontwerpopgave

Anders dan bij het principe water- en bodemsturend, willen we niet dat tijdelijk ongemak door verandering en

De energietransitie is niet alleen een technische of maatschappelijke opgave, maar ook een ruimtelijke opgave

groei de ontwikkeling van de stad en het buitengebied bepalen. Hoewel de verandering en groei druk zetten

en dan vooral een ontwerpopgave. Het past ons niet om dit zo maar ergens neer te zetten, zonder aandacht te

op infrastructuur en ondergrond, streven we ernaar om steden, dorpen, wijken, buurten, straten en gebouwen

hebben voor een goede inpassing of kwaliteitsverbetering van de omgeving. In 2020 is de gemeentelijke Visie

te bouwen voor de generaties na ons. Het is niet zo dat daar een minder goede locatiekeuze bij past, alleen

Energielandschap vastgesteld. De visie geeft helderheid over ruimtelijke kansen en beperkingen voor wind- en

maar vanwege de directe beschikbaarheid van stroom en drinkwater.

zonne-energie en biedt een afgewogen perspectief voor de samenleving over wat zij kan verwachten.

Locatiekeuzes maken we altijd op basis van een evenwichtige afweging van factoren, zoals bodem- en watercondities, beoogde stedelijkheid, nabijheid van voorzieningen, mobiliteit, te beschermen waarden, inpasbaar-

96 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch

In de visie zijn drie keuzes onderscheiden:

een eventueel aanvullende opgave voor hernieuwbare energie zijn nog geen keuzes gemaakt, daarvoor biedt

•

de Visie Energielandschap vooralsnog een toereikend handelingsperspectief.

Vrijwaringsgebieden waar geen mogelijkheden zijn voor wind- of zonne-energie. Dit zijn de natuurgebieden Het Bossche Broek en de Moerputten, de Diezemonding, het Kanaalpark en de uiterwaar-

•

•

den van de Maas;

Met name in de inpassingsgebieden moeten we elkaar uitdagen door verschillende opgaven te combineren.

Inpassingsgebieden met mogelijkheden voor inpassing van energie-opwek. Dit zijn de hoge zand-

En door te denken in de tijd, passend binnen de condities uit de Visie Energielandschap en de aanvullende

gronden in het zuidoosten van de gemeente, de Dungense en Bokhovense polder en de grote water-

besluitvorming hierover. Op de hoge zandgronden kunnen we bijvoorbeeld zonnevelden inpassen binnen

plassen. Hier zijn onder voorwaarden van landschappelijke inpassing en het ontwikkelen van ruimte-

de terug te brengen landschappelijke kamers voor een meer kleinschalig landschap. Niet alle kamers, maar

lijke kwaliteit zonnevelden toegestaan;

slechts enkele. De aan te leggen groenblauwe dooradering omzoomt de kamer en combineert een zorgvul-

Transformatiegebieden met ruimte voor zonne- en windenergie, maar niet zonder meer. In deze

dige inpassing met een impuls voor de biodiversiteit. Dat biedt de grondeigenaar een nieuw verdienmodel

gebieden ontstaan essentieel andere, nieuwe landschappen. Het opwekken van duurzame energie

door het oogsten van zon. Maar niet voor de eeuwigheid. Als de zonnepanelen na 25 jaar aan vervanging toe

moeten we nadrukkelijk integraal oppakken met andere opgaven en we moeten aandacht hebben

zijn, kunnen ze binnen een andere kamer in de directe omgeving worden geplaats. Zo kan de onderliggende

voor de ruimtelijke kwaliteit en het verduurzamen van de omgeving. Voor zonne-energie zijn dit

bodem herstellen voor agrarisch gebruik of is voldoende verdienvermogen gegenereerd voor een omzetting

de snelwegen en directe omgeving en de Rosmalense en Nulandse polder en voor windenergie de

naar natuur. Het zonneveld gaat als het ware op reis door het landschap en past in deze vorm van tijdelijkheid

Rosmalense en Nulandse polder, Heesch-West en het productielandschap De Brand.

bij het Circus Jeroen Bosch.

Voor de doelstelling op basis van de Regionale Energiestrategie RNOB17 (is gekozen voor de ontwikkeling

Ook op een lager schaalniveau zijn er ontwerpopgaven. Denk aan de inpassing van nieuwe transformator-

van de Duurzame Polder in samenwerking met de gemeente Oss. Voor zonne-energie is gekozen voor de

huisjes in de openbare ruimte van de bestaande stad, groot en klein, voor elektriciteit en warmte. We be-

Dungense polder tegen de snelweg A2. Daar valt de ontwikkeling samen met een brede gebiedsontwikkeling

schouwen de inpassing hiervan altijd als een kans voor een ruimtelijke kwaliteitsverbetering, in beeldkwaliteit

in het kader van de hoogwateropgave (HoWaBO II), met het zichtbaar en beleefbaar maken van het erfgoed

en/of gebruikswaarde. Door die te koppelen aan opgaven als vergroening en vergroten van de sport- en

van de Linie 1629, met natuurontwikkeling en met een recreatief netwerk als uitloopgebied van de stad. Voor

beweegmogelijkheden of door ze slim te integreren in restruimtes van nieuwe of te transformeren gebouwen.

Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 97

98 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch

3.

BOSSCHE GEBIEDEN In de Bossche gebieden vallen de uitkomsten van het participatieproces op gebiedsniveau samen met het Podium ‘s-Hertogenbosch, het Circus Jeroen Bosch en de Bossche ontwikkellijnen. Het ruimtelijk beleid krijgt hier een gebiedsspecifieke kleur, zonder te veel in detail te treden.

3.1 De Brede Binnenstad De Brede Binnenstad is het veelkleurige, sterk groeiende, kloppend hart voor alle inwoners en bezoekers van

De verbreding van de Bossche binnenstad betekent dat dit gebied letterlijk groter wordt. Met deels nieuwe,

’s-Hertogenbosch. De stad is van hieruit gegroeid en het is dé plek waar Bosschenaren elkaar ontmoeten en

landschappelijk aantrekkelijke stadsranden en daarbinnen een grotere spreiding van dynamiek, die past bij

waar de trots en bekendheid van ‘s-Hertogenbosch op gefundeerd zijn. Want generaties Bosschenaren heb-

een middelgrote, aantrekkelijke, Europese stad. De publieke ruimte vormt de basis voor een veilig, gezond

ben ervoor gezorgd dat ’s-Hertogenbosch een stad is om trots op te zijn. Het is een stad die nooit af is, bouwt

en aantrekkelijk stadsleven. Dit is bij uitstek de plek voor verblijven, ontmoeten, bewegen, werken, leren en

aan generaties en in het hart van de stad hoogstedelijk doorgroeit. Daar bouwt de Brede Binnenstad, dankzij

innoveren.

ondernemerschap, creativiteit en daadkracht, met eigen élan voort op het rijke verleden. Nabijheid levert de mogelijkheid op om te kiezen voor deze kwaliteiten. Immers: culturele en sociaal-maatDe Brede Binnenstad blijft voor de generaties na ons een dynamisch gebied met de Markt, de Parade, het

schappelijke voorzieningen, horeca, winkels, werkgelegenheid, en sport- en recreatiemogelijkheden liggen

Centraal Station ’s-Hertogenbosch en de sprong over de Dieze als hart. Landschappelijk is dit gebied opge-

op loop- en fietsafstand. De verbindende en actieve routes met een diversiteit aan functies maken het voort-

spannen tussen de zuidelijke natuurgebieden Het Bossche Broek, de Gement en de Moerputten en noordelijk

bewegen in de stad aantrekkelijk en logisch. Zo zijn ze dus vorstelijk verbonden. Het nieuwe station, de

aan de Ertveldplas. Die loopt over in de Henriëttewaard naar de Maas. Tussen deze prachtige stadsbalkons,

mobiliteitshubs en de snelfietspaden geven lokale, regionale en nationale aansluiting. Het Centraal Station

met uitzicht op zowel de Brabantse waterrijke landschappen als op de Maas, wonen, werken en recreëren

betekent veel meer voor de stad dan vertrekken en aankomen. Het is dé plek om met allure aan te komen in

straks nog veel meer mensen dan nu. Dit landschap krijgt ook binnen de stad nog nadrukkelijker een rol. Door

het hart van ’s-Hertogenbosch.

groots te vergroenen trekken we de Binnendieze door en leggen we de Buitendieze als stedelijk water aan. Zo versterken we de hoogstedelijke dynamiek met stadswater, geven we een antwoord op de klimaatopgave en komt de identiteit van de Moerasdraak verder tot leven.

Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 99

pgaven

Nabijheid betekent ook dat mensen samenkomen. Dit biedt economisch kansen voor innovatie, broedplaatsen, startups en scale-ups. Die ontwikkelen zich op verschillende plekken en gaan samen bouwen aan een interactiemilieu, waar de Stadsdelta en het Innovatie Kwartier Den Bosch als uithangborden voor fungeren. Daardoor blijft de Brede Binnenstad zich verbreden. Ongetwijfeld blijven horeca en winkelen belangrijke aspecten van het publieke leven. Maar het gebied wordt nog sterker geworteld in de samenleving doordat je

er iedereen tegenkomt met verschillende doelen en activiteiten. In de Brede Binnenstad woont dus een grote de kwaliteiten, trends en opgaven voor de Brede

verstedelijking met Bossche identiteit

Kwaliteiten, trends en opg Het leven in de binnenstad heeft een gelaagdheid, waar de dynamiek van vandaag en die van gisteren en

daarvoor, de Bosschenaar zich thuis laat voelen. Met elke verandering komt er weer een bijzonder verhaal bij. Maar die verandering moet dan wel zorgvuldig zijn. Passend bij de menselijke maat van de stad, voortbouwend op wat er al is en ruimte biedend aan dynamiek, reuring en ruis.

Op de volgende pagina’s worden aan de hand van vier kaarten de kw

diversiteit aan bewoners in de verschillende sfeergebieden met een grote verscheidenheid aan woningen en

De doorwaadbaarheid van de stad biedt verrassing, nieuwe inzichten en spontane ontmoetingen. Waarbij

ijdragen aan: 1) het behouden of versterken van

heid en saamhorigheid. Daarmee bouwen we een gezonde, inclusieve en diverse huiskamer in het hart van de

ruimte van de stad. Lerend van de kwaliteiten van de oude binnenstad, zal ook het verbrede deel van de bin-

stad met kansen voor alle Bosschenaren.

gaven richting de toekomst, zonder alles nu al geheel

nenstad, met de huidige signatuurprojecten als de Bossche Stadsdelta, Innovatie Kwartier Den Bosch (IKDB)

en de stadswijk EKP, een ontwikkelen en continu heruitvinden. bouwen deze gebieden kwaliteiten; 2)gelaagdheid het inspelen opzichtrends; en 3) Zo het invullen van opgaven

kaar. Voor de gebiedsvisie iscollectiviteit het van belang omoet ook bijdragen aan de lokale gebondenwoonvormen. Meer ruimte voor en voor experiment

Binnenstad inkunnen beeld gebracht. kaarten niet los van elkaar. V mensen zich doelgericht voortbewegen en ook De kunnen dwalen doorstaan de hoogwaardige openbare

de kaarten te stapelen en ontwikkelrichtingen te bepalen die bijdrag

ng om ruimte te laten voor spontane ontwikkelingen,

een eigen identiteit op binnen het geheel, met een specifieke functiemix, dynamiek, bijzondere gebouwen,

krijgt.

Tegelijkertijd blijftsociale inbreiding aan orde van de dag. Zoals nu het Gasthuiskwartier en de Bloemenkamp zodat de ende economische veerkracht voldoende ruimte krijg

vast ruimtes te leggen. Juist voor een Brede Binnenstad is het van belang om publieke en ruimtelijke kwaliteit. een nieuwe positie in de stad bedingen, gaan ook andere plekken een bijdrage leveren aan de voortgaande

Verstedelijking met Bossche identiteit. Bron: gebiedsvisies ’s-Hertogenbosch

Verstedelijking met Bossche identiteit 100 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch