Bijlage 1 Omgevingsvisie Zin in 's-Hertogenbosch mei 2025 pdf
Tekst van het document
Zin in ‘s-Hertogenbosch omgevingsvisie
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 1
2 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
ZIN IN ’S-HERTOGENBOSCH Om jezelf te blijven moet je veranderen Gij, mag best veranderen Mar laot oew ziel nie zomar gaon Koester wat oe prachtig makt Dan zal de tijd oe beter staon Société Musicale d’Oeteldonque Attenooije-Gij, mijn Oeteldonk!
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 3
4 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
Colofon Dit is een uitgave van gemeente ’s-Hertogenbosch Datum : Mei 2025 Versie: omgevingsvisie
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 5
Inhoudsopgave VOORWOORD
9
DEEL A
17
1. INLEIDING
11
1. BOSSCHE LANDSCHAP EN SAMENLEVING
19
1.1 een visie van en voor ‘s-Hertogenbosch
11
1.1 het Podium ’s-Hertogenbosch
21
1.2 belang van de omgevingsvisie
12
1.2 het Circus Jeroen Bosch
29
1.3leeswijzer
13
1.3 de Bossche verbinding
37
1.4 grote bewegingen
40
2. BOSSCHE ONTWIKKELLIJNEN
43
2.1 principes voor het ordenen van de ruimte
45
2.2 de ontwikkellijn groots vergroenen
47
2.3 de ontwikkellijn bouwen aan generaties
57
2.4 de ontwikkellijn welvarend welzijn
71
2.5 de ontwikkellijn vorstelijk verbinden
87
3. BOSSCHE GEBIEDEN
99
3.1 de Brede Binnenstad
99
3.2 de stedelijke wijken
107
3.3 de landschappelijke wijken
113
3.4 de dorpen en Bossche Buitens
119
6 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
DEEL B
1 INTRODUCTIE DEEL B
3
1.
HET GEBRUIK VAN DE OMGEVINGSVISIE IN DE PRAKTIJK
5
BIJLAGE 1 actueel thematisch beleid en verordeningen,
1.1
de omgevingsvisie
5
gestructureerd naar de ontwikkellijnen uit deel
1.2
meerwaarde van de omgevingsvisie voor projecten
6
A van de omgevingsvisie, versie april 2025
1.3
omgevingsvisie als onderdeel van de beleidscyclus
8
1.4
gemotiveerd afwijken van de omgevingsvisie
10
BIJLAGE 2 actueel gebiedsgericht beleid, versie april
1.5
omgevingsvisie en het beleid vormen samen het beleidshuis
10
2025 (bouwsteen voor gebiedsvisies en omgevingsvisie)
2.
VAN KOERS NAAR REALISATIE
13
BIJLAGE 3 van aanbevelingen in het OER naar de
2.1
samen aan de slag
13
omgevingsvisie
2.2
de inzet van het gemeentelijk instrumentarium
14
31
34
35
BIJLAGE 4 categorieën ruimtelijke ontwikkelingen 3.
HET OMGEVINGEFFECTRAPPORT (OER)
19
3.1
niet een m.e.r. maar een OER
19
3.2
gemeentelijke opgaven zoals geconstateerd in het OER
20
3.3
beschouwing van de opgaven
21
3.4
richtinggevende uitspraken en aanbevelingen voor omgevingsvisie en gebiedsvisies
22
3.5
de passende beoordeling
22
3.6
adviescommisie MER
23
4.
HET PARTICIPATIEPROCES
25
4.1
proces rondom de conceptversie van het Koersdocument
25
4.2
proces rondom de gebiedsvisies
27
4.3
proces rondom de omgevingsvisie
28
5.
EEN DYNAMISCHE OMGEVINGSVISIE
30
bij de regeling Kwaliteitsverbetering landschap
41
Voetnoten
45
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 7
8 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
Voorwoord Het leven in ’s-Hertogenbosch is nauw verbonden aan de plekken waar dit zich afspeelt. Of het nu gaat om
hartelijk dank
de trots op de Sint-Janskathedraal, het plezier om aan de Maas te zijn, genieten van Het Bossche Broek, de
Wij danken iedereen die heeft bijgedragen aan de totstandkoming van deze omgevingsvisie. Die is opgesteld
Oeteldonkse verhalen of het leven thuis in de buurten, dorpen en wijken. Onze leefomgeving vormt de basis
vanuit het Koersdocument omgevingsvisie ’s-Hertogenbosch (2022), onderzoek en kennis vanuit thematisch
van ons bestaan.
beleid, de OmgevingsEffectRapportage en de vier gebiedsvisies die in nauwe samenwerking met onze inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties zijn gemaakt. We hopen dat deze visie ons allemaal
Denkend aan ‘s-Hertogenbosch, komen beelden boven over de vele prachtige gebouwen in de historische
inspireert om gezamenlijk de leefomgeving van onze gemeente te versterken. Dus lees mee, denk mee en doe
binnenstad en de ligging aan Het Bossche Broek. En bovenal aan de prettige sfeer in de stad. Want het draait
vooral mee, want samen bouwen we aan de toekomst van de gemeente ’s-Hertogenbosch. Zo kunnen we
het hier naast de gebouwen en het landschap vooral om de mensen. Deze omgevingsvisie is een document
veranderen en toch onszelf blijven.
dat de ruimte geeft aan de wensen van onze samenleving en die vertaalt naar wat we daarvoor in de fysieke leefomgeving moeten doen. Hierin staat de mens centraal en zoeken we naar manieren om ontmoeting,
Waar in deze omgevingsvisie stad, ’s-Hertogenbosch, Bossche of Bosschenaar staat, is dit slechts een manier
welvaart, mobiliteit en de natuurlijke omgeving in balans te brengen. Zodat we aan een toekomst kunnen
van schrijven. De gemeente ‘s-Hertogenbosch kijkt naar de hele gemeente. Zonder onderscheid of je nu op
bouwen voor iedereen.
de Parade in de binnenstad, op de Kooikerstraat in Rosmalen of aan de Paddegraafweg in het Heeseindsveld
Met deze omgevingsvisie kijken we vooruit, met de blik van nu en een rijk en waardevol verleden als basis.
woont, werkt of leeft.
Het vooruitkijken geeft richting aan de te varen koers en zet de piketpaaltjes voor de toekomst, die we regelmatig aanpassen aan de wensen van de tijd. Zo blijft de omgevingsvisie actueel en verandert die mee met de
Wethouder Omgevingswet
vraag van de samenleving, zonder het langetermijnperspectief los te laten.
Roy Geers mei 2025
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 9
10 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
1. INLEIDING
Dit inleidende hoofdstuk beschrijft wat je kunt verwachten in deze omgevingsvisie, hoe we op hoofdlijnen het
vier gebiedsvisies
proces hebben doorlopen en welke rol participatie hierin speelde. Ook geven we het belang van de omge-
Om beter grip te krijgen op de belangrijkste opgaven waar we de komende periode voor staan, zijn we samen
vingsvisie als kader voor het omgevingsbeleid aan. De leeswijzer informeert over de inhoud van de volgende
met inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners aan de slag gegaan met gebiedsvisies. Onze inwo-
hoofdstukken.
ners weten het beste wat er speelt in hun eigen omgeving en in de samenleving. Als eerste stap stelden we voor alle wijken gebiedspaspoorten op, met daarin de belangrijkste kenmerken en opgaven. Van ruim 10.000 mensen hebben we hiervoor inbreng ontvangen.
1.1 een visie van en voor ‘s-Hertogenbosch
Ook kregen we tijdens de week van de omgevingsvisie (najaar van 2023) reacties van zo’n 270 mensen op de eerste conceptversie van de gebiedsvisies: de Brede Binnenstad, de stedelijke wijken binnen de snelwegring,
Met deze omgevingsvisie spelen we in op actuele en toekomstige opgaven in de samenleving. We schetsen
de landschappelijke wijken en buiten de snelwegring en de dorpen en het Bossche buitengebied. Daarnaast
de wenselijke, toekomstige ontwikkelingsrichting van onze mooie gemeente. Aan bod komen onder meer:
ontvingen we veel reacties via ons online participatieplatform voor de vier gebiedsvisies. De inbreng is ver-
•
de stevige woningbouwopgave;
werkt in de gebiedsvisies, die als bouwsteen zijn gebruikt voor deze omgevingsvisie. De hoofdlijnen en
•
het zorgen voor goede voorzieningen op de juiste locaties;
het gedachtegoed van deze gebiedsvisies zijn meegenomen in de omgevingsvisie. In hoofdstuk 3 schetsen
•
de ruimte die het klimaat vraagt;
we per gebied het ontwikkelingsperspectief, gebaseerd op de vier gebiedsvisies.
•
het bieden van voldoende ruimte voor werkgelegenheid en om te ontspannen;
•
het beschermen van waardevolle gebieden en gebouwen;
koersdocument
•
het werken aan een gezonde, duurzame en aantrekkelijke omgeving;
Naast dit gebiedsgericht ontwerpproces van onderop hebben we van bovenaf nagedacht over onze kracht,
•
de oplopende schaarste aan ruimte en grondstoffen;
identiteit en de ambities op langere termijn voor ’s-Hertogenbosch. Onze strategische ligging in combinatie
•
het waarborgen van een goede bereikbaarheid.
met de lange historie, die nog zo zichtbaar en voelbaar is, zijn hiervoor belangrijke vertrekpunten. Over deze
Wat bovenal in deze omgevingsvisie aan bod komt, als een resultaat van bovenstaande opgaven: de schaar-
waarden, krachten en ambities spraken we met inwoners en maatschappelijke partners. Dit hebben we eind
ste aan ruimte. Het is een grote uitdaging om de vraag naar ruimte goed en kwalitatief te kunnen inpassen,
2022 opgeschreven in de conceptversie van het Koersdocument omgevingsvisie ‘s-Hertogenbosch. Met een
zodat het meerwaarde biedt aan de beperkte ruimte die we hebben.
groep ‘Ambosschadeurs’ reflecteerden we vervolgens op de uitwerking van die ambities. De gebiedsvisies vormen samen met het koersdocument belangrijke bouwstenen voor deze omgevingsvisie. Het is ook belangrijk om rekening te houden met de effecten van ontwikkelingen op het milieu en de leef-
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 11
omgeving in het algemeen. Denk aan de natuur, leefbaarheid, woningbouw, bereikbaarheid en economische
De stip op de horizon kunnen we niet precies omschrijven, dat zou het bestaan van een glazen bol veronder-
vitaliteit. Daarom stelden we een OmgevingsEffectRapportage (OER) op. De conclusies uit het OER zijn mee-
stellen, die er niet is. Wat wel zeker is, is dat de tijd niet stilstaat en de samenleving continu verandert. Dat
genomen bij het opstellen van de uiteindelijke omgevingsvisie. Daarnaast is ook het bestaande beleid een
vraagt om aanpassing van de omgevingsvisie. We hopen dat de omgevingsvisie de samenleving ook uitdaagt
belangrijke bouwsteen. Ons beleid en de omgevingsvisie vormen een samenhangend geheel.
om doelen te verwezenlijken of concreter te maken. Er ontstaan nieuwe uitdagingen en de horizon kan ook verschuiven. Daarom is het van belang om na elke collegeperiode van vier jaar te reflecteren en actualiseren.
1.2 belang van de omgevingsvisie
Zo blijft de omgevingsvisie bij de tijd en behoudt ze haar waarde voor de ruimtelijke ontwikkeling van de gemeente.
De omgevingsvisie toont onze hoofdkeuzes en de wenselijke ontwikkelrichting voor de integrale opgaven en
Ook tussentijds houden we de vinger aan de pols. Als actuele opgaven daarom vragen of ontwikkelingen
voor de verschillende deelgebieden. Elke gemeente moet als gevolg van de Omgevingswet een omgevings-
anders verlopen dan voorzien, kijken we of het nodig is om bij te sturen en de omgevingsvisie aan te passen.
visie opstellen. Dit doen we niet alleen omdat het moet, maar ook omdat we grote waarde hechten aan het
Als belangrijk hulpmiddel voor deze monitoring en om de stap naar de uitvoering te begeleiden, gaan we aan
zetten van een stip op de horizon en het uitstippelen van de lijn daarnaartoe. De omgevingsvisie is zo voor
de slag met een samenhangend, strategisch uitvoeringsprogramma van de grote opgaven.
ons een belangrijke leidraad en handvat voor het dagelijks werk, zoals:
Het opstellen van de omgevingsvisie is wettelijk verplicht. Maar elke gemeente kan zelf kiezen op welke manier zij de omgevingsvisie opstelt, als dat maar gebeurt volgens de wettelijke vormvereisten. Zoals het be-
•
het maken van bestuurlijke keuzes;
schrijven van wat van waarde is en moet worden beschermd, wat de belangrijkste ruimtelijke ontwikkelingen
•
het stellen van prioriteiten;
zijn en hoe het participatietraject is doorlopen. Deze omgevingsvisie voldoet aan alle wettelijke vereisten.
•
het doen van investeringen in de openbare ruimte en projecten;
•
het begeleiden van initiatieven uit de samenleving.
samen aan de slag De ambities waarmaken kunnen we niet alleen. We nodigen inwoners, ondernemers en onze partners van harte uit om hiermee samen aan de slag te gaan. De omgevingsvisie vormt voor iedereen een inspiratie om initiatieven te ontplooien die bijdragen aan de gezamenlijke stip op de horizon. We hebben de omgevingsvisie immers ook samen gemaakt!
12 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
1.3 leeswijzer In ’s-Hertogenbosch kiezen we voor een verhalende opzet van de omgevingsvisie met een integraal perspec-
samenspel van landschap, bodem, water, cultuurhistorie, bebouwing, straten, parken en pleinen vormt het
tief als leidraad. Over de geschiedenis van ‘s-Hertogenbosch zijn boeken en rapporten vol geschreven. Dat
podium voor ons dagelijks bestaan en daaraan ontlenen we grotendeels onze identiteit. Veel heeft een eeu-
kunnen en willen we niet over doen. We kijken met deze bagage in het achterhoofd liever naar wat ons te
wigheidswaarde en blijft in de verre toekomst ook het podium van ons dagelijks leven. Daarom zijn bodem,
doen staat in de nabije toekomst en verder in de tijd, de zogenaamde stip op de horizon. Dikwijls vraagt dat
water en cultuurhistorie sturend.
nu of op de korte termijn al om richtinggevende keuzes. Voor de stip op de horizon kijken we naar het jaar 2050, om dat jaartal hierna nooit meer te noemen. Het is ver vooruit. Dat biedt het voordeel dat we ook de
In de tweede paragraaf typeren we de Bossche samenleving aan de hand van de belangrijkste waarden en
complexe, tijdrovende ontwikkelingen en transities een plek kunnen geven. Maar het is ook weer zo dichtbij,
krachten onder de titel het Circus Jeroen Bosch. Het zijn de ongeschreven regels die de cultuur van de stad
dat we een zekere haast voelen om de eerste stappen te zetten.
maken, kleur geven en vormen. Het gaat daarbij ook over dat wat we niet weten, maar wel een plek willen geven in de omgeving. Het is de pioniersruimte voor nieuwe en onverwachte dingen.
We beginnen echter niet van nul. Al meer dan 800 jaar bouwen we aan onze stad, dorpen en ommeland. We hebben een mooie erfenis cadeau gekregen van onze voorouders. Die bestaat onder meer uit prachtige his-
In de derde paragraaf staan we stil bij de positie van ‘s-Hertogenbosch in het grotere verband. Hier schetsen
torische gebouwen, een stabiele economie en mooie natuur tot aan de rand van de binnenstad. We plukken
we onze verhouding tot de regio, de belangrijkste steden om ons heen en onze positie in Nederland. Ook dui-
nog dagelijks de vruchten van hun keuzes en initiatieven. Tegelijkertijd dragen we op andere onderdelen ook
den we kort waar we om bekend staan bij bezoekers en wat ons onderscheidt. Om tenslotte het vertrekpunt
de last van keuzes uit het verleden, zoals wateroverlast, slechte lucht- en waterkwaliteit, hittestress en het
in hoofdstuk 1 af te ronden met een beschrijving van drie belangrijke maatschappelijke veranderingen die op
uitputten van de bodem. Met de omgevingsvisie voegen we de aanzet voor een nieuw hoofdstuk aan dit rijke
’s-Hertogenbosch afkomen.
verleden toe. Want we kunnen de route naar de stip op vele manieren bewandelen. hoofdstuk 2 De omgevingsvisie omvat twee delen: deel A is de visie en deel B de verantwoording. Via de hoofdstukken
In hoofdstuk 2 introduceren we de vier ontwikkellijnen; het motorblok van de omgevingsvisie. Inleidend
in deel A nemen we u mee in ons perspectief op de toekomst van onze omgeving en verbinden dat via het
schetsen we drie principes voor het ordenen van de ruimte: nabij, compact en meervoudig. Zij lopen als een
heden aan het verleden.
rode draad door de actiegerichte en integrale ontwikkellijnen, die als doelen kunnen worden gelezen: groots vergroenen, bouwen aan generaties, welvarend welzijn en vorstelijk verbinden. De vier ontwikkellijnen heb-
leeswijzer deel A
ben vergelijkbare opbouw. Eerst schetsen we de context waartoe de ontwikkellijn zich verhoudt. Dit onderdeel
hoofdstuk 1
is niet uitputtend, maar beschrijft de essentie en belangrijkste uitdagingen. Vervolgens beschrijven we de
In hoofdstuk 1 beschrijven we in hoofdlijnen de ontwikkeling van ’s-Hertogenbosch tot nu toe. In het Podium
integrale ambitie en vertalen die op basis van de beschreven context naar ruimtelijke opgaven. Daarna bieden
’s-Hertogenbosch schetsen we de ruimtelijke verschijningsvorm van de stad, de dorpen en het ommeland. Het
we een handelingsperspectief op hoofdlijnen om de ambitie en opgaven nader uit te werken.
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 13
hoofdstuk 3
We vinden het belangrijk om vanaf het begin af aan alle onderwerpen te betrekken. Alleen zo kunnen we
In hoofdstuk 3 maken we de vertaling van de Bossche ontwikkellijnen naar de vier deelgebieden en een
goede, integrale keuzes maken. Daarom hebben we parallel aan de omgevingsvisie gewerkt aan een Om-
koppeling naar de uitkomsten van het participatieproces. De deelgebieden hebben elk een samenhangende
gevingsEffectRapportage (OER). Als onderdeel van dit OER-proces hebben we de effecten onderzocht van
identiteit en/of opgaven. Het zijn: de Brede Binnenstad, de stedelijke wijken, de landschappelijke wijken en
de (mogelijk) te maken keuzen. De onderzoeksresultaten van het OER-proces hebben we betrokken bij het
de dorpen en de Bossche Buitens. De Bossche ontwikkellijnen en principes voor het ordenen van de ruimte
opstellen van zowel de gebiedsvisies als de omgevingsvisie. In deel B gaan we hierop dieper in.
krijgen hier een gebiedsspecifieke kleur, zonder te veel in detail te treden. Dit is voor een verdere uitwerking van de omgevingsvisie in omgevingsprogramma’s, projecten en gebiedsontwikkelingen
Als gemeente staan we niet alleen aan de lat voor het waarmaken van de ambities uit de omgevingsvisie. Dit doen we samen met inwoners en ondernemers. Onze rol bij verschillende projecten en ontwikkelingen vari-
leeswijzer deel B
eert. Dat is onder meer afhankelijk van het algemene belang. In vervolg op de omgevingsvisie gaan we
Vervolgens gaan we in deel B uitgebreider in op het instrument omgevingsvisie. Zoals: waarom hebben we
aan de slag met stedelijk programmeren. Hierin geven we onder meer aan welke projecten, opgaven en
een omgevingsvisie opgesteld? En hoe gebruiken we die in de dagelijkse praktijk? We laten ook zien hoe de
gebiedsuitwerkingen prioriteit hebben en met welke partijen we daarmee aan de slag gaan. Daarnaast
omgevingsvisie zich verhoudt tot bijvoorbeeld het gemeentelijk beleid, zoals een woonvisie of de economi-
verrichten we als gemeente een groot aantal investeringen, onder meer in de openbare ruimte (zoals
sche visie. De omgevingsvisie omvat de hoofdlijnen van het beleid voor alle onderwerpen die belangrijk zijn
infra-structuur), en ook ander type investeringen. Wanneer investeringen speciaal voor een project of
voor de leefomgeving. Deze hoofdlijnen werken we uit in thematisch en gebiedsgericht beleid. Waar mogelijk
ontwikkeling gelden, berekenen we de kosten door aan de initiatiefnemer. Dit heet kostenverhaal. Voor
leggen we onderdelen vast in het omgevingsplan.
sommige vormen van kostenverhaal is er een juridische basis in een omgevingsvisie nodig. Ook dit komt aan de orde in deel B.
Ook beschrijven we in deel B hoe de omgevingsvisie tot stand gekomen is. De inbreng van inwoners is daarbij erg belangrijk geweest. Een goed voorbeeld daarvan zijn de gebiedsvisies voor de vier deelgebieden.
De omgevingsvisie schetst de ontwikkelingsrichting voor de lange termijn. We willen dat de
Hiervoor hebben meerdere bijeenkomsten plaatsgevonden. De conclusies zijn verwerkt in de omgevingsvisie.
omgevingsvisie voor 25 jaar houvast biedt. Maar we zijn ons er natuurlijk van bewust dat we niet in de
Daarnaast zijn nog veel andere participatie-activiteiten gehouden. Denk aan een enquête waaraan meer dan
toekomst kunnen kijken. De omgevingsvisie is geen blauwdruk. Het is belangrijk om de omgevingsvisie
10.000 inwoners hebben deelgenomen en aan de inzet van het Participatieplatform. Ook hielden we de week
actueel te houden, anders is die ook niet van waarde voor de dagelijkse praktijk. Hoe we dit proces
van de omgevingsvisie en zijn er meerdere nieuwsbrieven verschenen. Deel B beschrijft deze verschillende
vormgeven, is ook onderdeel van deel B.
participatie-activiteiten
14 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
OMGEVINGSVISIE ‘S-HERTOGENBOSCH voorwoord en inleiding
Deel A De Visie
Deel B De verantwoording
Podium & posi�onering Bossche ontwikkelprincipes Bossche ontwikkellijnen Bossche gebieden
Omgevingsvisie in de prak�jk Naar realisa�e Verweving OER Par�cipa�eproces Monitoring en aanpassing
Disclaimer Resteert een belangrijke disclaimer: een verhalende omgevingsvisie heeft een keerzijde. Het is minder gemakkelijk om het verhaal selectief en doelgericht te lezen. Dat kan betekenen dat een selectieve lezer essentiële zaken mist. Neem dus de tijd voor dit perspectief en pak de uitdaging aan om samen de toekomst van ‘s-Hertogenbosch vorm te geven. Want alles wat nieuw is wordt daarna weer historie!
BOUWSTENEN OMGEVINGSVISIE E
IJK UURL BESTESSIES S
IES
SVIS
ED GEBI
SKOER ENT UM DOC
ID
BELE
OER
IE CIPAT
I PART
Figuur 1 Opbouw omgevingsvisie en bouwstenen
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 15
16 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
DEEL A Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 17
TIJDREIS > 1800 JAAR EEN GEMEENTE IN ONTWIKKELING
200
1200
1300
1629
1832
1900
18 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
1.
BOSSCHE LANDSCHAP EN SAMENLEVING ‘s-Hertogenbosch is al meer dan 800 jaar onderweg naar wat het nu is en daar is ongelooflijk veel over te vertellen. In dit hoofdstuk over het Bossche landschap en de Bossche samenleving beperken we ons tot de essentie die voor de omgevingsvisie relevant is. Allereerst focussen we ons in het Podium ‘s-Hertogenbosch op de ruimtelijke geschiedenis en wat we daarvan mee willen en moeten nemen naar de toekomst toe. Daarna gaan we in op de Bossche samenleving en de manier waarop zij de stad maakt, kleur geeft en vormt. Tot slot positioneren we ’s-Hertogenbosch van buiten naar binnen: hoe ’s-Hertogenbosch zich verhoudt tot de regio, andere steden en het land. Hoe wordt er naar ’s-Hertogenbosch gekeken en welke grote
1930
1960
transities komen ook op ons af? Dat komt allemaal samen als basis en vertrekpunt voor het vormgeven van de toekomst in de Bossche ontwikkellijnen.
1990
2020 Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 19
20 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
1.1 het Podium ’s-Hertogenbosch Het ’s-Hertogenbosch van vandaag is ontstaan vanuit eeuwenlange ontwikkeling en verandering. De wis-
Ten noorden van de Naad van Brabant ligt op de rivierkleigrond het weidse rivierenlandschap aan de Maas.
selwerking tussen de ruimtelijke omgeving en de sociale interactie, identiteit en waarden van de Bossche
Vroeger overstroomde dit gebied vanuit de Beerse Overlaat. Daardoor was dit gebied vruchtbaar, maar ook
samenleving is groot. Het Podium ’s-Hertogenbosch is de ruimtelijke en landschappelijke onderlegger waarop
vaak ontoegankelijk omdat het water vrij spel had. Richting de Maas zijn de gronden dus altijd natter ge-
het leven zich afspeelt. Tegelijkertijd vormt dit podium de ruimtelijke vertaling van onze maatschappij door
weest. Toch is hier al lang sprake van bewoning. De Romeinen stichtten zo’n tweeduizend jaar geleden de
de tijd heen. Deze ruimte vormt de stad en de stad verandert en kneedt deze ruimte weer al naar gelang de
tempel van Empel op een hoge plek in de overgang van de beekdalen naar de Maas. Ze vonden deze over-
maatschappelijke wensen en eisen van elke periode.
gang van watersystemen toen al een mythische plek. In dit natte gebied, waar de beekdalen en de Maas samenstromen, heeft de vestingstad ’s-Hertogenbosch
bodem
zich ontwikkeld op een donk (ook wel een rivierduin genoemd). De vesting, die al snel werd vergroot na de
‘s-Hertogenbosch heeft een zeer kenmerkende plek in het landschap. De stad en omliggende dorpen liggen
eerste ommuring, had een dubbele functie. Ze beschermde tegen zowel de vijand als het water. Door het
op de overgang van de droge, hoge zandgronden naar het lagergelegen rivierkleilandschap, dat onder invloed
omliggende moeras geloofde men lange tijd dat de stad onneembaar was. Hierdoor ontstond de bijnaam de
van de Maas natter en dynamischer is. Daar monden ook nog eens de Aa en de Dommel via de Dieze uit in de
Moerasdraak. De ruimtelijke context is hier bepalend geweest voor de naam en faam van stad. Nog steeds is
Maas. Dat levert een complex, maar uniek landschap op met een rijkdom aan flora en fauna.
de Moerasdraak aanwezig in de identiteit van de stad, met onder meer de Drakenfontein voor het Centraal Station ’s-Hertogenbosch en in het logo van de voetbalclub.
Op de hogere zandgronden liggen verschillende dorpen, het kleinschalige kampenlandschap en de bos-, heide- en stuifzandgebieden. Beekdalen van de Dommel en de Dieze doorsnijden de zandgronden. Zij voeren
Door de ondergrond van zand en klei, de kleinschaligheid en de diversiteit van het landschap bestaat ’s-Her-
het water uit de regio’s ten zuiden van ’s-Hertogenbosch af naar de Maas. Op de overgang van zand naar klei
togenbosch uit een grote hoeveelheid biotopen en landschappen. Van de hoge dekzandruggen en dekzand-
ligt de Naad van Brabant. Hier komt het kwelwater, dat in de zandgronden is geïnfiltreerd, vanuit de diepe
vlaktes, zoals de schrale heide met zandverstuivingen en de gemengde bossen rond Rosmalen, de beekdalen,
zandlagen naar boven. Dit leverde de juiste condities op voor bijzondere natuur, zoals de Natura 2000-gebie-
de kwelgronden met de graslanden in Het Bossche Broek, de Gement en de Moerputten, de polders tot aan
den Het Bossche Broek, Moerputten en de Gement. Zo komt bijvoorbeeld alleen hier de vlinder het pimper-
de uiterwaarden langs de Maas. Dit levert een grote diversiteit in het buitengebied op aan Bossche Buitens
nelblauwtje voor in Nederland. De bodem van het Bossche Broek heeft dan ook de beschermde status van
met elk hun eigen kenmerken. Een diversiteit om te koesteren.
aardkundig waardevol gebied. De ligging van de overstromingsvlakte tegen de Bossche binnenstad maakte deel uit van de verdediging van de stad. Zo is in dit laaggelegen gebied de relatie geomorfologie-cultuurhistorie beleefbaar.
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 21
water de Naad van Brabant
De mens heeft zich altijd verhouden tot dit diverse landschap; van het be-
’s-Hertogenbosch ligt op de Naad van Brabant op de overgang van zand, veen en klei. De ondoordringbare kleilaag stuwt het grondwater in de diepere zandgronden omhoog, waardoor het water als kwel naar boven borrelt. De Naad van Brabant, een strook van 1 tot 4 kilometer breed en 175 kilometer lang van het westen (Ossendrecht) naar het oosten (Maashees) van Brabant. Hier komt kalkrijk water aan de oppervlakte. Daardoor is er binnen deze strook een landschap ontstaan met een bijzondere natuur en zeldzame planten- en diersoorten.
heeft een eigen omgang met het landschap en het water. Van meewerken
werken van de grond tot het bouwen aan stad en dorpen. Elk tijdsgewricht
In ’s-Hertogenbosch maken onder meer het Vlijmens Ven, de Moerputten en Het Bossche Broek deel uit van deze structuur. De Naad van Brabant ligt ook meer oostelijk, ter hoogte van de Kruisstraat. Hier heeft zich geen bijzondere natuur ontwikkeld en wordt het kwelwater weggepompt in het aanliggende poldersysteem.
en slim inzetten van het landschap, tot het landschap naar onze hand zetten met technische ingrepen; van ophogen tot de hedendaagse zoektocht naar de natuurlijke basis om het water voldoende ruimte te geven. Dit samenwerken met de bodemgesteldheid en het water heeft diverse, cultuurhistorisch belangrijke ingrepen opgeleverd. Een mooi voorbeeld hiervan is Linie 1629, waar men met het water samenwerkte. Door slim gebruik te maken van natuurlijke condities kon men de Moerasdraak temmen en de stad veroveren. De volgende stap in de omgang met het water was in 1826 met de aanleg van het kanaal de Zuid-Willemsvaart. Hiermee kregen de handel en passagiersvaart naar het zuiden een impuls. De vaart ging door de historische binnenstad heen, waarvoor ze de vijfde punt van de citadel moesten slopen om een vrije doorvaart te garanderen.
Een zonering op basis van bodem, water en groen
22 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
Bron: Urbanisten
dat het water kan infiltreren in het grondwater. Ook het Maximakanaal is gegraven voor de beroepsscheepde Zuiderwaterlinie De Zuiderwaterlinie is de langste militaire verdedigingslinie van Nederland. Deze linie liep vanaf Sluis in Zeeland tot aan Nijmegen. De linie stamt uit de zeventiende en achttiende eeuw en vormt de aaneenschakeling van elf Brabantse vestingsteden en hun ommeland. De linie moest de Noordelijke Nederlanden beschermen tegen Spaanse en later Franse aanvallen. Menno van Coehoorn wordt gezien als het brein achter de Zuiderwaterlinie. Van Coehoorn besloot al bestaande linies, waaronder de West-Brabantse Waterlinie en Linie 1629 bij ’s-Hertogenbosch, met elkaar te verbinden door versterkingen, forten, schansen en inundatiegebieden aan te leggen.
vaart, maar het kanaal is ingebed in een ruim opgezet kanaalpark. Hierin stroomt een meanderende beek, de Rosmalense Aa. Daardoor is er ruimte voor het watersysteem, ecologie en recreatie. De huidige omgang met het water blijkt onvoldoende om wateroverlast in de gemeente te voorkomen. Er is meer ruimte nodig voor het vele water dat op de stad afkomt. Daarmee komt de Moerasdraak niet alleen vanuit historisch perspectief naar voren. Het wordt ook weer het vertrekpunt om stad en ommeland klimaatadaptief te maken. Door de biodiversiteit te vergroten en de relatie tussen het watersysteem en het stedelijk systeem te herstellen om zo droge voeten te houden. Dit is functioneel én biedt kansen om ruimtelijke kwaliteiten toe te voegen en kenmerken van het landschap te versterken. Door naar het bodem- en watersysteem te kijken, zien we ook waar nog mogelijkheden voor stedelijke ontwikkeling op de lange termijn zijn, zoals de hoge en droge zandgronden. Dit biedt ook kansen om de relatie en stedelijke as met Oss te versterken, omdat de spoorlijn hier nog een onaangeroerde potentie heeft.
De laatste 150 jaar zijn we het water nog nadrukkelijker naar onze hand gaan zetten door plassen te graven en met het zand daaruit de stad uit te breiden. Dit begon geleidelijk nadat de Vestingwet in 1874 in werking trad. Met het zand dat vrijkwam bij het graven van de IJzeren Man in Vught, is in de periode 1890-1915 de wijk Het Zand gebouwd. Na aanleg van het Drongelens kanaal en het indijken en later sluiten van de Beerse Overlaat, was de weg vrij voor meer stadsuitbreidingen in wat eens het moeras rond de stad was. Dit startte voor de tweede wereldoorlog met de Muntel en de Vliert. Na de oorlog kwam dit in een stroomversnelling. Men bouwde in een razend tempo een diversiteit aan stedelijke wijken. Die waren helemaal nieuw of een uitbreiding van oude dorpen zoals Hintham en Orthen. Hierdoor is een groot aantal (zandwin)plassen aangelegd: bijzondere groene, waterrijke en recreatief belangrijke plekken. Dat was dus echt anders omgaan met het moeras dan vroeger. Want bij elke plas ontstond minder moeras. De dorpen op de zandgronden zoals Nuland, Vinkel en Rosmalen konden zonder grote landschappelijke ingrepen gestaag doorgroeien langs de historische ontsluitingswegen. Met de uitbreidingen van de stad kreeg het moeras, en daarmee het water, steeds minder ruimte. De uitbreidingen waren opgehoogd en de rivier werd bedijkt.
Het water leek bedwongen, met als gevolg dat ze de uitbreidingswijken niet meer zo ver ophoogden als voorheen. Gemalen ontwaterden de nieuwere wijken. Deze technische ingrepen konden overstromingen en wateroverlast in de stad voorkomen. Maar de rek is uit de technische maakbaarheid van het watersysteem. Na de overstromingen in 1995 heeft de stedelijke ontwikkeling zich aangepast aan de veranderende uitdagingen. Zo is Haverleij gebouwd naar het oude voorbeeld van bebouwde donken in een open rivierlandschap. De Groote Wielen heeft wel een kenmerkende plas, maar is verder gebouwd volgens de principes van de sponsstad. Daarbij is het watersysteem zo ontworpen
de Linie 1629 In het voorjaar van 1629 sloeg prins Frederik Hendrik zijn kamp op buiten de stadsmuren van ’s-Hertogenbosch. Hij liet in korte tijd een linie bouwen, bestaande uit dijken, forten, schansen en inundatiegebieden. De linie van meer dan veertig kilometer lengte bestond uit een beschermingslinie naar buiten toe (Circumvallatielinie) om aanvallen af te slaan en uit een aanvalslinie richting de stad (Contravallatielinie). Binnen deze laatste linie controleerden ze de waterhuishouding, zodat rosmolens het moeras rondom de vesting konden droogmalen. Er begon een belegering van vijf maanden. ’s-Hertogenbosch lag continu onder vuur. Ze legden loopgraven richting de stad. Uiteindelijk werd bij de Vughterpoort een bres geslagen in het bolwerk en moest de stad zich overgeven. Op 14 september 1629 kwam de stad onder het gezag van de Nederlandse Republiek.
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 23
24 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
cultuurhistorie
‘s-Hertogenbosch is eeuwenlang in voor- en tegenspoed vanuit allerlei perspectieven, initiatieven en gedachten
In de binnenstad zijn de gestolde tijdslagen van de samenleving van een specifiek moment nog zichtbaar. De
ontwikkeld. Er is gebouwd, afgebroken, veranderd, opnieuw uitgevonden en hersteld. Periodes van groei en krimp
stad is ontstaan op een donk en heeft zich heel snel daarna uitgebreid. Nieuwe stadsdelen werden opge-
wisselden elkaar af. Veel van deze geschiedenis is af te lezen in het cultureel erfgoed dat door de eeuwen heen
hoogd en ommuurd. Deze ommuring beschermde de stad tegen zowel de vijand als overstromingen vanuit
is aangepast en nieuwe betekenis kreeg. Dit was ook noodzakelijk, omdat de binnenstad een compact, ommuurd
de beekdalen en de Maas. Hierbinnen werd de Binnendieze het (deels overkluisde) bijzondere stedelijke
gebied was. Door de tijd heen moest de stad zich steeds aanpassen aan een mix van functies en activiteiten. Dit is
watersysteem. Aan de buitenzijde leverde dit een harde stadsrand op. Daarbij grenzen het buitengebied, in de
in de gehele gemeente terug te vinden, waarbij functies, gebouwen en plekken nieuwe betekenis kregen in een zich
vorm van Het Bossche Broek, en de stad al eeuwen direct aan elkaar. Het zicht op en vanaf het stadsbalkon
steeds aanpassend stedelijk en landschappelijk weefsel, zoals het historische fort Orthen, de oude lintstructuren,
(uitzicht vanuit de stad op het omliggende landschap) is fascinerend en uniek voor Nederland. Niet voor niets
een aantal voormalige kerken en de ruim opgezette naoorlogse wijken. Door de diversiteit van de samenleving en de
is de combinatie van de binnenstad en Het Bossche Broek één rijksbeschermd stadsgezicht.
beperkte ruimte, zijn hergebruik en efficiënt en meervoudig ruimtegebruik kenmerkend voor de ruimtelijke kwaliteit. Denk aan het Groot Tuighuis dat al sinds 1430 continu een rol in de stad speelt. Eerst als kerk, daarna onder meer als paardenstal en weer later als militair arsenaal. Om vervolgens museum te worden. En nu is het verbouwd tot
de Groene Delta De Groene Delta is sinds 2008 de titel van de ambitie om te komen tot een hoogwaardig, samenhangend netwerk van groengebieden in en om de stad. Iedereen moet vanuit stad en of dorp binnen tien minuten te voet of per fiets kunnen genieten van een aantrekkelijk en natuurrijk groengebied. Naast natuur vormen water, landschap, cultuurhistorie, natuurinclusieve landbouw en de integratie van stad en land belangrijke pijlers. In regionaal opzicht vormt De Groene Delta een belangrijke schakel tussen het Maasdal en het stroomgebied van Aa en Dommel. De otter is de belangrijkste ambassadeur van De Groene Delta.
duurzaam en modern erfgoedcentrum. De waarde van het gebouw en de ruimtelijke kwaliteiten zijn overtuigende elementen om gebouwen te behouden en daarop voort te borduren. Ambitie en kwaliteit gaan hand in hand om ook voor de toekomst nieuwe waardevolle tijdslagen te creëren.
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 25
26 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
de Binnendieze Het eeuwenoude stelsel van waterlopen binnen de vesting van ‘s-Hertogenbosch heet de Binnendieze. Dit stadse water kreeg kademuren, bruggen en overkluizingen. Omdat er maar weinig ruimte was, zijn er ook veel woningen en andere functies boven de Binnendieze gebouwd. Het water was niet alleen belangrijk voor de aan- en afvoer van goederen. Het water was ook een belangrijke grondstof en diende als drinkwater, waswater en als afvoer van afval en vuil. Langzaamaan veranderde de Binnendieze in een stinkend, open riool. In de drang een moderne stad te zijn, kwam in 1964 het voorstel om de Binnendieze te dempen en zo ruimte te bieden voor de auto. Dankzij protest van Bosschenaren onder aanvoering van Hein Bergé en Jan van den Eerden bleef de Binnendieze bewaard en werd gerestaureerd. Nu varen de rondvaartboten af en aan en staat het voltooien van de Binnendieze op de agenda.
Dit zijn kwaliteiten die te vertalen zijn in de waarde van het denken in eeuwen. Het podium is dus van grote waarde, waar we al meer dan 800 jaar aan bouwen. Het vormt ons collectief geheugen voor plekken waar mensen elkaar ontmoeten, samenleven, werken, bouwen, sporten en ontspannen. Hier blijven we dus aan voortbouwen. Daar komen ook steeds weer nieuwe tijdlagen en plekken bij, die zo het leven van alle dag vormen. Het Podium ’s-Hertogenbosch biedt ruimte om voort te bouwen aan een stad die de ontstaansgeschiedenis koestert en dat inzet als waardevol fundament om de wensen en eisen van een nieuwe tijd een plek te geven.
tabula scripta
Bodem, water en cultuurhistorie als sturende principes vormt daarbij het vertrekpunt voor ontwikkelingen
Ontwikkelingen staan niet op een onbeschreven vel, tabula rasa, maar staan, juist in ’s-Hertogenbosch, op
in de Moerasdraak en fungeren als een tabula scripta waar het nieuwe zich toe moet verhouden. Dat is het
een beschreven blad: tabula scripta. Aanpassingen aan de tijd zijn daarin mogelijk, zelfs rigoureuze aanpas-
uitgangspunt om op lange termijn droge voeten te houden en betekenis, waarde en ruimtelijke kwaliteit toe
singen, maar die moeten zich altijd verhouden tot het bestaande en tot de directe omgeving. Uitgangspunt
te voegen. Zodat de samenleving hiervan optimaal kan gebruikmaken.
daarbij is dat we gebieden en gebouwen niet zomaar slopen. We onderzoeken eerst middels een goede analyse de bestaande waarden en ruimtelijke kwaliteiten en zien zo de potentie voor verder ontwikkelen en herbestemmen. ,We maken de tijdslagen zichtbaar en voegen zo kwaliteit aan het gebied toe. Wat we nu bouwen, vormt de cultuurhistorie van de toekomst. Ons erfgoed, oud en recent, blijft zoals de afgelopen eeuwen dienen als inspiratiebron voor herontwikkeling en gebiedsontwikkeling met een hoge ruimtelijke kwaliteit. Naast bodem en water is ook cultuurhistorie sturend. De onderliggende structuren en systemen van bodem en water en onze cultuurhistorisch waardevolle toevoegingen vormen de basis voor verdere ontwikkeling en bouwstenen voor de identiteit van de gemeente. Deze elementen van het Podium ’s-Hertogenbosch gaan dus al eeuwenlang - soms ruimtelijk nauwelijks veranderd - mee. De vertaling die we er als samenleving aan geven, maken deze elementen van betekenis en plaatsten ze steeds in nieuw perspectief. Dit levert een rijk beeld op van verschillende tijdslagen en een trage transitie. De waan van de dag voerde hier niet altijd de boventoon. De stad heeft zich soms trager aangepast aan het tijdsbeeld dan andere steden. Hierdoor bleven onder meer Het Bossche Broek en de Binnendieze behouden.
de Vestingwerken De vesting van ‘s-Hertogenbosch ontstond rond 1200 met de eerste ommuring rond de markt. In de veertiende eeuw breidt de vesting uit. Dat is grotendeels nog steeds de huidige, historische binnenstad. Daarna volgen nog kleine uitbreidingen en versterkingen aan de vesting. Tot 1874 blijft de vesting van belang voor de verdediging. Daarna rest nog de waterkerende functie van de vesting, waardoor die grotendeels behouden is gebleven. We zijn in 1999 in ‘Versterk Den Bosch’ anders gaan kijken naar de vesting. Waarbij de historie als inspiratiebron is opgepakt om ook nieuw programma toe te voegen aan de vesting, zoals horeca, tentoonstellingsruimte, groen en een parkeergarage. Hierdoor zijn de historische vestingwerken meer zichtbaar, beleefbaar en bruikbaar gemaakt.
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 27
28 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
1.2 het Circus Jeroen Bosch Op het Podium ’s-Hertogenbosch speelt zich al generaties het leven af op het land, in de dorpen en in de
Samen zorgen met en voor elkaar en welzijn zijn belangrijke pijlers in ons sociaal weefsel. Dit heeft een lange
stad. In tegenstelling tot de trage en grote structuren van het podium, is dit leven grillig en veranderlijk. De
traditie en komt voort uit de vele kloosters en zorginstellingen in de stad. Waaronder Reinier van Arkel, dat al
dag van morgen brengt het onbekende en bepaalt vaak het gesprek van de dag in de samenleving. De lokaal
bijna 600 jaar ruimte biedt voor zorg. Met aandacht voor kwetsbare inwoners die bijvoorbeeld een lichame-
gevormde identiteit en de cultuur kleuren dit gesprek in sterke mate. Dit heeft niet alleen een grote weerslag
lijke of verstandelijke beperking of psychosociale, psychiatrische of inkomensgerelateerde problemen hebben.
op de samenleving, maar ook op hoe we het landschap om ons heen zien, ervaren en inrichten.
Ook in het buitengebied is de zorg nadrukkelijk aanwezig bij zorglocatie Mariaoord, Sint Jozefoord en De Binckhorst. Het gevoel is: We kijken naar elkaar om. Zoals het gemeentelijke werk- en ontwikkelbedrijf ervoor
de Bossche trots
zorgt dat veel inwoners van ‘s-Hertogenbosch aan het werk kunnen en kunnen blijven wonen.
In het Circus Jeroen Bosch beschrijven we elementen die de cultuur en identiteit hebben gevormd. Deze kleuren de samenleving van ’s-Hertogenbosch en vormen de stad. De Bossche trots is hier een treffend voorbeeld
samen het leven vieren
van: in 2019 bleek de Bosschenaar de meest trotse inwoner van Nederland te zijn! Dit is een sterk punt om
Een fijne thuissituatie biedt de mogelijkheid om het leven daar te vieren, net zoals we dat doen op plekken
op voort te bouwen en vraagt om scherpte hoe we deze trots kunnen vasthouden. De veranderende tijdgeest
waar we elkaar ontmoeten en leren kennen. Op de markten, de kermis, tijdens carnaval, de Bossche Parade,
vraagt om geleidelijk, maar continu onszelf te herontdekken. Het is dus nodig om te veranderen om jezelf te
bij het Libéma Open of andere (sport)evenementen: iedereen moet zich welkom voelen en mee kunnen doen.
kunnen blijven. Deze ontwikkeling is niet lineair of strak afgebakend. Het proces richting een gezamenlijke
Dat geldt ook in de publieke ruimte, in gemeenschapshuizen en in het rijke verenigingsleven van de dorpen,
toekomst moet ruimte bieden om vanuit verschillende perspectieven, verhalen en partijen de stad en samen-
wijken en stad. Juist als groepen mensen met verschillende (culturele) achtergronden elkaar ontmoeten,
leving te verrijken met nieuwe inzichten.
bevordert dat het aangaan van nieuwe relaties en het respecteren van verschillen.
We zoeken daarbij naar een gedeelde Bossche cultuur van stadmaken en samenleven. De waarden zoals beschreven in het Podium ’s-Hertogenbosch kunnen ons hierbij helpen. In ’s-Hertogenbosch gaan we
Mede door deze ontmoetingen zijn de netwerken van bewoners, ondernemers en maatschappelijke instel-
bijvoorbeeld altijd voor kwaliteit , vandaar dat het beschreven blad, tabula scripta, zo belangrijk is om voort
lingen sterk. Het zijn juist die netwerken waarin bewoners ruimte voelen om hulp te bieden of te vragen aan
te bouwen op bestaande kwaliteiten. Hierbij gebruiken we steekwoorden als echt en authentiek. We denken
elkaar en zo te werken aan hun zelf- en samenredzaamheid. Er is gelijkwaardigheid binnen de onderlinge
in eeuwen - met ons besef van de waarde van historie en erfgoed - en in duurzaam, waarbij gezamenlijk,
verschillen. Daarbij moeten we beseffen dat samenwonen en -leven soms tot een beetje wrijving kan leiden.
bewust en innovatief de steekwoorden zijn. Tegelijkertijd is de signatuur van de Bossche samenleving te
Dat past bij de dynamiek van de samenleving en kan in de juiste mate glans aan het leven geven.
vatten in een aantal kenmerkende, zachte termen, zoals samen, gastvrij, innovatie, cultuur en ontmoeting. Ook het onverwachte en het onbekende krijgen hierbij een plek. Gezamenlijk zijn deze aspecten, naast de
Samen betekent ook gelijke kansen. De differentiatie tussen buurten en wijken duidt er nu op dat niet ieder-
ruimtelijk relevante elementen, belangrijke actoren in de Bossche samenleving en daarmee in onze zich
een overal gelijke kansen heeft als het gaat om het aantal en gezonde levensjaren of een goede opleiding.
steeds aanpassende leefomgeving.
Kansengelijkheid vraagt om een gezonde omgeving waarin mensen uitgedaagd worden en er voldoende
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 29
30 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
groen in de buurt is. Een goede gezondheid draagt bij aan het geluksgevoel van mensen. De ontwikkeling
kan vinden door de leesbaarheid en kwaliteit van het netwerk en de functies die daaraan gekoppeld zijn. Dit
daarvan vraagt ook om talentontwikkeling en de mogelijkheid om een leven lang te leren op allerlei niveaus
vraagt erom de doorwaadbaarheid van stad en land te versterken met levendige routes. Die leiden op een
en bij allerlei instellingen. Van de kunstacademie St. Joost School of Art & Design en Fontys tot specifiek
aantrekkelijke manier naar bijzondere plekken en bestemmingen en zijn voorzien van goede voorzieningen.
onderwijs; van de duurzame innovaties van de HAS, JADS en Avans tot praktijkonderwijs van Yuverta en het
Zo zijn de nieuwe en bestaande routes sociaal veilig en aangenaam om te gebruiken wat weer nieuwe
Koning Willem I College tot een cursus zoals Boschlogie. Iedereen kan zich dan blijven ontwikkelen, een mens
gebruikers aantrekt..
is immers nooit uitgeleerd. Mobiliteit geeft de mogelijkheid om elkaar te ontmoeten. Dat zorgt voor het ontstaan van verbindingen.
gastvrijheid
Ook maakt mobiliteit het mogelijk mooie overgangen en scherpe contrasten te beleven, zoals onze prachtige
Bezoekers maken graag kennis met ’s-Hertogenbosch: met de binnenstad, het buitengebied en de dorpen.
stadsranden. Mobiel zijn is daarnaast een middel om persoonlijke doelen te verwezenlijken, zoals onderwijs
Niet voor niets is ’s-Hertogenbosch vier keer op rij uitgeroepen tot meest gastvrije gemeente van Nederland.
kunnen volgen en naar je werk gaan. Mobiliteit is dus meer dan ergens veilig aankomen, bereikbaarheid of (fysieke) toegankelijkheid. Het biedt iedereen de mogelijkheid om zelfstandig in de samenleving te kunnen
’s-Hertogenbosch is van oudsher de centrumgemeente waar inwoners uit een groot verzorgingsgebied voor-
meedoen, waarbij de route op zichzelf ook een beleving is. Dit is de gastvrijheid die mensen welkom heet en
zieningen zoals zorg, cultuur of onderwijs vinden. De markt is hiervoor al 800 jaar het centrale ontmoetings-
ontmoetingsmogelijkheden biedt.
punt. Een plein, net als de Parade, met een grote betekenis voor elke Bosschenaar en bezoeker. Daarnaast wordt de binnenstad steeds meer een bestemming voor bezoekers uit binnen- en buitenland. De gastvrijheid
cultuurmaken
beperkt zich niet tot pleinen, horecagelegenheden en de logiesfuncties. Mensen bezoeken de binnenstad ook
De musea, festivals, bourgondische cultuur en historische binnenstad zijn grote, nationaal aansprekende
om het ruime en gevarieerde winkelaanbod met veel authentieke winkels in een sfeervol decor, het aanbod
publiekstrekkers van hoge kwaliteit. Op cultuurhistorisch vlak kent de Bossche binnenstad een prachtig,
van de culturele sector en de talrijke evenementen. De gastheren en -vrouwen van ’s-Hertogenbosch, de Blau-
stedelijk weefsel. Dat telt veel monumenten. De Binnendieze, het stadsbalkon aan Het Bossche Broek, de
we Engelen, zorgen voor een gastvrije ontvangst in de stad. Dit vraagt om een balans tussen levendigheid met
vestingwerken (inclusief alle transformaties) en de Sint-Janskathedraal zijn uniek in Nederland. Dit decor is
logies, horeca, winkels, cultuur, evenementen en de leefbaarheid voor inwoners en bezoekers.
van groot belang voor de trots op de stad. Het veelzijdige en brede culturele aanbod, dat ook in de wijken en dorpen een uniek karakter heeft, draagt bij aan zingeving, ontspanning en sociale binding. Dat brengt
Gastvrijheid zit ‘m ook in het vergroten van de verblijfswaarde. In de binnenstad is dat normaal vanwege de
mensen bij elkaar en zorgt voor verwondering.
historische kwaliteit. Daar zijn we zuinig op. Het vergroten van de verblijfswaarde vraagt op andere plekken juist om het versterken van de ruimtelijke kwaliteit in ontmoetingsplekken en verbindende routes. Het
De gedrevenheid van de professionals en de vrijwilligers zijn een grote, drijvende kracht en versterken dit. De
ommetje in de eigen buurt moet overal aantrekkelijk zijn. Het is de wens dat iedereen de weg automatisch
positie van ’s-Hertogenbosch als Cultuurstad van het Zuiden biedt overal in de gemeente kansen als podi-
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 31
um voor cultuurmakers. Dit gebeurt onder meer met tijdelijke initiatieven en cultuur als deel van (gebieds)ontwikkeling, zoals bij de beschilderde silo’s van de meelfabriek aan de Tramkade. De koppeling met het internationale icoon Jheronimus Bosch biedt een prachtige verbinding voor de verschillende cultuurinstellingen, zoals het Jeroen Bosch Art Centre. De basis daarin ligt in een duurzame verbinding tussen de culturele ambities, samenleving en het bedrijfsleven. Dat uit zich in cultuur-, productie- en evenementenmilieus en in dwarsverbanden daartussen. De binnenstad vormt hier het bruisend middelpunt van, maar deze verbinding heeft in de dorpen en wijken nog veel kansen als potentiële groeibriljant.
de Bossche Buitens De binnenstad vormt ook de noordelijke entree tot het Van Gogh Nationaal Park op de plek waar stad en land elkaar intens raken. Het zorgt voor verbinding met het buitengebied, dat een grote diversiteit aan landschappen, onze Bossche Buitens, herbergt. Zij maken deel uit van het vaak bezongen en geschilderde Brabantse landschap. Ooit was er een krachtige wisselwerking tussen de stad en het omliggende land met wederkerigheid tussen burgers en boeren. Inmiddels is de relatie tussen stad en ommeland vertroebeld. Sommige Bossche Buitens worden overlopen door recreanten, maar andere Bossche Buitens maken nauwelijks nog deel uit van het collectieve bewustzijn. De landbouwgebieden produceren veel en opereren op een andere schaal dan die van de stad. Daar is de biodiversiteit en landschappelijke kwaliteit te laag en zijn er te weinig bestemmingen om naar toe te gaan. Met de
32 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
Linie 1629 ligt er een grote kans om de verbinding en betekenis van de Bossche Buitens veel sterker te maken
(JADS), het IoT (Internet of Things) Stadslab en de Avans Digitale Werkplaats tot Huis73, waar inwoners zich
voor ondernemers in het gebied en alle Bosschenaren. Zeker als die verbonden worden met de transities die
verder kunnen ontwikkelen en bijscholen op dit gebied.
nu spelen in het buitengebied op het vlak van landbouw, voedselkwaliteit, water, biodiversiteit, energie en recreatie. Een nieuw verhaal voor de Bossche Buitens biedt mogelijkheden voor meerdaags toerisme. Een
Vanuit deze solide basis bouwen we aan een nog aantrekkelijker vestigingsklimaat voor bedrijven en datata-
sterker, beleefbaar, doorwaadbaar, toekomstbestendig landschap kan op die manier nog aantrekkelijker zijn
lent. Met slimme, datagedreven toepassingen kunnen we maatschappelijke vraagstukken aanpakken en de
als kwaliteit voor en tegenhanger van de stad.
verbinding leggen met de sterke bedrijfstakken in de regio, zoals AgriFood Capital. Door de kennis die we in onze stad hebben, zetten we datatoepassingen in om antwoorden te vinden op de uitdagingen van deze tijd.
innovatie
Zo kunnen we slim samenleven.
’s-Hertogenbosch heeft als centrum van bestuur, rechtspraak, religie, cultuur en vermaak, en als cluster voor zorg en onderwijs, een stabiele en kennisgerichte economie. Data en digitalisering spelen een steeds grotere
Deze keuze houdt in dat ’s-Hertogenbosch kiest voor innovatie en het voortbouwen op de bestaande kwa-
rol in onze snel veranderende maatschappij. De economie in ’s-Hertogenbosch was nooit op grootschalig-
liteiten, specialismes en interactie. Een hoogwaardig woon- en leefklimaat is hiervoor noodzakelijk, waarin
heid en productie gericht. Daarom is de transitie naar de kenniseconomie met een hoogopgeleide bevolking
de werknemers kunnen participeren in het openbare leven en bouwen aan hun eigen identiteit, ontmoeting
betrekkelijk vloeiend verlopen. De kruisbestuiving tussen bedrijfsleven, onderwijs en maatschappij is al aan-
en contact. Dit trekt de juiste werknemers, kapitaal en bedrijven aan om de Bossche economie bloeiend te
wezig in een lokaal ecosysteem.
houden.
Door de Bossche cultuur van ontmoeting en samen dingen doen, kan talent zich in de stad ontplooien. Dat
ontmoeting
heeft geleid tot een voedingsbodem voor innovatieve kennis-, dienst- en productontwikkeling en op het
’s-Hertogenbosch is een stad met veel publieke ruimte, die toevallige ontmoetingen en persoonlijke interactie
gebied van data en digitalisering. Dit krijgt volop de ruimte in de Brede Binnenstad en in het bijzonder in de
mogelijk maakt. Verenigingen, maatschappelijke en culturele functies, zoals musea, podia, evenementen,
Spoorzone met het Innovatiekwartier Den Bosch (IKDB) als bruisende trekker waar ondernemerschap in data
theaters, attracties ondersteunen die ontmoeting. De ontmoeting vindt dus overal plaats tussen bezoekers
en digitalisering samenkomt.
en Bosschenaren. Voor iedereen is een fijne woonomgeving, zowel fysiek als mentaal, van groot belang. De openbare ruimte bepaalt hierin de structuur. Er zijn veel mooie en goede pleinen, straten, lanen, steegjes,
Daar houdt het niet op. Digitale kennis en vaardigheden moeten diep doordringen in de wijken en voor ieder-
hofjes, parken en plekken die veelvuldig en nuttig worden gebruikt.
een toegankelijk zijn. Ruimte voor (data)ondernemerschap, zoals startups en scale-ups, moet samengaan met
Daar staat ook veel overgedimensioneerde en slecht gebruikte openbare ruimte tegenover: plekken die we
begeleiding, kennisuitwisseling en ontmoeting. Dit versterkt op alle niveaus het onderwijs in het algemeen en
beter kunnen inrichten en waar ruimte is voor verdichting en vergroening. Die ingrepen kunnen zorgen
het data-onderwijs in het bijzonder. Van de experts en pioniers aan de Jheronimus Academy of Data Science
voor een gezonde leefomgeving en voor aantrekkelijkere verblijfsplekken en betere routes. Aangename ver-
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 33
blijfsplekken kunnen ons uitdagen om er op uit te gaan en elkaar te ontmoeten. Een betere verbinding tussen onder meer stad en land biedt ook mogelijkheden om andere gebieden op een gezonde en actieve manier te ontdekken. Nabijheid is essentieel om ontmoeting te stimuleren. Ditzelfde geldt voor dichtheid en diversiteit. In veel gebieden sluit de bevolkingssamenstelling niet meer aan op de woningvoorraad. Daardoor staan de voorzieningen en bedrijven onder druk. De beleving van de buitenruimte is anders dan voorheen. Het is wenselijk om terug te vallen op het al eeuwenlang succesvolle recept van stedelijk leven. Met functiemix, diversiteit en dichtheid die leiden tot meer interactie, ontmoeting. Dit om de dynamiek en levendigheid in deze wijken weer op peil te brengen. Want zo ontstaan meer betekenisvolle verblijfsplekken in de nabijheid van bewoners. Dit levert een grote sociaal-maatschappelijke en economische waarde op voor de omliggende buurten en voor de stad als geheel. ’s-Hertogenbosch telt 160.000 inwoners en dat aantal blijft flink groeien. Ook de bezoekersaantallen stijgen. Omdat het drukker wordt in onze leefomgeving, neemt de ontmoeting toe. Dat leidt soms tot ongewenste confrontaties. Het tegengaan van excessen is dan ook noodzakelijk om samen met elkaar in harmonie te kunnen blijven leven.
En ruimte te bieden aan verschillende behoeften en om de kwaliteit van leven te ondersteunen. Dit vraagt om specifieke keuzes per gebied. Zo is de auto de Brede Binnenstad steeds meer tot last en het traagste vervoersmiddel, terwijl in andere ge-
34 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
bieden de auto nog steeds het enige alternatief is. Versterken van hoogwaardig openbaar vervoer in een deel
voorbode van iets dat straks permanent wordt. Denk aan problematiek op korte termijn, iets wat gewoon
van de wijken kan de algehele bereikbaarheid verbeteren. En versterkt het Centraal Station ’s-Hertogenbosch
om flexibiliteit vraagt of wat urgent opgelost moet worden. We hebben hiermee al ervaring. Denk aan de
als ontmoetings- en ontvangstplek in de stad. Dit station betekent thuiskomen in ’s-Hertogenbosch. Het is
placemaking van de Tramkade, aan de flexwoningen of aan Minitopia. Ontstaan vanuit een soort permanente,
een plek om elkaar te ontmoeten en een plek om te verblijven, ongeacht of je de trein pakt. Daarmee heeft
tijdelijke vraag die het gesprek van de dag kan domineren en niet altijd op de bestaande en gereguleerde
deze plek een veel grotere betekenis dan alleen de functie station. Je komt er eigenlijk direct aan in de stad
plekken in de stad kan landen. Wel is de vraag vaak urgent en moet een plek krijgen. Vanaf die plek kan het
’s-Hertogenbosch.
dan een bijdrage leveren aan de dynamiek van de stad. Want de impact op de samenleving kan, zeker voor zich ontplooiende jongeren, groot zijn. Ook bepaalt het mede de uitstraling en aantrekkingskracht van de
Bij nieuwe ontwikkelingen in de stad is het van belang om ontmoeting te stimuleren en ondersteunen in de
stad.
planvorming. Dit moet reeds gebeuren als onderdeel van het tabula scripta, als startpunt van ontwikkelingen. In de analyse van de ruimtelijke kwaliteiten is ontmoeting een van de kernelementen. Het beter benutten van
Het ruimtelijk positioneren van het onbekende is lastig en er is geen exact antwoord op vragen te bieden.
het stedelijk weefsel en het vormgeven aan het publieke domein in gebouwen zorgt ervoor dat de mogelijk-
Wel kunnen we een handelingsperspectief bieden en pioniersruimte duiden. Dit is ruimte om snel te kunnen
heden voor ontmoeting, sociale interactie en verbinding vergroot worden. Daarbij zijn enkele uitgangspunten
inspelen op nieuwe ontwikkeling, al of niet tijdelijk of experimenteel. Ruimtes die vragen om minder regels en
van belang om de menselijke maat in ontwerpen te borgen. De ruimte heeft immers invloed op ons gedrag,
meer vrijheid. Waar de rauwe randjes wat meer naar boven kunnen komen en er een culturele ontdekkings-
waardoor we de mogelijkheid bieden om niet langs maar met elkaar samen te leven. Dit moet terugkomen
tocht plaats kan vinden.
in kwaliteit en diversiteit van het straatbeeld en de relatie tussen bebouwing en publieke ruimte. Daarnaast moeten in het publieke domein de verblijfsplekken comfortabel zijn doordat er voldoende schaduw is en er zo
Deze locaties zijn niet statisch. Ze kunnen bijvoorbeeld in de wachtstand staan voordat er een ontwikkeling
min mogelijk overlast is (windhinder, geluid). Ook moet het stedelijk weefsel op orde zijn met aantrekkelijke
start. Maar de vraag kan ook om iets van kort duur gaan of om slechts een evenement of experiment op
routes en plekken zonder overmaat en voldoende diversiteit aan functies waardoor mensen samenkomen en
een bepaalde plek. Een nieuwe ontwikkeling zet deze gebieden even in het spotlicht. Precies zoals een rond-
de ruimte hebben om te verblijven in het publiek domein. Ten slotte is eigenheid en ruimte voor het onbeken-
reizend circus dat doet voor een bepaalde plek voor een korte periode. Om daarna weer een volgende plek
de van groot belang omdat dit spontane ontmoetingen en betrokkenheid stimuleert.
als smaakmaker op te fleuren. Kenmerkend voor die plekken is dat ze tijdelijk beschikbaar zijn. De context bepaalt uiteindelijk welke vraag ze kunnen opvangen in omvang, belasting en tijdsduur. Het komen en gaan
het onbekende
van deze plekken biedt de mogelijkheid om deze vraag te spreiden over stad, de dorpen en het buitengebied.
Het leven is wat je overkomt terwijl je andere plannen maakt, schreef John Lennon. Dat gebeurt overal, elke
Soms om er te blijven en zich verder te ontwikkelen tot een permanente vorm. Maar meestal om weer verder
dag. Daarom bieden we ook ruimte aan het onverwachte en onbekende dat op ons afkomt. Hoewel we het
te trekken of uiteindelijk op te gaan in nieuwe urgente vragen.
niet precies kunnen benoemen, zijn onder meer de onverwachte vragen, nieuwigheden en innovaties een
Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch | 35
36 | Omgevingsvisie - Zin in ‘s-Hertogenbosch
1.3 de Bossche verbinding In de Bossche verbinding schetsen we de positie van ’s-Hertogenbosch van buiten naar binnen. Daarnaast