Accountantsverslag 2021 - Hertogenbosch final
Tekst van het document
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
16
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Impact van Covid-19 De impact van Covid-19 voor de jaarrekening(controle) 2021
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Verhoogde risico's Rechtmatigheid
Het coronavirus heeft geleid tot een onvoorstelbare impact op het openbare leven en op het persoonlijke leven van velen. Van economie tot veiligheid en van cultuur tot het welzijn van inwoners zelf. Dat we moeten toewerken naar een ‘nieuwe manier van werken’, ondervinden we tot op de dag van vandaag.
De gemeente heeft de volgende opvolging hieraan gegeven: •
Gemeente ‘s-Hertogenbosch stelt de identiteit vanaf de start van de Tozoregeling vast door een paspoort of ID-kaart. Hierdoor ontstaan geen formele onrechtmatigheid met betrekking tot het vaststellen van de identiteit.
Gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft een specifieke rapportage ingericht ten aanzien van de impact van Covid-19
•
De ambtelijke organisatie heeft in het memo ‘plan van aanpak heronderzoek Tozo’ de beheersmaatregelen uitgelicht voor het opvolgen van IB-signalen gerelateerd aan Tozo-uitkeringen in lijn met het M&O-beleid. Deze beheersmaatregelen zijn nagenoeg afgerond, en daaruit zijn terugvorderingen en boetes opgelegd.
•
Gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft door een analyse op de verstrekte subsidies inzichtelijk gemaakt en onderbouwd bij welke uitgaande subsidies gebruik is gemaakt van de hardheidsclausule. Dit was opgenomen in het proefjaar voor de rechtmatigheidsverantwoording. Hierbij is beargumenteerd waarom bepaalde keuzes gemaakt worden en waarom bepaalde subsidies wel of niet anders worden vastgesteld dan initieel verleend.
Impact van Covid-19
Voor specifiek inzicht en monitoring van de impact van de coronacrisis had het college van gemeente ‘s-Hertogenbosch een coronarapportage opgesteld tot eind 2021. Ten tijde van de jaarrekeningcontrole geeft een (tijdelijk) hoofdstuk ‘Effecten Covid-19’ per programma in de jaarstukken inzicht in de huidige (financiële) gevolgen van de crisis overzichtelijk per programma weer.
Fraude en wet- & regelgeving
Geen onrechtmatigheden geconstateerd in relatie tot Covid-19
Schattingen Incidentele baten en lasten
Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Afgelopen jaar is vanuit de sectorgroep binnen PwC een ‘praatplaat’ en een ‘actieplan’ ontwikkeld om u en uw gemeente te ondersteunen in het gesprek over de impact van Covid-19 op de financiële positie en de getrouwheid en rechtmatigheid van transacties van gemeenten en provincies. De aandachtspunten die we voorgaand jaar met elkaar hebben geïdentificeerd gelden nog steeds.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
17
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Verhoogde risico's Rechtmatigheid Schattingen Incidentele baten en lasten
Fraude en wet- en regelgeving Geen aanwijzingen of signalen van fraude geïdentificeerd. Geen gevallen van niet-naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen. Wij hebben tijdens onze controle bijzondere aandacht besteed aan het proces dat u heeft opgezet om frauderisico’s en risico’s op het niet naleven van wet- en regelgeving te identificeren. In dat kader hebben wij geconstateerd dat u nog geen integrale frauderisicoanalyse uitvoert. Evaluatie en beheersing van frauderisico’s is bij uw gemeente opgenomen in separate processen en interne controles. Wij adviseren u minimaal eenmaal per jaar een gedegen, integrale frauderisicoanalyse uit te voeren en daarin ook aandacht te besteden aan risico’s op het niet naleven van wet- en regelgeving en maatregelen op te zetten en te implementeren om risico’s te beheersen en te mitigeren.
Impact van Covid-19 Fraude en wet- & regelgeving Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze visie op uw interne controlekader met betrekking tot fraude en het niet naleven van wet- en regelgeving Fraude is een ernstig maatschappelijk probleem dat burgers, ondernemingen en de overheid financieel benadeelt. Het voorkomen en opsporen van fraude binnen uw organisatie is primair de verantwoordelijkheid van het management en degenen die belast zijn met governance. In dat kader verwachten wij dat u een frauderisicomanagementsysteem heeft geïmplementeerd dat bijdraagt aan het voorkomen en detecteren van fraude. De gemeente heeft in 2021 voor het beleidskader misbruik en oneigenlijk (M&O) een beleidsstuk opgesteld wat het M&O-beleid overziet. Wij adviseren de gemeente om aanvullend de gemeentespecifieke en organisatiebrede risico’s te analyseren en uit te werken.
Verantwoordelijkheden van het college en de raad De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en opsporen van fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving berust bij degenen die belast zijn met governance van de gemeente (de gemeenteraad) en het college. Als uw accountant is het onze verantwoordelijkheid om onze controle te plannen en uit te voeren om redelijke zekerheid te krijgen dat de jaarrekening als geheel geen materiële onjuistheden bevat, of die nu worden veroorzaakt door fraude of door fouten, rekening houdend met het toepasselijke wet- en regelgevende kader. Door de inherente beperkingen van een controle is het risico onvermijdelijk dat sommige materiële onjuistheden in de jaarrekening onopgemerkt blijven. Geen aanwijzingen of signalen van fraude geïdentificeerd Tijdens de controle van de jaarrekening 2021 zijn geen aanwijzingen van fraude onder onze aandacht gekomen. Geen gevallen van niet-naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen Tijdens de controle van de jaarrekening 2021 zijn geen gevallen van nietnaleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
18
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking
Bijlagen
Kwaliteit interne beheersing In dit hoofdstuk lichten wij relevante ontwikkelingen ten opzichte van de boardletter en de kwaliteit van het afsluitproces toe
07
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
19
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Update interne beheersing
Onze conclusies
Geen nieuwe significante tekortkomingen in de interne beheersing
Nieuwe financieel pakket gekozen na aanbestedingsproces
Ontwikkelingen 2021
Wij hebben geen nieuwe significante tekortkomingen in de interne beheersing geconstateerd. In onze rapportage interim-bevindingen 2021 zoals gerapporteerd aan het college hebben wij ons beeld gegeven van de interne beheersing van de gemeente ‘s-Hertogenbosch.
De gemeente heeft begin 2022 de gunning van de aanbesteding gepubliceerd, dit betreft UNIT4 Business Software Netherlands B.V. Het nieuwe systeem moet de medewerkers, zowel de financiële- als de niet-financiële medewerkers, ondersteunen in de rechtmatige, juiste en volledige uitvoering van de werkzaamheden. De gemeente ziet vooral verbetermogelijkheden op het gebied van vereenvoudiging en uniformering, het eenmalig vastleggen van gegevens en meervoudig gebruik en verbetering van het proces van contract tot factuur. De ambtelijke organisatie is actief bezig met de implementatie om dit te bewerkstelligen. De voorbereiding op de implementatie heeft een grote impact op de organisatie en de financiële functie, om de implementatie succesvol te laten verlopen. In de komende controle jaren zullen we onze observaties en constateringen delen en rapporteren om onze natuurlijke bijdrage te kunnen delen in het proces.
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Update interne beheersing Vooruitblik
Naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole hebben wij geen nieuwe belangrijke aandachtspunten in de interne beheersing geconstateerd. Voor zover wij bevindingen hebben in de controle met betrekking tot de betrouwbaarheid en continuïteit van uw geautomatiseerde gegevensverwerking, melden wij die. Wij hebben er geen specifiek onderzoek naar gedaan. Bij onze controle is in dit opzicht niets naar voren gekomen.
Onze samenwerking
Rechtenbeheer salarisadministratie op orde gebracht Bijlagen
De gemeente is per 1 januari 2021 overgestapt op de nieuwe salarisadministratie van AFAS. In de interim-rapportage hebben we een bevinding opgenomen dat vier gebruikers van de salarisadministratie voor enkele maanden de beschikking hadden over vergaande rechten in het systeem. Om het risico te mitigeren dat ongeautoriseerde wijzigingen hebben plaatsgevonden, heeft de salarisadministratie mitigerende werkzaamheden uitgevoerd. De personeelskosten zijn geanalyseerd ten opzichte van het beschikbare budget om inzicht te verschaffen in materiële afwijkingen. Aanvullend is over de betreffende maanden een specifieke controle op het standenregister uitgevoerd. Uit deze mitigerende maatregelen komen geen bijzonderheden. Op basis van de controlewerkzaamheden hebben wij geen indicatie op een materiële onjuistheid geconstateerd.
Update IT beheersing Wij zijn op grond van artikel 2:393 lid 4 BW verplicht melding te maken van onze bevindingen met betrekking tot de betrouwbaarheid en continuïteit van uw geautomatiseerde gegevensverwerking. Onze werkzaamheden richten zich op de algemene IT-beheersmaatregelen rondom Key2Financiën, Key2Belastingen, CivisionSamenlevingszaken en AFAS. In februari en maart 2022 hebben wij een update uitgevoerd en voor Key2Financiën en Key2Belastingen de werking van wijzigingsbeheer en autorisatiebeheer beoordeeld voor de laatste zes maanden van 2021. Wij hebben geen nieuwe bevindingen vastgesteld naar aanleiding van deze werkzaamheden.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
20
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze controleverklaring Rechtmatigheidsverantwoording
Verkiezingen Onze samenwerking Bijlagen
Vooruitblik In dit hoofdstuk van het verslag bespreken wij de relevante ontwikkelingen die vanaf het jaar 2022 relevant zijn voor uw gemeente. Dat zijn onder meer de veranderende controleverklaring, de komst van de rechtmatigheidsverantwoording en een wijzigingen in (onze) controlestandaarden.
07
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
21
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze controleverklaring
Onze conclusies
Onze controleverklaring wordt uitgebreider op het aspect fraude
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze controleverklaring Rechtmatigheidsverantwoording
Verkiezingen Onze samenwerking Bijlagen
Aankomende wijzigingen in de controleverklaring van accountants ten aanzien van fraude en continuïteit Op 8 december 2021 heeft de Koninklijke Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (NBA) besloten dat accountants voor jaarrekeningcontroles die vallen binnen het domein van de Wet toezicht accountantsorganisaties (Wta) vanaf het boekjaar 2022 uitgebreider moeten rapporteren over fraude en continuïteit in de controleverklaring. Deze wijzigingen zullen ook van invloed zijn op de controleverklaring die wij vanaf 2022 verstrekken. Ten aanzien van fraude zullen wij op basis van de aangepaste standaard gaan rapporteren over de risico-inschatting, verrichte werkzaamheden en materiële bevindingen ten aanzien van fraude. Hierbij zullen wij onder andere ingaan op: •
de implementatie van een gedragscode met ethische gedragsregels voor het creëren van een cultuur van eerlijkheid;
•
de door het management uitgevoerde frauderisicoanalyse;
•
de maatregelen van interne beheersing die getroffen zijn om specifieke frauderisico’s te mitigeren;
•
de wijze waarop het management opvolging geeft aan meldingen van klokkenluiders of andere signalen van fraude;
•
het opstellen van een redresplan en uitvoeren en monitoren van de acties.
We raden aan een overkoepelende frauderisicoanalyse op te stellen Bij de gemeente ‘s-Hertogenbosch constateren we dat er in de processen, procedures en interne controles aandacht is ter voorkoming van fraude en misbruik en oneigenlijk gebruik. Een beleidskader M&O is in voorbereiding en zal in 2022 worden vastgesteld. Ook is er aandacht voor risicomanagement in brede zin, mede in relatie tot de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing.
Wat er wél nog moet gebeuren is het opstellen van een overkoepelende frauderisicoanalyse. In onze rapportage van interim-bevindingen hebben we aanbevolen om deze op te stellen. Een editie van PwC’s Spotlight is volledig gewijd aan fraude en het geeft onder andere inzicht in de diverse rollen en verantwoordelijkheden voor verschillende gremia. Ook bevat het handvatten over hoe de ambtelijke organisatie een frauderisicoanalyse kan opstellen. Daarnaast adviseren we de directie en het college om te beoordelen wat de kwaliteit is van het gehele fraudepreventieprogramma en, indien nodig, tijdig maatregelen te treffen om de kwaliteit van dit programma te verbeteren. De kwaliteit van dit programma is medebepalend voor de bevindingen die wij in de controleverklaring zullen (moeten) rapporteren. Wij adviseren de directie en het college ook om hierover zelf in de risicoparagraaf in de paragraaf bedrijfsvoering te rapporteren zodat wij hier in onze controleverklaring naar kunnen verwijzen en de door u gerapporteerde informatie kunnen bevestigen.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
22
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Rechtmatigheidsverantwoording (1)
Onze conclusies
De voorbereidingen voor de rechtmatigheidsverantwoording zijn in volle gang De Kadernota rechtmatigheid 2022 is gepubliceerd
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze controleverklaring Rechtmatigheidsverantwoording
Verkiezingen Onze samenwerking Bijlagen
In augustus 2021 is de Kadernota rechtmatigheid 2022 verschenen. De commissie BBV geeft in deze nota haar visie over de invulling van het begrip rechtmatigheid in de rechtmatigheidsverantwoording. De kadernota bevat stellige uitspraken en aanbevelingen die relevant zijn voor uw gemeente. Daarnaast is er voor de raadsleden een hoofdstuk (hoofdstuk 2) waarin op hoofdlijnen uitleg wordt gegeven over het begrip rechtmatigheid en de rollen die de verschillende partijen hebben rondom de toepassing van rechtmatigheid. Wij bevelen u aan om kennis te nemen van dit hoofdstuk. De rechtmatigheidsverantwoording als kans Naar aanleiding van bovengenoemde consultatie inzake de Kadernota rechtmatigheid 2022 bleek dat er een brede behoefte was aan een nadere duiding van de inhoud en reikwijdte van de paragraaf Bedrijfsvoering. Daarom heeft de commissie BBV besloten om naast de actualisatie van de Kadernota rechtmatigheid een Notitie paragraaf bedrijfsvoering op te stellen.
Vanuit PwC hebben we recent een ‘blog’ gepubliceerd over ‘De rol van de raad bij de rechtmatigheidsverantwoording’ waarin een zestal adviezen wordt geschreven voor raadsleden. Eén van die adviezen is: ‘Wees helder over de gewenste rapportage door het college’. We hebben gemeente ‘s-Hertogenbosch eerder geadviseerd om voor te sorteren op de invoering van de rechtmatigheidsverantwoording en (bijvoorbeeld) de paragraaf Bedrijfsvoering al hierop in te richten. Vanuit de kadernota komen onder andere de volgende stellige uitspraken naar voren: •
In de paragraaf Bedrijfsvoering wordt, op basis van de afspraken met de gemeenteraad, aanvullende informatie opgenomen over de individueel geconstateerde afwijkingen in de rechtmatigheidsverantwoording;
•
In de paragraaf Bedrijfsvoering beschrijft het college welke actie het onderneemt om afwijkingen in de toekomst te voorkomen.
Gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft in 2021 een goed proefjaar gedraaid De ambtelijke organisatie heeft in dit 2021 een proefjaar gedraaid. Op basis van de controlewerkzaamheden is een (interne) rapportage opgesteld waarin conclusies worden getrokken over de uitgevoerde werkzaamheden. De rapportage is tot en met de directie besproken.
Daarbij is in de paragraaf Bedrijfsvoering in het jaarverslag van de jaarstukken 2021 al een hoofdstuk ‘rechtmatigheid’ opgenomen. Hierin wordt het proces, de genomen acties en de werkzaamheden in het proefjaar toegelicht. Ook is een conclusie toegelicht dat geen afwijkingen zijn geconstateerd boven de rapportagegrens van €500.000. De eerste inzichten geven een goede basis om in komend jaar tot een rechtmatigheidsverantwoording te komen. De ambtelijke organisatie heeft door dit proefjaar aandachtspunten in het proces geïdentificeerd waar komend jaar op geacteerd kan worden om een effectief proces te kunnen uitwerken. Belangrijke aandachtspunten zijn de rechtmatigheidskaders voor balansposten als grondexploitaties, kredieten in de materiële vaste activa en mutaties in de reserves. Daarnaast is het belangrijk de leerpunten uit de werkzaamheden in de Europese aanbestedingen mee te nemen voor 2022. Dit is het moment voor u als raad om te reflecteren op het proces en kan u waar nodig nog bijstellen om komend jaar de rechtmatigheidsverantwoording van het college te kunnen beoordelen. De rapportagegrens wordt opgenomen in de geactualiseerde Verordening 212.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
22I
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Rechtmatigheidsverantwoording (2)
Onze conclusies
Inzicht in de veranderingen en de misverstanden rondom de rechtmatigheidsverantwoording
Ontwikkelingen 2021
Wat is er veranderd?
Wat zijn de misverstanden?
•
Het college rapporteert over de rechtmatigheid van de jaarrekening en niet de accountant. De toelichting wordt opgenomen in de bedrijfsvoeringsparagraaf.
•
Het college wordt nu verantwoordelijk voor de rechtmatigheid. Dit klopt niet. Dit was namelijk al zo, dus dit is niet veranderd.
•
•
De raad bepaalt een grens waarboven afwijkingen in de verantwoording moeten worden opgenomen en deze bedraagt maximaal 3%. De gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft in 2020 al besloten om aan te sluiten met de accountantscontrole met een grens van 1%.
De werkzaamheden van de accountant worden minder. Dit klopt niet. Omdat de accountant een getrouwheidsoordeel geeft bij de rechtmatigheidsverantwoording, dient de accountant net zoveel werkzaamheden te verrichten als in het verleden.
•
Rechtmatigheidsfouten kunnen nog steeds leiden tot een anders dan goedkeurende controleverklaring. Dat klopt niet. Rechtmatigheidsfouten wegen niet meer mee voor het oordeel van de accountant en kunnen dus ook niet leiden tot een aangepaste controleverklaring. Indien de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording zelf niet kan worden vastgesteld, kan dit impact hebben op de controleverklaring van de accountant.
•
Een rechtmatigheidsverantwoording is hetzelfde als een ‘In Control Statement’. Dat klopt niet. Een In Control Statement omvat meer aspecten dan rechtmatigheid.
•
Het college moet alle afwijkingen toelichten. Dat klopt niet. In de rechtmatigheidsverantwoording licht het college alle afwijkingen toe voor zover die leiden tot een overschrijding van de verantwoordingsgrens van 1%. In de paragraaf bedrijfsvoering wordt een toelichting gegeven op alle afwijkingen die uitkomen boven de rapporteringstolerantie (die ook voor de accountantscontrole geldt, namelijk € 500.000). Deze grens dient nog vastgesteld te worden in de geactualiseerde verordening 212.
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze controleverklaring
•
Regels voor begrotingsonrechtmatigheid dienen in de financiële verantwoording te worden vastgelegd.
Rechtmatigheidsverantwoording
•
De accountant geeft een verklaring bij de getrouwheid van de jaarrekening, inclusief de rechtmatigheidsverantwoording die daar onderdeel van uitmaakt.
•
In het verleden telden getrouwheidsfouten ook als rechtmatigheidsfouten. Voor de rechtmatigheidsverantwoording is dit niet meer het geval; daarin worden alleen rechtmatigheidsfouten toegelicht die afwijkingen zijn van het voorwaarden-, begrotings- of M&O-criterium.
Verkiezingen Onze samenwerking Bijlagen
•
De gemeente dient bewust controlewerkzaamheden te doen c.q. beter vast te leggen voor onderbouwing van de rechtmatigheidsverantwoording.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
22II
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheidsverantwoording (3) Inzicht in de status van de voorbereidingen
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze controleverklaring Rechtmatigheidsverantwoording
Regels voor begrotingsonrechtmatigheid dienen in de financiële verantwoording te worden vastgelegd In de verantwoording dienen het college en de raad toe te lichten wat de begrotingsonrechtmatigheden zijn. De commissie BBV adviseert om tussen raad en college af te spreken hoe afwijkingen van de begroting geïnterpreteerd worden in het kader van het uitoefenen van het budgetrecht door de raad. Begrotingsonrechtmatigheden die binnen de beleidskaders van de raad passen, moeten worden opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording (voor zover de verantwoordingsgrens is overschreden), maar worden dan niet nader toegelicht in de rechtmatigheidsverantwoording.
Verkiezingen
Mogelijke inhoud van de paragraaf bedrijfsvoering
Onze samenwerking
De paragraaf Bedrijfsvoering kent geen voorgeschreven wettelijke structuur. Feitelijk kunnen alle onderwerpen met een overkoepelend karakter die de gemeentelijke bedrijfsvoering en organisatie betreffen in deze paragraaf aan de orde komen. Zo kunnen in deze paragraaf onderwerpen als integriteit, innovatie en privacy aan de orde komen. Maar ook de organisatiestructuur, personeelsbeleid, duurzaamheidsbeleid en investeringsbeleid kunnen aan de orde komen. Voorop staat dat de eigenheid van de gemeente en de wens van de raad bepalend is voor de onderwerpen in de paragraaf Bedrijfsvoering.
Bijlagen
Heeft het college al afspraken gemaakt over deze onderwerpen:
Vereiste communicatie op grond van controlestandaarden
Ja De verantwoordingsgrens voor 2022 is bepaald op basis van de totale lasten inclusief toevoegingen aan reserves
De verantwoordingsgrens voor 2022 is vastgesteld door de raad
Het normenkader 2022 is onderhanden of datum vaststelling door de raad is gepland
Onderhanden
De financiële verordening is herzien indien er staat dat de accountant de rechtmatigheid toetst
De financiële verordening bevat op welke wijze wordt omgegaan met begrotingsonrechtmatigheden
Het college en de raad hebben overeenstemming inzake de mate van detail in de paragraaf Bedrijfsvoering
Het interne controleplan van de gemeente bevat een scoping van de processen en balansposten, risicoanalyses per proces en post en controleaanpak
N.v.t.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
23
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overdrachtsdossier voor nieuwe raadsleden Overdrachtsdossier nieuwe raadsleden als basis voor het jaarrekeningproces
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze controleverklaring Rechtmatigheidsverantwoording
Verkiezingen Onze samenwerking Bijlagen
Op woensdag 16 maart zijn de gemeenteraadsverkiezingen geweest. Een tijd waarin nieuwe raadsleden zich inlezen in de gemeentefinanciën en waar snel de behandeling van de jaarrekening op de raadsagenda staat. Op onze website en in een pdf-document (wat is gedeeld met uw griffie) hebben wij een overdrachtsdossier samengesteld waarbij raadsleden (en overige geïnteresseerden) zich kunnen inlezen in de rol van raadsleden in het jaarrekeningproces en de accountantscontrole bij gemeenten.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
24
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze samenwerking In dit hoofdstuk beschrijven we hoe wij hebben samengewerkt met u en uw medewerkers. Daarnaast presenteren wij een overzicht van het aantal uren dat er is gewerkt aan de controle.
08
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
24I
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Onze samenwerking We hebben een constructieve samenwerking ervaren tijdens het controleproces
Vooruitblik
In deze huidige tijd van digitaal samenwerken hebben wij in onderling overleg een goede balans gevonden tussen op afstand en op locatie samenwerken gedurende de jaarrekeningcontrole. Door middel van tweewekelijkse afspraken per sector om de voortgang en de status van het controleproces te bespreken waren de communicatielijnen kort. Dit heeft bijgedragen aan een meer gestructureerd proces. Aangezien we voortdurend streven naar een verbetering van het controleproces en onze dienstverlening, evalueren we dit proces graag op korte termijn.
Onze samenwerking
Onze reflectie op het proces van de jaarrekeningcontrole
Bijlagen
In het controleplan hebben wij met de ambtelijke organisatie de specifieke onderdelen inzichtelijk gemaakt waar verbetering nodig was in het controleproces. We constateren dat de sectoren verschillende punten goed hebben opgepakt, zoals de spendanalyse van de Europese aanbestedingen. Echter, merken we op dat niet alle acties zoals gecommuniceerd in ons controleplan voldoende aandacht hebben gehad of zijn nagekomen. Dit geeft onnodige inefficiënties in de controle; denk bijvoorbeeld aan niet sluitende overzichten en de oplevering van de conceptjaarstukken. Graag willen wij met de ambtelijke organisatie deze punten evalueren en een concreet plan en tijdlijn opstellen om komend jaar wel al deze bekende elementen te kunnen opvolgen om deze efficiency te kunnen bewerkstelligen.
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing
Geen bevindingen te melden rondom onafhankelijkheid Wij hebben onze naleving van externe normen en ons wereldwijde onafhankelijkheidsbeleid met betrekking tot onze dienstverlening in 2021 bewaakt en bevestigen dat wij aan deze onafhankelijkheidsvereisten hebben voldaan en voldoen.
Administratieve last SiSa-regelingen wederom toegenomen in 2021 Eind 2021 en begin 2022 is duidelijk geworden dat ook in 2021 weer sprake is van een grote toename in het aantal SiSa-regelingen dat de gemeente ‘s-Hertogenbosch dient te verantwoorden bij de jaarrekening. Het aantal regelingen is toegenomen van 26 regelingen in 2020 naar 41 regelingen in 2021.
Deze nieuwe regelingen hebben gezorgd voor aanvullende inzet van de ambtelijke organisatie voor het opstellen en documenteren van de specifieke vereisten voor de onderbouwing van de SiSa-regelingen en aanvullende inzet van PwC om deze te controleren.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
25
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
SiSa Wet normering topinkomens Materialiteit Communicatie Verantwoordelijkheden
Bijlagen In de eerste bijlage beschrijven we de uitkomsten van de werkzaamheden ten aanzien van de SiSa-bijlage. Daarna staan we stil bij onze controle van de Wnt-verantwoording. Vervolgens lichten we de materialiteit toe. Tot slot geven we een update over de verplichte communicatie
09
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
26
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
SiSa Geen bevindingen in de SiSa-bijlage
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
SiSa Wet normering topinkomens Materialiteit Communicatie Verantwoordelijkheden
Wij hebben in onze controle specifieke werkzaamheden verricht om een oordeel te kunnen geven over de getrouwheid en rechtmatigheid van de financiële verantwoordingsinformatie in de SiSa-bijlage bij de jaarrekening 2021. In 2021 zijn er veel SiSa-regelingen bijgekomen. Van de 40 huidige regelingen zijn er 14 nieuw ten opzichte van voorgaand jaar. Voor de bevindingen uit onze controle gelden op grond van het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (‘BADO’) zwaardere rapporteringtoleranties dan voor andere onderdelen van de reguliere jaarrekening. De rapporteringstolerantie is per specifieke uitkering: •
€ 12.500 indien de omvangsbasis kleiner dan of gelijk is aan € 125.000;
•
10% indien de omvangsbasis groter dan € 125.000 en kleiner dan of gelijk is aan € 1.000.000;
•
€ 125.000 indien de omvangsbasis groter is dan € 1.000.000.
De rapporteringstolerantie heeft geen consequenties voor de omvang en aard van de controle van specifieke uitkeringen. In de volgende tabel hebben wij onze bevindingen per specifieke uitkering opgenomen.
M&O-beleid Tozo Binnen de gemeente ‘s-Hertogenbosch zijn procedures aanwezig om misbruik en oneigenlijk gebruik te detecteren (met betrekking tot de uitkeringsverstrekkingen Tozo). Wij hebben ten behoeve van onze controle de opzet en het bestaan van de daarin opgenomen beheersingsmaatregelen beoordeeld en hierin geen tekortkomingen gesignaleerd. Voor de afwerking van IB-signalen heeft de gemeente risicogericht de signalen ingedeeld in deelmassa’s, waarbij voor de afwikkeling van IB-signalen is gestart met de signalen die het meest waarschijnlijk voor terugvordering van de uitkering zouden zorgen. De gemeente heeft inmiddels meer dan 900 dossiers afgewerkt en de controle nagenoeg afgerond. Wij hebben uit alle afgehandelde IB-signalen een deelwaarneming getrokken van vijftien dossiers om de werking van de procedure van opvolging van IBsignalen te toetsen. Hierbij hebben wij geen bijzonderheden geconstateerd. We constateren dat de controle nauwgezet is uitgevoerd en waar niet werd voldoen aan de criteria, zijn de verstrekte uitkeringen teruggevorderd of is terugvordering in gang gezet.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
26I
Aanbiedingsbrief
Nr. Regeling/indicator
Naam specifieke uitkering
Onze kernboodschappen
1
JenV A7
Regeling specifieke uitkering tijdelijke ondersteuning toezicht en handhaving
Onze conclusies
2
JenV A12B
Ontwikkelingen 2021
3
FIN B2
Jaarverslag
4
BZK C1
Incidentele bijdrage ondersteuning naleving controle op coronatoegangsbewijzen (SiSa tussen medeoverheden) Regeling specifieke uitkering gemeentelijke hulp gedupeerden toeslagenproblematiek (deel 2) Regeling specifieke uitkering Reductie Energiegebruik
5
BZK C30
Specifieke uitkeringen proeftuinen aardgasvrije wijken 2e ronde
6
BZK C31
7
BZK C32
Regeling vaststelling regels verstrekken eenmalige specifieke uitkering aan gemeenten huisvesting kwetsbare doelgroepen Regeling specifieke uitkering ventilatie in scholen
8
BZK C43
Regeling reductie energiegebruik woningen
9
BZK C56
Regeling huisvesting aandachtsgroepen
Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
10 BZK C62
Regeling specifieke uitkering kwijtschelding gemeentelijke belastingen
11 OCW D1
Regionale meld- en coördinatiecentra voortijdig schoolverlaten
12 OCW D1A
Regionale maatregelen voortijdig schoolverlaten 2016-2021
13 OCW D8
Onderwijsachterstandenbeleid 2019-2022 (OAB)
Communicatie
14 OCW D10
Volwasseneneducatie
Verantwoordelijkheden
15 OCW D11
Regeling specifieke uitkering extra financiële middelen RMC-functie
16 OCW D12
Regeling regionale aanpak voortijdig schoolverlaten 2020–2024
17 OCW D12A
Regeling regionale aanpak voortijdig schoolverlaten 2020–2024
18 OCW D14
Regeling specifieke uitkering inhalen Covid-19-gerelateerde onderwijsvertragingen Subsidieregeling sanering verkeerslawaai
SiSa Wet normering topinkomens Materialiteit
19 IenW23 E3
Fout of onzekerheid
Financiële omvang in euro’s
Toelichting fout/ onzekerheid
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
26II
Financiële omvang in euro’s
Toelichting fout/ onzekerheid
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
Regeling specifieke uitkering aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling Regeling Sportakkoord 2020–2022
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
36 VWS H14B
Regeling specifieke uitkering lokale preventieakkoorden of preventieaanpakken SPUK expertisecentra jeugdhulp
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
37 VWS H16
Regeling Specifieke uitkering ijsbanen en zwembaden
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
38 LNV L5
Regiodeals 3e tranche
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
Aanbiedingsbrief
Nr. Regeling/indicator
Naam specifieke uitkering
Onze kernboodschappen
20 IenW E20
Regeling stimulering verkeersmaatregelen 2020-2021
21 IenW E38
23 IenW E53
Tijdelijke stimuleringsregeling veilig, doelmatig en duurzaam gebruik verkeersinfrastructuur Tijdelijke impulsregeling klimaatadaptatie 2021–2027 (SiSa tussen medeoverheden) Regeling specifieke uitkering Schone Lucht Akkoord
24 IenW E78
Programma A2 Deil-Vught - Quick win projecten
25 EZK F1
Regeling aankoop woningen onder een hoogspanningsverbinding
26 EZK F9
Regeling specifieke uitkering Extern Advies Warmtetransitie
27 SZW G2
31 VWS H1
Gebundelde uitkering op grond van artikel 69 Participatiewet_gemeentedeel 2021 Besluit bijstandverlening zelfstandigen 2004 (uitsluitend kapitaalverstrekking)_gemeentedeel 2021 Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers en de Tijdelijke regeling overbruggingsregeling (Tozo) _gemeentedeel 2021 Kwijtschelden publieke schulden SZW-domein hersteloperatie kinderopvangtoeslagaffaire Ministeriële regeling heroïnebehandeling
32 VWS H4
Regeling specifieke uitkering stimulering sport
Communicatie
33 VWS H7
Verantwoordelijkheden
34 VWS H8
Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag
22 IenW E44B
Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
SiSa Wet normering topinkomens Materialiteit
28 SZW G3 29 SZW G4 30 SZW G12
35 VWS H12
Fout of onzekerheid
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
26III
Aanbiedingsbrief
Nr. Regeling/indicator
Naam specifieke uitkering
Onze kernboodschappen
39 LNV L5B
Regiodeals 3e tranche (SiSa tussen medeoverheden)
Onze conclusies
40 LNV L7B
Ontwikkelingen 2021
41 PNB E27B
Regeling specifieke uitkering IBP-Vitaal Platteland (SiSa tussen medeoverheden) Brede doeluitkering verkeer en vervoer (SiSa tussen medeoverheden)
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
SiSa Wet normering topinkomens Materialiteit Communicatie Verantwoordelijkheden
De strekking van de verklaring bij de jaarrekening (inclusief de SiSa-bijlage) is goedkeurend inzake de getrouwheid en rechtmatigheid.
Fout of onzekerheid
Financiële omvang in euro’s
Toelichting fout/ onzekerheid
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
N.v.t.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
27
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Wet normering topinkomens De bezoldiging van uw topfunctionarissen is juist verantwoord in de WNT-bijlage
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
SiSa
Geen controlebevindingen in de WNT-verantwoording 2021
De WNT is in 2021 beperkt gewijzigd
Als onderdeel van onze controle hebben wij de nalevering van de Wet Normering Topinkomens (WNT) gecontroleerd. Uit onze controle blijken geen bevindingen. Op grond van de wet zijn de griffier en de gemeentesecretaris aangewezen als topfunctionaris. Hun bezoldiging is juist en volledig verantwoord in de bijlage WNT in uw jaarstukken.
In 2021 is er voor de WNT weinig gewijzigd ten opzichte van 2020. Wel zijn de bedragen geïndexeerd op basis van de loonontwikkeling in de sector overheid. De wettelijke maximale bezoldiging voor topfunctionarissen is aangepast van € 201.000 in 2020 naar € 209.000 in 2021.
Wilt u meer weten over de WNT? Kijkt u dan op: https://www.topinkomens.nl Bijlage Wet normering topinkomens (WNT) U heeft twee topfunctionarissen verantwoord in de jaarrekening 2021.
De aandachtspunten voor de WNT-verantwoording 2021 uitgelicht Daarnaast waren de volgende aandachtspunten mogelijk relevant voor de WNT-verantwoording 2021 van de gemeente ‘s-Hertogenbosch: •
Als één van de topfunctionarissen ook nog een bezoldiging op andere gronden dan de topfunctie krijgt, dan had er mogelijk een extra overzicht in de WNT-verantwoording opgenomen moeten worden. Voor de gemeente ‘sHertogenbosch is dit niet van toepassing gebleken.
•
Als de gemeente niet-topfunctionarissen in dienstbetrekking zou hebben die in 2021 méér bezoldiging ontvingen dan hun deeltijdfactor x € 209.000, dan had deze (op functie) als ‘overige functionarissen’ in de WNT-verantwoording opgenomen moeten worden. Voor de gemeente ‘s-Hertogenbosch is dit niet van toepassing gebleken.
Wet normering topinkomens Materialiteit
De twee topfunctionarissen zijn beiden in loondienst.
Communicatie Verantwoordelijkheden
U heeft in 2021 geen ontslagvergoedingen boven de WNT-grens uitgekeerd.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
28
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Materialiteit De materialiteit is gedurende de controle toegenomen
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
SiSa Wet normering topinkomens Materialiteit Communicatie Verantwoordelijkheden
De gehanteerde materialiteit is € 9,5 miljoen De reikwijdte van onze controle wordt beïnvloed door het toepassen van materialiteit. Het begrip ‘materieel’ wordt toegelicht in de paragraaf ‘Onze verantwoordelijkheden voor de controle van de jaarrekening’ in onze controleverklaring. Afwijkingen worden als materieel beschouwd wanneer redelijkerwijs kan worden verwacht dat ze, elk afzonderlijk of in totaal, gevolgen kunnen hebben voor de economische beslissingen die gebruikers op grond van de jaarrekening nemen. In het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (BADO) zijn de goedkeuringstoleranties bepaald die de accountant ten behoeve van de oordeelsvorming over de jaarrekening van de gemeente hanteert. De grondslag voor het bepalen van deze toleranties betreft de totale werkelijke kosten van de gemeente, inclusief de toevoegingen aan de bestemmingsreserves. Materialiteit bepaalt de aard, timing en omvang van onze controlewerkzaamheden en het effect van vastgestelde afwijkingen op onze verklaring. In ons controleplan hebben wij een materialiteit vastgesteld van € 8 miljoen. De materialiteit wordt echter geactualiseerd op basis van de feitelijke financiële gegevens en wijzigingen in uw organisatie en omgeving gedurende het hele jaar.
Aangezien de werkelijke lasten, inclusief dotaties aan de bestemmingsreserves, hoger zijn dan in de programmabegroting op basis waarvan wij onze initiële materialiteit hebben berekend, heeft er op basis van de wettelijke uitgangspunten een verhoging plaatsgevonden naar € 9,5 miljoen.
Ontwikkeling van de materialiteit €30.000.000 €25.000.000 €20.000.000 €15.000.000 €10.000.000 €5.000.000 €Begroting Fouten
Figuur ontwikkeling van de materialiteit
Jaarrekening Onzekerheden
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
29
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Communicatie Update over onze communicatie met u
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag
Vereiste communicatie op grond van controlestandaarden
Controleplan
Rapportage interimbevindingen
Accountantsverslag
Jaarrekening Mededeling over de verantwoordelijkheden van de accountant
Bevestiging van de onafhankelijkheid van PwC
De zaken die zijn aangemerkt als kernpunten van de controle
Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking
Eventuele significante tekortkomingen in de interne controle
Bijlagen
Eventuele ontdekte of vermoede fraude
SiSa
Niet naleven van wet- en regelgeving
Wet normering topinkomens
Schriftelijke bevestigingen gevraagd van het management
Alle zaken die van invloed zijn op de vorm en inhoud van de controleverklaring.
Communicatie
Standpunt van de accountant over belangrijke kwalitatieve aspecten van de verslaggeving door het college
Verantwoordelijkheden
Rapporteren over significante moeilijkheden, aangelegenheden en overige zaken die van belang zijn voor het toezicht op het financiële verslaggevingsproces
Niet-gecorrigeerde afwijkingen
Significante aangelegenheden die naar voren komen tijdens de controle in verband met verbonden partijen van de gemeente
Materialiteit
Beschrijving van de reikwijdte en timing van de controle, waaronder significante risico’s
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
30
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Verantwoordelijkheden (1) Overzicht van verantwoordelijkheden van college en raad met betrekking tot fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing
De verantwoordelijkheden het college bestaan uit: • •
Vooruitblik • Onze samenwerking Bijlagen
SiSa
• •
Wet normering topinkomens Materialiteit • Communicatie Verantwoordelijkheden
het identificeren en monitoren van de wet- en regelgeving die van toepassing is op de gemeente en zorgen voor volledigheid ervan; het uitvoeren van een risicobeoordeling die expliciet het risico op fraude omvat, door een analyse van prikkels en druk, kansen, en gedrag en rationalisatie, en het risico van niet-naleving van wet- en regelgeving; het opstellen en uitvoeren van programma’s en beheersingsmaatregelen ter preventie, ontmoediging en opsporing van fraude (fraudebestrijdingsprogramma’s) en niet-naleving van wet- en regelgeving; het waarborgen dat de cultuur en de omgeving van de gemeente integer zijn en ethisch gedrag bevorderen; ervoor zorgen dat de activiteiten van de gemeente worden uitgevoerd conform de bepalingen van wet- en regelgeving, inclusief het voldoen aan de wet- en regelgeving waarin de vaststelling van de bedragen en de toelichtingen in de jaarrekening wordt geregeld; het onderzoeken van iedere vermeende of vermoede misstand die onder de aandacht van het management wordt gebracht.
De verantwoordelijkheden van degenen die zijn belast met toezicht (de gemeenteraad) bestaan uit: • •
•
• •
het versterken van een cultuur van integriteit en ethisch gedrag door middel van actief toezicht; het beoordelen van de vaststelling van frauderisico’s door het management en niet-naleving van wet- en regelgeving, het nemen van passende maatregelen en het zorgen voor een juiste tone at the top; het waarborgen dat het seniormanagement en raad en college passende maatregelen nemen om fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving te ontmoedigen en te voorkomen, voor een betere bescherming van investeerders, medewerkers en andere belanghebbenden; het onderzoeken van iedere vermeende of vermoede misstand die onder de aandacht van de gemeenteraad wordt gebracht; het aannemen van een kritische houding ten opzichte van het college op het gebied van niet-gebruikelijke transacties met verbonden partijen en tussen ondernemingen binnen de groep.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
30I
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Verantwoordelijkheden (2) Overzicht van verantwoordelijkheden van ons als accountant met betrekking tot fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing
De verantwoordelijkheid van de accountant bestaat uit: •
•
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
•
SiSa Wet normering topinkomens Materialiteit Communicatie Verantwoordelijkheden
• •
het plannen en uitvoeren van de controle om een redelijke zekerheid te krijgen dat de jaarrekening geen afwijkingen van materieel belang bevat, hetzij door fraude of door fouten; het beoordelen of de programma’s en de interne beheersingsmaatregelen van de gemeente, waarmee geïdentificeerde risico’s van materiële fouten als gevolg van fraude en van niet-naleving van wet- en regelgeving worden aangepakt, op de juiste wijze zijn opgezet en worden uitgevoerd; het evalueren van het proces dat het management hanteert voor het beoordelen van de doeltreffendheid van de programma’s en interne beheersingsmaatregelen in verband met fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving; het evalueren van iedere fraude door het seniormanagement en het effect op de beheersingsomgeving; het adequaat reageren op tijdens de controle geconstateerde (vermoede) fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving.
In de context van onze controle van de jaarrekening zijn onze doelstellingen met betrekking tot fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving als volgt: •
•
•
•
het vaststellen en beoordelen van het risico van materiële onjuistheden in de jaarrekening als gevolg van fraude en als gevolg van niet-naleving van weten regelgeving; het verkrijgen van voldoende geschikte controle-informatie met betrekking tot de beoordeelde risico’s van materiële onjuistheden als gevolg van fraude, door een gepaste controleaanpak te ontwerpen en te implementeren; het verkrijgen van voldoende geschikte controle-informatie met betrekking tot de naleving van de bepalingen van die wet- en regelgeving waarvan algemeen wordt erkend dat ze directe gevolgen hebben voor de bepaling van materiële bedragen en toelichtingen in de jaarrekening; en het adequaat reageren op tijdens de controle geconstateerde (vermoede) fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving.