Accountantsverslag 2021 - Hertogenbosch final
Tekst van het document
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
0I
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Accountantsverslag 2021
Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening
Gemeente ‘s-Hertogenbosch
Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. 20 mei 2022
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
1
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Aanbiedingsbrief Gemeente ‘s-Hertogenbosch T.a.v. de raad en het college van burgemeester en wethouders Wolvenhoek 1 5211 EE ‘s-HERTOGENBOSCH
Jaarverslag 20 mei 2022 Jaarrekening Referentie: 6ZW6YJYVAWQR-387794873-108 Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Geachte leden van de raad en het college, Hierbij bieden wij u ons accountantsverslag aan dat wij hebben opgesteld in het kader van onze opdracht om de jaarrekening 2021 (de ‘jaarrekening’) van gemeente ‘s-Hertogenbosch te controleren. We hebben de controle uitgevoerd in overeenstemming met onze opdrachtbrief van 20 juli 2021.
Wij bedanken u en uw medewerkers voor de medewerking tijdens onze controle.
Ons accountantsverslag gaat in op de belangrijkste bevindingen uit onze controle van uw jaarrekening en is met uw ambtelijke organisatie besproken op 12 april 2022 en met uw wethouder met portefeuille financiën op 22 april 2022.
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V.
Wij hebben de inhoud van dit verslag besproken tijdens de raadsvergadering ‘informeren en ontmoeten’ op 16 mei 2022. Heeft u in de tussentijd nog vragen, neem dan gerust contact met ons op.
Hoogachtend, Dit document is elektronisch ondertekend door:
Dorus van Boxtel []
drs. T.A.G. van Boxtel RA senior director
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V., Boschdijktunnel 10, 5611 AG, Postbus 6365, 5600 HJ Eindhoven, www.pwc.nl T: +31 (0) 88 792 00 20, F: +31 (0) 88 792 96 40, www.pwc.nl ‘PwC’ is het merk waaronder PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. (KvK 34180285), PricewaterhouseCoopers Belastingadviseurs N.V. (KvK 34180284), PricewaterhouseCoopers Advisory N.V. (KvK 34180287), PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. (KvK 51414406), PricewaterhouseCoopers Pensions, Actuarial & Insurance Services B.V. (KvK 54226368), PricewaterhouseCoopers B.V. (KvK 34180289) en andere vennootschappen handelen en di ensten verlenen. Op deze diensten zijn algemene voorwaarden van toepassing, waarin onder meer aansprakelijkheidsvoorwaarden zijn opgenomen. Op leveringen aan deze vennootschappen zijn algemene inkoopvoorwaarden van toepassing. Op www.pwc.nl treft u meer informatie over deze vennootschappen, waaronder deze algemene (inkoop)voorwaarden die ook zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel te Amsterdam.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
2
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze kernboodschappen In dit hoofdstuk hebben we onze kernboodschappen samengevat.
01
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
2I
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Onze conclusies
Onze kernboodschappen in één oogopslag
Bevindingen • Op het gebied van onrechtmatige Europese
Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Dit rapport is opgesteld uitsluitend voor gebruik door de raad en het college van burgemeester en wethouders van gemeente ‘s-Hertogenbosch. Op dit rapport kan niet door derden worden gesteund aangezien derden niet op de hoogte zijn van het doel van de werkzaamheden en de resultaten onjuist kunnen interpreteren. Wij aanvaarden geen aansprakelijkheid, zorgplicht en/of verantwoordelijkheid jegens andere partijen dan gemeente ‘sHertogenbosch.
Wij hebben onze controle van de jaarrekeningcontrole 2021 van gemeente ‘s-Hertogenbosch afgerond en een goedkeurende controleverklaring op de aspecten getrouwheid en rechtmatigheid verstrekt. We hebben geen indicaties van fraude en/of niet-naleving van wet- en regelgeving geconstateerd.
Ontwikkelingen 2021
•
• Onze conclusies
Bevindingen
Ruimtelijk domein: de financiële positie is verbeterd als gevolg van gunstige grondverkopen en marktontwikkelingen (realisatie 2021: €33 miljoen). Het risicoprofiel van de grondexploitaties op langere termijn is stabiel, waarbij projectgerelateerde risico’s zijn opgenomen in algemene reserve grondbedrijf voor OntwikkeControle €39,8 miljoen. De parameters voor de waardering van lingen 2021 gemeente de grondexploitaties zijn behoudend ingeschat. 's-Hertogenbosch Sociaal domein: De contractvormen van jeugdzorg zijn gewijzigd waardoor de afrekeningsmethodiek is aangepast, naar verwachting zijn de definitieve afrekening en verantwoording begin mei 2022 gereed. De centrumregeling is een belangrijk dossier om tot Onze voldoende controle-informatie te komen. samenwerking en Jaarverslag Interne beheersing: Eind 2021 is voor een nieuw pakket vooruitblik voor de financiële administratie gekozen. Dit is een majeur project met een grote impact op de ambtelijke organisatie en de financiële functie.
Onze samenwerking en vooruitblik • •
Een constructieve en hybride samenwerking om de controle effectief te laten verlopen. De rechtmatigheidsverantwoording is effectief vanaf 2022. De gemeente heeft met de proefverantwoording in 2021 belangrijke stappen laten zien in de voorbereiding om tot een verantwoording in 2022 te komen.
aanbestedingen hebben we een bevinding van € 4 is geconstateerd. Ten aanzien van de prestatielevering in het sociaal domein hebben we een onzekerheid geconstateerd van €5,3 miljoen Er zijn geen onrechtmatigheden in het kader van begrotingsrechtmatigheid geconstateerd.
Observaties jaarrekening •
Observaties jaarrekening
•
•
•
Financiële positie gemeente is versterkt door een positief resultaat voor mutatie reserve van € 44,9 miljoen, na mutaties € 6,9 miljoen (begroot was resultaat voor mutatie reserve -/- € 19,7 miljoen, na mutaties € 0). De kengetallen laten een stabiele financiële positie zien op basis van een sluitende exploitatieruimte. Onvoorziene omstandigheden en risico’s kunnen op korte termijn uit de reserves opgevangen worden. Schatting van het college zijn gebaseerd op passende bewijsstukken en goed uitgebalanceerde overwegingen. Geen onrechtmatigheden geconstateerd in relatie tot Covid-19.
Jaarverslag •
De kwaliteit van uw jaarverslag is goed en geeft door de inleiding en financiële hoofdlijnen een duidelijk beeld van de financiële realisatie over 2021.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
3
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze conclusies In dit hoofdstuk wordt uitleg gegeven over ons oordeel bij de jaarrekening. Hierin lichten we de geconstateerde fouten en onzekerheden voor de aspecten getrouwheid en rechtmatigheid toe.
02
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
3I
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze conclusies Ons oordeel bij uw jaarstukken 2021 is goedkeurend voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid Uw jaarrekening geeft een getrouw beeld Wij hebben onze accountantscontrole van de jaarrekening 2021 van gemeente ‘s-Hertogenbosch nog niet afgerond. Wij hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt op het aspect getrouwheid en financiële rechtmatigheid, onder voorbehoud dat de jaarrekening ongewijzigd wordt vastgesteld door de raad. Fouten en onzekerheden geconstateerd in relatie tot getrouwheid In totaliteit hebben we vier controleverschillen geconstateerd in relatie tot getrouwheid, waarvan er vier zijn gecorrigeerd. De overzichten van deze fouten en onzekerheden inzake getrouwheid worden hier getoond. De totale rechtmatigheidsfout is € 4 miljoen
respectievelijk neer op € 4 miljoen en €5,3 miljoen (2020: € 1,3 miljoen en € 4,2 miljoen). Afwijkingen van rechtmatigheidscriteria zijn veelal niet te corrigeren. Het detailoverzicht van fouten en onzekerheden inzake rechtmatigheid wordt hier getoond. Overige informatie in uw jaarverslag is consistent met uw jaarrekening Als accountants zijn wij ervoor verantwoordelijk dat wij in onze controleverklaring verslag uitbrengen over de overige informatie die in het jaarverslag is opgenomen. De overige informatie omvat uw jaarverslag, programmaverslag, de paragrafen en de bijlagen. Wij hebben geen materiële inconsistenties, materiële onjuistheden en/of omissies opgemerkt in de informatie die op grond van het BBV (Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten) moet worden verstrekt.
Het totaal van de rechtmatigheidsfouten en –onzekerheden komen
Getrouwheid Oordeel:
Rechtmatigheid
Goedkeurend
Oordeel:
30.000
30.000
20.000
20.000
10.000
10.000
-
Goedkeurend
Fouten
◼ = absoluut bedrag fouten of onzekerheden x €1.000
Onzekerheden ◼ = door u vastgestelde goedkeuringstolerantie x €1.000
Fouten
Onzekerheden
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
3III
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overzicht van ongecorrigeerde fouten en onzekerheden inzake getrouwheid
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening
Er zijn geen ongecorrigeerde fouten geconstateerd in relatie tot getrouwheid, boven de gestelde rapporteringstolerantie van € 500.000. Wel zijn onzekerheden opgenomen inzake de prestatielevering Sociaal Domein. Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college.
Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking
Fouten (€)
Onzekerheden (€)
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost
1
Onzekerheden uit prestatielevering Sociaal domein: zintuigelijk gehandicapten, LTA en niet gecontracteerde zorg
Lasten Sociaal Domein
5.300.000
Totaal
5.300.000
Bijlagen
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
3IV
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overzicht van fouten en onzekerheden inzake rechtmatigheid
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening
De volgende geconstateerde afwijkingen betreffen de geconstateerde fouten en onzekerheden in relatie tot rechtmatigheid, boven de gestelde rapporteringstolerantie van €500.000. Afwijkingen in relatie tot rechtmatigheid zijn niet te corrigeren. Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college.
Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost
Fouten (€)
Niet voldaan aan de Europese aanbestedingsrichtlijnen
Europese aanbestedingen
4.000.763
Onzekerheden uit prestatielevering Sociaal domein: zintuigelijk gehandicapten, LTA en niet gecontracteerde zorg
Lasten Sociaal Domein
Onzekerheden (€)
Bijlagen 1
2
Totaal
5.300.000
4.000.763
5.300.000
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
4
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Ontwikkelingen 2021
Ruimtelijk domein
In dit hoofdstuk beschrijven we relevante ontwikkelingen voor het ruimtelijke domein, het sociaal domein en lichten we specifieke dossiers toe.
Sociaal domein Specifieke dossiers Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
04
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
5
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Ruimtelijk domein
Onze conclusies
De grond- en vastgoedmarkt is behoorlijk in beweging
Ontwikkelingen 2021
Het risicoprofiel van de grondexploitaties is stabiel
Vinkelse Slagen en De Rietvelden.
In 2021 is een positief bedrijfsresultaat grondbedrijf gehaald van € 33 miljoen (begroot in de MARAP € 31 miljoen). Dit positieve resultaat wordt met name behaald door een vrijval van de verliesvoorzieningen van per saldo € 11,6 miljoen en een winstneming van € 22,4 miljoen (waarvan € 14,4 miljoen komt uit de Groote Wielen). De projectgerelateerde risico’s zijn conform de stand algemene reserve grondbedrijf ultimo 2021 € 39,8 miljoen (2020: € 35,2 miljoen).
Daarnaast is het project Willemspoort nu een winst geprognotiseerd op eindwaarde, waar voorheen een verlies werd voorzien. Bij dit laatste project ontstaat dit met name doordat de actuele inbrengwaarde van het zuidelijk deel, nadat het noordelijk deel nagenoeg is afgerond, hoger uitvalt dan initieel begroot.
In 2021 heeft de gemeente zes bouwgronden in exploitatie afgesloten en geen nieuwe projecten geopend. Dit resulteert in 27 actieve projecten per 31 december 2021 (2020: 33). In de exploitaties was in 2021 € 35,5 miljoen kosten ingerekend waarvan € 21,4 miljoen is gerealiseerd (verschil: € 14 miljoen). Dit betreft veelal uitstel van investeringen voor het woonrijp maken en uitstel van het bouwrijp maken naar 2022. Daarnaast was € 35 miljoen geraamd aan opbrengsten, hiervan is € 32,8 miljoen gerealiseerd (verschil: € 2,3 miljoen). Ondanks het lagere aantal verkochte woningbouwbouwkavels, is door de sterk stijgende VON-prijzen en de daaraan gekoppelde grondprijzen de impact op de gerealiseerde verkoopopbrengst geringer. De verkoopopbrengst van de bedrijventerreinen blijft wel achter bij de ramingen doordat minder bedrijfskavels zijn verkocht (doorschuif naar 2022).
De BBV schrijft voor dat in sommige situaties, eerder dan bij het afsluiten van grondexploitaties, tussentijds winst genomen moet worden op basis van de Percentage-Of-Completion methode. De ambtelijke organisatie heeft sinds 2021 een ondergrens van € 25.000 ingerekend om terugboekingen in winstneming bij geringe bedragen door actualisaties in de projecten te voorkomen. Wij kunnen ons vinden in het toepassen van deze ondergrens.
Ruimtelijk domein Sociaal domein Specifieke dossiers Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Tussentijdse winstneming 2021 verwerkt conform BBV uitgangspunten
Ontwikkeling risicoprofiel grondexploitaties 45 2021
40
2020
35 30 25 20
15
De verliesvoorziening is sterk verbeterd in 2021
10 5
De verliesvoorziening wordt gevormd voor grondexploitaties waar een tekort wordt verwacht op de eindwaarde. Per jaareinde is de voorziening € 18,4 miljoen (2020: € 30 miljoen). De sterke daling van € 11,6 miljoen ontstaat door positieve bijstellingen in de projecten Pelgrimsche Hoeve,
0 Prognose resultaat
Figuur 1 Risicoprofiel grondexploitaties
Risico's
Verliesvoorziening
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
5I
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Ruimtelijk domein
Onze conclusies
Ontwikkeling modelmatige aanpak bedrijventerreinen
termijn op marktwaarde worden ingerekend.
In 2021 heeft de gemeente de modelmatige aanpak voor de uitgifte van de bedrijventerreinen geactualiseerd. Hierbij werd initieel uitgegaan van een gemiddelde gronduitgifte van 1,5 hectare per jaar en één keer in de drie jaar een grote uitgifte van 3,0 hectare. De grondvoorraad die niet binnen de exploitatieperiode kon worden uitgegeven, werd op het einde van de exploitatie gewaardeerd tegen een waarde van het ‘in ruste’ zijn van deze kavels.
Project Heesch West wordt in 2022 in exploitatie gebracht
Ontwikkelingen 2021
Ruimtelijk domein Sociaal domein Specifieke dossiers Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing
Vooruitblik Onze samenwerking
De gunstige marktontwikkelingen zorgen ervoor dat de afgelopen vier jaar gemiddeld circa zeven hectare bedrijventerrein per jaar is uitgegeven. Op basis van de huidige ontwikkelingen heeft de gemeente besloten om de modelmatige aanpak te actualiseren gedurende 2021. Een aanzienlijk deel van de bedrijventerreinen is in de komende tien jaar op basis van actuele inzichten tegen realistische fasering en marktconforme marktprijzen opgenomen in de grondexploitaties. Alleen in het project de Groote Vliet (8,6 hectare) en Ertveld Zuid (1,1 hectare) zijn gronden ‘in ruste’ nog opgenomen. Waarbij eind 2020 nog 18 hectare in ruste was ingerekend, is dit in 2021 gereduceerd tot 9,7 hectare.
Bijlagen Deze ontwikkeling in het modelmatige aanpak is een actualisatie van een significante schatting. Het is kort toegelicht in de paragraaf grondbedrijf in de jaarrekening. Echter, wij willen uw aandacht op deze actualisatie vestigen. In voorgaande jaren hebben we de modelmatige aanpak als een voorzichtige schattingsmethodiek aangemerkt. Wij onderschrijven de ontwikkeling die de gemeente in 2021 heeft gemaakt om de bedrijventerreinen tegen werkelijke verwachtingen en grondprijzen in te rekenen. Wij kunnen instemmen met de actualisatie van het model en de ontwikkeling dat gronden met directe geïnteresseerde partijen of reserveringen op korte
Het bestemmingsplan Heesch West is begin 2022 vastgesteld door de gemeenteraden van Bernheze, ’s-Hertogenbosch en Oss. Dit bestemmingsplan vormt de basis voor de actualisatie van de voorliggende grondexploitatie Heesch West 2022 als basis voor de waardering van de verliesvoorziening. Met name de ontsluiting, verkeersafwikkeling en groeninrichting/-compensatie zijn gewijzigd en verder uitgewerkt ten opzichte van de vorige plannen en ramingen. Hiermee wordt mede tegemoetgekomen aan de ingediende zienswijzen die tegen het ontwerp bestemmingsplan zijn ingediend. De grondexploitatie Heesch-West is twee keer geactualiseerd in 2021, per oktober en per jaareinde. Hiermee volgt de exploitatie de reguliere P&Ccyclus van de gemeente 's-Hertogenbosch. Aanvullend worden deze actualisaties ook voorgelegd bij het bestuur van de GR. In 2021 is de schatting van de nog te maken kosten gestegen met € 16 miljoen door de ingediende zienswijzen op het plan. Ook de te realiseren grondopbrengsten zijn gestegen door de hogere verwachte uitgifteprijzen. Op basis van deze ontwikkelingen blijft het verwachte verlies van € 43,7 miljoen (eindwaarde) in lijn met 2020 nog steeds actueel. Het aandeel van gemeente ‘s-Hertogenbosch in het project is 58%. De gemeente heeft daarvoor een ongewijzigde voorziening van € 25,3 miljoen opgenomen.
Wij stemmen in met de actualisatie van de onderliggende grondexploitatie berekening.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
5II
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig ingeschat
Ontwikkelingen 2021
Ruimtelijk domein Sociaal domein
De waardering van uw grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van schattingen. Om inzicht te krijgen in de financiële risico’s stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin een schatting is opgenomen van de te maken kosten en opbrengsten. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. Wij hebben de gehanteerde uitgangspunten en parameters beoordeeld. De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig ingeschat.
Specifieke dossiers Jaarverslag
Waarde
Oordeel
Schatting
Opmerkingen 2021
2020
0,50%
0,50%
Interne beheersing
De gehanteerde rekenrente
Dit percentage is gekoppeld aan de feitelijk betaalde rente voor financiering en het resultaat van een berekening die we hebben gecontroleerd.
Vooruitblik
De kostenstijging
2%
2%
Op basis van historische cijfers komt het gemiddelde langjarige kostenstijgingspercentage op 2% uit. De 2% sluit aan met onze verwachting binnen de sector. Het blijft belangrijk om de verwachte kostenstijgingen te monitoren en jaarlijks te actualiseren.
De opbrengstenstijging
0%
0%
De grondprijzen, ingerekend in de grondexploitaties, zijn marktconform en ingerekend op marktwaarde. Op basis van de ontwikkelingen op de woning- en vastgoedmarkt, wordt op basis van voorzichtigheid in principe geen rekening gehouden met toekomstige opbrengstenstijging. Dit merken wij als voorzichtig aan zoals in voorgaande jaren. De gemeente heeft nog enkele bedrijventerreinen ‘in ruste’ staan, maar significant minder dan voorgaande jaren (2021: 9,7 hectare, 2020: 18 hectare). De grondprijzen zijn lager ingerekend dan de marktwaarden van deze gronden. Dit gezien de langere fasering en uitgiftetermijn van de gronden. Gezien het verschil in waardering, maar ook een significant lagere positie, zijn wij akkoord met deze inschatting.
Jaarrekening
Onze samenwerking Bijlagen
2021
2020
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
5III
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig ingeschat
Ontwikkelingen 2021 Oordeel
Ruimtelijk domein Schatting
2021
Sociaal domein Specifieke dossiers
Interne beheersing
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
2020
Gehanteerde programmering
De programmering wordt in de controle van de grondexploitaties gecontroleerd. In paragraaf ‘3.11.3 –Programma’ in de jaarrekening wordt de programmering door de gemeente in detail weergegeven. Wij kunnen ons vinden in het ingerekende programma.
Verkoopprijzen
De verkoopprijzen zijn vastgesteld in kaders door de raad per exploitatie. Het is de gemeente toegestaan om een beperkte afwijking van deze prijzen te hanteren, afhankelijk van bepaalde variabelen zoals is vastgelegd in de nota grondbeleid 2018.
Jaarverslag Jaarrekening
Opmerkingen
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
6
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Ruimtelijk domein Sociaal domein Specifieke dossiers Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Sociaal domein Totale lasten sociaal domein nemen toe; risico-inschatting uitgewerkt in het weerstandsvermogen Op basis van het overzicht van de lasten sociaal domein is een toename zichtbaar van 2020 naar 2021 (uitgezonderd Beschermd wonen). De totale lasten 2021 komen lager uit dan begroot door lagere lasten beschermd wonen en zorg in natura (ZIN). Dit heeft voornamelijk als oorzaak dat meer inwoners dan verwacht zijn overgaan naar de Wet langdurige zorg (Wlz), met financiering via de zorgverzekeraars. Daardoor zijn bij de gemeente minder zorgaanvragen binnengekomen (voordeel € 3 miljoen). Ook heeft het Rijk in 2021 besloten niet te vergoeden op basis van een landelijk normbedrag per cliënt, maar op basis van werkelijke kostprijzen (voordeel € 4,3 miljoen).
Realisatie lasten sociaal domein lager dan begroot De realisatie van de lasten in het sociaal domein laat zien dat met name op het onderdeel beschermd wonen lagere lasten zijn gerealiseerd ten opzichte van de begroting dit door een andere kostenstructuur en overgang van cliënten naar de WLZ. Bij het onderdeel Jeugdzorg ZIN is aan de andere kant een toename zichtbaar ten opzichte van de begroting . Realisatie Begroting Realisatie Sociaal Domein 2021 2021 2020 (x €1.000) (x €1.000) (x €1.000) Jeugdzorg ZIN
€ 39.094
€ 37.314
€35.449
Jeugdzorg pgb
€ 842
€ 902
€1.310
Wmo ZIN
€ 41.984
€ 41.073
€ 37.516
Wmo pgb
€ 1.675
€ 2.662
€ 2.452
Beschermd wonen ZIN
€ 28.628
€ 36.896
€37.274
Beschermd wonen pgb
€ 738
€ 1.750
€1.839
€ 112.961
€ 120.597
€ 115.840
Borgen van de prestatielevering bij nieuwe contractvormen WMO ZIN In 2021 hebben contractwijzigingen plaatsgevonden bij WMO Zorg In Natura. De contractwijzigingen hebben impact op de onderliggende processen zoals de controle op de prestatieleveringen. Zo was bijvoorbeeld voor de controle van de prestatielevering van het regiotaxivervoer initieel geen onderbouwing aanwezig. Op basis van de prestatielevering van de factuur wordt dit opgelost. Wij adviseren bij wijziging of nieuwe contractvormen vooraf te analyseren welke documentatie of werkzaamheden nodig zijn om zichtbare prestatielevering aan te kunnen tonen. De ambtelijke organisatie dient bij gewijzigde contracten het proces te analyseren om te blijven voldoen aan de documentatie van onder andere de prestatielevering.
Totaal Figuur 2 Overzicht lasten Sociaal Domein
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
6I
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Ruimtelijk domein Sociaal domein Specifieke dossiers Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Sociaal domein Uitkomsten rapportage SVB laat mede door aanvullende werkzaamheden op prestatielevering geen te rapporteren onzekerheid in de PGB verantwoording zien. Voor alle cliënten die een pgb ontvangen, worden door de gemeente beschikkingen verstrekt aan de cliënt. De Sociale Verzekeringsbank (SVB) verzorgt het administratieproces en legt daarvoor verantwoording af, maar controleert niet of de prestatie is geleverd voor gedeclareerde zorgkosten. Ten aanzien van de pgb-bestedingen Jeugdzorg en Wmo constateren we dat de externe accountant van de SVB diverse bevindingen heeft geconstateerd ten aanzien van rechtmatigheid. De gemeente heeft om prestatielevering vast te stellen aanvullende werkzaamheden uitgevoerd. De resterende onzekerheid komt voort uit de rapportage van de SVB en de gemeente kan deze onzekerheden niet verder beperken, maar is voor 2021 onder de rapportagetolerantie en hoeven wij derhalve niet te rapporteren. Wijzigingen in contracten zorgen voor nieuwe verantwoording van de Centrumregeling Jeugd Brabant Noord Oost Wij hebben zekerheid verkregen van de controle van de regioverantwoordingen Jeugd voor Noordoost-Brabant en WMO voor de regio Meierij. Gemeente ‘s-Hertogenbosch fungeert als centrumgemeente. In de jaarrekeningcontrole van de gemeente ‘s-Hertogenbosch gebruiken wij de verklaringen en verantwoordingen zoals gecontroleerd in regioverband.
De contracten inzake Jeugd zijn in 2021 aangepast, waarbij een P*Q-systematiek op basis van gemiddelde tarieven wordt gehanteerd. Op basis van de uitvraag van de zorgaanbieders is een aanvullende controle op de rechtmatigheid van de beschikkingen en aansluiting met het contract uitgevoerd. Wij komen tot de conclusie dat de rechtmatigheid en prestatielevering van zorg is aangetoond.
Uit regioverantwoording Wmo komt een onzekerheid ten aanzien van de zintuigelijk gehandicapten naar voren Uit de regioverantwoording Wmo Meierij komt een onzekerheid naar voren inzake de prestatielevering voor het onderdeel zintuigelijk gehandicapten van €399.000. Voor de andere onderdelen in de regioverantwoording Wmo Meierij is voor de prestatielevering van de zorg voldoende zekerheid verkregen uit een combinatie van zelf uitgevoerde werkzaamheden en het beoordelen van de controleverklaringen bij de productieverantwoordingen van de zorgaanbieders. Uit de regioverantwoording Jeugd komen de volgende onzekerheden naar voren: Onzekerheden uit LTA, niet gecontracteerde zorg en maatwerk In de financiële verantwoording zijn lasten opgenomen voor LTA (landelijk transitiearrangement, niet gecontracteerde zorg en maatwerk) van € 4,9 miljoen. Voor deze kosten is het niet mogelijk om prestatielevering vast te stellen. Dit op basis van specifieke afspraken die veelal direct worden doorverwezen. In de regioverantwoording is alleen de juistheid van deze kosten gecontroleerd. Voor het maatwerk is vastgesteld dat is voldaan aan het protocol voor declareren van maatwerk. Derhalve zijn deze zorglasten als onzekerheid in de controle aangemerkt.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
7
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Ruimtelijk domein Sociaal domein Specifieke dossiers Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Toelichting specifieke dossiers In deze paragraaf lichten we specifieke dossier in de jaarrekening toe Vordering op het Rijk inzake het project Kanaalpark bij Maximakanaal De gemeente heeft bij het Kanaalpark onder andere een ecologische verbindingszone gerealiseerd (verwerving en inrichting). Voor deze werkzaamheden heeft de gemeente een vordering opgenomen van € 3,5 miljoen op Rijkswaterstaat. Rijkswaterstaat heeft dit onderzocht in 2020 en reageert afwijzend op het verzoek van de gemeente op vergoeding van deze specifieke kosten. De gemeente heeft als reactie hierop een memo toegestuurd met onderbouwingen waarin het recht op de vergoeding wordt onderbouwd. In 2021 is met name contact geweest, gericht op inhoudelijke vragen om duidelijkheid inzake de vordering te krijgen. Op basis van de uitgangspunten en analyse van de gemeente wordt voldaan aan de vereisten van Rijkswaterstaat en is de vordering terecht opgenomen in de jaarrekening. Wij kunnen instemmen met deze inschatting. Analyse van de administratie activa projecten geeft geen materiele verschillen In 2020 is de gemeente overgegaan op de methodiek dat enkel op activa afgeschreven mag worden als het project gereed is (bij ingebruikname). Sector Stadsontwikkeling heeft in 2021 geconstateerd dat de administratieve verwerking van deze wijziging niet altijd juist is verwerkt in de financiële administratie.
De sector heeft een analyse uitgevoerd op de administratie om de start van afschrijvingen ten opzichte van de ingebruikname van de projecten te valideren of de afschrijving en het investeringskrediet accuraat zijn verwerkt in de financiële administratie.
Op basis van de uitgevoerde analyse zijn geen materiele bevindingen geconstateerd. De analyse heeft er wel voor gezorgd dat de activa-administratie en de investeringskredieten op orde zijn gebracht. Hiermee is het begrotingscriterium van de rechtmatigheid beter geborgd in het proces. Wij adviseren de sector de resterende populatie (ongeveer 15%) in 2022 in detail verder te valideren om zo de kwaliteit van de gehele activa administratie op orde te brengen en te waarborgen dat wordt voldaan aan de begrotingsrechtmatigheid. Realisatie van Groene Schil Nuland De Groene Schil Nuland betreft een (kostenverhaal)project wat is ontstaan uit de voormalige gemeente Maasdonk ter realisatie van milieudoelstellingen. Het betreft een vordering van € 0,7 miljoen op toekomstige grondtransacties in het gebied (dit is de stand inclusief een voorziening van € 0,8 miljoen). Naast de ontwikkeling van de voorziening, hebben wij sinds 2017 geringe (financiële) ontwikkelingen in het project waargenomen ondanks de ontwikkelingen in de huidige woningmarkt. In 2021 werd vanuit de markt interesse getoond maar zijn nog geen overeenkomsten afgesloten. De gemeente heeft het onverminderd streven om de boekwaarde te realiseren en bekijkt per jaar of dit een juiste inschatting is. In 2022 is door de gemeente zelf wel grond aangekocht in het project. Wij kunnen instemmen met de vordering in de jaarrekening.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
7I
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Ruimtelijk domein Sociaal domein Specifieke dossiers Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing
Vooruitblik
Toelichting specifieke dossiers In deze paragraaf lichten we specifieke dossiers in de jaarrekening toe De controle prestatieleveringen inkoop dient beter geborgd te worden Wij constateren verschillen in de kwaliteit van de oplevering tussen de sectoren om de onderbouwing van de prestatielevering vast te stellen. Per jaareinde kunnen we concluderen dat uiteindelijk alle dossiers in de deelwaarneming in voldoende mate zijn onderbouwd. De documentatie was niet in alle gevallen direct beschikbaar om de prestatielevering aan te kunnen tonen. In het proces richting de implementatie van een nieuwe financiële administratie, gaat de ambtelijke organisatie een beleid opstellen waarin op basis van een risicoanalyse wordt bepaald hoe de prestatielevering per categorie moet worden vastgesteld en zichtbaar te worden onderbouwd. Dit zorgt voor een consistent en efficiënt proces op basis waarvan wel de rechtmatigheid van de inkoop vastgesteld kan worden. Graag verwijzen we hiervoor naar de notitie die de commissie BADO heeft geschreven.
Onze samenwerking Voorziening achterstallig onderhoud niet van toepassing Bijlagen
De ambtelijke organisatie heeft een analyse uitgevoerd op de stellige uitspraak uit de notitie materiele vaste activa uit 2020, die vanaf 2021 van toepassing is, inzake de voorziening achterstallig onderhoud. Op basis van de uitgevoerde werkzaamheden worden geen (materiele) voorzieningen met deze aard geconstateerd. Sector Stadsontwikkeling heeft meerdere vastgoedobjecten in bezit waar nog een meerjarig financieel inzicht (Meerjaren Prognose Vastgoed (MPV)) voor moet worden opgezet. Dit onderhoudsplan is nog niet aanwezig, echter, er zijn analyses uitgevoerd dat achterstallig onderhoud niet aanwezig is.
Er is wel een extra risicobedrag opgenomen van € 3,5 miljoen in de weerstandscapaciteit voor de toekomstige (mogelijke) kosten gezien er nog geen onderhoudsplan is. Wij adviseren de gemeente om het ingezette proces van de onderhoudsplannen door te zetten om te voldoen aan de BBV, de eigen interne kwaliteitsvereisten en inzicht te hebben op de toekomstige kosten. Informatievoorziening complexe projecten Voor de realisatie van de doelstellingen van de gemeente is inzicht in projecten met hierbij de voortgang en specifieke risico's belangrijk. Een van deze projecten is het nieuwe Theater aan de Parade welke één van de belangrijke culturele voorzieningen is in ’s-Hertogenbosch. In 2018 is het krediet hiervoor beschikbaar gesteld. Wij constateren dat periodiek door middel van diverse rapportages formeel over dit significante project wordt gerapporteerd aan de raad. Hierin wordt een actualisatie van de planning, werkzaamheden, actuele financiële stand en uitkomsten van het review board weergegeven. Dit stelt de raad in staat om inzicht in het project en voortgang te behouden. Ook hebben wij in onze jaarrekeningcontrole aandacht gegeven aan de specifieke projecten door middel van de controle van de bestedingen op budgetten en investeringskredieten. Daaruit constateren wij een goede basis in de projectbeheersing om grip te houden op deze significante projecten.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
7I
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Ruimtelijk domein Sociaal domein Specifieke dossiers Jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Toelichting specifieke dossiers In deze paragraaf lichten we specifieke dossiers in de jaarrekening toe Onderhoudsvoorzieningen dienen geactualiseerd te worden Wij constateren voor de onderhoudsvoorziening Sportiom en het stadskantoor dat op basis van het meerjarig onderhoudsplan, die een langetermijndoorkijk heeft, de huidige voorzieningen per 31 december 2021 niet toereikend zijn (respectievelijk een tekort van € 0,6 miljoen in 2038 en € 6 miljoen tot in 2041). Voor het Sportiom geldt dat de onderhoudskosten een fluctuerend karakter hebben. In 2022 wordt het meerjarig onderhoudsplan geactualiseerd om te waarborgen dat, door middel van een bijstorting, de voorziening toereikend is voor toekomstige kosten. Voor het stadskantoor is het meerjarig onderhoudsplan actueel. Hiervoor is al door de ambtelijke organisatie gepland dat bij de actualisatie van de begroting jaarlijks € 0,3 miljoen wordt bijgestort om een toereikende voorziening te waarborgen. Op basis van de al geplande bijstortingen in de voorzieningen kunnen wij instemmen met de onderhoudsvoorzieningen per 31 december 2021.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
8
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Jaarverslag In dit hoofdstuk beschrijven we wat ons is In dit hoofdstuk beschrijven opgevallen in relatie tot de we wat ons is opgevallen in relatie de informatiewaarde van hettot jaarverslag. informatiewaarde vanwe hetonze jaarverslag. Daarnaast beschrijven visie op Daarnaast beschrijven we onze visie X. op de financiële positie van de gemeente de financiële positie.
05
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
9
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening
Financiële positie De kerngetallen laten een positieve balanspositie zien Wij hebben uw financiële positie aan de hand van zes kengetallen onder elkaar gezet. Uw positie faciliteert een duurzame uitvoering van het beleid. Als we bijvoorbeeld kijken naar het exploitatieresultaat is deze na mutatie reserves positief € 6,9 miljoen (2020: € 1,5 miljoen negatief). Ook heeft de gemeente afgelopen jaar en dit jaar een dotatie aan de reserves verwerkt van € 40 miljoen (saldo van € 118 miljoen dotaties en € 80 miljoen onttrekkingen). De specifieke dotaties en onttrekkingen zijn toegelicht in het verloop van de bestemmingsreserve in de toelichting op de jaarrekening.
Onze samenwerking
Het positieve saldo van de dotaties en onttrekkingen betekent een versterking van de reserves. De structurele exploitatieruimte met een saldo van nihil laat zien dat de structurele lasten door structurele baten worden gedekt. Risico’s en incidentele nadelen dienen uit de reserves opgevangen te worden. De andere kengetallen gerelateerd aan de weerbaarheid en wendbaarheid van de gemeente weergeven een gezond financieel beleid.
Bijlagen
Incidentele voordelen zichtbaar in resultaat voor mutaties reserves
Interne beheersing Vooruitblik
Het saldo baten en lasten voor mutaties reserves over 2021 is €44,9 miljoen positief (begroting na wijziging 2021: €19,7 miljoen negatief). Het saldo baten en lasten na mutatie reserves is € 6,9 miljoen (begroting na wijziging nihil en marap €1,3 miljoen). Dit laat zien dat het resultaat lastig te voorspellen is. In de financiële hoofdlijnen in de jaarstukken zijn de belangrijkste oorzaken toegelicht, waaronder onder andere de grootste ontwikkelingen: •
•
Positief resultaat algemene en decentralisatie-uitkering (o.a. btw compensatiefonds, gemeentefonds en compensatie impact corona) – € 6,0 miljoen. Positief resultaat tijdelijke ondersteuning noodzakelijke kosten (TONK) – € 1,9 miljoen.
• • •
Positief resultaat BUIG door o.a. een lager werkelijk gerealiseerde gemiddelde aantal bijstandsuitkeringen - € 3,5 miljoen. Negatief resultaat parkeeropbrengsten door impact corona virus – € 4,9 miljoen. Negatief impact resultaat door nieuwe CAO afspraken - € 2,8 miljoen.
Het resultaat kent grotendeels een incidenteel karakter, het behoud van de toekomstige financiële positie blijft onzeker door de mogelijke invulling en ontwikkelingen vanuit het Rijk. De meerjarenbegroting laat in 2022 en 2023 flinke tekorten voor onttrekkingen aan reserves zijn ingeboekt en nog geen duidelijkheid bestaat over compensatie door het Rijk. Kengetallen
Gemeente ‘sHertogenbosch
Landelijk**
2021
2020
2021*
2020
Solvabiliteit
57%
56%
31%
35%
Grondexploitaties
6%
4%
9%
9%
Structurele exploitatieruimte
0%
0%
1%
2%
Nettoschuldquote
39%
39%
73%
49%
Nettoschuldquote gecorrigeerd
20%
19%
67%
42%
Belastingcapaciteit
79%
80%
105%
103%
Weerbaarheid
Wendbaarheid
* op basis van de begroting 2021 ** Bron: https://findo.nl/jive
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
9I
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie Het weerstandsvermogen is toegenomen in 2021
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Gemeente ‘s-Hertogenbosch stuurt als uitgangspunt voor de algemene reserve voor 15% van de algemene uitkering. Dit betreft in 2021 € 26,9 miljoen (2020: € 25,6 miljoen). De werkelijke algemene reserve is € 25,3 (2020: € 23,8), wat net onder de streefwaarde is. Dit is exclusief het sociaal domein omdat daar het sociaal- & zorgfonds de specifieke reserve voor is. Het totale weerstandsvermogen bestaat uit de algemene reserves, bestemmingsreserves, stille reserves en onbenutte belastingcapaciteit. Met een totale stand van €668 miljoen is de gemeente in staat de geïnventariseerde risico’s van €68 miljoen (begroting 2022 € 78 miljoen en jaarverslag 2020 € 82 miljoen) op te vangen. Van dit bedrag wordt € 4,4 miljoen als structureel risico geschat. Hierbij valt op dat conform voorgaand jaar een deel van de risico’s is gekwantificeerd en een ander deel als PM is opgenomen. In de figuur is de verhouding tussen de geïnventariseerde risico’s en de totale reservepositie opgenomen. In de paragraaf weerstandsvermogen is een duidelijke uitwerking opgenomen hoe in de gemeente 's-Hertogenbosch de incidentele en structurele weerstandscapaciteit zijn uitgewerkt. Het verloop van de reserves laat zien dat de reserves zijn toegenomen ten opzichte van de beginstand in 2021 met €45 miljoen tot € 668 miljoen ultimo 2021.
De prognose over de eindstand 2021, gemaakt bij het opstellen van de begroting 2022 van €618 miljoen laat zien dat een lagere stand werd verwacht voor de start van het begrotingsjaar 2022. Het verschil is € 50 miljoen. Dit sluit aan met het overzicht van de verschillen in de jaarrekening ten opzichte van de begroting na wijziging. In de meerjarenbegroting is zichtbaar dat over de lange termijn het weerstandsvermogen terugloopt naar € 598 miljoen per ultimo 2025.
Ontwikkeling van het weerstandsvermogen
€ 667.800 2021 € 68.000
€ 622.800
2020 € 82.000
€ 583.600 2019 € 74.750
Reserves (x €1.000)
Figuur X Onwikkeling weerstandsvermogen
Risico's (x €1.000)
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
9II
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie Het vermogen van gemeente ‘s-Hertogenbosch laat zich in dit tijdperk lastig voorspellen
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Interne beheersing Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
De grafiek hiernaast laat het verschil tussen het begrote (na wijzigingen) en gerealiseerde saldo van baten en lasten zien van 2018 tot en met 2021 (het resultaat voor toevoegingen en onttrekkingen uit reserves). Er is een trend te zien waaruit blijkt dat gemeente ‘s-Hertogenbosch consistent voorzichtig begroot, waarbij vooral het jaar 2020 een opvallend jaar is door de impact van de coronapandemie. In de begroting na wijzigingen werd nog rekening gehouden met een verlies van € 6,3 miljoen voor mutatie reserves, waar uiteindelijk een winst wordt behaald van € 39,2 miljoen voor mutatie reserves. Hierdoor kan geconcludeerd worden dat het resultaat van de gemeente lastig is te voorspellen en bij te sturen voor incidentele baten en lasten. Hierbij moet voorop gesteld worden dat 2021 uiteraard een positief jaar was door de realisatie op de grondexploitatie en incidentele voordelen uit onder andere Rijksbijdragen. Twaalf van de negentien programma’s laten een voordeel zien ten opzichte van de begroting na wijziging (op het niveau van baten en lasten).
Resultaat voor bestemming x €1.000 60.000 50.000 40.000 30.000 20.000 10.000 -10.000 -20.000 -30.000
De oorsprong van deze forse meevaller zit met name in programma wonen en werkomgeving van € 35 miljoen en wonen en zorg van € 9,9 miljoen. Voor programma wonen en werkomgeving geldt dat de grootste veroorzaker zit in de positieve resultaten uit het grondbedrijf.
-40.000 2018
2019
2020
Resultaat voor bestemming begroting (€x 1.000) Resultaar voor bestemming realisatie (x €1.000
Figuur 3 Voorspellend vermogen
2021
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
10
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Observaties jaarverslag De kwaliteit van uw jaarverslag is goed
Ontwikkelingen 2021 Jaarrekening en jaarverslag zijn verenigbaar
Jaarverslag Financiële positie
Wij hebben vastgesteld, op grond van de verkregen informatie in onze controle, dat de jaarrekening en het jaarverslag verenigbaar zijn.
Jaarrekening en jaarverslag zijn verenigbaar
Observaties jaarverslag
Jaarverslag voldoet aan eisen BBV In het BBV zijn diverse eisen opgenomen voor de vorm en inhoud van het jaarverslag. Wij hebben vastgesteld dat uw jaarverslag voldoet aan het BBV.
Jaarrekening
Onze samenwerking Bijlagen
Jaarverslag voldoet aan eisen BBV
Vooruitblik
Kwaliteit paragrafen
Interne beheersing Kwaliteit paragrafen
Wij hebben vastgesteld dat alle verplichte informatie in de paragrafen is opgenomen. Daarnaast hebben wij de informatiewaarde van de paragrafen beoordeeld. Deze geven veel informatie over de realisatie ten opzichte van de uitgangspunten van het beleid. Daarnaast zijn paragrafen opgesteld over specifieke onderwerpen. De paragrafen hebben een goede informatiewaarde en gaan duidelijk in op specifieke onderwerpen. Informatiewaarde is goed
Informatiewaarde is goed
Ons oordeel is gebaseerd op de leesbaarheid, concreetheid en kwaliteit van de analyses. Wij zijn van mening dat het jaarverslag de raad de gewenste informatie verschaft per beleidsterrein. Wij missen daarin nog een duiding van wat de effecten zijn en wat bereikt is voor de ‘staat van de gemeente’ als geheel. Zo merken wij op dat in de jaarstukken de totstandkoming van de indicatoren vaak wordt toegelicht, maar dat weinig wordt ingegaan op wat het college vindt van de ontwikkeling in de kengetallen.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
11
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarrekening
Jaarverslag
In dit hoofdstuk geven we een beschrijving voor de verrichte werkzaamheden met betrekking tot de verhoogde risico’s, rechtmatigheid en schattingen. Ten slotte staan we stil bij fraude en het niet naleven van wet -en regelgeving.
Jaarrekening Verhoogde risico's Rechtmatigheid Schattingen Incidentele baten en lasten
Impact van Covid-19 Fraude en wet- & regelgeving Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
06
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
12
Verhoogde risico’s Bij de uitvoering van de werkzaamheden ten aanzien van de verhoogde risico’s hebben we geen uitzonderingen of aanwijzingen van fouten of frauduleuze activiteiten opgemerkt
Jaarverslag
In onderstaande tabel geven wij een samenvatting van de bevindingen van verrichte werkzaamheden met betrekking tot de significante en hogerenormale risico’s die in ons controleplan zijn vastgesteld. Ten opzichte van ons controleplan hebben wij geen nieuwe risico’s geïdentificeerd.
Jaarrekening
Inherent risico
Uitkomst controlewerkzaamheden
Managementbeïnvloeding: het doorbreken van interne beheersingsmaatregelen door het management
Het doorbreken van beheersingsmaatregelen door het management is op basis van de controlestandaarden altijd een significant risico. Interne beheersingsmaatregelen, ongeacht hoe goed in opzet en bestaan, kunnen risico's van materiële onjuistheden in de jaarrekeningen slechts beperken, en niet volledig afdekken, wegens de inherente beperkingen van interne beheersingsmaatregelen. We hebben een data-analyse uitgevoerd op (handmatige) boekingen 2021 voor de gemeente ‘s-Hertogenbosch. We hebben uit hoofde van deze test geen ongebruikelijke transacties geconstateerd. Op onder andere de volgende aspecten is hierbij gecontroleerd: • of onbevoegde medewerkers journaalboekingen hebben doorgevoerd; • of boekingen gedurende het opstellen van de jaarrekening en nagekomen boekingen in periode 13 in lijn liggen met de reguliere boekingsgangen en interne beheersing van de betreffende processen; • of afgeweken wordt van logische dagboek-grootboekcombinaties; • of specifieke projecten niet op andere kostenplaatsen geboekt worden om het resultaat beter voor te doen dan de werkelijkheid.
Verhoogde risico's Rechtmatigheid Schattingen Incidentele baten en lasten
Impact van Covid-19 Fraude en wet- & regelgeving Interne beheersing Vooruitblik
Waardering voorraden: het risico in relatie tot de waardering van de grondexploitaties
Onze samenwerking
Het risico van waardering van de grondexploitaties is doorgaans bij gemeenten een verhoogd risico. Dit komt omdat er veel schattingsposten zijn gemoeid bij deze balanspost. Behalve de parameters (kostenstijging, opbrengstenstijging, etc.) is de waardering gebaseerd op een raming van nog te maken kosten en nog te realiseren opbrengsten. We hebben controlewerkzaamheden uitgevoerd op de waardering en we hebben uit hoofde van deze test geen bijzonderheden geconstateerd.
Bijlagen Rechtmatigheid van de aanbestedingen: het risico van het niet nakomen van de Europese aanbestedingsrichtlijnen en het gunnen van opdrachten aan bevriende partijen
De aanbestedingsrichtlijnen zijn complex. De omvang van fouten en onzekerheden in de Europese aanbestedingen is opgenomen in de paragraaf rechtmatigheid.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
13
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Rechtmatigheid
Onze conclusies
De onrechtmatige Europese aanbestedingen zijn toegenomen van € 0,6 miljoen naar € 3,3 miljoen Inzicht in de onrechtmatige Europese aanbestedingen
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening
In 2021 is voor € 4 miljoen aan onrechtmatigheden op Europese aanbestedingen geconstateerd. Dit betrof:
•
€ 2,0 miljoen aan onrechtmatige externe inhuur. Dit is ontstaan doordat via de bestaande contracten de openstaande vacatures in de huidige markt niet konden worden vervuld. Gezien de nood van het vervullen van de openstaande vacatures voor de gemeente, is naar alternatieve oplossingen gezocht waarbij niet altijd is voldaan aan de Europese aanbestedingswet.
•
€ 1,3 miljoen betrof een onrechtmatige transactie voor het verwerken van afvalstoffen waar met spoed een afnemer voor gezocht moest worden.
Verhoogde risico's Rechtmatigheid Schattingen Incidentele baten en lasten
Impact van Covid-19 Fraude en wet- & regelgeving Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Wij vragen de aandacht van het college om, waar mogelijk, voor deze dossiers herstelacties door te voeren. Positieve ontwikkeling van de interne beheersing door het opstellen van een zelfontwikkelde spendanalyse De interne beheersing van het proces van (Europese) aanbestedingen is positief ontwikkeld in 2021. De sectoren BAZ en M&D hebben samen met de afdeling inkoop een crediteurenanalyse (spendanalyse) ontwikkeld. Door het opstellen en inzichtelijk maken van alle contracten, kan een gedetailleerde analyse uitgevoerd worden op alle bestaande contracten van de gemeente, gekoppeld aan de uitgevoerde aanbestedingsprocedure. Dit was een intensief, maar constructief proces. De resultaten gaven de benodigde inzichten in het voldoen aan de (Europese)aanbestedingsregels. De analyse en bijbehorende detailwerkzaamheden geeft de benodigde informatie om een conclusie te kunnen vormen over de geconstateerde bevindingen. De gemeente heeft op basis van de bevindingen vervolgacties ondernomen.
Bij de start van een aanbestedingsproces moet een standaardformulier met een autorisatie aanwezig zijn waarin de aanbestedingswijze wordt uitgewerkt en onderbouwd. Dit geeft in het primaire proces een zichtbare onderbouwing over de gekozen aanbestedingsprocedure en daarbij het voldoen aan de (Europese)aanbestedingswetgeving in plaats van de controle achteraf. De verantwoordelijkheden om verschillen en afwijkingen vooraf te rapporteren aan het management zijn hierbij aangescherpt. De verwachting is dat de beheersing van de aanbestedingen zal toenemen. Bij de implementatie van het nieuwe financieel pakket is bewust gekozen om een purchase-to-paymodule te integreren, wat de beheersing in het proces versterkt. Ook is het nieuwe contractregistratiesysteem in ontwikkeling om het inzicht en de beheersing van de contracten te vergroten. Totdat deze nieuwe systemen en processen geïmplementeerd zijn, is het belangrijk om de spendanalyse periodiek uit te voeren en te analyseren. Het risicoprofiel rondom aanbestedingen is sectorbreed verhoogd rondom ‘inhuur van medewerkers’ en ‘aanbestedingen rondom IT’ Inhuur van medewerkers blijft in de gehele sector een aandachtspunt als gevolg van de wijziging in de Aanbestedingswet sinds 2016. Het risico bestaat dat individuele contracten ten onrechte niet gezamenlijk zijn aanbesteed. Dit zien wij ook terug in de geconstateerde fouten.
Op het gebied van aanbestedingen rondom IT geldt dat de aanbestedingsfout hieraan niet gerelateerd was. Sommige administratieve systemen zijn niet ‘zomaar’ opnieuw in de markt te zetten omdat dit de ruggengraat vormt van de gehele (financiële) administratie. Maar toch zijn hier in de Aanbestedingswet ook strikte regels voor.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
13I
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheid Geen sprake van onrechtmatigheden in het kader van begrotingsrechtmatigheid
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Verhoogde risico's Rechtmatigheid Schattingen Incidentele baten en lasten
Impact van Covid-19 Fraude en wet- & regelgeving Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Een onderdeel van onze rechtmatigheidscontrole betreft de naleving van het budgetrecht van de raad. Is op programma- of kredietniveau niet meer besteed dan waar u als raad toe besloten heeft. Op basis van artikel 5 van uw financiële verordening blijkt dat de begroting wordt vastgesteld op programmaniveau. Begrotingsoverschrijdingen (op programmaniveau) kúnnen dus, in sommige gevallen, als onrechtmatig worden aangemerkt. De ambtelijke organisatie heeft in het proefjaar voor de rechtmatigheidsverantwoording in detail de analyse op begrotingsoverschrijdingen geanalyseerd op de programma’s en de verrekening met de reserves. Ook is deze analyse toegevoegd in het hoofdstuk ‘Analyse begrotingsafwijkingen en begrotingsrechtmatigheid’ in de jaarstukken. Door de ambtelijke organisatie zijn geen bevindingen geconstateerd. De analyse toont aan dat het inzicht in de ontwikkeling per programma of reserve al zijn gecommuniceerd via actualisaties van de begroting of in de MARAP. Het kunnen ook zogenoemde gesloten circuitreserves zijn, waar de financiële effecten verrekend moeten worden met de betreffende reserves (op basis van de financiële verordening 212). Wij hebben inzicht gekregen in het proces en de resultaten. Ook hebben wij gegevensgerichte controlewerkzaamheden uitgevoerd op de begrotingsrechtmatigheid. Wij hebben geen bijzonderheden geconstateerd.
De spelregels rondom begrotingsrechtmatigheid veranderen vanaf 2022. In het hoofdstuk ‘Vooruitblik’ geven we inzicht in de gerelateerde ontwikkelingen.
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
14
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen De schattingen van het college nader uitgelicht
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening
Bij het opstellen van de jaarrekening moet het college belangrijke boekhoudkundige schattingen, beoordelingen en aannames toepassen en toelichten. Wij hebben de belangrijkste schattingen, beoordelingen en aannames die door het college zijn gedaan beoordeeld en concluderen dat
deze zijn gebaseerd op passende bewijsstukken en goed uitgebalanceerde overwegingen. Onderstaande tabel bevat een overzicht van onze bevindingen met betrekking tot die schattingen en oordelen.
Verhoogde risico's Rechtmatigheid
Schatting
Oordeel Opmerkingen
2021
2020
De waardering van de financiële vaste activa
181,1
186,7
Wij hebben de waardering van uw financiële vaste activa in detail gecontroleerd. Ook de deelnemingen hebben we specifiek gecontroleerd. Wij concluderen dat de inschattingen van het college ten aanzien van deze deelnemingen en (gerelateerde) leningen evenwichtig tot stand gekomen zijn.
De waardering van de materiële vaste activa
840
804
Vastgoed kan een economische of een maatschappelijke functie hebben en op vastgoed met een maatschappelijke functie (bijvoorbeeld een schoolgebouw) mag niet worden afgewaardeerd. De waardering van het vastgoed met een economische functie hebben we in detail gecontroleerd. In 2021 hebben geen duurzame waardeverminderingen plaatsgevonden.
Afschrijvingen van materiële vaste activa
33,5
35
Het activabeleid van de gemeente ligt ten grondslag aan de wijze van afschrijven op materiële vaste activa. De gehanteerde afschrijvingspercentages zijn gebruikelijk in de sector. De gemeente heeft een analyse van de administratie uitgevoerd bij sector Stadsontwikkeling om de afschrijvingen juist weer te geven, hieruit zijn geen materiële bevindingen geconstateerd.
Schattingen Incidentele baten en lasten
Waarde (x € 1 miljoen)
2021
Impact van Covid-19
2020
Fraude en wet- & regelgeving Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Controleverschil
Optimistisch
Evenwichtig
Voorzichtig
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
14I
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Schattingen
Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Schatting
Waarde (x € 1 miljoen)
Oordeel Opmerkingen
2021
2020
2021
2020
De waardering van de grondexploitaties
57,8
38,4
Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de grondexploitaties een betrouwbaar beeld geven van de waardering van uw grondexploitaties. Zie voor de toelichting de uitwerking van de parameters van de grondexploitaties.
De juistheid en volledigheid van de voorziening Heesch-West
25,3
25,3
De voorziening betreft het negatief resultaat op eindwaarde wat het verschil is tussen de totaal te maken kosten en het totaal te realiseren opbrengsten. De onderliggende grondexploitatie is gecontroleerd, daaruit zijn geen bijzonderheden geconstateerd.
De juistheid en volledigheid van de onderhoudsvoorziening
13,1
11,1
Met betrekking tot de voorziening onderhoud hebben wij geconstateerd dat de onttrekkingen, toevoegingen en eindwaarde aansluiten met een actueel meerjarige onderhoudsplan (MJOP). Wij hebben geen bijzonderheden geconstateerd ten aanzien van de waardering.
Juistheid en volledigheid voorzieningen riolering/ afvalstoffenheffing
4,5
3,75
Dit betreft tarief egalisatie voorzieningen. We hebben de toevoegingen en onttrekkingen van de voorziening gecontroleerd. Daarnaast hebben we vastgesteld dat de voorziening over de gehele looptijd in lijn ligt met het onderliggende beleidsplan
De waardering van de APPA-voorziening
2,5
2,7
De voorziening voor wethouderspensioenen (APPA) per ultimo 2021 is onderbouwd door actuariële berekeningen, berekend door een externe serviceorganisatie. Door deze organisatie zijn de uitgangspunten uit de circulaire van het ministerie gebruikt. Wij zijn akkoord met deze uitgangspunten.
Jaarverslag Jaarrekening Verhoogde risico's Rechtmatigheid Schattingen Incidentele baten en lasten
Impact van Covid-19 Fraude en wet- & regelgeving Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
14II
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag
Schattingen sociaal domein zijn evenwichtig Bij het opstellen van de jaarrekening moet het college belangrijke boekhoudkundige schattingen, beoordelingen en aannames toepassen en toelichten. Wij hebben de belangrijkste schattingen, beoordelingen en aannames die door het college zijn gedaan beoordeeld en concluderen dat
deze zijn gebaseerd op passende bewijsstukken en goed uitgebalanceerde overwegingen. Onderstaande tabel bevat een overzicht van onze bevindingen met betrekking tot die schattingen en oordelen.
Jaarrekening Waarde (x € 1.000)
Verhoogde risico's Schatting Rechtmatigheid Schattingen
Oordeel Opmerkingen
2021
2020
2021
2020
Nog te betalen kosten
€ 8.097
€ 5.695
De balansposities vanuit het sociaal domein sluiten aan met de achterliggende specificaties en brondocumenten.
Vordering/schuld pgb
€7
€ 84
Het saldo van balansposities sluiten aan met de stukken van de SVB en de nog te ontvangen bedragen van de regio PGB voor Beschermd Wonen.
Voorziening dubieuze debiteuren sociale zaken
€ 7.396
€ 7.351
Op basis van de analyse van de inbaarheid van de debiteuren sociale zaken kunnen wij instemmen met de voorziening dubieuze debiteuren sociale zaken.
Incidentele baten en lasten
Impact van Covid-19 Fraude en wet- & regelgeving Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Controleverschil
Optimistisch
Evenwichtig
Voorzichtig
Accountantsverslag 2021 gemeente ‘s-Hertogenbosch
15
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Incidentele baten en lasten Incidentele baten en lasten geven inzicht in de afwijking van het saldo baten en lasten ten opzichte van de begroting
Ontwikkelingen 2021
Jaarverslag Jaarrekening Verhoogde risico's Rechtmatigheid Schattingen Incidentele baten en lasten
Impact van Covid-19 Fraude en wet- & regelgeving Interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Het uitgangspunt is dat de gemeente taken structureel uitvoert en daarvoor structurele lasten raamt in de begroting, die reëel en in evenwicht zijn in relatie tot de structurele baten. De gemeente identificeert afwijkingen ten opzichte van de begroting als incidenteel tenzij deze langer dan drie jaar aanhouden. Het inzicht wat deze incidentele baten en lasten geeft, zijn de afwijkingen ten opzichte van de begroting met impact op het saldo baten en lasten. Hierbij wordt een drempelwaarde van € 200.000 gehanteerd om de verschillen te verklaren. In de begroting 2021 zijn de incidentele baten en lasten per programma uitgewerkt. In de jaarrekening wordt het verschil toegelicht tussen het begroteen werkelijke saldo van baten en lasten. In de samenhang tussen enerzijds de toelichting in de begroting en de toelichting op het werkelijke saldo baten en lasten in de jaarrekening wordt voldoende inzicht worden gegeven. Wij adviseren om deze werkwijze in de financiële verantwoording op te nemen zodat de samenhang van deze toelichting voor de gebruikers van de begroting en jaarrekening inzichtelijk is.