2025-10-27 Commissie Bestuur concept

Commissie BESTUUR Conceptverslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

27 oktober 2025 Raadzaal

Collegeleden:

J. Kouwenberg mr. drs. R. van der Meer B. El Amraoui, J.J.E.L. van Creij, J.J.M. Gersjes, A.W.J.A. van Hattem LLB, drs. J. Hendrickx, A. Hernández, F. Hoekstra-Wittebol, J.A.B. Huibers, drs. P.E. Kagie, M.A.J.T. Korver-van Weegberg, W.M. van de Leemput, mr. drs. R. Lipman, B.F.C. Roovers, E. Samshuijzen, A.C. van Silfhout, J.P.M. Welten-van Doremalen M. Craste Bc, R.J.J. Geers, drs. J.M.L.N. Mikkers, P. Slikker

Verslaglegging:

J. Beaumont, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering en verwelkomt alle aanwezigen.

2.

Vaststellen van de agenda Voorgesteld wordt de agendapunten 8 en 9 gezamenlijk te bespreken. De commissie gaat hiermee akkoord. De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bestuur van 28 augustus 2025 Het verslag van de commissie Bestuur van 28 augustus 2025 wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en lijst openstaande moties De heer Van Hattem (PVV) verwijst naar motie 15 over de ontbindende voorwaarden die met het COA afgesproken zouden worden. Deze voorwaarden wil hij eerst zien voordat de motie als afgedaan beschouwd kan worden. Wethouder Slikker zegt dat de heer Van Hattem hierin gelijk heeft. Zodra de samenwerkingsovereenkomst wordt gesloten, komt deze naar de raad om te controleren of hetgeen de raad heeft meegegeven goed is verwerkt door het college. De voorzitter concludeert dat motie 15 aangehouden wordt. Mevrouw Lipman (CDA) wil motie 18 over de randvoorwaarden voor een realistische begrotingskeuze aanhouden omdat zij informatie mist. Wethouder Craste kan zich daarin vinden en het lijkt haar goed te bekijken wat de verdiepingsslag moet zijn. De lijst met toezeggingen en de lijst met openstaande moties worden zoals besproken vastgesteld.

5.

Werkplanning De werkplanning wordt overeenkomstig vastgesteld.

Raadsvoorstellen 6.

Deelname experiment nieuw stembiljet bij gemeenteraadsverkiezingen 2026 1

De heer Van Hattem (PVV) is verbaasd over dit verzoek want deze gemeente heeft een complex speelveld qua partijen. Dit experiment betekent nogal wat: er komen geen lijsten meer met namen erop alleen maar nummers dus de kiezer kan niet meer zien op wie hij stemt. Grootste zorg is dat een groot aantal foutieve stemmen wordt uitgebracht, namelijk drie keer zoveel als bij eerdere verkiezingen. Dat betekent een groot aantal ongeldige stemmen. Met dit nieuwe stembiljet is pas in vijf gemeenten geëxperimenteerd in het land, dus wat zijn de beweegredenen om aan dit experiment deel te nemen? Naar welke indicatoren wordt gekeken bij dit onderzoek? Niet alle logo's zijn even duidelijk en de vraag is ook of alle logo's bij de Kiesraad zijn geregistreerd. Als deze geregistreerd zijn en zij zijn niet duidelijk aangezien zij niet voor dit doel zijn, is er dan een mogelijkheid het logo aan te passen? Wethouder Geers zegt dat Den Bosch juist mee wil doen aan dit experiment en hij verwijst naar de argumenten in het raadsvoorstel over het vergroten van de toegankelijkheid. De druk op de talrijke vrijwilligers die de stemmen tellen, wordt verlaagd. Hij is het eens met de heer Van Hattem dat de partijen die aan de verkiezingen meedoen goed geïnformeerd moeten worden, ook voor wat betreft het logo. In de stemlokalen hangen de kieslijsten met namen.

De heer Van Hattem (PVV) blijft erbij dat bij een lokale democratie eerder namen dan nummers thuishoren. Wordt er bij het registreren van de logo's ook rekening mee gehouden dat partijen landelijk geregistreerd zijn? Dit experiment maakt het makkelijker voor vrijwilligers volgens de wethouder maar dan moeten er wel vrijwilligers zijn. Er is landelijk een groot tekort aan vrijwilligers voor stembureaus en er moeten ook extra trainingen gegeven worden aan vrijwilligers. Niet alle grote steden kunnen al die vrijwilligers trainen; is dat hier ook het geval? Zijn er voldoende vrijwilligers in Den Bosch? De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vindt dat de bewoners hier goed bij betrokken moeten worden. Wie betaalt de pr om de burgers erbij te betrekken? Mevrouw Hernández (50PLUS) zegt dat ten zuiden van de rivieren mensen qua kandidaten erg gehecht zijn aan een persoon. Het kan zijn dat mensen in het stemhokje niet meer weten welk nummer een bepaalde kandidaat heeft. Zij vraagt zich af of een gemeente met 16 partijen aan zo'n experiment moet deelnemen. De kans op fouten is enorm. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) zegt dat een nieuw logo voor 22 december geregistreerd moet worden. Dat is erg kort dag. Wethouder Geers zegt dat die datum ook al in het raadsvoorstel stond. De toegankelijkheid van het stembureau wil het college juist verhogen.

Iedere partij op de lijst heeft evenveel kans op een stem. Mensen die slechtziend zijn, moeten beter het stempapier kunnen gebruiken en dat gebeurt ook met het nieuwe stembiljet. De kosten worden gedragen door het ministerie van BZK, alleen de ambtelijke kosten komen voor rekening van de gemeente. In Den Bosch is een hoge betrokkenheid bij de democratie en hij ziet geen zorgen met betrekking tot het aantal vrijwilligers. Nog voor de begroting zal de raad geïnformeerd worden over hoe de communicatie zal verlopen. Er is een besluit van de raad nodig om de partijen te informeren. Mevrouw Hernández (50PLUS) vraagt of de vrijwilligers volgens het nieuwe format getraind gaan worden. Wethouder Geers zegt dat op de stembureaus mensen aanwezig zijn die kunnen helpen bij de systematiek van het nieuwe stembiljet. Hier komt ook extra aandacht voor. De heer Van Hattem (PVV) vindt dat de wethouder hier heel gemakkelijk over denkt. Het experiment is pas in vijf gemeenten in Nederland uitgevoerd. En als er straks sprake is van een substantieel aantal ongeldige stemmen? Er zijn al veel Bosschenaren die in een experiment een fout hebben gemaakt wat niet had gehoeven. Een plan voor communicatie had er al moeten zijn op het moment dat het college zich committeerde aan dit experiment. 2

Wethouder Geers zegt dat de raad zich committeert aan het experiment dus de communicatie kan pas opgestart worden als de raad zich heeft uitgesproken. Mensen kunnen ook moeite hebben met het openklappen van het grote vel papier. Het aantal voorkeursstemmen neemt alleen maar toe. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) had gevraagd om de evaluatie van de landelijke verkiezingen bij de lokale verkiezingen te betrekken. Wethouder Geers zegt dat aan het experiment kaders zijn gesteld en die worden door de Kiesraad en het ministerie voorgeschreven. Hoe de communicatie en voorbereiding moet gebeuren, daarvoor wordt ook naar de evaluatie gekeken. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) zegt dat het logo van zijn partij niet overkomt op het stembiljet. Hij heeft hierover contact met de ambtenaar. Aanpassen van het logo kost wel extra geld; hoe wordt dat opgelost? Wethouder Geers denkt dat er een keuze gemaakt moet worden in het campagnebudget. De brief over informatie over het proces wordt op tijd verstuurd. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of voor 13 november a.s., als het besluit genomen moet worden, een kort memo kan komen over waartegen aangelopen is. Wethouder Geers weet niet of een evaluatie op zo'n korte termijn gaat lukken.

Het ministerie van BZK zal in ieder geval wel een evaluatie doen en als dat tot een aanpassing leidt voor de verkiezingen in maart 2026 dan zal het ministerie van BZK dat doen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) wil graag voor 13 november toch een korte memo zien van waartegen aangelopen wordt. Wethouder Geers zegt dat de gemeente niet de uitvoerder is van de pilot op 29 oktober a.s. Dat is het ministerie van BZK en het ministerie zal niet binnen een week een evaluatie hebben dus die toezegging kan hij niet doen. De heer Van Hattem (PVV) heeft vanuit de Eerste Kamer veel vragen gesteld over deze wet en over de evaluatie van eerdere experimenten. Dit soort evaluaties komen inderdaad niet binnen een week beschikbaar dus partijen moeten zelf een afweging maken. Het gaat ook niet om eerlijk vergelijkingsmateriaal want het gaat om vijf gemeenten die bij de vorige verkiezingen dit experiment al hebben uitgevoerd dus daar is al enige gewenning en bij deze ronde komen er geen nieuwe gemeenten bij. Hij roept op dit experiment niet te doen. De voorzitter concludeert dat dit op zich een hamerstuk is dat naar de raadsvergadering kan worden doorgeleid met een aantal tegenstemmen. De heer Van Hattem (PVV) wil dit niet als hamerstuk afdoen mede gelet op het feit dat veel fracties nog behoefte aan informatie hebben.

De voorzitter concludeert dat dit raadsvoorstel als bespreekstuk naar de raadsvergadering zal worden doorgeleid. 7.

Verantwoording fractieondersteuning 2024-2025 Hier zijn geen opmerkingen over.

8. 9.

Conceptbegroting 2026 Belastingvoorstellen 2026 De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat de gemeente over een stevige financiële 3

uitgangspositie beschikt; complimenten richting het college. Dit brengt het college ertoe om af te zien van een ombuigingsoperatie. Dat is logisch. Ook wordt afgezien van het uitgangspunt oud voor nieuw, dus alleen nieuw beleid optuigen als oud beleid wordt afgevoerd. Dat begrijpt hij niet. Als in 2023 € 28 miljoen en in 2024 € 26 miljoen niet aangewend wordt dan kun je niet spreken van een realistische begroting. In 2020-2025 is de gemeentelijke organisatie gegroeid van 1606 naar 2000 formatieplaatsen. Daarover wordt alleen gezegd dat 'de organisatie de afgelopen periode fors is doorgegroeid door allerlei nieuwe taken en ambities'. Er dient te allen tijde kritisch gekeken te worden naar bestaand beleid, ook bij een florissant huishoudboekje. Het Structuurfonds is er niet voor bedoeld om alles te kunnen doen omdat er toch geld genoeg is. Station voor de toekomst: hoogstnoodzakelijk, versus een goed lopend Design Museum op de tocht zetten op de Citadellaan. Keuzes zijn noodzakelijk. De externe realisatiecapaciteit vooral in de bouw en infrastructuur wreekt zich; dat is terug te zien in de Bossche Stadsdelta 2019. Een mooie visualisatie, honderden woningen bouwen op de Tramkade, start realisatie 2025: het gaat er de komende jaren niet van komen. 'Het Design Museum gaat voor', wat hem betreft niet.

De samenwerking met Eindhoven, samen kansen pakken, dik onderstreept dat die weg op moet worden gegaan. Op de thema's wonen, economie en mobiliteit gaat Eindhoven latrelatiearrangementen aan met Meierijstad en Venlo. Die arrangementen worden bestuurlijk afgetikt in december. Waar staat Den Bosch in het aangaan van een latrelatie met Eindhoven? De jeugd binnenboord houden: de frontwerkers van Bossche Veerkracht, politie, boa's, jeugdwerkers maken doeltreffend werk van het bereiken van jongeren die dreigen weg te vallen. Opvolgingscapaciteit ontbreekt echter, zo laten zij weten. Daar moet voor gezorgd worden. In het antwoord op de technische vragen staat dat er mensen klaarstaan voor het opstarten van projecten met jongeren. Is dat opvolgingsgat er nu wel of niet? De heer Van Silfhout (Volt) vraagt of Leefbaar 's-Hertogenbosch zou willen investeren in het jongerenwerk. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wil eerst weten of dat gat er is. De heer El Amraoui (D66) vraagt of de investeringen in de JADS ook goed ontvangen zijn door Leefbaar 's-Hertogenbosch. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat het prettig samenleven hier wordt ondermijnd. Het is gewoon dat er een auto in brand gestoken wordt of een explosief wordt geplaatst bij een voordeur.

Mevrouw Knol gaf al aan dat dieper de wijk in gegaan moet worden om te weten wat er speelt, maar dan moeten er wel voldoende ogen beschikbaar zijn. Wat is het tekort aan wijkagenten in Den Bosch? De aanpak van verkeershufters en de aanpak van fatbikers: wanneer gaat de Bosschenaar iets merken van die aanpak? Huiselijk geweld en femicide: bijna 170 burgemeesters hebben hun handtekening gezet onder een manifest om dit aan te pakken, zo ook deze burgemeester. Tot welke concrete maatregelen gaat dat leiden en wat is daarvoor nodig, ook in financiële zin? De heer Huibers (Rosmalens Belang) vraagt welke aanpak de heer Kagie voor zich ziet ten aanzien van de fatbikes. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) heeft al eerder gezegd dat de fatbikes gecontroleerd moeten worden op snelheid. En kan iemand met kleine kinderen op de fatbike niet aangesproken worden? Hij ziet geen enkele verandering; de problemen nemen alleen maar toe. De heer Huibers (Rosmalens Belang) zegt dat het inderdaad overlastgevend is maar veel van deze aanpakken worden landelijk gestuurd. De boa's bijvoorbeeld zijn met handen gebonden. Zou hier landelijk niet meer druk op uitgeoefend moeten worden? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat de nieuwe minister van Justitie een set aan maatregelen heeft genomen om de mogelijkheden tot interventie te verruimen.

Politieagenten en boa's zouden samen op moeten trekken op de spots die iedereen kent, van de 4

driesprong tot aan de binnenstad. Mevrouw Hernández (50PLUS) vraagt of de heer Kagie ook voor meer boa's is. Er zijn er namelijk onvoldoende. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wil de portefeuillehouder vragen of er behoefte is aan extra wijkagenten en vervolgens moet ook gekeken worden naar het versterken van het boa-team. Dat samenspel moet bevorderd worden. De heer Van Silfhout (Volt) hoort dat de heer Kagie wil investeren in de boa-capaciteit maar landelijk is te zien dat de politie minder gaat investeren in de veiligheid van de stad omdat de boa's die taak deels gaan overnemen. Voor een boa is dat niet altijd gemakkelijk want bepaalde dingen mogen en kunnen zij niet. Hoe kijkt de heer Kagie in dat licht aan tegen investeren in boa's en investeren in jongerenwerk? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) denkt dat naar de combinatie ervan gekeken moet worden. Er zal geïnvesteerd moeten worden in extra handhavingscapaciteit en extra wijkagenten. De Nationale Politie geeft dat ook aan. Dit moet vertaald worden in meer wijkagenten en boa's. De heer Van Silfhout (Volt) meent dat jongerenwerkers daar ook bij horen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat het inderdaad om die combinatie gaat. Van de stevige jeugdwerkers moet de gemeente het hebben. Mevrouw Welten (VVD) hoorde de heer Kagie spreken over toepassen van de oud voor nieuw systematiek.

Waar is Leefbaar 's-Hertogenbosch nu op uit? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) kan zo een aantal moties pakken van de afgelopen jaren als het gaat om de oud voor nieuw systematiek, zoals bij de GGD. Als er nieuw beleid in de steigers wordt gezet, moet ook naar bestaand beleid gekeken worden. Dat moet een vanzelfsprekende aanpak zijn, ook in betere tijden. Er moet ook worden gekeken naar de extreme groei in formatieplaatsen. Mevrouw Welten (VVD) hoort graag een antwoord op haar vraag. Wat wil Leefbaar 's-Hertogenbosch niet meer? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) kan hier een lijstje neerleggen van wat hij niet langer wil: het centraal station bijvoorbeeld waar geen € 18,1 maar € 60 miljoen bij moet van de gemeente versus het nieuwe Design Museum. Laat dat museum waar het is en zet het niet weg tegen veel geld. JADS wordt zomaar gedropt in de begroting voor de komende jaren met meer dan € 2,5 miljoen, dat is een slordige wijze van werken. De heer El Amraoui (D66) wacht op antwoord op zijn vraag over JADS en het inhoudelijk standpunt van Leefbaar 's-Hertogenbosch daarover. Die partij heeft de afgelopen jaren vooral afgegeven op de Datastad die Den Bosch wil zijn en nu hoort hij weer over een toenadering tot de Brainportregio. De voorzitter merkt op dat dergelijke details beter in de commissie Bedrijvigheid aan de orde gesteld kunnen worden.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is voornemens de middelen voor JADS te labelen maar wil pas groen licht geven in december of januari nadat gesproken is over de toegevoegde waarde van JADS. De woonlasten zullen in 2026 niet verhoogd worden anders dan met een inflatiecorrectie. In lijn hiermee vindt hij het niet passend de afvalstoffenheffing meer te verhogen dan met de 5

inflatiecorrectie. Het geeft ook geen pas om falend beleid bij de Afvalstoffendienst neer te leggen bij de inwoners en ondernemers. Mevrouw Welten (VVD) zegt dat vanavond op drie thema's wordt gericht: de financiën en het weerstandsvermogen, de inzet van boa's en een veilige leefomgeving. De gemeente staat er financieel goed voor en heeft de zaken goed op orde. Dat is het gevolg van een degelijk financieel beleid: beschikbare middelen worden ingezet voor verduurzaming van maatschappelijk vastgoed, een bijdrage aan JADS en een onderzoek naar vernieuwing van de oosttribune van Stadion De Vliert. Het restant vloeit in het Structuurfonds om te kunnen blijven investeren in ambities. De ozb blijft gelijk, de rioolheffing is gedaald. De heer Roovers (SP) zegt dat de overige € 5 miljoen naar het Structuurfonds gaat. Als die meevaller er niet was geweest, had dan ook geïnvesteerd kunnen worden in ambities? Mevrouw Welten (VVD) zegt dat de gemeente nog veel ambities heeft in de stad en het is goed regelmatig iets bij te plussen in het Structuurfonds om ook te kunnen investeren in toekomstige ambities. De heer Roovers (SP) meent dat de ambities in het Structuurfonds te groot zijn voor de structurele bijdragen die jaarlijks worden overgeboekt naar het Structuurfonds. Projecten worden daarmee afhankelijk gemaakt van meevallers, ook in het Grondbedrijf.

Zijn de ambities die de raad heeft gesteld wel realistisch? Moeten dit soort automatische overboekingen wel gedaan worden? Mevrouw Welten (VVD) hoort dat de SP dat liever niet zou doen maar zij wil vooral ook naar de langere termijn kijken. Het is goed na enige tijd te bezien of een plan in het Structuurfonds nog wel gerealiseerd zou moeten worden. Er zijn immers allerlei maatschappelijke ontwikkelingen waardoor dingen zouden kunnen veranderen. De heer Roovers (SP) gaat het erom dat de ambities die in het Structuurfonds worden neergelegd afhankelijk gemaakt worden van meevallers. Die discussie zou een keer gevoerd moeten worden en ook of de financiële middelen daarvoor nog wel in verhouding zijn. Mevrouw Welten (VVD) zegt dat die discussie altijd een keer aangegaan kan worden. De heer Van Silfhout (Volt) hoort de VVD zeggen blij te zijn dat de woonlasten zo laag zijn gebleven, dat door de VVD in het bestuur er minder geld is om te investeren, dat ambities met meevallers moeten gebeuren. Hij is de draad kwijt. De VVD is trots dat er niet meer geld opgehaald wordt, maar ziet de VVD niet het gat in de toekomst? Mevrouw Welten (VVD) begrijpt de vraag niet. De heer Van Silfhout (Volt) zegt dat er grote projecten in het Structuurfonds zitten en die gaan nu ongedekt de toekomst tegemoet.

De VVD wil altijd zorgen dat de gemeente minder geld heeft zodat niet geïnvesteerd kan worden in die grote projecten. De VVD zorgt ervoor dat investeringen in de toekomst misschien niet gedaan kunnen worden. Mevrouw Welten (VVD) ziet dat anders. Dat is een pessimistische inschatting. De VVD zit zo niet in elkaar en is optimistisch. Door te sparen en door een meevaller kun je wat extra sparen, dat is de manier om dit soort dingen te doen. De heer Van Silfhout (Volt) vindt het roekeloos om structurele investeringen te doen in het Structuurfonds en die op meevallers te baseren. Mevrouw Welten (VVD) deelt die mening niet.

6

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat los van incidentele meevallers er nu ook een voorstel is om een structurele verhoging (€ 9 miljoen) van de bijdrage aan het Structuurfonds te doen. Mevrouw Welten (VVD) zegt dat nu de begroting voorligt en hierin staat dat er € 8 miljoen aan het Structuurfonds wordt toegevoegd. Steeds zijn er momenten dat er geld is om in het Structuurfonds te stoppen, daar is zij voorstander van. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of de VVD voor die structurele verhoging is. Mevrouw Welten (VVD) vraagt waar dit staat. Zij heeft dit niet gelezen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat dit in de begroting staat. Mevrouw Welten (VVD) zegt dat de scanauto laat zien dat de parkeercapaciteit intensief wordt gebruikt. Reden om te pleiten voor voldoende parkeerplaatsen in de binnenstad. De stijging van de afvalstoffenheffing ligt gevoelig maar een verbetering van de veiligheid en duurzaamheid bij de Afvalstoffendienst rechtvaardigt die keuze. De burger heeft recht op een schone stad. De lichte stijging van de hondenbelasting is te overzien; die ligt nog altijd 15% lager dan het landelijk gemiddelde.

De heer Van Hattem (PVV) merkt op dat juist de VVD het altijd over lagere belasting heeft maar ondertussen wordt er geld gepompt in het Structuurfonds voor allerlei hobbyprojecten als het Design Museum maar voor mensen die een hondje thuis hebben, wordt de hondenbelasting verhoogd. Mevrouw Welten (VVD) zegt dat het hebben van een hond een vrije keuze is dus dat is iets anders. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat dat ook vaak een noodzakelijke keuze is om uit de eenzaamheid te komen. Mevrouw Welten (VVD) kijkt daar iets anders tegen aan. Het blijft een vrije keuze en eenzaamheid hoeft niet altijd opgelost te worden met de aanschaf van een hond. De gemeente beschikt over een sterke financiële basis, de reserves zijn gezond en de risico's beheersbaar. Het weerstandsvermogen is ruim voldoende. De boa's zijn onmisbaar voor de veiligheid en zorgen voor orde en leefbaarheid in de wijken. Zij werken onder toenemende druk: 1 boa op 4000 inwoners terwijl dat landelijk 1 op de 3500 is. Dit verschil moet kleiner worden en het veiligheidsrisico voor boa's ook. Zij pleit voor een betere uitrusting zoals een pepperspray of taser. De samenwerking met de politie dient verder versterkt te worden, door een betere informatie-uitwisseling en een gezamenlijke inzet.

De heer Roovers (SP) zegt dat met meer boa's de beweging naar een gemeentelijke politie wordt gemaakt maar daar zijn te weinig wettelijke bevoegdheden voor. Is dit de manier om de falende landelijke politie op te lossen? Mevrouw Welten (VVD) zegt dat de bevoegdheden inderdaad een grote rol spelen. Als boa's bepaalde handelingen niet mogen verrichten, moeten zij wachten tot de politie komt en dat zijn soms heel onveilige situaties. De vraag is hoe de balans goedkomt tussen de boa's die hun rol veilig moeten kunnen uitvoeren en de politierol. De heer Roovers (SP) zegt dat er een goede reden is waarom boa's in die gevallen op de politie moeten wachten want de politie heeft een geweldsmonopolie. De enige oplossing voor dit probleem dient de landelijke overheid te brengen. Meer boa's en meer bevoegdheden kan nooit het antwoord zijn op de tekorten die de regering bij de politie heeft veroorzaakt.

7

Daar heeft de SP een punt, aldus mevrouw Welten (VVD), maar de gemeente gaat niet over het landelijke. De gemeente heeft 47 boa's in dienst maar er is nog steeds een tekort. Dat aantal is ook onder het landelijk gemiddelde. Ook zij zou graag meer politieagenten willen. De heer Roovers (SP) zegt dat landelijk wordt gedacht dat de tekorten bij de politie wel met boa's wordt opgevangen in gemeenten. De gemeente mag niet zwichten onder die druk. Mevrouw Welten (VVD) zegt dat het belang bij de burger en de veiligheid ligt. De VVD kaart dit regelmatig aan in Den Haag maar daar is het vandaag niet mee opgelost. De gemeente heeft veel meer invloed op de boa's. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat de minister van Justitie en Veiligheid wel toestemming moet geven voor beschermingsmiddelen als pepperspray. De VVD-minister had dit de afgelopen vier jaar allang kunnen regelen. Zouden de burgers en meisjes die alleen over straat lopen ook niet mogen beschikken over pepperspray om zich te beschermen? Mevrouw Welten (VVD) denkt dat daar ook andere middelen voor zijn maar het is inderdaad zo dat ze hier in Den Haag over gaan. Eind december komt er een nieuwe visie vanuit het ministerie over de ruimte en bevoegdheden die boa's krijgen. De heer Van Hattem (PVV) vraagt wat de VVD nu dan van het college vraagt want extra beschermingsmiddelen voor boa's worden landelijk bepaald.

Mevrouw Welten (VVD) zegt dat de VVD landelijk om een betere uitrusting van de boa's vraagt. Zij hoopt dat hier eind van het jaar meer over bekend is. De wijkgerichte aanpak waarbij gewerkt wordt met meldingspatronen blijkt veelbelovend. Er zijn snellere acties en de aanpak is sneller. Zij pleit ervoor dat uit te breiden over de hele stad. Boa's verdienen meer ruimte voor ontwikkeling en opleiding. Ondanks de hoge werkdruk zet het team zich met overtuiging in. Veiligheid gaat verder dan alleen handhaving. Mevrouw Hernández (50PLUS) vraagt of mevrouw Welten ook weet dat boa's vaak extra uren moeten draaien. Steunt mevrouw Welten een motie van haar om twee extra boa's aan te stellen? Mevrouw Welten (VVD) heeft zojuist een pleidooi daarvoor gehouden. Hun positie moet ook versterkt worden en zij moeten meer ruimte krijgen. Zij komt graag terug op de motie van 50PLUS. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) merkt op dat de boa's wel de nadruk krijgen vanavond. Achter een scanauto rijden twee boa's op de fiets om nog eens vast te stellen of de boete terecht is of niet. Er loopt een pilot in Den Bosch om die boa's achter de scanauto af te schaffen en die twee boa's zouden straks op andere domeinen ingezet kunnen worden. Mevrouw Welten (VVD) denkt dat nu te veel in details wordt getreden. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) zegt dat juist mevrouw Welten heel erg in detail treedt.

Mevrouw Welten (VVD) deelt die mening niet. Veiligheid vraagt ook om voorbereiding op noodsituaties. Daar is nog veel winst te boeken. Plannen moeten omgezet worden in actie en er moet duidelijk zijn wie wat doet in noodsituaties. Zij vraagt om een plan van aanpak met concrete maatregelen en duidelijke informatie richting inwoners over bijvoorbeeld rampscenario's met de bijbehorende rolverdelingen. Mevrouw Lipman (CDA) vraagt welke rol de VVD voor de gemeente ziet om mensen in armoede te helpen. Deze mensen hebben wel iets anders aan hun hoofd dan zich voorbereiden op noodsituaties. 8

Mevrouw Welten (VVD) denkt nu niet in doelgroepen. Onveilige situaties en crisissituaties komen eraan, of mensen nu een grote of kleine portemonnee hebben. Mevrouw Lipman (CDA) vraagt of de VVD bereid is een extra stapje te zetten voor mensen die zelf niet in de positie zijn om te zorgen voor die weerbaarheid en het voorbereiden op die noodsituaties. Mevrouw Welten (VVD) neemt aan dat het hier over kwetsbaren gaat. Zij heeft het over schuilplekken. Er moet een optimale communicatie zijn ook met de zwakkeren waar zij heen kunnen en als dat nodig is, moet daar zeker extra op ingezet worden. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vindt het een terecht punt van het CDA. Zwakkeren in de samenleving kunnen niet zomaar cash geld in huis hebben of een noodvoorraad aanleggen. Wil de VVD die mensen ook daarmee helpen? Mevrouw Welten (VVD) vindt dit een andere invalshoek. Zij zal geen cash geld bij willen passen maar zij heeft het over de veiligheid in de samenleving. De VVD zal zeker rekening houden met (financieel) kwetsbaren. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat mensen die moeite hebben elke week voldoende eten op de plank te hebben doorgaans ook geen geld hebben om een noodvoorraad aan te leggen. Wil de VVD hier ook over nadenken? Mevrouw Welten (VVD) vreest dat ook bij dit onderwerp in de kast van mensen wordt gekeken. Zij blijft in de algemeenheid over kwetsbaren spreken.

De Veiligheidsregio benadrukt het belang van oefenen en simuleren zodat bekend is wat te doen in crisissituaties. Zij verzoekt te onderzoeken hoe brandweerposten kunnen functioneren als lokale steunpunten en hoe ervaren hulpverleners kunnen worden ingezet bij rampen en crises. De Bossche VVD ziet een gemeente met gezonde financiën en een solide weerstandsvermogen en betrokken handhavers, maar veiligheid vraagt om draagkracht. Kom dus tot actie en vergroot de weerbaarheid van de burgers in crisistijd. Mevrouw Hoekstra (PvdA) zegt dat de wereld in korte tijd veel is veranderd, gelet ook op de impact van de inval van Rusland in Oekraïne en de stikstof- en energiecrisis. Samenwerken brengt je verder en in Den Bosch wordt gebouwd aan een mooiere gemeente voor de inwoners. De maatschappelijke onrust is groot en de polarisatie die daarmee gepaard gaat, snijdt dwars door de samenleving heen. In de zorg is de spanning elke dag te voelen: minder handen aan het bed en meer mensen die hulp nodig hebben. Dat vraagt om anders denken: meer inzetten op preventie, ook in de jeugdzorg. Initiatieven als de gezinsadvocaat laten zien dat het ook anders kan en die verdienen dan ook een structurele ondersteuning. Grote zorgen maakt zij zich om de veiligheid van vrouwen. Dat is niet oké dus zij verzoekt hier werk van te maken.

Zij komt met een voorstel om te onderzoeken of er een vrouwenschouw ingevoerd kan worden. Dat is een instrument om met andere ogen te kijken naar de openbare ruimte, door de ogen van vrouwen. In andere gemeenten zijn interessante pilots te zien met veiligheidsapps. Kan Den Bosch daarbij aansluiten? De heer Van Hattem (PVV) vindt dat iedereen zich veilig moet kunnen voelen op straat. Is de PvdA bereid te kijken naar wie die onveiligheid veroorzaken en die mensen aan te pakken? Mevrouw Hoekstra (PvdA) zegt dat natuurlijk iedereen zich veilig moet kunnen voelen op straat maar haar bijdrage gaat nu specifiek over vrouwen omdat dat een kwetsbare groep is. De heer Van Hattem (PVV) vraagt waarom vrouwen zich onveilig voelen op straat en door wie dat wordt veroorzaakt.

9

Mevrouw Hoekstra (PvdA) hoort van vrouwen die zij spreekt dat dat niet alleen komt door statushouders of buitenlanders. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat uit landelijke statistieken blijkt dat die groepen wel oververtegenwoordigd zijn in dit soort criminaliteit en dat een grote factor is waarom vrouwen zich onveilig voelen op straat. Is de PvdA bereid daar hard op aan te pakken? Mevrouw Hoekstra (PvdA) is het niet eens met de analyse die de heer Van Hattem hier maakt. Natuurlijk moeten mensen die anderen op straat zich onveilig laten voelen keihard aangepakt moeten worden. Zij deelt niet de analyse dat de enige reden dat vrouwen zich onveilig zouden voelen, of dat nu achter de voordeur is of op straat, enkel en alleen door een bepaalde groep wordt veroorzaakt. De heer Van Hattem (PVV) vraagt of mevrouw Hoekstra hiermee de cijfers over zedendelinquenten ontkent. De heer El Amraoui (D66) zegt dat twee derde van dit soort geweldsincidenten in de familiesfeer gebeuren. Hebben al die vrouwen vluchtelingen als familie? Mevrouw Hoekstra (PvdA) bedankt de heer El Amraoui voor deze verduidelijking van de cijfers. Iedere groep die ervoor zorgt dat vrouwen zich onveilig voelen op straat moet keihard aangepakt worden, zoals volgens de wet ook wordt gedaan. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat niet-westerse mannen vijf keer vaker verdacht zijn van deze incidenten dan autochtone Nederlanders.

Ontkent mevrouw Hoekstra die cijfers? De voorzitter verzoekt mevrouw Hoekstra haar bijdrage te vervolgen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vindt een vrouwenschouw een goed initiatief. Komt er ook een initiatief zoals in andere gemeenten ten aanzien van agressie tegen vrouwen achter de voordeur? Mevrouw Hoekstra (PvdA) denkt dat Den Bosch koploper is ten aanzien van vrouwenopvang. Of dat altijd genoeg is, denkt zij niet want er is landelijk een tekort aan plekken. Hopelijk komen daar na de verkiezingen meer middelen voor beschikbaar. Zij is voor alle maatregelen die maken dat vrouwen in een veiligere positie zijn. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat er landelijk al initiatieven zijn genomen. Mogelijk kan daarvan geleerd worden. Mevrouw Hoekstra (PvdA) vindt dat ook en ook bijvoorbeeld een app kan daarbij helpen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) hoort dat Den Bosch koploper is ten aanzien van huiselijk geweld. Bedoelt mevrouw Hoekstra de aanpak ervan of de problematiek? Mevrouw Hoekstra (PvdA) bedoelt de verbouwde vrouwenopvang, dat is een mooi voorbeeld ook voor andere gemeenten. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat dat inderdaad een mooi voorbeeld is. Het is van belang dat de gemeente signalen moet weten af te vangen en de patronen weet te onderkennen. Opvang is mooi maar het gaat natuurlijk om de werkers in het veld.

Mevrouw Hoekstra (PvdA) zegt dat er inderdaad een systeem moet zijn waarmee agressie achter de voordeur wordt opgevangen. Het is heel verdrietig dat dit nodig is. Alles wat eraan gedaan kan worden om dit eerder te signalen en om vrouwen eerder in bescherming te nemen, is zeer gewenst. 10

In deze bestuursperiode heeft Den Bosch 95% van de woningbouwambitie waargemaakt; dat is een prestatie van formaat. Een oplossing voor de 10.000 woningzoekenden in de gemeente is daarmee nog niet gevonden. Anders denken is nodig: durven te experimenteren met nieuwe woonvormen, betaalbare concepten en tijdelijke oplossingen bijvoorbeeld. Als Den Bosch doorgroeit naar 200.000 inwoners dan vraagt dat om sterke wijken, waar mensen elkaar kennen en voorzieningen dichtbij zijn. Leefbare wijken zijn ook wijken waar bewoners niet leven in hittestress of op de tocht zitten als het koud is. Daarom wordt geïnvesteerd in energie van eigen bodem. Er zijn nog steeds inwoners die elke maand de eindjes aan elkaar moeten knopen. Zij blijft zich inzetten voor het tegengaan van geen gebruik van armoederegelingen. Vaak zijn er wel voorzieningen maar vinden de mensen de weg ernaartoe niet. De overheid wordt helaas niet altijd ervaren als een steun in de rug. De verbondenheid tussen de ambtelijke organisatie en de inwoners kan nog sterker. Er zijn allerlei initiatieven in de gemeente en dat is het cement van de samenleving. Het is goed samen te werken aan oplossingen die werken. Zij komt binnenkort met een voorstel om de verbinding tussen gemeente en inwoners verder te versterken.

Nog steeds maakt het uit waar je wieg stond en dat is onverteerbaar in een stad die er op zoveel vlakken zo goed voorstaat. Gelukkig zijn er velen die vechten om die kansenongelijkheid tegen te gaan en te verkleinen. Zij is daarom blij met de verbouwing van Huis73 die deze functies nog beter zichtbaar maakt. Wat zou het mooi zijn als deze plek ook naar de Bossche wijken gebracht kan worden. Daar zijn al de nodige initiatieven toe genomen. Zij is voor ongelijk investeren voor gelijke kansen. Zij stelt voor hier onderzoek naar te doen zodat ieder kind in iedere wijk dezelfde kansen krijgt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wijst op de mogelijkheid om een oplossing te zoeken in de chalets in het Dierenbos. Mevrouw Hoekstra (PvdA) weet niet hoe dat juridisch zit maar wonen op een vakantiepark is complex. Misschien weet de wethouder hier meer over. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) hoorde net over woningsplitsing maar dat wordt ambtelijk afgewezen. Mevrouw Hoekstra (PvdA) denkt dat ook naar de regels gekeken moet worden als de gemeente dit soort zaken mogelijk wil maken. De gemeente is wendbaar, veerkrachtig en vasthoudend, zo hebben de afgelopen jaren geleerd. De vraag is nu of de gemeente de grote veranderingen durft te omarmen in plaats van er bang voor te zijn. De PvdA denkt dat Den Bosch dat kan zodat de gemeente voor al haar inwoners een thuis is en blijft.

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat de uitdagingen waar de stad voor staat de komende jaren alleen maar groter worden. Het college heeft zichtbaar werk verzet de afgelopen jaren en een poging gedaan een stip op de horizon te zetten voor de komende jaren. Tegelijkertijd is de worsteling op tal van dossiers te zien, het doorhakken van knopen blijft soms uit. Visie en daadkracht voor nu en de langere termijn is nodig. De stad groeit en dat gaat knellen. De druk op de voorzieningen loopt ook op en door verstening ontstaat hittestress en wateroverlast. Regie is nodig. Zij mist te vaak het grote plaatje: welke inwoners en bedrijven wil de gemeente aantrekken en vasthouden. Zij wil een stad die vooral goed is in verbondenheid. Een stad voor Bosschenaren die een huis zoeken, voor ouderen die dicht bij voorzieningen willen wonen, voor kinderen die veilig naar school kunnen fietsen, ondernemers die oog hebben voor duurzaamheid en mensen die het leven niet redden. De heer Van Silfhout (Volt) zegt dat er ook veel mensen buiten de stad een woning in Den Bosch willen. Vergeet De Bossche Groenen die groep? Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vergeet die groep niet maar maakt hierbij wel een duidelijke keuze. Het begint te knellen en in schaarste moet gekozen worden, waarbij zij voorrang geeft aan de Bosschenaren. 11

De heer Van Silfhout (Volt) schrikt hiervan want hij dacht dat De Bossche Groenen een bondgenoot was als het ging om woningen zoeken voor mensen van buiten de stad die een woning zoeken. Stel dat De Bossche Groenen in een volgend college komt, wat zegt dat dan over die lijn in deze stad? Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat ook andere gemeenten keuzes maken in de verschillende groepen mensen. Niet dat er niemand meer welkom is maar zij vindt het belangrijk dat Bosschenaren die nergens terechtkunnen een woning krijgen. De mogelijkheden om hierop te sturen, zijn echter beperkt. De heer Van Silfhout (Volt) begrijpt hieruit dat De Bossche Groenen een heel andere keuze maakt dan de afgelopen jaren. Hij hoopt dat De Bossche Groenen niet terug wil naar de vestingstad van ooit. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt of Volt ook niet de problemen ziet die de inwoners op dit moment ervaren. Huizen voor ASML-medewerkers worden massaal opgekocht. Je ziet de problemen in Eindhoven ontstaan: mensen met een bescheiden inkomen kunnen niet daartegen opbieden. Den Bosch moet een warme stad zijn voor ondernemers en bedrijven maar wel vanuit het principe van geven en nemen. Als Heineken hier miljoenen liters water uit de bodem onttrekt om met bier winst te maken dan moeten zij ook een bijdrage leveren aan de leefbaarheid van de stad.

Een groene, gezonde, leefbare stad is een gezamenlijke opgave. Goed dat € 15 miljoen wordt gestort in het Structuurfonds maar dat is niet genoeg om de grote opgaven de komende jaren te blijven dekken. Veel plannen lopen vast omdat de gemeente veel geld moet bij leggen vanwege groen en voorzieningen. Hetzelfde geldt voor uitbreiding Brainport richting Den Bosch. Als de gemeente niet kiest, wordt er voor Den Bosch gekozen. Er moet goed gekeken worden naar hoe de groei van ASML en aanverwante bedrijven eerlijk over de verschillende steden en dorpen verdeeld kan worden. Inwoners dienen zichtbaar invloed te krijgen, met duidelijke spelregels voor burgerparticipatie. Meedoen als burger is meer dan een enquête of informatieavond. Het gaat om vertrouwen en een cultuur van samenwerken en samendoen. Het gaat erom wat er gedaan wordt met de uitkomsten van burgerberaden. Zij komt met een aantal concrete voorstellen. Het Sparrenburgbos is een stukje natuur dat kwetsbaar en uniek is en dat moet niet versnipperd worden. De financiële steun aan JADS is stilletjes in de begroting geschoven, zonder raadsdiscussie. Zij wil openheid in het debat over dit soort grote uitgaven. In januari 2026 zit er € 260.000 in het Bomenfonds maar te zien is dat er geen enkele mutatie wordt geraamd in 2026 en 2027. Dat is zonde in deze tijd van hittestress en verdroging.

Het fonds is bedoeld voor meer bomen in de stad dus het moet ingezet worden. Opnieuw was er een aanrijding van een kind dat op weg was naar school die langs een 50km-weg ligt. De motie '30 kilometer tenzij' is aangenomen en deze moet ook uitgevoerd worden, te starten met de wegen waar scholen aan liggen. Hoe wordt gezorgd voor een eerlijke verdeling van de gelden tussen de verschillende sportclubs? Zij wil een leefbare binnenstad en de toeristenbelasting inzetten voor verdere vergroening in de binnenstad. Pak de leegstand aan. Het draagvlak voor het Design Museum kalft af. Het is de hoogste tijd te zoeken naar een haalbaar alternatief. De Tramkade moet een culturele hotspot blijven en dat vraagt om betaalbare ruimten voor een nietcommerciële functie. In de commissies komt zij met verdere voorstellen. De heer Roovers (SP) zegt dat SP'ers regelmatig met mensen spreken over wat er in hun leefomgeving speelt en wat niet goed doorkomt op het stadhuis. Mensen zijn vooral de politiek beu die geen hoop biedt op de toekomst en hooguit de afbraak van de samenleving en publieke voorzieningen weet te vertragen. De hoop die de politiek niet kan bieden, wordt wel ingezet door inwoners door vrijwilligerswerk te doen, te mantelzorgen en aan de samenleving te bouwen. De gemeente moet deze mensen ondersteunen.

Den Bosch slaagt erin de financiële ramp van het ravijnjaar te voorkomen, dat is een compliment aan het college waard. Er is zelfs een overschot van bijna € 5 miljoen dat automatisch naar het Structuurfonds wordt overgemaakt. De gemeente krijgt geld uit het Gemeentefonds op basis van het aantal inwoners, het aantal 12

huishoudens etc. De behoeften van de inwoners worden niet alleen uit het Structuurfonds bediend. Ook vanuit het Grondbedrijf wordt het overschot automatisch naar het Structuurfonds overgeheveld en dat geld wordt dus niet uitgegeven aan het betaalbaar maken van woningen. Dit automatisme moet ter discussie gesteld worden. Als de structurele toevoeging aan het Structuurfonds niet voldoende is om de ambities die de raad geformuleerd heeft uit te voeren dan moet het college dat aan de raad voorleggen. Er kan dan ook geconcludeerd worden dat niet alle ambities haalbaar of nodig zijn. Nu wordt het zo gepresenteerd alsof dat geld nergens anders voor gebruikt hoeft te worden. Het Structuurfonds mag wat worden afgeslankt zodat er meer in mensen wordt geïnvesteerd en minder in stenen. Met name de nieuwe locatie voor het Design Museum mag eruit; dat project is te duur en er is geen noodzaak voor. Er is ook weinig draagvlak voor binnen de gemeente. Hij wil een voorstel indienen voor een referendum over de toekomst van het Design Museum gelijktijdig met de gemeenteraadsverkiezingen in maart. De SP zal die uitslag respecteren ook als de bevolking voor de locatie Citadelpoort stemt. Hij sluit zich aan bij de woorden van mevrouw Hoekstra over de veiligheid van vrouwen. Hij brengt zijn complimenten over inzake de fietstocht om dit aan de orde te stellen.

In de inrichting van de openbare ruimte moet meer rekening gehouden worden met de blik van vrouwen. De heer El Amraoui (D66) kijkt met trots en realisme naar de begroting, een structureel sluitende begroting en er blijft zelfs ruimte voor de toekomst over. Het lukt de stad om solide, wendbaar en op koers te blijven, dat is goed financieel bestuur. Hij complimenteert het college hiervoor. Den Bosch zorgt niet alleen voor evenwicht in de boeken maar ook voor investeringskracht. De storting van € 5 miljoen in het Structuurfonds is hiervan het bewijs. De financiële stabiliteit moet ten goede komen aan alle Bosschenaren. Gelijke kansen op de arbeidsmarkt, voor een woning en in het onderwijs. De heer Roovers (SP) zegt dat er de komende jaren geen overschotten zullen zijn op de begroting. Is het dan nodig de structurele bijdrage aan het Structuurfonds te verhogen om aan de ambities van de raad te voldoen? De heer El Amraoui (D66) zegt dat er inderdaad goede gesprekken gevoerd moeten worden over de ambities en wanneer die vervuld moeten worden. In het Structuurfonds zitten veel projecten die meerjarig van aard zijn. Er zijn te veel ambities gestapeld in het Structuurfonds. Er zou een herijking plaats moeten vinden. De heer Roovers (SP) zegt dat de incidentele bijdragen aan het Structuurfonds de laatste jaren nogal structureel zijn geweest.

Overschotten op de begroting en het Grondbedrijf gaan altijd naar het Structuurfonds maar het beleid kan niet gebaseerd blijven worden op meevallers. Er zou ook geld kunnen gaan naar lagere lasten of hogere inkomensnorm voor bijzondere bijstand. Omdat nu het overschot automatisch overgeheveld wordt naar het Structuurfonds vraagt hij zich af of de discussie nu wel recht doet aan het probleem. De heer El Amraoui (D66) denkt dat hier een fundamentele discussie over gevoerd kan worden. Het gaat nu richting het einde van de bestuursperiode en het is verstandig die middelen beschikbaar te stellen richting toekomst, voor grotere projecten waar meerjarig voor gepland moet worden. Om nu zes maanden voor de verkiezingen een andere wending te maken met die € 5 miljoen lijkt hem onverstandig. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat naast de incidentele middelen van € 20 miljoen die nu gestort worden in het Structuurfonds er ook € 9,8 miljoen structureel wordt gestort. Wanneer kan het gesprek hierover plaatsvinden? De heer El Amraoui (D66) stelt voor dat gesprek in het begin van de volgende bestuursperiode te voeren. Dan kan vier jaar vooruitgekeken worden. Hij wil nu geen andere keuze maken met betrekking tot die storting. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wil niet de storting ter discussie stellen maar de 13

projecten die erachter zitten zoals het centraal station. De heer El Amraoui (D66) stelt voor ook die discussie in de volgende raad te voeren. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wil concreet het gesprek voeren over het Design Museum in december zoals de vorige wethouder op 2 juli 2025 heeft gepland. De heer El Amraoui (D66) staat ervoor open dat fundamentele gesprek te voeren met elkaar, over de grote projecten en de financiering ervan. Het periodiek herijken hiervan zou in de volgende bestuursperiode moeten gebeuren. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) heeft de suggestie gedaan om bijvoorbeeld ook te kijken naar ASML. In de Brainportregio is te zien dat bedrijven meebetalen aan de maatschappelijke opgaven betreffende wegen, parken en voorzieningen. Vindt D66 dat deze gemeente dat ook eens zou moeten verkennen? De heer El Amraoui (D66) vindt het goed dat De Bossche Groenen dit aansnijdt en dat grote multinationals meebetalen aan de lokale opgaven. Eerst moet de gemeente het eigen ecosysteem goed ontwikkelen en daar genoeg in investeren zodat kleine start-ups kunnen uitgroeien tot grote multinationals en dan zal de gemeente de voordelen daarvan genieten. Hij denkt dat het college er ook voorstander van is om met de bedrijvigheid van Den Bosch te werken aan de lokale opgave. Hij ondersteunt dat ook.

De heer Van Hattem (PVV) zegt dat dit echt de D66-bestuursperiode is geweest, met D66 als grootste partij met Pechtold als formateur. Veel projecten komen, gelukkig, niet van de grond zoals waarschijnlijk het Design Museum. Welke kathedralen zijn nu concreet gebouwd? Of is de gemeente nu verzonken in het D66-moeras rond netcongestie en stikstof waardoor alle duurzame ambities alleen maar extra geld gaan kosten? De heer El Amraoui (D66) zegt dat dat volledig te danken is aan de PVV en kompanen. De PVV is daarvoor weggerend en daarom is er veel stilstand geweest. De afgelopen twaalf jaar is de stad consequent doorgegroeid en is er progressie gemaakt in deze stad. Hij ziet alleen maar positieve veranderingen en noemt een aantal voorbeelden. De zwartgalligheid die de PVV te berde brengt, ziet hij niet. De heer Van Hattem (PVV) herhaalt dat volgens D66 in deze bestuursperiode vooral kathedralen gebouwd zouden worden maar hij hoort nu allemaal projecten die in vorige bestuursperiodes zijn gestart en opgezet. Wat zijn de kathedralen uit deze bestuursperiode waar D66 mee zou komen? Of is het azc de enige kathedraal die D66 heeft gebouwd? De heer El Amraoui (D66) zegt dat Den Bosch gelukkig een menselijke stad is gebleven en de opvang van asielzoekers gebeurt hier menswaardig, dat is prijzenswaardig. Kathedralen worden niet in vier jaar volledig gebouwd.

Natuurlijk wordt gebouwd aan projecten die meerjarig op de planning staan en uit vorige periodes worden overgedragen. Er zijn ook nieuwe projecten gestart deze periode zoals de Bossche Stadsdelta en de plannen die daar ontwikkeld worden. Hij is trots op de successen die D66 heeft behaald. De heer Van Hattem (PVV) wil het azc niet als een kathedraal beschouwen maar als een grote belasting voor de inwoners. Ook de Bossche Stadsdelta is een project uit de vorige bestuursperiode dus alle ronkende verhalen van D66 over wat zij allemaal neer zouden gaan zetten dienen met een klein korreltje zout genomen te worden. De heer El Amraoui (D66) zegt dat de PVV dat mag doen maar hij komt in het vervolg van zijn verhaal terug op die kathedralen. D66 steunt het besluit om de samenwerking met JADS voort te zetten. Innovatie, onderwijs en innovatief ondernemerschap horen bij het DNA van de stad. Investering in kennis en innovatie 14

is investering in de toekomst. Het ecosysteem leeft en groeit. Hij complimenteert het college met het succes. De woningmarkt blijft een van de grootste uitdagingen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat de heer Kagie een voorstel deed over JADS maar de raad heeft nog niet de gelegenheid gehad hier een debat over te voeren. Hoe kijkt D66 daartegenaan? De heer El Amraoui (D66) denkt ook dat die investering een goede is. JADS heeft de afgelopen jaren meer dan € 50 miljoen aan onderzoeksgeld binnengehaald en er is een groot aantal startups uit ontstaan. Wat zouden de inhoudelijke bezwaren zijn van de raad? Mevrouw Samshuijzen (PvdD) hoort dat D66 al helemaal overtuigd is. Het gaat om een ordentelijke besluitvorming. Er heeft nog geen debat over plaatsgevonden. Dit is al wel in de begroting gefrommeld. De raad is hier nog niet over geïnformeerd. Hier dient gezamenlijk een besluit over genomen te worden. De heer El Amraoui (D66) deelt niet de constatering dat dit in de begroting gefrommeld is. Dit hoort thuis in de begroting en als er inhoudelijke bezwaren tegen die toekenning zijn dan kunnen die hier nu te berde worden gebracht. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) denkt niet dat het de bedoeling is dat partijen de helft van hun spreektijd kwijt zijn aan een voorstel dat niet eens als raadvoorstel is voorgelegd. Hier moet eerst een debat over gevoerd worden.

Dat betekent niet dat zij inhoudelijke bezwaren hiertegen heeft. De heer El Amraoui (D66) zegt dat als de tijd die hier nu besteed is aan het proces rondom JADS besteed was aan een inhoudelijke discussie dan was de raad er nu al doorheen geweest. Als er inhoudelijke bezwaren zijn dan hoort hij die graag. De voorzitter stelt voor hier in de commissie Bedrijvigheid verder over te spreken. De heer El Amraoui (D66) kijkt uit naar de verdere realisatie van het Innovatie Kwartier Den Bosch (IKDB) en het effect op de innovatieve kracht van Den Bosch. De woningmarkt blijft een grote uitdaging. Hij is blij dat deze begroting ruimte houdt om te blijven bouwen. De woningbouwopgaven worden gekoppeld aan de duurzaamheidsdoelen. Grote zorgen heeft hij over de netcongestie; hij komt hier in de commissie Bedrijvigheid op terug. De stad staat in de steigers; er worden binnenkort woningen opgeleverd, er wordt momenteel gebouwd en terreinen worden bouwrijp gemaakt. Een dikke pluim aan het college voor deze voortgang maar dit tempo moet wel volgehouden worden. Hoe kan het tempo volgehouden worden? Of kan er zelfs nog een tandje bij? Het voorstel een duurzaamheidsfonds maatschappelijk vastgoed in te stellen is een juiste stap. Bestaande voorzieningen moeten toekomstbestendig en duurzaam gemaakt worden, en een fonds zorgt voor een meer structurele aanpak.

Deze begroting legt een stevige basis onder een financieel gezonde en toekomstgerichte stad, een stad die durft te investeren in mensen, innovatie en duurzaamheid. Hij is benieuwd naar de besparingskansen van de gemeentelijke accountantsdienst van Den Haag. Zij zijn bereid tegen kostprijs dezelfde diensten aan andere gemeenten aan te bieden. Kan de wethouder toezeggen dat die vergelijking wel gemaakt wordt voorafgaand aan de gunning van de opdracht na 2028? Schorsing De voorzitter heropent de vergadering en geeft het woord aan de heer Van Hattem. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat de voorstellen inzake het duurzaamheidsfonds en JADS eigenlijk als apart raadsvoorstel aangeboden hadden moeten worden in plaats van nu in de begroting te frommelen. Waarom is dat niet gebeurd? De stekker zou echt uit het Design Museum kunnen en moeten. Dat museum is niet meer nodig want op 8 oktober jl. las hij in het Brabants 15

Dagblad dat de JK Art Foundation collectie niet meer in een aparte zaal tentoongesteld gaat worden. De extra subsidie voor DTV: kan het niet beter voor dit geld want er moet elke keer nieuw geld bij. Een grote zorg die leeft in deze gemeente is de huisvesting van alleenstaande minderjarige vreemdelingen. Hij hoort regelmatig signalen dat er locaties op het oog zijn om hen te huisvesten waaronder een leegstaande school in Empel bij het Wikveld. Zijn hier inderdaad plannen voor? En hoe wordt die afweging gemaakt? Wordt de raad hier ook bij betrokken? Deze zorg is namelijk heel terecht, mede gelet op de Syrische jongeren die de gemeente structureel onveilig hebben gemaakt. Dit soort gedragingen zijn onaanvaardbaar. In de begrotingsteksten over veiligheid staat dat de gemeente het op vele fronten goed doet. Dat is wegkijken voor reële problemen. Wat gaat er nu echt gebeuren om de veiligheid te verbeteren? Hoe wordt de overlast van fatbikes aangepakt? Concreet wordt in de begroting genoemd het verplaatsen van de coffeeshops uit de Hinthamerstraat; gaat dat ook in 2026 gebeuren? En waar gaan zij naartoe? Ook wordt er gesproken over maatwerkaanpak voor de wijken. Dat klinkt leuk maar wat wordt er echt gedaan in de wijken in het kader van veiligheid? Er is een paragraaf over maatschappelijke onrust. Laatst werd een demonstratie bij een azc aangekondigd.

Daar stond een heel bataljon aan politie klaar. Is het dan ook mogelijk dat er net zoveel politie wordt ingezet als het onveilig is in de wijk? Ondernemers hebben geen vertrouwen meer in deze gemeente. Hij stelt voor bij elk raadsvoorstel een verplichte mkb-toets in te voeren zodat bekend wordt wat de effecten ervan zijn op de ondernemers in de gemeente. Hij zal hierover een motie indienen tijdens de begrotingsbehandeling. Hij ziet geld verdwijnen richting Structuurfonds waar een aantal hobbyprojecten uit betaald wordt. De verbouwing van het station kost vele miljoenen extra en het Design Museum. Dat soort middelen moeten terugvallen in de vrije begrotingsruimte in plaats van deze al te oormerken voor de hobbyprojecten. De stikstoflasten zullen € 30 miljoen bedragen en netcongestie € 15 miljoen, een complete duurzame chaos die erger wordt gemaakt door plannen zoals de Duurzame Polder. Daar moet een streep door. Het college komt met een voorstel om elektriciteit in te kopen bij windpark Elzenburg-De Geer in Oss; waar komt dit vandaan? Dat maakt de netcongestie alleen maar erger. Het stopzetten van de rijksbekostiging voor de opvang van Oekraïners kost miljoenen extra per jaar evenals het stopzetten van LVV en de extra kosten daarvoor. Kan er niet voor gezorgd worden dat dat de gemeente niets gaat kosten? De samenwerkingsovereenkomst met het COA is nog niet ondertekend.

Daar moet een streep door gezet worden. Wethouder Slikker had het over succesvolle gesprekken in de wijk maar daarna presenteerde hij alleen maar voldongen feiten. Er moet afgezien worden van deze azc-locatie. Het verzuim bij taallessen voor statushouders: te zien is dat zij niet komen opdagen. Gaat de gemeente die kosten verhalen op de statushouders in plaats van de burgers extra te laten betalen? De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat er gelukkig nog geen windmolens zijn in de Rosmalense Polder, geen aanpassing van De Blauwe Sluisweg en geen Design Museum. Wel heeft de burger een ozb-verhoging gekregen van 16%. Bij overige belastingen staat een surplus van € 2,5 miljoen; waar komt die vandaan? Ook leest hij over tariefstijgingen van culturele instellingen met soms wel 300%. Wat als iedereen nu weer extra aanvragen moet gaan doen voor subsidies? Het ravijnjaar is voor de gemeente dan wel weg maar met alle verhogingen voor de burgers wordt het straks een ravijnjaar voor de burgers. De begroting is vooral financieel gezien een goednieuwsshow en dat is voor de burgers niet meer te rijmen. Hij kan zich vinden in het voorgenomen nieuwe beleid ten aanzien van het duurzaamheidsfonds. Hij wil ook een brede discussie over JADS maar staat hier in principe positief tegenover. Het onderzoek naar supporters FC Den Bosch en de budget second opinion steunt hij ook.

Hij komt hier in de commissies op terug. Er is voor de nieuwe raad structureel € 6 miljoen vrij te besteden. Een deel daarvan zou voor de hondenbelasting aangewend kunnen worden door deze te verlagen. Hij houdt niet van dure cultuur. Het is angstvallig stil rondom het Winterfestijn terwijl er in de wandelgangen allerlei verhalen de ronde gaan. Kan er een update gegeven worden? De voorzitter zegt dat die vraag in de commissie Bedrijvigheid thuishoort. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat die vraag ook in deze commissie thuishoort als je met een andere bril kijkt. Afhankelijk van hoe straks over de hondenbelasting gesproken 16

gaat worden, zal hij afwegen voor of tegen deze begroting te stemmen. Het Design Museum moet er niet komen dus die boekwinst moet ook uit de begroting. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat deze begroting allesbehalve beleidsarm is. Dat hoeft niet erg te zijn als het om urgente zaken gaat en zeker niet als er geld over is. Er is een bedrag voor JADS in de begroting gefrommeld zonder ordentelijke gesprekken; daar gaat zij niet in mee. Dat er geld beschikbaar is, is hiervoor geen argument. Er moet beargumenteerd worden waar geld aan uitgegeven wordt. Een reservering is prima maar onder voorwaarde van een inhoudelijk debat. Er zijn immers ook genoeg maatschappelijke opgaven op te lossen. Geld is er genoeg. Het gaat om de moed om te veranderen. Alles bij het oude laten is makkelijk maar vroeger was niet alles beter. De klimaat- en natuurcrisis zijn volgens haar de grootste bedreigingen en daarom moet het roer om. Over een jaar moet het HOV rijden maar er zijn nog geen maatregelen genomen om de bussen uit de file te houden. De heer El Amraoui (D66) vraagt of er volgens PvdD ook een aparte discussie moet komen over het duurzaamheidsfonds maatschappelijk vastgoed. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) staat er niet negatief tegenover als hier een reservering voor gemaakt wordt en inhoudelijk over gedebatteerd wordt.

De heer El Amraoui (D66) vraagt of PvdD dezelfde positie gaat innemen ten aanzien van dat duurzaamheidsfonds. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) stelt voor zaken waar nog geen inhoudelijke discussie over is geweest samen te vegen en daar een reservering voor te maken. Voor ieder raadsvoorstel geldt dat het eerst in de raad besproken moet worden. De heer El Amraoui (D66) begrijpt dat wat PvdD wil ten aanzien van JADS dat ook geldt voor het duurzaamheidsfonds: eerst een inhoudelijke discussie. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) is hier zojuist op ingegaan. Mevrouw Hernández (50PLUS) verzoekt iedereen het debat kort te houden. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat er keuzes gemaakt worden over de ruimte want auto's nemen veel plek in maar de vee-industrie neemt nog veel meer plek in. De vee-industrie zorgt voor enorm veel dierenleed en is verantwoordelijk voor ongeveer 15% van de uitstoot van broeikasgassen en neemt de helft van Nederland in beslag. Die ruimte is nodig voor woningen en natuur. Liever een dak boven je hoofd dan een biefstuk op je bord. Toch doet Den Bosch nog steeds niets aan de eiwittransitie, dat moet anders. Zij zet de Klimaat Impact Analyse weer op de agenda. Er gebeurt wel wat aan klimaatbeleid in Den Bosch maar nog onvoldoende om binnen de 1,5 °C opwarming te blijven. Het Klimaatakkoord van Parijs wordt hier niet nageleefd. In de commissies komt zij hierop terug.

De dieren worden nog steeds stelselmatig vergeten terwijl er meer dieren dan mensen in Den Bosch wonen. Ook GroenLinks-PvdA heeft vorige week een oproep gedaan: laten we samen zorgen voor uitbreiding en voor meer instroom dan uitstroom van dieren. Dieren belanden op straat nadat zij worden afgestaan en dat aantal moet verminderen. Het fokken van dieren moet niet gestimuleerd worden. Zij ziet wel positieve ontwikkelingen bij de dierenparkjes: bokjes gaan niet meer automatisch naar het slachthuis en er worden minder dieren onnodig gedood. De kennis die er nu is moet gebruikt worden om de dierenparkjes diervriendelijker te maken zodat geen enkel dier meer naar het slachthuis gaat. Het onderzoek naar het slavernijverleden in Den Bosch blijkt af te zijn maar is nog niet gedeeld met de raad. Hoe komt dat? De wereld van morgen kan mooier gemaakt worden als we vandaag durven te kiezen. De heer Huibers (Rosmalens Belang) merkt op dat veel al gezegd is en hij niet alles zal herhalen. Er is in deze bestuursperiode veel in beweging gezet. De echte kracht van de gemeente zit 17