2025-04-14 Commissie Bedrijvigheid concept aangepast

Commissie BEDRIJVIGHEID Conceptverslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

14 april 2025 Raadzaal

M.A.J.T. Korver-van Weegberg mr. drs. R. van der Meer drs. E.M.M.P. Altenburg-Collin, H.B. Bos, J.J.E.L. van Creij, L.A.J. van Griensven, A.W.J.A. van Hattem LLB (vanaf agendapunt 6), drs. J. Hendrickx, A. Hernández, M.P. Kagie, H.J.M. Kitslaar, J.M. Klerks, R.T.P.M. Koolen, W.M. van de Leemput, REV H.W. Pennings, mr. S.J.M. Peters, M.C.J.M. Ploegmakers, P.J. Romijn, B.F.C. Roovers, D.G.G. Scholten, drs. ing. G.M.M. Verbruggen, mr. C.H.A. van den Wildenberg R.J.J. Geers, M.J.J. van der Geld MSc

Afwezig:

B. El Amraoui, E.R.F. Esser, J.J.M. Gersjes, W. de Groot MSc, S.C. van Hasselt, T.A.J. Heijmans, W.B.G. Hoeben, J. Kouwenberg, ing. J.N. Kieft, R.F.E. van Oijen, E. Samshuijzen, C.K.J. Visscher

Verslaglegging:

J. Beaumont, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering en heet iedereen welkom. Bericht van verhindering is ontvangen van de heren Heijmans, El Amraoui en Kieft, en van mevrouw De Groot. De heer Van Hasselt wordt vervangen door de heer Roovers en de heer Hoeben door mevrouw Hendrickx.

2.

Vaststellen van de agenda De voorzitter zegt dat met betrekking tot agendapunt 6 voorgesteld is het raadsvoorstel en de discussienotitie van gewoon ge-DREVEN gezamenlijk te behandelen. De commissie gaat hiermee akkoord. De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bedrijvigheid van 17 maart 2025 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties De voorzitter geeft aan dat het college middels een brief van 1 april jl. heeft voorgesteld veertien moties en vier toezeggingen af te doen (geel gemarkeerd). De heer Ploegmakers (CDA) heeft in 2023 een motie ingediend over een speeltuin voor ieder kind. Afgelopen jaar zou een visie hiervoor uitgewerkt worden maar hij heeft deze nog niet gezien. Wethouder Geers zegt dat dit onderwerp inderdaad niet op de raadsagenda staat want er is geen raadsvoorstel voorzien, maar dit staat wel in de collegestukken voor deze week. De lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties zijn hiermee vastgesteld.

5.

Werkplanning De werkplanning wordt ongewijzigd vastgesteld.

Raadsvoorstellen 1

6.

Voorkeursalternatief en ontwikkelperspectieven Duurzame Polder De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat het rapport van de Commissie mer heel kritisch en vernietigend is over het plan voor de Duurzame Polder. De wethouder weet te minimaliseren wat daarin staat. Zijn opmerkingen zijn van een reactie voorzien door een derde partij. Het rapport van de Commissie mer is onvoldoende meegenomen; deze wethouder heeft blijkbaar meer kennis en kunde dan de Commissie mer. De discussienotitie zal hij in tweede termijn behandelen. De 153 ingebrachte zienswijzen van betrokken bewoners zijn heel makkelijk door de wethouder van tafel weggeveegd. Die zienswijzen hebben niets doen veranderen. Hij kan niet anders dan concluderen dat het een heel goed voorstel is geweest van de wethouder als je ziet dat de wethouder de 153 zienswijzen zomaar heeft geloosd. Mevrouw Van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) heeft grote moeite met de plannen voor de Duurzame Polder. Zij ontkent de enorme uitdaging in de energietransitie niet maar de wijze waarop dit nu gebeurt, raakt de inwoners recht in het hart. De plannen zijn ingrijpend en gaan ten koste van het leefgenot. Er is nog altijd veel onduidelijkheid over de gezondheidsrisico’s van windmolens. Zonder duidelijke milieunormen kan zo’n besluit niet verantwoord worden. De verhalen van belanghebbenden op de inspraakavond waren indrukwekkend.

Hun zorgen waren oprecht en hun verhalen aangrijpend, die mogen niet genegeerd worden. De inwoners moeten beschermd worden door de politiek en niet overgeleverd worden aan plannen die te veel vraagtekens oproepen. Zij zal dan ook tegen dit voorstel stemmen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) is tegen de plaatsing van zestien windturbines in de Rosmalense Polder en kiest voor woningbouw op deze plek. Het gaat hier niet om voor- of tegenstander zijn van windturbines maar om behoorlijk bestuur. Hij daagt de coalitiepartijen uit de daad bij deze term te voegen, een term die zij bij gelegenheid bezigen. Hij kan niet anders concluderen dan dat pas op de plaats gemaakt moet worden en orde op zaken gesteld moet worden alvorens ook maar gepeinsd wordt over een volgende fase in het vergunning- en besluitvormingsproces. Het mag niet zo zijn dat conclusies en rapportages van instituties alleen als doorslaggevend en belangrijk gekwalificeerd worden als de uitkomst welgevallig is. Als de signalen op rood staan, worden deze genegeerd en alle tekortkomingen in de tijd vooruitgeschoven onder de noemer: details om later uit te werken.

Hij roept VVD, CDA en Rosmalens Belang op niet mee te gaan in deze hautaine houding van D66 waarbij 153 zienswijzen en adviezen van onafhankelijke instituten worden gereduceerd tot hinderlijke onderbrekingen onderweg naar een uitkomst die al vast lijkt te staan. De heer Scholten (GroenLinks) is blij met dit raadsvoorstel en wil een volgende stap zetten naar het ontwikkelen van windmolens in de Duurzame Polder. GroenLinks maakt zich daar al jaren hard voor. Dit betekent duurzame energie voor elke inwoner in Den Bosch. Ook lokaal kan nu de verantwoordelijkheid genomen worden voor duurzame energie en daarbij zal lokale participatie een belangrijk onderdeel zijn. Inwoners van Den Bosch zullen daardoor niet alleen de lasten maar ook de lusten van het project hebben. Kan de wethouder toelichten hoe organisaties als Eijgen Polder Energie mee worden genomen in het vervolgproces? Hij maakt zich zorgen of de inwoners wel goed meegenomen zijn in dit project en goed geïnformeerd worden. In het MER-advies staan zorgelijke opmerkingen of dit project zou kunnen passen binnen de huidige natuurwetgeving. Ook wordt daarin opgemerkt dat het effect van geluid en landschap overschat kan zijn. De heer Peters (PvdA) zegt dat het belangrijk is dat Europa op eigen benen gaat staan, ook voor wat betreft energie.

Daarom blijft het verstandig dat ook Den Bosch werk maakt van duurzaam opwekken van energie. De windmolens worden geplaatst om zelf regie te krijgen over energie, de rekening betaalbaar te houden en de planeet schoner door te geven aan volgende generaties. De inwoners kunnen hier direct van meeprofiteren middels financiële participatie en daarom is hij ook voorstander van dit plan. Het plaatsen van windmolens heeft ook negatieve gevolgen voor mens en natuur die nooit helemaal weggenomen kunnen worden. Die negatieve gevolgen dienen zoveel mogelijk geminimaliseerd te worden. Deze doen recht aan de terechte zorgen die er leven. Hij vraagt de wethouder te reageren op de kritiek van de Commissie mer. Hoe wordt gewaarborgd om de negatieve effecten zo klein mogelijk te houden? Hoe wordt ervoor gezorgd dat in een volgende stap een positiever advies komt?

2

Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat haar standpunt inzake de Duurzame Polder bekend is en zij richt zich daarom nu op de vragen in de discussienotitie. Gezondheid van mensen staat ook voor haar buiten kijf. Je kunt niet alles wegnemen maar wel zoveel mogelijk minimaliseren. Ten aanzien van vraag 2 zegt zij met de aanvulling tot op zekere hoogte wel te kunnen leven met de locatieonderbouwing. Eenzelfde manier van energie opwekken is elders in de gemeente niet mogelijk maar zij heeft ook gewezen op kleinere opwekmogelijkheden die samen een deel van de restopgave kunnen invullen, al dan niet in combinatie met de windmolens in de Duurzame Polder. Zij vindt een blijvende actieve rol in aanloop naar en tijdens de projectfase om grip te hebben op de invulling van het project erg belangrijk. Hoe kan er bijvoorbeeld voor gezorgd worden dat de Bossche molens ook echt draaien voor Den Bosch? Wat wordt bedoeld met eenop-een? Een-op-een alles overnemen? De heer Romijn (PvdD) constateert dat er straks weinig overblijft van de klimaat- en duurzaamheidsambities van Den Bosch. Het is begrijpelijk dat het college inzet op maximale opwek van duurzame stroom in de Duurzame Polder om zo toch nog iets te kunnen maken van de doelstellingen 2045. Ook dit plan dreigt nu in de soep te lopen. Hij is voorstander van windenergie maar de biodiversiteitcrisis is net zo urgent als de klimaatcrisis.

Het oplossen van beide crises moet hand in hand gaan. In dit voorkeursalternatief is daar geen sprake van. De opwek van zoveel mogelijk energie lijkt het enige doel waarbij de belangen van dier, natuur en bewoners ondergeschikt zijn gemaakt. De plaatsing van zestien windmolens zal dramatische gevolgen hebben voor dier en natuur en er zijn grote risico’s omtrent de juridische haalbaarheid. Het is niet fair en verstandig dit plan met deze tekortkomingen en deze risico’s door te schuiven naar een volgende fase om het project nog verder een doodlopende straat in te sturen. De heer Roovers (SP) heeft een andere insteek voor wat betreft verduurzaming dan deze coalitie. De vraag van het eigenaarschap is het belangrijkste punt. De energietransitie zou zoveel mogelijk in publieke handen moeten zijn anders heeft het stuk onvoldoende draagvlak. Ondanks een aangenomen motie in 2020 blijft de wethouder vaag over de invulling van publiek eigenaarschap. De private invulling via financiële participatie van particulieren en het Omgevingsfonds zijn wel uitgewerkt. Vier jaar na die motie zou ook het andere deel verder uitgewerkt kunnen zijn. Op gemeentelijke grond komen publieke windmolens, zo zegde de wethouder toe. Zijn dat deze coöperaties? Kan iedereen ongeacht de dikte van zijn portemonnee meedelen in die windmolens? In tweede termijn komt hij terug op het advies van de MER.

De heer Altenburg-Collin (VVD) zegt dat er best nog zaken onzeker en onduidelijk zijn. De 1kmafstandsnorm tot de woonkern blijft gehandhaafd, maar waarom wordt niet gewacht op de definitieve landelijke afstandsnorm? Waarom is daar niet voor gekozen? De gezondheidsbelasting van windmolens op de omgeving worden zoveel mogelijk verzacht en gecompenseerd in het vergunningstraject door de initiatiefnemer. Hij zal daar alert op blijven want er moet zorggedragen worden voor de omgeving en de gezondheid van de inwoners. Risico’s ziet hij op de mogelijkheden van tijdelijke aansluiting op het elektriciteitsnet, maar dat is geen reden om stil te blijven zitten. Het is goed het huiswerk te doen en voor te bereiden op de toekomst. Op veel fronten is de gemeente afhankelijk van de initiatiefnemer; is die initiatiefnemer in beeld bij de wethouder? Kan die initiatiefnemer aan alle voorwaarden voldoen? Dat is essentieel voor de haalbaarheid en realisatie op korte termijn. De heer Kitslaar (Rosmalens Belang) zegt dat dit een belangrijk moment is voor de toekomst van de Duurzame Polder maar ook voor de leefomgeving van de inwoners, zeker in Rosmalen en de direct omliggende kernen. Veel inwoners maken zich zorgen over de balans tussen duurzame ontwikkeling en behoud van de leefbaarheid en karakter van het gebied. Het bevreemdt hem dat nog steeds wordt gesproken over zestien windmolens.

Bij het handhaven van de afgesproken kilometerafstand tot woonkernen ging het om plaatsing van maximaal veertien zonder molenaarswoningen. De wethouder heeft dit in de vergadering van 18 maart 2024 aangegeven. Is die uitspraak nog steeds van toepassing? Gezondheid moet vooraf worden geborgd in alle keuzes die gemaakt worden. Er wordt nu een aanname gedaan over minimale kansen op gezondheidsrisico’s. Welke ruimte is er straks als die kansen onjuist zijn ingeschat en later blijkt dat wel sprake is van schadelijke afbladdering van windturbinebladen? Hij onderschrijft het belang van de Duurzame Polder maar blijft kritisch toezien op de balans tussen energie en gezondheid. Hij roept het college op die balans te borgen. 3

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vindt zowel duurzame energie als natuurontwikkeling belangrijk. Dit is een van de weinige gebieden waar grote populaties vogels broeden en nestelen. Zij is verrast door de uitkomst van MER dat niet aan de voorkant gestuurd is op milieu, natuur en gezondheid van de inwoners. Waarom is dit geen harde eis geweest in de verdere planuitvoering? De heer Verbruggen (D66) zegt dat met dit voorkeursalternatief een belangrijke stap wordt gezet in het realiseren van een Duurzame Polder. Deze stap levert een belangrijke bijdrage van het op een duurzame wijze opwekken van energie en de ambitie om in 2045 klimaatneutraal te zijn. Er wordt gestreefd naar een integrale ontwikkeling en positieve effecten op landbouw, natuur, water en recreatie. Er moet rekening gehouden blijven worden met de zorgen van omwonenden en de natuur in de volgende stap. Er zal daarom meer duidelijkheid moeten komen van de initiatiefnemer in de vergunningsfase. Met MER zal op meerdere details toetsing moeten plaatsvinden. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) maakt zich ook zorgen over de nadelige gevolgen voor de inwoners en de natuur. Zij wacht de antwoorden van de wethouder af op de vele vragen die gesteld zijn. De heer Ploegmakers (CDA) zegt dat al veel gesproken is over de kritiek van de Commissie mer. Die kritiek is stevig op sommige punten; dat heeft ook hem verrast.

Het college heeft enkele kritiekpunten van de MER opgepakt en aanpassingen gedaan. Hij is benieuwd naar het antwoord van de wethouder op de vele vragen. De gezondheid van de burger staat op nummer 1. De afstandsnorm moet gehandhaafd blijven. Hij is benieuwd waar Den Haag mee gaat komen want daar zal Den Bosch zich aan moeten houden. Den Haag is heel verdeeld hierover dus dat zal nog wel even duren. Hij staat achter het streven om in 2045 klimaatneutraal te zijn en de Duurzame Polder vormt daar toch een onmisbare schakel in. Mevrouw Hernández (50PLUS) zegt dat de realiteit de Duurzame Polder heeft ingehaald. Een ambitie is geen garantie. De gemeenteraad stelt kaders maar moet ook controleren en toetsen of procedures en doelen nog haalbaar en betaalbaar zijn. Het MER-rapport en de reacties van de inwoners wijzen erop dat dit project niet haalbaar is, nu niet en misschien nooit. Zij zal tegen dit voorstel stemmen. De mening van de inwoners wordt niet meegenomen in dit besluit. Het natuurgebied is niet langer beschermd. Defensie heeft zich duidelijk uitgesproken: dit is een oefenzone voor militaire vliegtuigen. Wat weegt zwaarder: een gebied vol zetten met zestien windmolens of de veiligheid van de piloten? De heer Griensven (PVV) is altijd tegen de Duurzame Polder geweest.

Het gaat hier om vernietiging van het polderlandschap, de gezondheid die lijdt onder de windturbines door slagschaduw, geluid en PFAS die van de windturbines afkomen. Het EFSA heeft in 2023 een nieuwe norm ingesteld: BPA mag van 4 milligram per kilogram in het menselijk lichaam naar 0,2 nanogram per kilogram; een daling van 20.000 keer. Voorliggende plannen zijn doorgerekend met de norm tot 2022 dus hij vraagt zich af wat er gebeurt als de norm van 2023 wordt meegenomen. De PFAS-deeltjes worden door de wind door de hele gemeente gestuurd en ook over de gemeentegrenzen heen. Waarom zijn de Woo-verzoeken van Groen inZICHT nog niet beantwoord? Hoe kijkt de wethouder aan tegen de woorden van Fred Sauter van IVN dat dit plan bij de Raad van State geen stand zal houden? Reactie college Wethouder Van der Geld zegt dat het inderdaad een enorme uitdaging is om onafhankelijke en duurzame energie op te wekken in een land waarin elke vierkante meter al een bestemming of functie heeft. Dit vereist een zorgvuldige belangenafweging die hier al zeven jaar wordt gemaakt. De onzekerheid waar zo’n uitdaging mee gepaard gaat, vraagt ook veel van inwoners. Tempo is nog steeds geboden en een einde maken aan die onzekerheid, daar snakt iedereen naar, maar dat moet zorgvuldig. Hij minimaliseert de uitkomsten van de Commissie mer geenszins.

Dat is een respectabel instituut, maar dat betekent niet dat alles een-opeen wordt overgenomen. Veel zaken worden wel overgenomen, zoals de locatiekeuze die nu beter onderbouwd in de stukken staat, en sommige milieuonderbouwingen. Afgesproken was met de raad het voorkeursalternatief op te stellen en een project-MER op te stellen richting 4

vergunningsfase. Er is dus in zekere zin al een pas op de plaats gemaakt alvorens doorgegaan wordt naar de vergunningsfase. Het projectmemo moet opgesteld worden, de ODBN en de gemeente moeten de vergunning toetsen en ook de provincie kijkt mee betreffende de natuurwet. In de tussentijd kan er nog een landelijke afstandsnorm komen. De heer Roovers (SP) vraagt of er meer aanpassingen op het stuk verwacht kunnen worden. Wethouder Van der Geld zegt dat dit de aanpassingen zijn die het college heeft gemaakt. Dit is een complexe materie en ook hij leert nog elke dag bij. Ten aanzien van het abstractieniveau zegt hij dat hier nog niet in detail iedere windmolen is ingetekend. Dat gebeurt bij de projectMER en daar is dus ook beter te zien wat de exacte milieueffecten zijn. Nu worden alleen zones aangegeven, maar de verwachting is dat dit niet schokkend zal gaan bewegen vanwege het beperkte gebied. De heer Roovers (SP) begrijpt dat er op basis van het MER-rapport geen inhoudelijke wijzigingen meer op de plannen voor de Duurzame Polder komen dan die de commissie nu al heeft. Wethouder Van der Geld bevestigt dat. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat in 2023 de Commissie mer al dezelfde adviezen gaf als nu. Zij weten als geen ander hoe deze processen lopen.

Zij weten toch wel wat nu afgetikt moet worden en wat in de vergunningsfase afgetikt wordt? Zij geven het advies dat dit onvoldoende is. Wethouder Van der Geld laat geen wig drijven tussen het college en de Commissie mer. Hij heeft aangegeven klip-en-klaar te zijn over de status en de structuur van de Commissie mer, ook als het gaat om de adviezen die zij geven. Daar waar dat op inhoud kan en passend is, heeft het college die aanpassingen een-op-een overgenomen. Al die andere neemt het college ook over maar dan in de volgende fase waarin sprake is van een nader detailniveau. Er wordt niet overgegaan tot een vergunning tot de adviezen van de Commissie mer zijn overgenomen; dat gaat wel degelijk gebeuren maar dan in een volgende fase van het project. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat in een latere fase dit project afgeschoten kan worden, maar hoe verhoudt zich dat tot het vinden van een initiatiefnemer? Wethouder Van der Geld zegt dat in de volgende fase een initiatiefnemer aan boord komt en hiermee aan de slag gaat. Het college zal erop letten dat de adviezen worden meegenomen. De raad is ook nog aan boord als het gaat om het toetsen van de vergunning binnen het adviesrecht rondom de vergunning. Als dat de zorg van de raad is, kan de raad toetsen of dat is gebeurd.

Als de raad bang is nu een carte blanche weg te geven en er vervolgens niets meer over te zeggen te hebben: dat is niet het geval. Aan het eind van de rit kan de raad alsnog toetsen of de opmerkingen zijn overgenomen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) vraagt of de wethouder geen kans ziet om op die onderwerpen, die twee jaar geleden ook al in het tussentijds advies stonden, beter te tackelen alvorens een andere fase ingegaan wordt. Met als risico dat het college straks gaat zeggen: we gaan nu toch niet meer de stekker eruit trekken want we zijn al zo ver. Wethouder Van der Geld zegt dat dat niet zo verstandig zou zijn. Tussentijds wordt de raad geïnformeerd over dit project. Hij zal erop letten dat ook rondom de project-MER de raad geïnformeerd wordt over de stand van zaken. Hij heeft deze zorg dus niet. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat de raad nu gevraagd wordt in te stemmen met de voorkeursvariant die niet kan rekenen op de goedkeuring van de Commissie mer. Daar heeft zij grote bezwaren tegen. Het zou heel goed kunnen dat volgend jaar na de verkiezingen niet wethouder Van der Geld op deze portefeuille zit maar een andere wethouder en deze afspraken heel anders liggen. De raad moet een uitspraak doen over de toekomst van de Duurzame Polder als er een kloppend en deugdelijk plan ligt.

Er worden niet voor niets adviezen opgevraagd en die moeten doorgang vinden in de verdere planuitwerking. 5

Wethouder Van der Geld zegt dat de Commissie mer geen goed- of afkeuring geeft. Zij geven een advies met inhoud waar iets mee moet. De Commissie mer is ingesteld om te bekijken hoe een project beter kan. Het advies was inderdaad kritisch. De raad kan ook toetsen dus het gaat er niet alleen maar om om de wethouder te geloven. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat niet zomaar een advies wordt gevraagd. Zij hoort dat de wethouder bereid is de adviezen te verwerken in de verdere planontwikkeling. Dan is het toch geen raar verzoek om eerst die plannen te maken in lijn met wat gewenst is en de raad vervolgens te vragen in te stemmen met een variant? Dat is de juiste volgorde. Zij vindt het moeilijk om nu in te stemmen met een plan waarin de gezondheidsrisico’s en milieueffecten onvoldoende geborgd zijn. Wethouder Van der Geld zegt dat met alle tijdsplanningen en kosten van iets dat er toch aan zit te komen, de tijdsdruk waar dit mee te maken heeft en ook wat dit vergt van omwonenden et cetera niet te overzien is wat het betekent als een stap teruggezet wordt. Daarom geeft hij nadrukkelijk aan dat de punten van de MER meegenomen worden. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat de MER heeft gesproken over de gevolgen voor de gezondheid van mens en dier, landschap et cetera die slecht tot zeer slecht zijn (cijfers 1 en 2).

Als straks de fase van de project-MER is aangebroken, is de wethouder dan blij met een 5 of met een 8? Waar gaat de wethouder voor? Wethouder Van der Geld haalt het liefst op alles een 10, maar in een land waarin iedere vierkante beter bestemd is en een functie heeft, zullen functies met elkaar gaan knellen. In deze polder kom je natuur, erfgoed, agrarisch gebied tegen, heb je te maken met gezondheid van mensen die in en aan de polder wonen en je wilt energie opwekken. Tegelijkertijd wil de gemeente ook een integrale gebiedsontwikkeling van de grond trekken. Die belangen botsen met elkaar dus er zal sowieso geen 10 gehaald worden; er zullen concessies gedaan worden. Echter, gezondheid en natuur staan op het netvlies van het college en ook de provincie toetst. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat als de gezondheidsrisico’s toenemen dan overwogen kan worden de energieopgave te verminderen. Is de wethouder daartoe bereid? Er is nooit gesproken over een exacte energieopgave alleen over het aantal windmolens. Wethouder Van der Geld heeft eerder aangegeven: wat niet kan, kan niet. Daar staat hij nog steeds achter. Er komt een keer een nieuwe afstandsnorm van het rijk en de gemeente heeft zich daartoe te verhouden. Dat is op dit moment nog koffiedik kijken en Den Bosch anticipeert nu op de conceptnormen.

Mocht het anders worden dan moet vervolgens bekeken worden wat Den Bosch daarmee moet. Hetzelfde geldt voor de afstandsnorm. Den Bosch zit ruim over het wettelijk kader waaraan gehouden moet worden. Hij begrijpt dat sommige partijen het liefst helemaal geen windmolens zien maar dat is een politieke weging. Gevraagd werd of er op vertrouwd kan worden dat er een initiatiefnemer komt die aan alle voorwaarden voldoet. De vraag is wat de voorwaarden zijn. Er zijn meerdere grondeigenaren in dit gebied dus hij acht het realistisch dat tot een plan gekomen kan worden. Jammer dat de SP begint te twijfelen. Hij weet nog niet exact op wiens grond de windmolens komen te staan dus hij kan nog niet spreken over de financiële participatie. Hij heeft aangegeven wat het kader is van het college waarbinnen straks met een initiatiefnemer wordt gesproken ten aanzien van de financiële participatie. Publiek eigendom: het kan op gemeentegrond zijn. Het kan zijn dat met Essent-gelden wordt geparticipeerd in het windpark. Via die weg zouden modellen opgesteld kunnen worden die ervoor zorgen dat iedereen mee kan doen. Het coöperatieve model is meer een tussenvorm waarin de samenleving met een coöperatie meedoet aan de energievoorziening. Daarvan hoort hij dat de potentiële coöperaties juist aan dit belang hechten: iedereen moet mee kunnen doen, roepen zij. Het college zal daar ook op letten.

De heer Roovers (SP) hoort formuleringen als: 'het zou best zo kunnen zijn dat we gaan participeren'. Dat vindt hij vier jaar na die belangrijke besluitvorming te vaag. De enige variant die kan leiden tot publieke deelneming is de coöperatieve vorm. Wat is die coöperatieve vorm? Alleen die financiële variant is nog niet uitgewerkt, de andere wel. Dit is voor hem essentieel om voor of tegen het plan te stemmen. 6

Wethouder Van der Geld zegt dat bij de coöperatieve vorm gedacht kan worden aan een vorm zoals bij de Bossche Windmolen West. Daar zit de gemeente niet per se meer aan boord. Hij ziet daar mede-eigenaarschap van de windmolen, hoe groot of klein iemands beurs ook is. De vorm met de Essent-gelden kan leiden tot allerlei varianten: de opbrengst van de windmolen kan doorgesluisd worden naar de gemeentebegroting (budgetrecht raad) of ingezet worden om de energietransitie mee te financieren of teruggebracht worden naar de samenleving naar mensen met een kleine beurs. Dat is nog niet uitgewerkt want dit zijn afspraken die gemaakt moeten worden met de initiatiefnemer. De heer Roovers (SP) wijst op de motie van juni 2022 waarin wordt opgeroepen de publieke variant uit te werken dus de wethouder heeft veel ruimte gekregen van de raad om dit op te pakken. Dat de wethouder in dit stadium nog niet weet of de gemeente gaat deelnemen in dit windpark of niet valt tegen. Wat wordt de inzet van de wethouder hierop? En wat wil hij doen met de opbrengst van de windmolens? Wethouder Van der Geld kan dit antwoord nog niet geven omdat hij het gesprek nog niet kan voeren. Dat kan pas in de volgende fase van de project-MER. Dan komt de inzet van het college aan bod. Deels staat dit in de raadsinformatiebrief.

Hij zegt steevast, dat je bij zo’n project de bijbehorende ambitie moet hebben als het gaat om de financiële participatie. Dit moet een landelijk voorbeeld zijn. Daar hoort een substantieel Omgevingsfonds in, een coöperatief model met een corporatie en publiek. Ten aanzien van het aantal windmolens zegt hij dat de teller op € 10 miljoen staat die de raad voor sec het windpark heeft bestemd. Dat geld wordt volledig ingezet om deel te nemen. Of daar een of twee windmolens voor gekocht kunnen worden, moet dan bezien worden. Juist vanwege de zorgvuldige omgang met het thema gezondheid stuurt hij er niet op of er een windmolen op gemeentegrond kan landen. De milieueffecten staan voorop en dan wordt naar het ideaalplaatje gekeken. De heer Roovers (SP) zegt dat de wethouder hem destijds aangenaam heeft verrast met die toezegging dus hij wil de wethouder daar ook aan houden. Op basis van dit betoog van de wethouder noch op basis van de brief van 12 november kan hij een conclusie trekken of er überhaupt wel een vorm van publieke uitbating van die windmolens komt. Die brief is redelijk uitputtend. Wat die coöperatieve vorm betekent en waar die opbrengsten aan besteed worden, daarover is geen duidelijkheid en hij heeft meer duidelijkheid nodig in dit stadium van de besluitvorming. Wethouder Van der Geld begrijpt dat.

Hij zegt toe dat de Essent-gelden meegenomen worden in dit traject en wacht af waar de raad mee komt. De heer Griensven (PVV) zegt met betrekking tot de netcongestie en de grondsanering dat het opruimen van de windturbines een nadelig resultaat kan opleveren. Kan de wethouder uitsluiten dat mensen hier geld op gaan verliezen? Wethouder Van der Geld zegt dat dat afhangt van de fase waarin je instapt in zo’n windproject. Als windmolens op het punt staan gebouwd te worden en alles al rond is en het grootste deel van de risico’s weg zijn, dan is het rendement wel wat lager maar de risico’s ook. Als risicodragend geïnvesteerd wordt dan geldt hetzelfde als bij het investeren in bijvoorbeeld een fabriek: het rendement is afgestemd op het risico. Dit kan hij dus niet uitsluiten. Over het algemeen is het zo dat niet in een heel vroegtijdig stadium die financiële participatie op die manier al wordt opengesteld. Mevrouw Hernández (50PLUS) wijst op de helikopters die daar laag vliegen. Als er minder of geen windmolens kunnen komen vanwege de veiligheid van de piloten, gaat de wethouder daar dan mee akkoord? Wethouder Van der Geld is in goed gesprek met Defensie, zeker over het laagvliegen, en daarin ziet hij geen onoverkomelijkheden. De wereld is volop in beweging, ook op Defensiegebied, maar hij ziet op dit moment geen struikelblok dat het project zal torpederen.

Bijna dagelijks is op het nieuws te zien dat Russische schepen voor de kust varen om kabels door te knippen. Ook om die reden is wind op land van belang en het energielandschap van de 7

toekomst is er eentje van spreiding. Mevrouw Hernández (50PLUS) zegt dat de werkelijkheid is dat het luchtruim maar één keer gebruikt kan worden, door molens of met veiligheidsmateriaal. Is het niet een beter idee om de richting van veiligheid op te gaan? Wethouder Van der Geld denkt van niet want energie is anno 2025 ook veiligheid en hoort bij het veiligheidsvraagstuk. Het is niet voor niets dat energievoorzieningen doelwit nummer 1 zijn in tijden van oorlog en crisis. Energieonafhankelijkheid hoort daar ook bij. Het zit elkaar niet in de weg, er wordt juist afgestemd met Defensie over het situeren van de windmolens aan de zuidkant van de polder zodat er meer dan genoeg ruimte is om te kunnen oefenen door Defensie. Die ontwikkelingen moeten hand in hand gaan. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) merkt op dat de wethouder onlangs gesprekken heeft gevoerd met de initiatiefnemer van zeven jaar geleden. Die initiatiefnemer zegt dat het zijn molens zijn en een coöperatie heel mooi is, maar “wij zijn met het initiatief gekomen en het zijn onze zestien molens”. Heeft de wethouder onlangs met de initiatiefnemer gesproken over een mogelijke coöperatie? Wethouder Van der Geld spreekt met een aantal mensen. Hij herkent de houding van de initiatiefnemer waar de heer Van Creij over spreekt, niet. Hij heeft zijn ambitie gedeeld met die initiatiefnemer en de initiatiefnemer snapt dat ook.

Als zij ook definitief de initiatiefnemer zijn – en dat zal binnenkort bekend worden – dan zal er meer duidelijk worden over de financiële participatie. Het waterschap heeft ook een zienswijze ingediend over chemicaliën die windmolens met zich mee kunnen brengen. Dat wordt vaak gezegd maar het toetsen en aantonen daarvan is lastig. Dat wil het college juist ophelderen en samen met het waterschap een nulmeting in het water doen rondom allerlei chemicaliën. Complicatie hierbij is dat bij windparken elders moeilijk aan te tonen is wat de concentraties zijn. De intentie om aan de voorkant helder te hebben wat die concentraties zijn, leeft ook bij het college. Hier wil hij ook helderheid over krijgen. De heer Van Griensven (PVV) zegt dat als bekend is dat concentraties van bisfenol van windturbines afkomen, dat altijd slecht is. Het zal ook op het gras terechtkomt waar koeien grazen. Wethouder Van der Geld heeft niet geprobeerd te bagatelliseren of het in het water of het gras terechtkomt. Hij wil een slag om de arm houden vanwege het feit dat de vraag is of die concentratie wel echt te meten is. Hij wil een nulmeting doen met het waterschap. De heer Van Griensven (PVV) zegt dat dat ook zou kunnen worden gemeten aan de hand van de corrosie op de bladen. Als je ziet wat daar vanaf is, kun je ook zien wat er verspreid is.

Wethouder Van der Geld wil de wijze waarop een nulmeting wordt gedaan, overlaten aan degenen die dat beter kunnen doen. De heer Romijn (PvdD) vraagt hoe concreet er een toezegging is van Defensie dat het straks goedkomt. Wethouder Van der Geld komt hier deels in het raadsvoorstel op terug. Defensie zegt dat laagvliegen niet echt een status heeft, andere zaken van Defensie wel maar die zijn overzichtelijk ten aanzien van het Bossche deel van de polder. Hij volgt ook de nota Ruimte van Defensie, die zich moet verhouden tot de ruimtelijke nota van de overheid. Die zijn allemaal in ontwikkeling. Op basis van het huidige regime van het rijk ziet hij geen struikelblokken voor deze ontwikkeling. De heer Romijn (PvdD) vraagt of de wethouder die toezegging ook heeft. Wethouder Van der Geld zegt dat Defensie dit nooit zo zwart-op-wit afgeeft. De heer Van Griensven (PVV) wil graag antwoord op zijn drie vragen. 8

Wethouder Van der Geld zegt dat de PVV specifieke jurisprudentie aanhaalt en daar zal hij schriftelijk op terugkomen. Het Woo-verzoek duurt inderdaad heel lang maar het is ook een heel groot verzoek dat veel werk vraagt. Hij verwacht dat die informatie op korte termijn bij Groen inZICHT terechtkomt. De heer Van Griensven (PVV) vraagt hoe het mogelijk is een zienswijze in te dienen als er nog vragen zijn en niet duidelijk is wat de uitkomsten daarvan zijn. Wethouder Van der Geld zegt dat ook andere partijen zonder een Woo-verzoek gereageerd hebben op het document. De Woo staat daar los van. De heer Kitslaar (Rosmalens Belang) herhaalt zijn vraag over het aantal windmolens. Wethouder Van der Geld zegt dat het verschil tussen veertien en zestien windmolens inderdaad te maken heeft met de molenaarswoningen. Als er geen gebruik wordt gemaakt van molenaarswoningen dan zal op veertien windmolens uitgekomen worden, als daar wel gebruik van wordt gemaakt dan zijn het er waarschijnlijk zestien. Of daadwerkelijk gebruikgemaakt gaan worden van de molenaarswoningen is aan degenen die daarin wonen en dus ook aan de initiatiefnemers. Tweede termijn Mevrouw Klerks (Volt) is in principe voor de doelstelling achter de Duurzame Polder maar ook zij blijft kritisch waar nodig. Ten aanzien van de risico’s heeft zij er meerdere malen op gehamerd om niet alleen op grote projecten te blijven wedden.

Zonder windmolens geen Duurzame Polder. Gezien de omvang van het aantal insprekers, zienswijzen en rapporten komt de Duurzame Polder er niet zonder slag of stoot. Het kan noodzakelijk zijn dat de kleinere projecten samen deels of geheel de restopgave vullen als de Duurzame Polder niet of niet geheel uitgevoerd kan worden. Zij vraagt de wethouder ook hier oog voor te houden en op te monitoren. Liever als worst case halverwege de reis eindigen dan potentieel geen meter bewogen. De voorkeursvariant geeft aan waar de windmolens ongeveer kunnen komen maar nergens staat vast of en waar zij komen. Het is immers een kaderstellend besluit op planniveau, niet te verwarren met de projectfase. De Commissie mer heeft hier nu een advies op gegeven, met kritische punten maar vooral een te laat detailniveau. Juist in de planfase wil je vooraf inkaderen om grip te houden op de te verwachten effecten, vooral als er bronnen veranderd zijn. De toevoegingen van het college op het rapport waren een welkome aanvulling. Voor de planfase kan Volt hiermee instemmen maar Volt blijft kritisch. De voorkeursvariant en het programma geven aan waar in ieder geval geen windmolens kunnen komen in de Duurzame Polder en waar dit onder voorwaarden wel kan.

Om die voorwaarden scherper te duiden, wil zij de toezegging van de wethouder dat de strategische keuzes binnen dit raadsvoorstel en het door de Commissie mer minimaal gewenste detailniveau door de gemeente actief worden onderzocht en getoetst, en niet alleen door de initiatiefnemer. De heer Romijn (PvdD) merkt op dat dit het laatste moment is dat er überhaupt hierover wordt gesproken want er moet nu getekend worden. Op welke moment denkt Volt nog in te kunnen grijpen? Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat hierna de projectfase komt. Dat betekent dat als dit plan wordt goedgekeurd daarna de projectfase komt. Zij heeft begrepen dat de raad dan nog wel degelijk input kan hebben. Eén molen zal minder effect geven dan zestien molens, zeker in diverse opstellingen. Zij vraagt om alternatieve opstellingen binnen de voorkeursvariant. Zij vindt bijvoorbeeld minder opbrengst goed verkoopbaar als daarmee de geluid-, natuur- en andere schade beperkt wordt. De strategische keuzes van nu mogen niet leiden tot verlies van grip en ongewenste bijeffecten later. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of iedereen nog steeds bereid is om te zeggen dat gezondheid op nummer 1 staat. Wordt gegaan voor een 5, een 8 of een 10? Hij is benieuwd naar het antwoord van de andere partijen. Over het proces was de wethouder duidelijk. Hij deelt 9

de mening van de wethouder echter niet. In eerste instantie zou van alle zienswijzen een samenvatting gemaakt worden; dat staat ook in de stukken. Het is nu in ieder geval wel te zien wat mensen (anoniem) hebben ingebracht in plaats dat het college een selectie daarvan heeft gemaakt. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) vindt dat iedereen kritisch moet zijn op wat nu voorligt. Wat maakt dat je naar een volgende fase toegaat? Het voelt nu alsof er een soort blessuretijd wordt gekocht terwijl in twee jaar tijd geen onderbouwing is gegeven op de acht hoofdzaken of alternatieven daarvoor zijn onderzocht. De antwoorden zijn daar nog steeds niet op gekomen. Op die acht onderwerpen wordt nu een onvoldoende gescoord maar de wethouder vraagt wel om door te gaan naar de volgende fase. Dan had dit beslismoment niet ingelast hoeven worden en had de wethouder kunnen zeggen: we plakken alles aan elkaar en we spreken elkaar bij de project-MER want dan komt pas de uitwerking. De route daarnaartoe is niet gratis. Het kost ambtelijke capaciteit en de onzekerheid bij de bewoners duurt voort. Het proces komt steeds verder en uiteindelijk wordt na twee, drie, vier jaar geconcludeerd dat de gemeente niet in staat is om de Commissie mer de juiste antwoorden te geven. Dat is een hard gelag.

Niemand kan een echt argument geven waarom de status waar we nu zijn doorslaggevend is om door te gaan anders dan: we gaan er nog komen. Natuurlijk staat gezondheid voorop. Voor hem staat ook voorop dat de adviezen uit de (onafhankelijke) Commissie mer een-op-een beantwoord moeten worden met een toereikend alternatief of onderzoek of onderbouwing. De heer Verbruggen (D66) zegt dat de heer Kagie het over blessuretijd heeft maar is dit niet het zorgvuldige proces dat bij ruimtelijke trajecten doorlopen moet worden in dit land? Het is logisch dat nu op kaderniveau getoetst is en dat een stap verder wordt gegaan, waarin steeds meer details komen en steeds beter getoetst kan worden op de effecten. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat in twee jaar tijd zeven van de acht hoofdadviezen uit 2023 nog niet ingevuld zijn. Nu wordt wel aan de raad gevraagd of onderbouwd kan worden of de aangeleverde stukken aangeven dat we klaar zijn voor een volgende fase anders dan: we zijn er nog niet maar we gaan er nog komen. Er is geen enkel steekhoudend argument genoemd. Risico is dat er straks een initiatiefnemer komt die misschien gezondheid wel op nummer 1 zet, maar op die cultuurhistorie en natuur kan wel beknibbeld worden. Als er eenmaal in die tunnel wordt gereden, durven maar weinig coalitiegenoten om te keren.

De heer Ploegmakers (CDA) zegt dat er duidelijke argumenten van de Commissie mer staan genoemd. Denkt de heer Kagie nu echt dat een projectontwikkelaar miljoenen gaat investeren en hier geen rekening mee zal houden? Zo werkt dat niet in het zakendoen of ziet de heer Kagie dat anders? De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) ziet het andersom: iemand die zakendoet, ziet dit als bureaucratie. Die zal zeggen: 'hoezo acht punten, ik vind de helft maar belangrijk'. Iemand die zakendoet, zal het niet heel belangrijk vinden dat een vogel zich op zijn plek voelt. De heer Ploegmakers (CDA) denkt dat de heer Kagie in een andere werkelijkheid leeft. Een projectontwikkelaar zal niet zes van de acht punten wegwuiven want dan zullen mensen naar de Raad van State stappen. Het beeld dat de heer Kagie schetst, is verre van de werkelijkheid. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) vraagt zich af of de heer Ploegmakers nu het college nadoet of een toekomstige projectontwikkelaar, als hij zegt: ik wuif het weg naar de toekomst. Dat is wel de manier waarop nu met de adviezen van de Commissie mer wordt omgegaan. Dit wordt in handen van de initiatiefnemer gelegd. Blijkbaar hoopt iedereen dat de projectontwikkelaar uit het goede hout is gesneden en gaat doen wat de gemeente laat liggen.

Mevrouw Klerks (Volt) vraagt of de heer Kagie het met haar eens is dat de gemeente juist hard moet blijven controleren en monitoren op de punten die de Commissie mer noemt. Absoluut, zegt de heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch). Als de wethouder aangeeft dat de raad nog aan de lat komt en hij ervoor zorgt dat de raad geïnformeerd wordt over het proces 10

rondom de project-MER en uiteindelijk de beslissing of er wordt voldaan aan alle adviezen, dan gaat hij ervan uit dat hier met elkaar nog kritisch naar gekeken wordt. Waarom wordt er vanavond een beslissing voorgelegd? Het college had beter kunnen zeggen: we werken het nog verder uit en dan komen we met een echt plan en echte uitwerking waar de raad vervolgens iets van mag vinden. In de bespreeknotitie worden vragen gesteld. Vanzelfsprekend dat gezondheid op nummer 1 staat. Er moet überhaupt niet beknibbeld worden op de adviezen van de Commissie mer; die moeten allemaal opgevolgd worden of goed onderbouwd of er moeten goede alternatieven onderzocht worden. De heer Romijn (PvdD) vraagt of de heer Kagie van mening is dat dat onderzoek nu moet plaatsvinden of straks. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) vindt dat er nu antwoorden moeten komen op de acht hoofdadviezen. Het is onverantwoord om nu te zeggen: we gaan naar de volgende fase in de hoop dat in die fase opeens de oplossing voor deze complexe problemen wordt gevonden. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vindt het een rommelig proces. Er wordt steeds verwezen naar de Commissie mer maar eigenlijk moet het over de inwoners gaan. Het is een impactvol project waar veel zienswijzen op ontvangen zijn.

Er is nu een beeld ontstaan van een college en een wethouder die aan de gang is gegaan, aan de voorkant onvoldoende heeft meegenomen zoals aspecten op het gebied van gezondheid, milieu en natuur die de commissie heeft meegegeven. Dit besluit is helemaal niet nodig. Je wilt de mensen buiten geruststellen. De volksvertegenwoordigers moeten oog hebben voor wat de mensen in de stad belangrijk vinden. De MER helpt met richtlijnen en adviezen, en adviseert de plannen eerst aan te passen alvorens een besluit te nemen. Waarom moet dan doorgegaan worden op die trein zonder dat de inwoners die geruststelling kan worden geboden, niet wetende waar dit gaat eindigen? Deze wethouder kan er zo maar de volgende periode niet meer zijn. Welke afspraken liggen er dan? Vrij weinig tot geen als het gaat om elementen die voor de inwoners relevant zijn. De heer Verbruggen (D66) zegt dat terecht rekening gehouden moet worden met bewoners, maar de wethouder heeft zojuist aangegeven wat er allemaal wordt meegenomen inzake de gezondheid en het milieu. Er is zelfs een intentie om een nulmeting te doen zodat gemonitord kan worden wat de impact zal zijn van de windmolens. Of heeft mevrouw Hendrickx dit niet gehoord? Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) heeft alles gehoord, maar twee jaar geleden zijn dezelfde punten al naar voren gekomen.

Het actiecomité GROEN inZICHT zegt elke keer waar op gelet moet worden. Er zijn bepaalde fases in het traject waarin je ze zou moeten zien en dit is zo’n moment. Er wordt nu een fundamentele keuze voorgelegd: het voorkeursalternatief van dit college, zonder dat aan de achterkant bekend is waar dit alternatief toe gaat leiden. Dat is zeer onzorgvuldige besluitvorming. De raad moet duidelijkheid bieden, ook aan de stad, over wat er precies gedaan gaat worden. Gaat de gemeente de windmolens nu zelf exploiteren of niet? De wethouder geeft hier geen duidelijkheid over. Zij ziet veel open eindjes. Het plan is op dit moment niet besluitrijp. Zij hoopt dat iedereen het hiermee eens is; de Commissie mer constateert dat in ieder geval ook. De heer Roovers (SP) meent dat de eigendomsvraag cruciaal is in het wel of niet slagen van de energietransitie. De weerstand onder grote groepen mensen tegen de energietransitie is zo groot omdat zij oprecht bang zijn voor de hoge kosten die bij verduurzaming komen kijken. Verduurzaming is voor velen vooral duur en niet duurzaam. Er liggen veel aangenomen moties en raadsvoorstellen, er is geld voor beschikbaar gesteld. Het is hem niet gelukt om in de interruptie met de wethouder concreet te maken wat er nu in de brief van 12 november 2024 staat. De wethouder legt de bal bij hem en hij zal die uitdaging aannemen. Hij komt in de raad met een motie.

Hij zal daarin ook concrete aantallen noemen. Hij is benieuwd of de wethouder daar dan ook over wil spreken. Ten aanzien van de discussienotitie begrijpt hij dat in dit stadium het voorkeursalternatief in de raad wordt besproken. Dat is ook ooit een nadrukkelijke wens van de raad geweest. Het is goed als de raad bij tussenstappen de controle kan uitoefenen en daar hoort een bepaalde mate van onzekerheid bij. Bepaalde detailniveaus kunnen op dit moment nog niet gegeven worden. De 11

Commissie mer zegt dat op bepaalde onderwerpen, zoals gezondheid en schade aan de natuur, die gegevens er wel zijn en ook op detailniveau gegeven kunnen worden. Een bepaalde mate van onzekerheid kan hij accepteren in deze fase maar niet als het gaat over gezondheid voor de inwoners. De zestien windmolens is een getal dat uit het bestuursakkoord komt; hij voelt zich daar niet aan gebonden. Hij voelt zich gebonden aan de duurzaamheidsopgave van de gemeente. SP is niet tegen windmolens, ook niet in de Rosmalense Polder, maar er kan wel breder gekeken worden dan dat. Het college heeft bijvoorbeeld ook gezegd over de zonnepanelen: 'we moeten ons niet afhankelijk maken van andermans dak voor de energieopgave'. Bekeken moet worden of er nog wat ruimte gepakt kan worden op het gebied van de gezondheid in de Duurzame Polder. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of de SP zou instemmen met een motie van gewoon ge-DREVEN om pas op de plaats te maken en eerst het gezondheidsaspect nader uit te werken. De heer Roovers (SP) zegt dat dat afhankelijk is van de precieze formulering, maar gezondheid komt voor de aantallen windmolens. De heer Scholten (GroenLinks) zegt dat de pleidooien van de inwoners GroenLinks ook geraakt hebben. Vooral opmerkingen als: ik sta hier wel maar de trein dendert toch wel door, vindt hij moeilijk.

Het lukt blijkbaar niet goed om inwoners hierin mee te krijgen. Er leven veel misvattingen en er is veel desinformatie rondom windmolens zoals afbladdering van bisfenol en de effecten daarvan. De gemeente heeft de taak de inwoners goed mee te nemen in deze ontwikkeling, die veel inwoners raakt en die veel zorgen opleveren. Er is veel wetenschappelijk onderzoek dat in de beantwoording van de zienswijzen zou kunnen helpen met het duiden van de plannen. Er wordt nu te veel gewezen naar besluitvorming en niet voldoende naar wetenschappelijk onderzoek. Hij verzoekt het college de inwoners op een laagdrempelige manier mee te nemen in wat de wetenschap kan vertellen over de misvattingen met betrekking tot windmolens. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt hoe de heer Scholten aankijkt tegen de participatie met de inwoners tot nu toe. Hij vindt dat er vooral nietszeggende antwoorden op de vragen van de inwoners zijn gegeven. De heer Scholten (GroenLinks) zegt dat er meer inhoud gegeven mag worden aan de beantwoording van de vragen en wetenschappelijk onderzoek kan daarbij helpen. Er is veel onderzoek gedaan naar de effecten van windmolens op veel verschillende aspecten. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) benadrukt dat er geen inhoud is gegeven aan die antwoorden.

Hoe kan dit richting bewoners gerepareerd worden? Een pas op de plaats door de wethouder terug te sturen om de zienswijzen beter inhoudelijk te beantwoorden? De heer Scholten (GroenLinks) vindt de beantwoording best begrijpelijk maar voor mensen die hier niet elke dag mee bezig zijn, kan dat ingewikkeld zijn. Er ontstaat nu een negatief beeld van dit project. Dat wordt aanzienlijk versterkt door het MERadvies. Dat advies geeft aan dat het voorkeursalternatief op alle onderdelen slecht tot zeer slecht scoort. Dat is jammer, want in het advies wordt ook genoemd dat de effecten op sommige onderdelen zoals geluid en landschap nu waarschijnlijk overschat worden. Aan de andere kant wordt het effect op de natuur op dit moment niet goed onderbouwd. Er wordt gezegd dat het plan binnen de natuurwetgeving niet haalbaar is. Daar maakt hij zich sterk zorgen over. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) hoorde GroenLinks in eerste termijn zeggen akkoord te gaan met het voorkeursalternatief maar nu hoort hij de heer Scholten kritische geluiden naar voren brengen over de natuur. Moet dat niet eerder beter ingevuld worden voordat hier ja tegen wordt gezegd? De heer Scholten (GroenLinks) zegt dat pas bij de positionering van de windmolens bepaald kan worden wat het uiteindelijke effect is. Dan pas kan bekeken worden welke maatregelen genomen kunnen worden om die effecten te verminderen. 12

De heer Romijn (PvdD) zegt dat feit is dat dit een desastreus alternatief is voor de natuur. De heer Scholten (GroenLinks) vindt het om die reden ook belangrijk dat getoetst wordt of het plan binnen de natuurwetgeving gaat passen. De heer Romijn (PvdD) verwijst naar de constateringen van de Commissie mer. Daar kan lang of kort over gesproken worden, maar er kan toch nooit een natuurproof plan uit komen? De heer Scholten (GroenLinks) zegt dat het opnieuw voorleggen bij de Commissie mer van deze project-MER optioneel is. Dat lijkt hem niet wenselijk, met het oog op het resultaat van dit rapport en de zorgen die leven onder de inwoners. Hij overweegt een motie om de toetsing van het project-MER bij de Commissie mer verplicht te maken. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) is blij dat GroenLinks met een motie komt. De MER zelf adviseert niet in te stemmen met deze variant alvorens de aanpassingen in het plan goed te zien zijn en gewogen worden. Wat als die motie niet aangenomen wordt? Zij zit met een groot dilemma: natuur versus de stroomlijn, de energietransitie. Hoe weegt GroenLinks dit? Gaat GroenLinks uiteindelijk akkoord als die project-MER niet door de Commissie mer wordt getoetst? De heer Scholten (GroenLinks) zegt dat er nog een toetsingsmoment is, namelijk bij de vergunningsaanvraag. GroenLinks wil niet vertragend zijn op dit proces en pas op de plaats gaan maken.

Hij zal in dat geval nog steeds instemmen al zal dat schoorvoetend zijn. Mevrouw Klerks (Volt) vindt het van belang dat ook de gemeente zelf actief toetst in plaats van het alleen aan de initiatiefnemers over te laten, juist ook om grip te houden op de punten die genoemd zijn. De heer Scholten (GroenLinks) ziet de toegevoegde waarde niet van het laten toetsen van twee bijna identieke plannen door de Commissie mer. Mevrouw Klerks (Volt) vraagt niet om te toetsen bij de Commissie mer maar dat de gemeente zelf onderzoekt en ervoor zorgt dat op detailniveau gestuurd kan worden. Zodoende wordt niet gewacht tot een rapport waarin staat of de gemeente wel of niet voldoende scoort maar wordt proactief gestuurd door de gemeente. De heer Scholten (GroenLinks) zegt dat de gemeente de kaders stelt voor de project-MER. Daarmee toetst de gemeente de project-MER aan de kaders die de gemeente stelt. De heer Van Griensven (PVV) herhaalt zijn betoog over de waarden van EFSA die veranderd zijn. Zijn de anderen het met hem eens dat dit opnieuw berekend moet worden met de nieuwe norm? De heer Scholten (GroenLinks) zegt dat duurzame energie veel minder slachtoffers oplevert dan kolen- en gasenergie in het algemeen.

Als waarden opnieuw berekend moeten worden en de windmolens aan de nieuwe norm getoetst moeten worden dan zal uit wetenschappelijk onderzoek blijken of daar een probleem ontstaat of niet. De heer Romijn (PvdD) heeft bewondering voor mensen die standvastig zijn, zeker als het gaat om een gevoelig thema als het plaatsen van windturbines. In dit geval krijgt hij soms het gevoel dat het college het zelf ook niet wil. Door stoïcijns vast te houden aan een maximaal aantal windmolens en geen enkele concessie te doen, haken zelfs voorstanders af. De impact voor de natuur en het weidevogelgebied is een groot risico. Veel plannen zijn al bij de rechter gesneuveld en in dit geval denkt het college het op te kunnen lossen met compensatie. Dit weidevogelgebied is een van de belangrijkste in de provincie en niet zomaar te vervangen. Overigens is niet bekend waar gecompenseerd kan worden. Wat als dit straks strandt bij de rechter of Raad van State? MER zegt dat een aanvullende toets zou kunnen plaatsvinden om te zien of de plannen voldoen aan de natuurwetgeving. Dat kan binnen een aantal weken. Het natuurvriendelijke ontwerp zou volgens de MER verder uitgewerkt moeten worden. Het gebied 13

waarin windmolens mogelijk kunnen komen, is veel groter dan bij de andere opties. Daarom is dat scenario onnodig slecht beoordeeld op een aantal parameters. Volgens de onderzoekers van het MER-rapport is het mogelijk dit scenario verder uit te werken en dan zal het veel beter scoren. Er is de PvdD veel aan gelegen om windenergie in de Duurzame Polder te realiseren, maar dat is niet acceptabel als dat ten koste gaat van de natuur en de dieren. Er zijn nog steeds voldoende mogelijkheden om dit op een manier in te richten met mogelijk wat minder opbrengst maar rekening houdend met dier en milieu. Uiteraard is gezondheid een heel belangrijk uitgangspunt. Hem is niet duidelijk hoe voorkomen gaat worden dat schade aan natuur en biodiversiteit wordt voorkomen. Mevrouw Van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) vindt gezondheid voor mens en dier uiteraard het belangrijkste uitgangspunt. Als de wethouder dat net zo belangrijk vindt als zij dan zou de stekker eruit getrokken moeten worden, dan is die onzekerheid weg en zijn er ook geen gezondheidsrisico’s meer. Er heeft onvoldoende onderzoek plaatsgevonden naar onherstelbare schade dus dat kan helemaal niet gewaarborgd worden. Eerst moeten de risico’s onderzocht worden voordat hiermee doorgegaan wordt. Zij is het eens met de motie van gewoon geDREVEN om eerst de risico’s in kaart te brengen.

De heer Peters (PvdA) zal er in de vervolgfase scherp op zijn dat de kritiek goed in de plannen wordt verwerkt en dat in de project-MER beter onderbouwd wordt wat de effecten zijn voor mens en natuur plus de maatregelen die genomen worden om die negatieve gevolgen te minimaliseren. Hij hecht ook veel waarde aan gezondheid en natuurwaarde. Hij sluit zich aan bij de motie van GroenLinks om ook de project-MER te laten toetsen door de Commissie mer aangezien er dan meer bekend is over de precieze plaatsing van de windmolens. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt wat de PvdA doet als die motie van GroenLinks het niet haalt. De heer Peters (PvdA) zal in dat geval zelf scherp blijven kijken of die punten meegenomen worden. Het is goed om nog een keer een advies van de Commissie mer op de project-MER te krijgen want het is vrij complex en het is goed als professionals meekijken. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt of dit voor de PvdA een breekpunt zou zijn op dit dossier. Nee, zegt de heer Peters (PvdA), maar wel een goed hulpmiddel om te kunnen controleren en bij de project-MER te kunnen zeggen: dit vinden wij goed genoeg. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) hoorde ook dat de snelheid in het traject gehouden moet worden.

Als zo’n second opinion in tijd vertragend gaat werken, hoe kijkt de heer Peters daar dan tegenaan? De heer Peters (PvdA) zegt dat sowieso zorgvuldig het traject doorlopen moet worden. Het lijkt hem een goede stap om in te bouwen. Het eigenaarschap gaat verder uitgewerkt worden, zei de wethouder, als bekend is waar die windmolens precies komen. Hij wil er scherp op blijven dat iedereen gaat meedelen in de lusten van de windmolens en vooral inwoners met een smalle beurs te helpen in de energietransitie door hun energierekening te verlagen. Het gaat dan om inwoners die geen mogelijkheid hebben om financieel mee te kunnen profiteren in het coöperatieve model. De heer Roovers (SP) stelt voor dat de woorden van de heer Peters ook in de motie verwerkt worden. De heer Peters (PvdA) denkt hier graag over mee. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat als je het plan en de project-MER van elkaar zou moeten onderscheiden, wat vind je dan strategisch en wat ga je nog uitwerken? Het is een strategische keuze hoe je het eigenaarschap rondom dit project vormgeeft. Maar het is dus niet erg dat dat allemaal nog niet is geregeld of een richting is uitgesproken?

14

De heer Peters (PvdA) meent dat de wethouder heeft aangegeven ook in te willen zetten op financiële participatie en iedereen mee laten delen in de lusten, juist ook mensen met een smalle beurs. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) vindt het ook heel vriendelijk dat de wethouder dit als antwoord gaf op de heer Roovers, maar dit staat niet in de plannen. Als de ene helft van de zaal dit belangrijk vindt, wordt er weer over iets hypothetisch gesproken waar hij graag nog even met elkaar over zou willen spreken. Vraagt de PvdA de wethouder waarom hij dat nog niet heeft geregeld of vindt de PvdA het zo belangrijk dat er nog over gepraat moet worden? De heer Peters (PvdA) zegt dat er een brede motie is aangenomen over de financiële participatie en daarin stond ook: zorg dat iedereen daarin mee kan doen. Dat is dus al eerder besproken en wordt ook meegenomen. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat een motie niet een stuk is van het college waar een vervolg aan wordt gegeven. Van die motie is weinig terug te vinden in de plannen. De heer Peters (PvdA) verwijst naar de financiële paragraaf, waar letterlijk in staat wat ook in de motie stond. De heer Roovers (SP) zegt dat die motie van 2020 sprak over publieke uitbating. Later kwam er een motie van mevrouw De Groot, maar de motie van PvdA en De Bossche Groenen ging over publieke uitbating.

Op basis van wat er nu ligt, is nog niet duidelijk of windmolens publiek zullen worden. Er is een coöperatieve vorm en dan kun je je inkopen, maar dat is een andere vorm. Hij gaat ervan uit dat de heer Peters gaat voor publiek eigenaarschap. Steunt de heer Peters zijn motie in de raadsvergadering? De heer Peters (PvdA) heeft aangegeven graag over die motie mee te willen denken. Het is nog niet duidelijk of de windmolens volledig op gemeentelijk eigendom gaan belanden. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) meent dat in dit stuk had moeten staan: wij als gemeente Den Bosch kiezen bij voorkeur voor windmolens die in publieke handen vallen omdat wij inwoners met een smalle beurs willen helpen. Zo’n tekst zou te zien moeten zijn in dit voorstel als principebesluit. Het is van belang SMART en verstandige afspraken te maken. Moet dit niet in de plannen staan? De heer Peters (PvdA) begrijpt dat de wethouder hier nog geen duidelijkheid over kan geven. Een deel van de Essent-gelden wordt volgens de wethouder gebruikt om meer windmolens in publieke handen te krijgen. Het gaat mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) erom wat de heer Peters vindt, niet wat de wethouder vindt. De heer Peters (PvdA) zegt dat helder is wat de PvdA vindt: het uitgangspunt blijft gelden, dat iedereen mee moet kunnen delen in de lusten van de energietransitie en daar is breed draagvlak voor, proeft hij.

Dat is een essentiële voorwaarde om te komen tot een rechtvaardige energietransitie. De heer Van Griensven (PVV) zegt dat gezondheid inderdaad het belangrijkste uitgangspunt is en om die reden moeten er geen windturbines komen. Het is daarnaast helemaal niet helder dat er geen onherstelbare schade wordt toegebracht aan de natuur en biodiversiteit. Hij dringt er bij de wethouder op aan de Woo-verzoeken nog voor de raadsvergadering te beantwoorden. Hij ziet de beantwoording van de twee openstaande vragen ook nog graag voor de raadsvergadering tegemoet. Dit voorstel had vandaag niet voor moeten liggen. De PFAS die van de windturbines komen, zijn schadelijk voor de leefomgeving. Uit voorzorgsbeginsel zou al gestopt moeten worden met deze plannen. Niet alleen als politiek spreker maar veel eerder als mens kan hij zonder meer onderzoek en kennis niet positief oordelen over een voorstel dat zo desastreus kan uitpakken voor het water, het voedsel, de natuur, de kinderen, de dieren en de volksgezondheid.