20240604 DB 2023 laatste concept tbv raad
Tekst van het document
0I
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking
Accountantsverslag 2023 (laatste concept)
Gemeente ‘s-Hertogenbosch PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. 10 juni 2024
Bijlagen
Bron: https://powerplaces.eu/krachtplaatsen/s-hertogenbosch-rosmalen-en-empel/
1
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Aanbiedingsbrief
Jaarverslag
Gemeente ‘s-Hertogenbosch T.a.v. de raad en het college van burgemeester en wethouders Postbus 12345 5200 GZ ‘s-Hertogenbosch 10 juni 2024
Jaarrekening
Referentie:
Ontwikkelingen 2023
Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Geachte leden van de raad en het college, Hierbij bieden wij u ons accountantsverslag aan dat wij hebben opgesteld in het kader van onze opdracht om de jaarrekening 2023 (de ‘jaarrekening’) van gemeente ‘s-Hertogenbosch te controleren. We hebben de accountantscontrole uitgevoerd in overeenstemming met onze opdrachtbrief van 25 september 2023.
Wij bedanken u en uw medewerkers voor de medewerking tijdens onze controle. Hoogachtend, PricewaterhouseCoopers Accountants N.V.
Ons accountantsverslag gaat in op de belangrijkste bevindingen uit onze controle van uw jaarrekening en is constructief besproken met de ambtelijke organisatie en de portefeuillehouder financiën van het college. Wij bespreken de inhoud van dit verslag bij de raadssessie informeren en ontmoeten op 10 juni 2024. Heeft u in de tussentijd nog vragen, neem dan gerust contact met ons op.
T.A.G. van Boxtel RA senior director
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V., N.V., Boschdijktunnel 10, 5611 AG Eindhoven, Postbus 6365, 5600 HJ Eindhoven, T: 088 792 00 20, F: 088 792 96 40, www.pwc.nl ‘PwC’ is het merk waaronder PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. (KvK 34180285), PricewaterhouseCoopers Belastingadviseurs N.V. (KvK 34180284), PricewaterhouseCoopers Advisory N.V. (KvK 34180287), PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. (KvK 51414406), PricewaterhouseCoopers Pensions, Actuarial & Insurance Services B.V. (KvK 54226368), PricewaterhouseCoopers B.V. (KvK 34180289) en andere vennootschappen handelen en di ensten verlenen. Op deze diensten zijn algemene voorwaarden van toepassing, waarin onder meer aansprakelijkheidsvoorwaarden zijn opgenomen. Op leveringen aan deze vennootschappen zijn algemene inkoopvoorwaarden van toepassing. Op www.pwc.nl treft u meer informatie over deze vennootschappen, waaronder deze algemene (inkoop) voorwaarden die ook zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel te Amsterdam.
2
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Onze conclusies
In dit hoofdstuk hebben we onze kernboodschappen samengevat.
Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
01
2I
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Onze kernboodschappen Een goedkeurende controleverklaring •
Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag
Wij hebben onze accountantscontrole van de jaarrekening 2023 van gemeente ‘s-Hertogenbosch afgerond. Wij zijn voornemens een goedkeurende controleverklaring op het aspect getrouwheid te verstrekken. Daarnaast zijn we van plan een goedkeurend oordeel over de rechtmatigheid van de specifieke uitkeringen te verstrekken.
Jaarrekening
•
Dit alles onder voorbehoud dat de jaarrekening ongewijzigd wordt vastgesteld door de raad.
Update interne beheersing
•
Daarnaast geldt dat we geen indicaties van fraude en/of niet-naleving van wet-en regelgeving hebben geconstateerd.
Vooruitblik Onze samenwerking
Observaties jaarverslag
• •
Onze conclusies
De jaarrekening en het jaarverslag zijn met elkaar verenigbaar en consistent. De kwaliteit van het jaarverslag is goed.De informatiewaarde is goed. Wij adviseren om bondiger en meer op hoofdlijnen te rapporteren.
Financiële positie en jaarrekening Bevindingen
•
Rechtmatigheidsverantwoording
•
Bijlagen
•
Het college heeft voor het eerst een verantwoording over de rechtmatigheid opgesteld in de jaarrekening. Hieruit blijkt dat de geconstateerde onrechtmatigheden met name betrekking hebben op de naleving van aanbestedingsrichtlijnen (€1,1 miljoen) en overschrijding van de begroting (begrotingsrechtmatigheid: €87 miljoen), waarvan €84,9 miljoen past binnen de kaders van uw verordening 212 en daarmee acceptabel is. Het college concludeert dat de baten, lasten en balansmutaties over 2023 rechtmatig tot stand zijn gekomen.
Vooruitblik en samenwerking
Audit 2023 Gemeente ‘s-Hertogenbosch
Jaarrekening & financiële positie
• Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag
Bevindingen
• • • •
•
We hebben geen ongecorrigeerde verschillen Ontwikkelingen 2023 geconstateerd. Er zijn geen resterende onzekerheden over de zorg- en • Ruimtelijk domein: het resultaat van het grondbedrijf is PGB-uitgaven. hoger dan begroot als gevolg van hogere opbrengsten uit De omvang van de Europese aanbestedingsfouten is de verkoop van gronden dan geraamd. Kosten zijn lager €1,1 miljoen. dan geraamd door uitstel van investeringen. Het Er is geen sprake bevindingen inzake WNT. risicoprofiel is gestegen. • Sociaal domein: het inzicht en de beheersing van de zorglasten zijn op orde. Verschil tussen het prognosemodel en de werkelijke kosten liggen onder de rapporteringstolerantie.
Financiële positie is versterkt door een positief gerealiseerd resultaat van €4,8 mln. Het exploitatiesaldo voor mutatie reserve is €18 mln en begroot was een saldo van negatief €21 mln. Het eigen vermogen stijgt hierdoor naar €766 mln. Het positieve resultaat heeft deels een incidenteel karakter. De kengetallen laten een positieve balans zien. De risico-inventarisatie geeft €60 mln aan incidentele risico’s weer in lijn met 2022. In het meerjaren perspectief is een (beperkte) inzet van de reserves verwacht. De schattingen van het college zijn onderbouwd en evenwichtig / gebalanceerd. Het aantal SiSa-regelingen is met 2 regelingen toegenomen naar 55 regelingen (2022: 53 regelingen). Dit verhoogt de administratieve lasten en de controlekosten. We hebben geen bevindingen geconstateerd.
Samenwerking en vooruitblik
•
•
We hebben een constructieve samenwerking ervaren tijdens het controleproces. De afstemmingen voor de start van de controle hebben bijgedragen dat de aanlevering kwalitatief op orde en op tijd was. De communicatie was veelvuldig, open en transparant. Begin 2024 is het nieuwe ERP-systeem Unit4 ERPx in gebruik genomen. De implementatie heeft veel tijd en energie van de organisatie gekost. Momenteel ondervindt de organisatie nog steeds verschillende technische problemen waardoor de druk hoog blijft.
3
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze conclusies In dit hoofdstuk wordt uitleg gegeven over ons oordeel bij de jaarrekening. Hierin lichten we de geconstateerde fouten en onzekerheden voor de aspecten getrouwheid en rechtmatigheid toe.
02
3I
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing
Onze conclusies Ons oordeel bij uw jaarstukken 2023 is goedkeurend Uw jaarrekening geeft een getrouw beeld
Geen fouten en onzekerheden geconstateerd in relatie tot getrouwheid
Wij hebben onze accountantscontrole van de jaarrekening 2023 van de gemeente ‘s-Hertogenbosch afgerond. Wij zijn voornemens een goedkeurende controleverklaring inzake de getrouwheid van de jaarrekening, waarin ook de rechtmatigheids-verantwoording is opgenomen, onder het voorbehoud dat de jaarrekening ongewijzigd wordt vastgesteld door de raad.
We hebben geen controleverschillen geconstateerd in relatie tot getrouwheid. De overzichten van deze fouten en onzekerheden inzake getrouwheid worden hier getoond.
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Rechtmatigheid specifieke uitkeringen
Wij hebben in onze controleverklaring ook een goedkeurend oordeel verstrekt over de baten en lasten evenals de balansmutaties met betrekking tot de specifieke uitkeringen. [verwijzing SiSa-bijlage]
Overige informatie in uw jaarverslag is consistent met uw jaarrekening Als accountants zijn wij ervoor verantwoordelijk dat wij in onze controleverklaring verslag uitbrengen over de overige informatie die in het jaarverslag is opgenomen. De overige informatie omvat uw jaarverslag, programmaverslag, de paragrafen en de bijlagen]. Wij hebben geen materiële inconsistenties, materiële onjuistheden en/of omissies opgemerkt in de informatie die op grond van het BBV (Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten) moet worden verstrekt.
Getrouwheid Oordeel:
Goedkeurend
30.000 20.000 10.000 Fouten ◼ = absoluut bedrag fouten of onzekerheden x €1.000
Onzekerheden ◼ = door u vastgestelde goedkeuringstolerantie x €1.000
3II
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overzicht van gecorrigeerde fouten inzake getrouwheid
Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Jaarrekening
De volgende geconstateerde afwijkingen betreffen de gecorrigeerde fouten in relatie tot getrouwheid, boven de gestelde rapporteringstolerantie van €500.000. Geen van deze gecorrigeerde fouten heeft impact op het resultaat.
Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost
Bijlagen 1
2
3 Totaal
Fouten (€)
Onzekerheden (€)
3III
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overzicht van ongecorrigeerde fouten en onzekerheden inzake getrouwheid
Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Jaarrekening
De volgende geconstateerde afwijkingen betreffende de ongecorrigeerde fouten en onzekerheden in relatie tot getrouwheid, boven de gestelde rapporteringstolerantie van €500.000. Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college.
Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost
Bijlagen 1
2
3 Totaal
Fouten
Onzekerheden
3IV
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overzicht van fouten en onzekerheden inzake rechtmatigheid
Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Jaarrekening
De volgende geconstateerde afwijkingen betreffende de geconstateerde fouten en onzekerheden in relatie tot rechtmatigheid, boven de gestelde rapporteringstolerantie van €500.000. Afwijkingen in relatie tot rechtmatigheid zijn niet te corrigeren. Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college.
Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost
Bijlagen 1
2
3 Totaal
Fouten
Onzekerheden
4
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Ontwikkelingen 2023
Ontwikkelingen 2023
In dit hoofdstuk beschrijven we relevante ontwikkelingen voor het ruimtelijke domein, het sociaal domein en het domein bedrijfsvoering.
Ruimtelijk domein Sociaal domein Rechtmatigheidsverantwoording Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening
Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
04
5
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Rechtmatigheidsverantwoording Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening
Update interne beheersing
Ruimtelijk domein Risicoprofiel in de grondexploitaties is toegenomen Realisatie in 2023 positiever dan begroot
De verliesvoorziening is in 2023 afgenomen met €0,8 miljoen
In 2023 is voor circa 400 woningen en voor circa 2,0 ha bedrijven bouwgrond uitgegeven. Als totale opbrengst was €18,5 miljoen geraamd. Gerealiseerd is €22,1 miljoen. Het verschil is te verklaren doordat de gemiddelde prijzen voor de gerealiseerde grondverkopen woningbouw hoger lagen dan geraamd. Als totale lasten was €23,6 miljoen begroot en daarvan is €14,0 miljoen gerealiseerd. Het verschil wordt verklaard door uitstel van investeringen in het inrichten van het openbaar gebied (woonrijp maken en bouwrijp maken). In 2023 is voor €3,5 miljoen aan tussentijdse winstnemingen gerealiseerd (volgens de methodiek van het BBV). Daarnaast is voor €3,0 miljoen aan dividend ontvangen uit de samenwerkingsverbanden Paleiskwartier en de Haverleij aangezien deze projecten richting afronding gaan.
De verliesvoorziening wordt gevormd voor grondexploitaties waar een tekort wordt verwacht op de eindwaarde. Per jaareinde is de voorziening €16,6 miljoen (2022: €17,3 miljoen). De daling van €0,7 miljoen is met name onstaan door de actualisatie van het project Pilgrimse Hoeve door hogere geraamde grondopbrengsten. Daarnaast is het resultaat van het afsluiten van het complex Chopinstraat verrekend met de voorziening.
Vooruitblik
In 2023 zijn drie complexen afgesloten, waarvan twee met een positief eindsaldo van €1,0 miljoen. Voor het complex met een negatief resultaat was reeds een voorziening gevormd.
Onze samenwerking
Het risicoprofiel van de grondexploitaties is toegenomen
Bijlagen
De ingeschatte risico’s specifiek voor het grondbedrijf zijn geschat op €50,3 miljoen. De gemeente heeft de reserve grondbedrijf om de ingeschatte risico’s op te vangen. De reserve heeft eind 2023 een stand van €54,3 miljoen en heeft hiermee een grotere omvang dan op basis van de ingeschatte risico’s benodigd was. Het meerdere van €4,0 miljoen is hierdoor vanuit de reserve afgedragen aan het structuurfonds. De afdracht naar het structuurfonds is in lijn met de begroting in de managementrapportage 2023 (van €4,0 miljoen).
5I
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Ruimtelijk domein Modelmatige aanpak bedrijventerreinen geactualiseerd; complexiteit van grondexploitaties neemt toe
Ontwikkelingen 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Rechtmatigheidsverantwoording Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening
Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Ontwikkeling modelmatige aanpak bedrijventerreinen
Complexiteit van grondexploitaties neemt toe
In 2021 heeft de gemeente de modelmatige aanpak voor de uitgifte van de bedrijventerreinen geactualiseerd. Initieel werd uitgegaan van een gemiddelde gronduitgifte van 1,5 hectare per jaar en één keer in de drie jaar een grote uitgifte van 3,0 hectare. De grondvoorraad die niet binnen de exploitatieperiode kon worden uitgegeven, werd op het einde van de exploitatie gewaardeerd tegen een waarde van het ‘in ruste’ zijn van deze kavels.
Gemeente 's- Hertogenbosch heeft een hoge ambitie ten aanzien van het uitgeven van kavels voor woningbouw en bedrijventerreinen. De huidige lopende grondexploitaties gaan daar op de lange termijn niet meer in voorzien. Momenteel zijn verschillende locaties in ontwikkeling, welke complex zijn als gevolg van intensief ruimtegebruik, beroep/ bezwaar procedures, omvangrijke bovenwijkse voorzieningen, ontsluitingen, ondergronds parkeren en de aanleg van transferiums. Het is een grote opgave om deze grondexploitatieplannen sluitend, dan wel winstgevend uit te voeren. De druk op de haalbaarheid van deze projecten neemt toe en hiermee verandert het risicoprofiel van de grondportefeuille. Voorbeelden hiervan zijn de ontwikkeling van het Stationsgebied Oost en de Bossche Stadsdelta.
In 2021 is een aanzienlijk deel van de bedrijventerreinen voor de komende tien jaar op basis van actuele inzichten tegen realistische fasering en marktconforme marktprijzen opgenomen in de grondexploitaties. Wij kunnen instemmen met de huidige actualisatie van het model en de ontwikkeling dat gronden met directe geïnteresseerde partijen of reserveringen op korte termijn op marktwaarde worden ingerekend.
5II
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Ruimtelijk domein Parameters grondexploitaties zijn evenwichtig ingeschat
Ontwikkelingen 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Rechtmatigheidsverantwoording Overige ontwikkelingen Jaarverslag
De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig ingeschat De waardering van uw grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van schattingen. Om inzicht te krijgen in de financiële risico’s stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin een schatting is opgenomen van de te maken kosten en opbrengsten. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. Wij hebben de gehanteerde uitgangspunten en parameters beoordeeld. De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig bepaald.
Jaarrekening
Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Gemeente ‘s- Hertogenbosch heeft op de actuele thema’s gereflecteerd in de grondexploitaties De stijgende bouwkosten, de onzekerheden in de markt, de stijgende rente en het stroomnet van Nederland dat overvol is. Dit zijn de thema’s die impact hebben op uw grondexploitaties. Wij hebben geëvalueerd of op deze onderwerpen in voldoende mate is gereflecteerd in de grondexploitaties. We lichten de onderwerpen hieronder toe: •
De verkoopprijzen van woningen liggen in lijn met het afgelopen jaar. Daartegen stijgen de bouwkosten. Dit betekent dat de residuele grondwaarde daalt. Wij hebben vastgesteld dat u een toetsing hebt uitgevoerd op uw grondwaardes. De uitkomsten hebben niet geleid tot afwaarderingen.
•
De rentes zijn gestegen in vergelijking met de afgelopen jaren. Dit komt door de verhoging die de ECB heeft doorgevoerd om de inflatie onder controle te houden. Met de stijgende rente zijn ook de rentekosten die aan de grondexploitaties worden toegerekend gestegen. Wij adviseren u om bij langlopende grondexploitaties de renteontwikkelingen te blijven monitoren en hier in de risicoanalyse rekening mee te houden.
•
Door de toenemende vraag naar elektriciteit is het stroomnet in Nederland overvol geraakt. Hierdoor ontstaat veel vertraging in bouwprojecten. Naast de rem op de woningbouw, zorgt netcongestie ook voor vertraging in de energietransitie. U hebt de impact van netcongestie in kaart gebracht en vastgesteld dat dit geen grote impact heeft op de lopende grondexploitaties, omdat deze doorgaans al voorzien zijn van aansluitingen op het stroomnetwerk met uitzondering van bedrijventerrein Heesch West. Dit kan gevolgen hebben op de uitgifteplanning.
5III
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Ruimtelijk domein De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig ingeschat
Ontwikkelingen 2023
Ruimtelijk domein
Waarde
Overige ontwikkelingen
Toelichting 2023
2022
De gehanteerde rekenrente
0,55%
0,56%
Dit percentage is gekoppeld aan de feitelijk betaalde rente voor financiering en het resultaat van een berekening die we hebben gecontroleerd.
De kostenstijging
2%
2%
Op basis van historische cijfers komt het gemiddelde langjarige kostenstijgingspercentage op 2% uit. De 2% sluit aan met onze verwachting binnen de sector. Het blijft belangrijk om de verwachte kostenstijgingen te monitoren en jaarlijks te actualiseren.
De opbrengstenstijging
0%
0%
De grondprijzen, ingerekend in de grondexploitaties, zijn marktconform en ingerekend op marktwaarde. Op basis van de ontwikkelingen op de woning en vastgoedmarkt, wordt op geen rekening gehouden met toekomstige opbrengstenstijging. Wij beschouwen dit als evenwichtig.
Sociaal domein Rechtmatigheidsverantwoording
Oordeel
Parameter 2023
Jaarverslag Jaarrekening
Update interne beheersing Vooruitblik
De programmering wordt in de controle van de grondexploitaties gecontroleerd. In de jaarrekening is in paragraaf ‘3.11 –prognose voor 2024 en volgende jaren’ de programmering door de gemeente in detail weergegeven. Wij kunnen ons vinden in het ingerekende programma.
De gehanteerde programmering
Onze samenwerking Bijlagen Disconteringsvoet
Nog te maken kosten
Controleverschil
2022
2%
2%
Overeenkomstig met BBV-regelgeving wordt een disconteringsvoet van 2% gehanteerd.
€244,8 mio
€ 250,7 mio
De in de grondexploitatie ingerekende kosten zijn worden jaarlijks geactualiseerd en zijn marktconform.
Optimistisch
Evenwichtig
Voorzichtig
6
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Sociaal domein
Onze conclusies Beheersing kosten Jeugd- en WMO-zorg op orde Ontwikkelingen 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Rechtmatigheidsverantwoording
De sector MO heeft voor jaareinde proactief in kaart gebracht hoe de prestatielevering van de zorg aangetoond kan worden en hierop actie ondernomen. Tevens is een prognosemodel voor de nog te betalen kosten rondom P*Q-contracten ontwikkeld als onderdeel van de jaarrapportage. Hierdoor is het inzicht en de beheersing van de zorglasten op orde. Uit onze werkzaamheden is tevens gebleken dat de afwijkingen tussen het prognosemodel en werkelijke lasten binnen onze rapportagetolerantie vallen.
Sociaal Domein (x €1.000)
Realisatie Begroting Realisatie Realisatie 2023 2023 2022 2021
Jeugdzorg ZIN
€ 44.235
€ 46.532
€ 40.254
€39.094
Jeugdzorg pgb
€ 729
€ 978
€ 913
€842
Wmo ZIN
€ 37.898
€ 39.048
€ 39.193
€ 41.984
Wmo pgb
€ 1.308
€ 1.480
€ 1.439
€ 1.675
Beschermd wonen ZIN
€ 23.151
€ 29.095
€ 23.519
€28.628
Beschermd wonen pgb
€ 221
€ 400
€ 396
€738
Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening
Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Realisatie lasten sociaal domein lager dan begroot De realisatie van de lasten in het sociaal domein laat op alle onderdelen lagere lasten ten opzichte van de begroting zien. Op beschermd wonen ZIN ligt de realisatie €5,9 mio lager dan begroot. De algemene tendens bij beschermd wonen is dat cliënten binnen beschermd wonen met lichtere vormen worden ondersteund, de zorgduur korter is en dat er een grote uitstroom is naar zelfstandig wonen. Daarnaast zijn er minder kosten geweest door het niet realiseren van het respijthuis, lagere uitgaven voor het Crisis Interventie Team (CIT) en minder maatwerkvoorzieningen Beschermd Wonen. De kosten voor WMO liggen onder de begroting als gevolg van minder inwoners die aanspraak maakten op de WMO dan geraamd en als gevolg van wachtlijsten bij zorgaanbieders.
Totaal Tabel – Kosten sociaal domein
€ 107.542
€ 117.534 € 112.128 € 112.961
6I
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Rechtmatigheidsverantwoording Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening
Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Sociaal domein Ook in 2023 blijken onzekerheden rondom de prestatielevering Zorg in Natura – opgelost met aanvullende informatie De gemeente ‘s-Hertogenbosch is voor het vaststellen van de prestatielevering van grote zorgaanbieders volledig afhankelijk van de productieverklaringen van aanbieders. Voor de kleine aanbieders heeft de gemeente in 2023 met een set aan interne beheersingsmaatregelen de prestatielevering van zorg in natura zelf zelfstandig vastgesteld. De interne beheersingsmaatregelen zijn gedurende 2023 meer in lijn gebracht met de SDO-notitie van de NBA. Hierbij zijn verbeteringen doorgevoerd zoals bijvoorbeeld standaardagenda’s en templates voor de vastlegging van gesprekken met de zorginstellingen. Het effect hiervan is zichtbaar maar heeft niet kunnen voorkomen dat voor enkele zorgaanbieders de prestatielevering niet op basis van interne processen kon worden aangetoond. Op basis van de productieverantwoordingen is alsnog voldoende controle-informatie verkregen om te onderbouwen dat de prestaties ook daadwerkelijk zijn geleverd. Prestatielevering pgb is vastgesteld Voor alle cliënten die een pgb ontvangen, worden door de gemeente beschikkingen verstrekt aan de cliënt. De Sociale Verzekeringsbank (SVB) verzorgt het administratieproces en legt daarvoor verantwoording af, maar controleert niet of de prestatie is geleverd voor gedeclareerde zorgkosten.
Ten aanzien van de pgb-bestedingen Jeugdzorg en Wmo constateren we dat de externe accountant van de SVB diverse bevindingen heeft geconstateerd ten aanzien van rechtmatigheid. De gemeente heeft om de prestatielevering vast te stellen aanvullende werkzaamheden uitgevoerd. De resterende onzekerheid komt voort uit de rapportage van de SVB en de gemeente kan deze onzekerheden niet verder beperken. Voor 2023 valt de onzekerheid onder de rapportagetolerantie en is daarom niet verder opgenomen.
7
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Rechtmatigheidsverantwoording (1/2)
Onze conclusies
Uw rechtmatigheidsverantwoording voldoet aan de vereisten
Ontwikkelingen 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Rechtmatigheidsverantwoording Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening
Update interne beheersing
De gemeente heeft de rechtmatigheidsverantwoording goed voorbereid Met het begin van 2023 is voor gemeenten het nieuwe boekjaar gaan lopen en wordt de laatste stap in de vernieuwing van het BBV gezet. Het college van burgemeester en wethouders was al staatsrechtelijk en bestuurlijk verantwoordelijk voor de rechtmatigheid en legt vanaf deze jaarrekening voor het eerst zelfstandig verantwoording af over de financiële rechtmatigheid. Tot en met 2022 vormde de externe accountant een oordeel over de rechtmatigheid en bracht hierover verslag uit. Het college heeft nu zelf een rechtmatigheidsverantwoording opgenomen in de jaarrekening. In 2023 is de gemeente 's-Hertogenbosch actief bezig geweest met de interne controles en de inrichting van de rechtmatigheidsverantwoording. Als uw accountant hebben wij de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording meegewogen in ons oordeel over de jaarrekening als geheel. Op die manier geven we indirect ons oordeel over de rechtmatigheid.
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Netto rechtmatigheidsbevindingen overschrijden door de raad vastgestelde verantwoordingsgrens van €8,5 mln niet Op basis van onze werkzaamheden hebben wij de getrouwheid van uw rechtmatigheidsverantwoording vastgesteld en geconstateerd dat de toelichting toereikend is. Het college heeft geen onrechtmatigheden boven de verantwoordingsgrens van €8,5 mln geconstateerd. Hiermee is in de rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening door het college geconcludeerd dat de in de jaarrekening 2023 verantwoorde baten, lasten en balansmutaties rechtmatig tot stand zijn gekomen binnen deze grens. De belangrijkste bevindingen betreffen hierbij de (niet) naleving van de Europese
aanbestedingsrichtlijnen (€1,1 mln) en de overschrijdingen van de lasten per programma en ongeautoriseerde reservemutaties ad €87 mln (begrotingsrechtmatigheid). Hiervan is € 84,9 mln passend binnen uw verordening 212 en daarmee acceptabel. In de paragraaf bedrijfsvoering is een nadere toelichting op de onrechtmatigheden opgenomen. Rechtmatigheidsverantwoording is tot stand gekomen met name op basis van uitgevoerde VIC-werkzaamheden Wij hebben inzicht verkregen op welke wijze de rechtmatigheidsverantwoording tot stand is gekomen. 's-Hertogenbosch heeft hierbij een mix gehanteerd van enerzijds het uitvragen van onrechtmatigheden in de organisatie en anderszijds het uitvoeren van verbijzonderde interne controles (VICwerkzaamheden). Als accountant hebben wij een controle verricht op de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording. Hiertoe hebben wij bij 'sHertogenbosch kennisgenomen van het " Gemeentebreed controleplan 20232026" en de uitgevoerde VIC-werkzaamheden en de algemene beheersingsmaatregelen. Om de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording vast te stellen hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd:
•
Vastgesteld dat de rechtmatigheidsverantwoording is opgesteld conform de kadernota rechtmatigheid 2023;
•
Vastgesteld dat de VIC-werkzaamheden conform het plan zijn uitgevoerd op de onderdelen van het voorwaardecriterium en/of detailwerkzaamheden op de juistheid en volledigheid van het begrotingscriterium en ten aanzien van Misbruik & Oneigenlijk gebruik (M&O);
7I
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Rechtmatigheidsverantwoording (2/2)
Onze conclusies
Uw rechtmatigheidsverantwoording voldoet aan de vereisten
Ontwikkelingen 2023
----- vervolg opsomming vorige pagina
Toelichting op begrotingsrechtmatigheid
•
Aansluiten van de gerapporteerde afwijkingen (fouten en onduidelijkheden) met de onderliggende administratie;
•
Deelwaarnemingen op het voorwaardecriterium en begrotingscriterium en beoordeling inrichting M&O.
Het college concludeert dat de baten, lasten en balansmutaties over 2023 rechtmatig tot stand zijn gekomen. De overschrijdingen van de baten en de onderschrijdingen van de lasten c.q. baten zijn in de jaarrekening toegelicht en voldoen daarmee aan het “tijdig” melden conform de financiële verordening. Hiermee zijn deze afwijkingen van de begroting niet onrechtmatig.
Ruimtelijk domein Sociaal domein Rechtmatigheidsverantwoording Overige ontwikkelingen Jaarverslag
De geconstateerde onrechtmatigheden zijn door de gemeente zelf geconstateerd en hebben betrekking op de naleving van aanbestedingsrichtlijnen (€1,1 miljoen) en overschrijding van de begroting (begrotingsrechtmatigheid, €87 miljoen).
In de onderstaande tabel zijn de bevindingen op de begrotingsrechtmatigheid toegelicht:
Beschrijving
Jaarrekening
Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Toelichting op voorwaardencriterium De onrechtmatigheden naar aanleiding van de uitgevoerde interne controle op de naleving van de Europese aanbestedingsrichtlijnen komen voort uit 4 inkoopcontracten. Deels is dit te wijten aan de krapte op de arbeidsmarkt, waardoor de gemeente niet altijd de opdracht kan invullen met de te hanteren aanbestedingsregels. Voorgaand jaar was de totale onrechtmatigheid voortkomend uit het niet naleven van Europese aanbestedingsrichtlijnen € 1,2 miljoen.
Omvang x €1,0 mln
Overschrijding lasten programma’s
€14,4
Overschrijding investeringsbudgetten (kredieten).
€0,2
Ongeautoriseerde reservemutaties
€71,8
Overige overschrijdingen
€0,6
Totale begrotingsonrechtmatigheid
€87
Totaal van de begrotingsonrechtmatigheden dat past binnen het vooraf vastgestelde beleid en daarmee vooraf als acceptabel is geduid
€84,9
Resterend saldo aan begrotingsonrechtmatigheden
€2,1
8
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overige ontwikkelingen Toelichting van specifieke dossiers in de jaarrekening
Ontwikkelingen 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Rechtmatigheidsverantwoording Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening
Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Implementatie Unit4- ERPX Reeds in 2022 is een start gemaakt met de implementatie van Unit4-ERPX, welke vanaf 1 januari 2024 volledig als nieuw financieel pakket in gebruik genomen is door de gemeente. De implementatie en het in gebruik nemen van het nieuwe systeem heeft in 2023 en 2024 veel tijd en energie gekost van de organisatie. Momenteel is nog steeds sprake van technische problemen, welke steeds opgelost worden, maar wel zorgen voor vertraging in de processen en de druk op de (administratieve) organisatie hoog houden. Momenteel zijn wij de juiste en volledige migratie van de financiële administratie en de sub-administraties aan het controleren in het kader van de controle van het boekjaar 2024. In de management letter 2024 zullen wij u hierover rapporteren.
Activering vernieuwbouw Theater aan de Parade In de jaarrekening 2023 is de vernieuwbouw van het Theater aan de Parade geactiveerd voor een bedrag van €74,3 mln onder de materiële vaste avtiva met een economisch nut. In oktober 2023 heeft de sleuteloverdracht plaatsgevonden en is het Theater aan de Parade deels opengegaan om proef te draaien. Inmiddels zijn er verschillende voorstellingen geweest. De officiële opening was op 1 maart 2024. De gemeente verstrekt een jaarlijkse exploitatiesubsidie van €3,4 mln. Vanuit haar rol als aandeelhouder houdt ze toezicht op de toekomstige exploitatie van het theater. Wij vragen aandacht voor het beoordelen van kwartaalcijfers en periodiek overleg met de Raad van Commissarissen gegeven het risicoprofiel van de exploitatie van het theater.
9
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Jaarverslag In dit hoofdstuk beschrijven we wat ons is In dit hoofdstuk beschrijven opgevallen in relatie tot de we wat ons is opgevallen in relatie de informatiewaarde van hettot jaarverslag. informatiewaarde vanwe hetonze jaarverslag. Daarnaast beschrijven visie op Daarnaast beschrijven we onze visie X. op de financiële positie van de gemeente de financiële positie.
05
10
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Financiële positie De kengetallen eind 2023 laten een positieve balans zien; in meerjaren perspectief inzet reserves verwacht Wij hebben uw financiële positie aan de hand van zes kengetallen onder elkaar gezet. Hierbij hebben wij tevens de landelijke cijfers gepresenteerd. Het gerealiseerde resultaat is €4,8 mln positief en voor mutaties reserves €18 mln waar in de begroting na wijziging €21 mln negatief was verwacht. Dit houdt in dat de reservepositie (eigen vermogen) ulitmo 2023 uitkomt op €766 miljoen, dat is lager dan de verwachte stand in de meerjarenbegroting 2024 – 2027 van €780 miljoen. In de meerjarenbegroting wordt uitgegaan van een negatief resultaat voor mutaties van €16 miljoen in totaal voor de jaren 2024 tot en met 2027. Dit betekent dat hiervoor de reserves worden aangesproken. De reserves worden tevens ingezet voor de realisatie van de investeringsagenda en de invulling van de reserve structuurfonds.
•
Resultaat grondexploitaties €5,2 mln
•
Nog niet gerealiseerde projecten die wel gepland waren in 2023 €7,8 mln
•
Lagere lasten WMO en mutaties Sociaal en Zorgfonds €4,3 mln
•
Lagere lasten Jeugdhulp €3,9 mln
•
Lagere lasten arbeidsparticipatie en mutaties Sociaal en Zorgfonds €3,0 mln.
Kengetallen financiële positie
Gemeente ‘s-Hertogenbosch
Landelijk**
2023
2022
2023*
2022
Solvabiliteit
59%
61%
31%
30%
Grondexploitaties
5%
6%
6%
7%
Structurele exploitatieruimte
0%
0%
0,6%
0,2%
De solvabiliteit is in 2023 is 59% en laat een lichte daling zien ten opzichte van 2022 (61%) zien. Dit komt omdat het balanstotaal relatief meer is gestegen dan het eigen vermogen. Het is belangrijk om de solvabiliteit in relatie te zien met het weerstandsvermogen om te beoordelen hoe de gemeente in kan spelen op toekomstige risico’s.
Weerbaarheid
De structurele exploitatieruimte met een saldo van nihil laat zien dat de structurele lasten door structurele baten worden gedekt.
Wendbaarheid Nettoschuldquote
33%
37%
71%
73%
Positieve resultaat voor mutaties reserves kent deels incidenteel karakter
Nettoschuldquote gecorrigeerd
13%
13%
65%
68%
Het resultaat voor mutaties reserves van €18 miljoen wijkt €39 miljoen positief af van de begroting na wijzigingen. Het verschil kent een grotendeels incidenteel karakter. De verschillen zijn in het jaarverslag bij de financiële hoofdlijnen uitgewerkt. De belangrijkste onderdelen met een afwijking van € 2 miljoen of meer betreffen:
Belastingcapaciteit ***
82%
76%
105%
105%
* op basis van de begroting 2023 ** Bron: https://findo.nl/jive *** Geen kleur toegevoegd gekozen belastingcapaciteit is een raadskeuze
Solide
Blijft achter bij norm
10I
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Financiële positie
Onze conclusies
Weerstandscapaciteit stijgt bij gelijkblijvende risico’s - risico-inventarisatie laat veel PM risico’s zien
Ontwikkelingen 2023
Als uitgangspunt van de omvang van de algemene reserve hanteert gemeente ‘sHertogenbosch 15% van de algemene uitkering. Voor 2023 is dit streefniveau €32,3 miljoen (exclusief Sociaal Domein). De stand ultimo 2023 van de algemene reserve betreft €39,9 miljoen, het resultaat na mutaties reserves van €4,8 miloen wordt hier nog aan toegevoegd.
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
In de paragraaf weerstandsvermogen is een duidelijke uitwerking opgenomen hoe in de gemeente 's-Hertogenbosch de incidentele en structurele weerstandscapaciteit zijn uitgewerkt. De weerstandscapaciteit bestaat uit de beschikbare reserves om risico’s op te kunnen vangen. In de figuur is de verhouding tussen de geïnventariseerde risico’s en de totale reservepositie opgenomen. Het (theoretisch) maximale, kwantificeerbare, risico dat de gemeente schat bedraagt €60,5 miljoen (begroting 2024 €57,4 miljoen en jaarverslag 2022 €55,9 miljoen). Wat opvalt is dat de structureel ingeschatte risico’s zijn toegenomen en dat het grootste deel van de risico’s als PM post is opgenomen. Van de 7 benoemde risico’s is alleen “gewaarborgde geldleningen” gekwantificeerd.
Ontwikkeling van het weerstandsvermogen
€ 765.000 2023 € 55.400
€ 750.000
2022 € 55.900
€ 667.800 2021
De reserve Sociaal en Zorgfonds (SFZ) bedraagt eind 2023 €74,4 miljoen. Dit is € 68.000 verdeeld in een lokaal en een regionaal deel. De buffer in het lokaal deel is minder dan de norm van 15%. Het SZF wordt op 1 januari gesplitst in drie aparte onderdelen (reserve Sociaal- en Zorgfonds lokaal, reserve Beschermd Wonen en Weerstandscapaciteit (x €1.000) Maatschappelijke opvang regionaal, reserve Werk- en Ontwikkelbedrijf). De raad heeft dit besloten in de begroting 2024. Tevens is een motie aangenomen om de raad te informeren over de SVZ rondom het SZF. Bij de Voorjaarsnota 2025 is de Figuur X Onwikkeling weerstandsvermogen laatste actualisatie gevoegd. Wij zullen de juiste verwerking van deze herijking bij de controle van de jaarrekening 2024 beoordelen.
Risico's (x €1.000)
10II
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie Resultaat voor bestemming laat incidentele voordelen zien
Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
De grafiek hiernaast laat het verschil tussen het begrote (na wijzigingen) en gerealiseerde saldo van baten en lasten zien van 2019 tot en met 2023 (het resultaat voor toevoegingen en onttrekkingen uit reserves). Er is een trend te zien waaruit blijkt dat gemeente ‘s-Hertogenbosch consistent voorzichtig begroot en vanaf 2020 met name indicentele voordelen naar voren komen. Overigens is in 2023 de afwijking een stuk kleiner geworden. Dit herkennen wij ook vanuit het landelijke beeld. In de begroting na wijzigingen werd nog rekening gehouden met een nadeel van €20 miljoen voor mutatie reserves, waar uiteindelijk een resultaat wordt behaald van €14 miljoen voor mutatie reserves. Hierdoor kan geconcludeerd worden dat resultaat lastig te voorspellen is, ook blijkt dat ook 2023 een bijzonder jaar is, met aan de ene kant incidentele voordelen en aan de andere kant prijsinflatie en tekort aan personeel en materialen. De oorsprong van het voordeel ten opzichte van de begroting komt naar voren in de posten die op de vorige pagina zijn benoemd. De vooruitzichten zijn onzeker. De begroting 2024 liet vanaf 2027 een beperkt negatieve meerjaren-uitkomst zien. In deze begroting plaatsten het college al nadrukkelijk de kanttekening, dat dit gepaard ging met grote onzekerheden.
In de Actualisatie van de begroting 2024 zijn onder andere de effecten van de hogere CAO 2024, de hogere kosten Onderwijshuisvesting, de hogere bijdrage energiekosten Sportiom, de hogere inzet evenementen en de hogere OVA index verwerkt, evenals de toename van het gemeentefondsaccres uit de septemberdecembercirculaire. Dit resulteert op dit moment in een negatiever geactualiseerd meerjarenbeeld in de Voorjaarsnota 2025.
Resultaat voor bestemming x €1.000 100.000 80.000 60.000
40.000 20.000 -20.000 -40.000 2019
2020
2021
2022
Resultaat voor bestemming begroting (€x 1.000) Resultaar voor bestemming realisatie (x €1.000
Figuur X Voorspellend vermogen
2023
11
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Observaties jaarverslag
Onze conclusies
De kwaliteit van uw jaarverslag is goed
Ontwikkelingen 2023
Jaarrekening en jaarverslag zijn verenigbaar, daarnaast voldoet het jaarverslag aan de vereisten van het BBV
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag
Wij hebben vastgesteld, op grond van de verkregen informatie in onze controle, dat de jaarrekening en het jaarverslag verenigbaar zijn. In het BBV zijn diverse eisen opgenomen voor de vorm en inhoud van het jaarverslag. Wij hebben vastgesteld dat uw jaarverslag voldoet aan het BBV.
Jaarrekening De kwaliteit van uw paragrafen zijn voldoende Update interne beheersing Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Wij hebben vastgesteld dat alle verplichte informatie in de paragrafen is opgenomen. Daarnaast hebben wij de informatiewaarde van de paragrafen beoordeeld. Deze geven veel informatie over de realisatie ten opzichte van de uitgangspunten van het beleid. Daarnaast zijn paragrafen opgesteld over specifieke onderwerpen. Wij adviseren wel om bondiger en meer op hoofdlijnen te rapporteren.
Uw paragraaf bedrijfsvoering geeft voldoende inzicht in de ontwikkelingen rondom financiële rechtmatigheid en de gemeentebrede frauderisicoanalyse In onze controleverklaring hebben wij gerapporteerd over de risico-inschatting, onze verrichte werkzaamheden en materiele bevindingen ten aanzien van fraude. Daarbij hebben we ook aandacht besteed aan de toelichtingen die de gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft opgenomen in de paragraaf bedrijfsvoering. Wij vinden dat de toelichting inzake fraude voldoende is en de ontwikkeling van het opzetten van de gemeentebrede frauderisicoanalyse goed weerspiegeld.
De paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing geeft voldoende inzicht in het vermogen voor het financieel opvangen van risico’s uit de bedrijfsvoering Naast het onderwerp fraude hebben wij in onze controleverklaring ook gerapporteerd over de financiele positie van gemeente ‘s-Hertogenbosch. Wij hebben vastgesteld dat de gemeente relevante informatie heeft opgenomen in paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing, daarnaast zijn alle relevante ontwikkelingen uit de sector en de impact daarvan op de ‘sHertogenbosch opgenomen in de toelichting. Wij vinden dat de gemeente in de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing voldoende reflectie heeft gegeven van het vermogen om de risico’s vanuit de bedrijfsvoering financieel op te vangen. Eerder wezen we al op de mogelijkheid risico’s beter te kwantificeren en te spiegelen aan de weerstandscapaciteit die daarvoor aanwezig is.
Informatiewaarde is goed Ons oordeel is gebaseerd op de leesbaarheid, concreetheid en kwaliteit van de analyses. Wij zijn van mening dat het jaarverslag de raad de gewenste informatie verschaft per beleidsterrein. Wij missen daarin nog een duiding van wat de effecten zijn en wat bereikt is voor de ‘staat van de gemeente’ als geheel. Zo merken wij op dat in de jaarstukken de totstandkoming van de indicatoren vaak wordt toegelicht, maar dat minder wordt ingegaan op wat het college vindt van de ontwikkeling in de kengetallen.
11
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief
Observaties jaarverslag
Onze kernboodschappen Onze conclusies
Toelichtingen in het kader van de rechtmatigheid
Ontwikkelingen 2023
Paragraaf bedrijfsvoering
Toelichting Begrotingsrechtmatigheid
Jaarverslag
Wij hebben vastgesteld dat de paragraaf bedrijfsvoering voldoet aan de vereisten van de kadernota rechtmatigheid 2023. Wij hebben vastgesteld dat:
Financiële positie
•
Volgens artikel 28 van het BBV dienen overschrijdingen en onderschrijdingen van zowel de baten als de lasten ten opzichte van de begroting na wijziging bij het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening te worden toegelicht. Wij hebben vastgesteld dat de toelichting inzake begrotingsrechtmatigheid voldoet aan de vereisten van de BBV.
Observaties jaarverslag Jaarrekening
Gemeente 's-Hertogenbosch een toelichting geeft op de niet- acceptabele afwijkingen die in de rechtmatigheidsverantwoording opgenomen zijn voor zover deze de rapportagegrens van € 500.000 overschrijden. Daarnaast zijn de maatregelen summier toegelicht over hoe deze afwijkingen in de toekomst worden voorkomen;
Update interne beheersing
•
Uit de paragraaf blijken geen geconstateerde fraudes door eigen medewerkers;
Vooruitblik
•
Voor de onrechtmatigheden rondom aanbestedingen wordt kort beschreven op welke wijze gekeken wordt naar verbeteringen.
Onze samenwerking Bijlagen
Het college betrekt de afwijkende baten en onderschrijdingen van lasten en investeringen die niet tijdig tot een begrotingswijziging hebben geleid of niet tijdig zijn gemeld aan de gemeenteraad in de rechtmatigheidsverantwoording. En vanzelfsprekend ook de overschrijdingen van lasten en investeringen die niet passen binnen het vastgestelde beleid en de criteria uit de financiële verordening.
12
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2023
Jaarrekening
Jaarverslag
In dit hoofdstuk geven we een beschrijving voor de verrichte werkzaamheden met betrekking tot de verhoogde risico’s, rechtmatigheid en schattingen. Ten slotte staan we stil bij fraude en het niet naleven van wet -en regelgeving.
Jaarrekening Schattingen Fraude en wet- & regelgeving Update interne beheersing Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
06
13
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen De schattingen van het college nader uitgelicht
Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Jaarrekening Schattingen
Bij het opstellen van de jaarrekening moet het college belangrijke boekhoudkundige schattingen, beoordelingen en aannames toepassen en toelichten. Wij hebben de belangrijkste schattingen, beoordelingen en aannames die door het college zijn gedaan beoordeeld en concluderen dat deze zijn gebaseerd op passende bewijsstukken en goed uitgebalanceerde overwegingen. Onderstaande tabel bevat een overzicht van onze bevindingen met betrekking tot die schattingen en oordelen.
Fraude en wet- & regelgeving Schatting
Waarde (x €1 miljoen)
Oordeel Opmerkingen
Update interne beheersing Vooruitblik
Onze samenwerking
2023
2022
2023
2022
Afschrijvingen van materiële vaste activa
34,4
33,1
Het activabeleid van de gemeente ligt ten grondslag aan de wijze van afschrijven op materiële vaste activa. De gehanteerde afschrijvingspercentages zijn gebruikelijk in de sector.
De waardering van het vastgoed
640
610
Vastgoed kan een economische of een maatschappelijke functie hebben en op vastgoed met een maatschappelijke functie (bijvoorbeeld een schoolgebouw) mag niet worden afgewaardeerd. De waardering van het vastgoed met een economische functie hebben we in detail gecontroleerd.
De waardering van de grondexploitaties
48,4
53,2
Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de grondexploitaties een betrouwbaar beeld geven van de waardering van uw grondexploitaties. De uitgangspunten die in de berekeningen gehanteerd worden zijn voor zover mogelijk onderbouwd met rapportages van externe partijen.
Bijlagen
Controleverschil
Optimistisch
Evenwichtig
Voorzichtig
13I
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen De schattingen van het college nader uitgelicht
Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Jaarrekening
Schatting
Update interne beheersing Vooruitblik
Oordeel Opmerkingen
2023
2022
De juistheid en volledigheid van de onderhoudsvoorziening
21,7
18,9
Met betrekking tot de voorziening onderhoud hebben wij geconstateerd dat de onttrekkingen achterblijven op het onderhoudsplan. Uit nader onderzoek blijkt dat dit achterwege blijft als gevolg van tekorten aan personeel in de bouw.
De waardering van de financiële vaste activa
226,7
215,7
Wij hebben de waardering van uw financiële vaste activa in detail gecontroleerd. Ook de deelnemingen hebben we specifiek gecontroleerd. Wij concluderen dat de inschattingen van het college ten aanzien van deze deelnemingen en (gerelateerde) leningen evenwichtig tot stand gekomen zijn.
De waardering en indexatie van de APPA voorziening
4,8
4,8
De voorziening voor wethouderspensioenen (APPA) per ultimo 2022 is onderbouwd door actuariële berekeningen berekend door een nieuwe externe PROambt. Door deze organisatie zijn de uitgangspunten uit de circulaire van het ministerie gebruikt. Daarnaast is de voorziening geindexeerd met 11,96%, dit betreft het index per 1-1-2023 van het ABP. De nieuwe Collegeleden zijn meegenomen in de voorziening. Wij zijn akkoord met de uitgangspunten die gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft gehanteerd.
De juistheid en volledigheid van de voorziening verlofsparen
1,5
1,5
Wij hebben vastgesteld dat de voorziening is gevormd op basis van de beste inschatting die de gemeente kan maken. De grondslagen die zijn gehanteerd zijn geschikt.
Schattingen Fraude en wet- & regelgeving
Waarde (x €1 miljoen)
Onze samenwerking
2023
2022
Bijlagen
14
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Jaarrekening Schattingen Fraude en wet- & regelgeving Update interne beheersing Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Fraude en wet- en regelgeving Geen aanwijzingen of signalen van fraude geïdentificeerd. Geen gevallen van niet-naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen. Wij hebben tijdens onze controle bijzondere aandacht besteed aan het proces dat u heeft opgezet om frauderisico’s en risico’s op het niet naleven van wet- en regelgeving te identificeren. De uitgevoerde werkzaamheden en de uitkomsten hebben wij gerapporteerd in onze controleverklaring. Hieronder geven wij u inzicht in onze belangrijkste observaties. Geen tekortkomingen geconstateerd in relatie tot uw systeem van frauderisicomanagement
Fraude is een ernstig maatschappelijk probleem dat burgers, ondernemingen en de overheid financieel benadeelt. Het voorkomen en opsporen van fraude binnen uw organisatie is primair de verantwoordelijkheid van het college en het management en degenen die belast zijn met governance. In dat kader verwachten wij dat u een frauderisicomanagementsysteem heeft geïmplementeerd dat bijdraagt aan het voorkomen en detecteren van fraude. Wij hebben de opzet en de implementatie van de relevante aspecten van het frauderisicomanagement-systeem geëvalueerd, zoals de gedragscode en de klokkenluidersregeling. Hierbij hebben wij geen tekortkomingen geconstateerd. In 2023 is de frauderisicoanalyse vastgesteld Wij hebben de frauderisicoanalyse beoordeeld en vastgesteld dat deze gedegen tot stand gekomen is langs de lijnen van de fraudedriehoek. De frauderisicoanalyse bevat een totaalbeeld van de mogelijke frauderisico's en de daarvoor getroffen beheersmaatregelen voor de gemeente.
Verantwoordelijkheden van het college en de raad De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en opsporen van fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving berust bij degenen die belast zijn met governance van de gemeente (de gemeenteraad) en het college. Als uw accountant is het onze verantwoordelijkheid om onze controle te plannen en uit te voeren om redelijke zekerheid te krijgen dat de jaarrekening als geheel geen materiële onjuistheden bevat, of die nu worden veroorzaakt door fraude of door fouten, rekening houdend met het toepasselijke wet- en regelgevende kader. Door de inherente beperkingen van een controle is het risico onvermijdelijk dat sommige materiële onjuistheden in de jaarrekening onopgemerkt blijven. Geen aanwijzingen of signalen van fraude of niet-naleving van wet- en regelgeving geïdentificeerd Tijdens de controle van de jaarrekening 2023 zijn geen aanwijzingen van fraude of niet-naleving van wet- en regelgeving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen.
15
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Update interne beheersing Geen (nieuwe) significante tekortkomingen geidentificeerd in de interne beheersing
Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag
Geen (nieuwe) significante tekortkomingen in de interne beheersing
Update interne beheersing
In onze rapportage interim-bevindingen 2023 zoals gerapporteerd aan het college hebben wij ons beeld gegeven van de interne beheersing van de gemeente ‘s-Hertogenbosch
Vooruitblik
Naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole hebben wij geen nieuwe belangrijke aandachtspunten in de interne beheersing geconstateerd.
Onze samenwerking
Geen nieuwe bevindingen ten aanzien van uw IT-omgeving
Jaarrekening
Bijlagen
Wij zijn op grond van artikel 2:393 lid 4 BW verplicht melding te maken van onze bevindingen met betrekking tot de betrouwbaarheid en continuïteit van uw geautomatiseerde gegevensverwerking. Wij hebben onze bevindingen rondom Key2Financiën, Key2Belastingen, CivisionSamenlevingszaken en AFAS teruggekoppeld in de rapportage interim-bevindingen.
16
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Vooruitblik In dit hoofdstuk van het verslag bespreken wij de relevante ontwikkelingen die vanaf het jaar 2024 relevant zijn voor uw gemeente.
07
16I 32
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Relevante ontwikkelingen In gesprek met diverse stakeholders over belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen
Ontwikkelingen 2023
Belangrijke stap in richting verantwoord gebruik AI
Onze podcastserie Breed perspectief op lokale overheden
Jaarverslag
Het Europees Parlement werkt aan regels om risico’s rondom kunstmatige intelligentie (AI) te beheersen en te komen tot verantwoord gebruik. Organisaties (privaat en publiek) die AI-systemen ontwikkelen, exploiteren, gebruiken, importeren of distribueren met impact op EU-burgers kunnen binnen het toepassingsgebied van de AI vallen.
Lokale overheden hebben een fundamentele rol rond belangrijke maatschappelijke thema’s zoals de woningcrisis, energietransitie, duurzaamheid en schaarste. In onze podcastserie Breed perspectief op lokale overheden bespreken wij samen met diverse stakeholders, allen vanuit hun eigen perspectief, de realisatie van belangrijke maatschappelijke doelstellingen en het belang van goede beheersing en verantwoording daarbij om daarop te kunnen sturen en bijsturen.
Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De AI-wet gaat uit van een risico gebaseerde aanpak voor het beheer van AI, gericht op het beoordelen van de verwachte risico’s die een bepaalde AI kan opleveren voor de gezondheid, veiligheid of fundamentele rechten van EUburgers. De AI-wet specificeert ook gebruiksscenario's en systemen die hiervan zijn vrijgesteld, denk aan de ontwikkeling en gebruik van open source-modellen die niet als grote impact zijn geïdentificeerd om tegelijkertijd innovatie niet te belemmeren. Het merendeel van de clausules van de AI-wet zal naar verwachting twee jaar na de inwerkingtreding ervan worden geïmplementeerd. Dit houdt een korte implementatietijd in om aan de verplichting en vereisten te voldoen. Het is belangrijk om na te gaan welke acties er noodzakelijk zijn binnen de gemeente om bij AI-beheer en ontwikkeling aan de wetgeving te blijven c.q. te gaan voldoen.
17
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Onze samenwerking
Ontwikkelingen 2023
In dit hoofdstuk beschrijven we hoe wij hebben samengewerkt met u en uw medewerkers. Daarnaast presenteren wij een overzicht van de het aantal uren dat er is gewerkt aan de controle.
Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
08
17I
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Onze samenwerking We hebben een constructieve samenwerking ervaren tijdens het controleproces
Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking
In deze huidige tijd van digitaal samenwerken hebben wij een zeer plezierige samenwerking ervaren en is de communicatie tussen het kernteam jaarrekeningcontrole (o.a. met de commissie rechtmatigheid en vaktechnisch beraad) en PwC goed verlopen. Hierbij waren de communicatielijnen kort en dit heeft ertoe bijgedragen dat het over het algemeen een meer gestructureerd proces is geweest. We hebben een open en fijne cultuur ervaren. Aangezien we voortdurend streven naar een verbetering van het controleproces en onze dienstverlening, evalueren we dit proces graag op korte termijn. Onze reflectie op het proces van de jaarrekeningcontrole
Bijlagen
In het controleplan hebben wij met de ambtelijke organisatie de specifieke onderdelen inzichtelijk gemaakt waar verbetering nodig was in het controleproces. We constateren dat de sectoren verschillende punten goed hebben opgepakt, zoals de spendanalyse van de Europese aanbestedingen. Daarbij heeft de gemeente geinvesteerd in het kennisniveau van de financiële medewerkers. De verschillende acties hebben ervoor gezorgd dat het jaarrekeningproces conform afspraak heeft gelopen. Geen bevindingen te melden rondom onafhankelijkheid Wij hebben onze naleving van externe normen en ons wereldwijde onafhankelijkheidsbeleid met betrekking tot onze dienstverlening in 2023 bewaakt en bevestigen dat wij aan deze onafhankelijkheidsvereisten hebben voldaan en voldoen.
18
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
SiSa Wet normering topinkomens Materialiteit Verhoogde risico's Communicatie Verantwoordelijkheden
Bijlagen In de eerste bijlage beschrijven we de uitkomsten van de werkzaamheden ten aanzien van de SiSa-bijlage. Daarna staan we stil bij onze controle van de Wnt-verantwoording. Vervolgens lichten we de materialiteit toe. Tot slot geven we een update over de verplichte communicatie
09
19
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
SiSa [Geen] Bevindingen in de SiSa-bijlage
Ontwikkelingen 2023
Jaarverslag Jaarrekening Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Controle onderhanden Wij hebben in onze controle specifieke werkzaamheden verricht om een oordeel te kunnen geven over de getrouwheid en rechtmatigheid van de financiële verantwoordingsinformatie in de SiSa-bijlage bij de jaarrekening 2023. In 2023 is sprake van 55 regelingen, waarbij in 2022 sprake was van 53 regelingen. Voor de bevindingen uit onze controle gelden op grond van het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (‘BADO’) zwaardere rapporteringtoleranties dan voor andere onderdelen van de reguliere jaarrekening.
De rapporteringstolerantie is per specifieke uitkering: SiSa
•
€12.500 indien de omvangsbasis kleiner dan of gelijk is aan €125.000;
Wet normering topinkomens
•
10% indien de omvangsbasis groter dan €125.000 en kleiner dan of gelijk is aan €1.000.000;
Materialiteit
•
€125.000 indien de omvangsbasis groter is dan €1.000.000.
Verhoogde risico's
De rapporteringstolerantie heeft geen consequenties voor de omvang en aard van de controle van specifieke uitkeringen. In de volgende tabel hebben wij onze bevindingen per specifieke uitkering opgenomen. Uit onze controlewerkzaamheden komen geen materiele afwijkingen naar voren. Wij hebben de getrouwheid en rechtmatigheid van de SiSa-bijlage in de jaarrekening 2023 vastgesteld.
Communicatie Verantwoordelijkheden
19I
Accountantsverslag 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Nr.
Regeling/indicator 1
JenV A14B
Ontwikkelingen 2023
2
JenV A16
Jaarverslag
3
JenV A20B
Jaarrekening
4
Naam specifieke uitkering Regeling Versterking van de lokale integrale aanpak van radicalisering, extremisme en terrorisme 2022 Bekostigingsregeling opvang ontheemden Oekraïne
Fout of onzekerheid
Financiële omvang in euro’s
Toelichting fout/ onzekerheid
n.v.t
n.v.t
n.v.t
n.v.t
n.v.t
n.v.t
n.v.t
n.v.t
n.v.t
n.v.t
n.v.t
n.v.t
n.v.t
n.v.t
n.v.t
n.v.t
n.v.t
n.v.t
Update interne beheersing
5
FIN B2
Vooruitblik
6
BZK C105
Specifieke uitkering versterking van de lokale integrale aanpak van radicalisering, extremisme en terrorisme 2023-2026 Regeling specifieke uitkering ter voorkoming van georganiseerde en ondermijnende jeugdcriminaliteit 2023 Regeling specifieke uitkering gemeentelijke hulp aan gedupeerden kinderopvangtoeslagproblematiek 2021 SPUK Startbouwimpuls
Onze samenwerking
7
BZK C106
SPUK gebiedsbudget
Bijlagen
8
BZK C30
Specifieke uitkeringen proeftuinen aardgasvrije wijken 2e ronde