2024-10-31 Commissie Bedrijvigheid concept

Veel regelingen ondersteunen inwoners om te verduurzamen, maar vaak vereisen die wel dat de inwoners een eerste stap zetten richting de overheid. Bepaalde groepen inwoners weten deze regelingen beter te vinden dan andere en om dat te veranderen, is er een overheid nodig die dicht bij de burgers staat. De Bossche Bespaar Karavaan heeft ervoor gezorgd dat veel inwoners destijds de energietoeslag aanvroegen en aan de slag gingen met verduurzaming. Hopelijk blijven zij dat ook doen in tijden dat de nood minder hoog is. Profilering als datastad: er ontstaat een nieuwe vorm van ongelijkheid in het land tussen degenen die vaardig zijn met ICT en nieuwe media, en degenen die die vaardigheden missen. In Den Bosch zijn veel dataopleidingen en -ondernemingen, maar hoe wordt ervoor gezorgd dat minder digitaal vaardigen ook meegenomen worden in Den Bosch als datastad? Mevrouw Klerks (Volt) vraagt of ook de PvdA ervoor openstaat te bekijken hoe beleidsstukken en initiatieven uit de begroting breder getrokken kunnen worden dan alleen op het hbo en het bedrijfsleven en juist open te stellen voor de inwoners. De heer Peters (PvdA) zegt dat inderdaad ook inwoners zoveel mogelijk wegwijs hierin moeten worden gemaakt.

Ziet de wethouder met betrekking tot nieuwe technologische ontwikkelingen op het gebied van data en AI mogelijkheden om sterkere allianties te smeden tussen het werkveld, hoger en middelbaar onderwijs en de samenleving zodat ook de kelderklasse meer leert omgaan hiermee? 16

De heer Romijn (PvdD) vindt de term kelderklasse ongelukkig gekozen. De heer Peters (PvdA) ziet een groot verschil ook binnen generaties met hoe omgegaan wordt met data en internet terwijl er ook generaties zijn die op dat gebied achterlopen. Als Den Bosch zich wil profileren als datastad dan dienen daarbij alle inwoners meegenomen te worden. De heer Romijn (PvdD) vraagt wat de PvdA wil doen voor mensen in het lager onderwijs. De heer Peters (PvdA) wil op alle facetten iets doen met de profilering als datastad, bijvoorbeeld ook op de basisschool. Locatie van de bedrijvigheid in Den Bosch: Den Bosch moet blijven nadenken over de toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen binnen de gemeente. Vroeger was het logisch industrie dicht bij het stadscentrum te hebben, maar die ruimte is waarschijnlijk hard nodig voor woningbouw, zeker met een bevolking die door arbeidsmigratie nog flink zal gaan groeien. Industrieterrein De Rietvelden is een prachtig gebied dicht bij alle voorzieningen, zou dat op den duur niet een mooie nieuwe locatie zijn voor een stadswijk? De bedrijvigheid moet dan wel elders een plekje krijgen in de gemeente. Over dit soort vraagstukken en oplossingen moet nu al nagedacht worden. Vergroening van de wijken: om hittestress tegen te gaan en de wijken leefbaar te houden, moet ingezet worden op vergroening.

Hier moet prioriteit gegeven worden aan de meeste versteende wijken en buurten, en inwoners moeten hier proactief bij betrokken worden. Mooi dat de campagne 'Den Bosch gaat voor groen' is gestart. Hij ziet bij de actualisering van de nota Duurzaam graag expliciet aandacht voor het actief tegengaan van vergroeningsongelijkheid. De toekomst begint vandaag en de PvdA vindt dat de gemeente goed op weg is naar een eerlijk, goed en toekomstgericht Den Bosch dat met trots kan worden doorgegeven aan de volgende generatie. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoort de PvdA voor de tweede keer spreken over een andere visie op De Rietvelden. Dat roept hij ook al jaren. Wat wil de PvdA daaraan gaan doen? De heer Peters (PvdA) wil dat ook aan de lange termijn wordt gedacht. Als je iets met dat terrein wilt op de langere termijn dan betekent dat ook iets voor de bedrijven die daar nu gevestigd zijn. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zegt dat De Rietvelden op veel plekken wordt vernieuwd. Is het niet beter dat een andere keer mee te nemen? De heer Peters (PvdA) zegt ook niet dat dit iets voor de kortere termijn is. De heer Van Hattem (PVV) hoorde de PvdA ook zeggen dat dat industrieterrein verplaatst zou kunnen worden naar west terwijl daar juist een autonome ontwikkeling plaatsvindt van bedrijven die zich vestigen.

Wordt de overlast daarmee niet verplaatst naar andere dichtbijgelegen woongebieden? De heer Peters (PvdA) gaf dit slechts als voorbeeld maar hij denkt dat er ook plekken zijn die beter geschikt zijn en minder overlast geven. De Rietvelden voor woningbouw is iets waarover nagedacht zou kunnen worden. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat De Rietvelden een unique selling point heeft namelijk dat het een locatie is met kades. Is dat in het kader van duurzaamheid niet een uitgelezen locatie om juist daar de bedrijvigheid te behouden? De heer Peters (PvdA) zegt dat het inderdaad ook een goede locatie voor bedrijvigheid is, maar daar zijn ook andere goede locaties voor te vinden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt het jammer dat niet verder wordt gegaan dan: we gaan erover denken. Jaren geleden is al geopperd om strategische stukken daar op te kopen als gemeente. Dat heeft de gemeente niet gedaan. Logistieke reuzen kopen de zaak daar op en zetten er compleet nieuwe vestigingen neer. Hoe kan de gemeente nu pas gaan denken wat daar in de toekomst gedaan kan worden als er net gebouwen neergezet zijn? Kom beter met een bespreeknotitie hierover.

17

Het lijkt de heer Peters (PvdA) op termijn zeker goed om hier de discussie over aan te gaan. De heer Altenburg-Collin (VVD) zegt dat er een tekort aan bedrijventerreinen is in de stad en het lijkt hem daarom erg onverstandig een bedrijventerrein in de verkoop te zetten. De heer Peters (PvdA) zegt ook niet dat hij van bedrijventerreinen af wil. Dit plan kan alleen maar als er een nieuwe plek komt voor de bedrijven en daar kan nu een verkenning naar plaatsvinden. De heer Altenburg-Collin (VVD) vraagt of niet beter naar andere locaties gekeken kan worden waar nog niets staat, zoals landbouwgrond of De Groote Wielen. De heer Peters (PvdA) zegt dat die verkenning nu ook al wordt gedaan naar nieuwe woningbouwlocaties, maar vanwege de gunstige ligging van De Rietvelden zou die locatie ook bekeken moeten worden. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt welke locaties de heer Peters hierbij in beeld heeft. De heer Peters (PvdA) zegt dat daar juist een verkenning naar plaats moet vinden. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt of het niet gevaarlijk is om nu al te zeggen waar deze discussie landt, want mensen willen wel weten waar zij aan toe zijn. De heer Peters (PvdA) zegt dat de raad kaders en richting dient aan te geven. Hij heeft niet de kennis in huis van wat precies de beste plekken zijn.

De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zegt dat het ook de taak is van de gemeente om bewoners goed te informeren en hen te beschermen. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) zegt dat het nadeel van drie avonden commissievergaderingen de overlap en herhaling zijn Toch wil zij haar inleiding van maandag kort herhalen, een stukje gevonden op internet. Den Bosch staat bekend om haar rijke historie, gezellige sfeer en bijzondere winkels, alsmede plekjes om samen te komen. De Bosschenaar is over het algemeen tevreden en zegt: doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg. Hij staat niet te springen om veranderingen en verwacht van het gemeentebestuur dat de inwoners niet onnodig belast worden met uitgaven waar zij zelf geen voordeel uit halen. Het behoud van de balans en het gewone dagelijkse leven is voor hem van groot belang. Daar zit haar zorg. Het afsluiten van de stad: hoe ziet de wethouder de toekomst van de winkeliers? Wordt er naar hen geluisterd? En naar de markt en horeca? Den Bosch heeft nog steeds mooie landelijke winkeltjes. Toch wordt de stad afgesloten en worden parkeerplaatsen opgeheven. Heeft de wethouder het onderzoek van Q&A meegenomen? Is hij ervan op de hoogte dat winkeliers kiezen voor een bepaald gedeelte in de stad vanwege de bereikbaarheid met de auto? Zeroemissiezone: landelijk wil men een terughoudend beleid omdat simpelweg niet kan wat de gemeente wil.

Toch wil de stad doortrekken. Is Den Bosch de ondernemers aan het pesten? Is de wethouder zich bewust van de enorme invloed van dit soort acties op de binnenstad? Zij wil haar stem laten horen en opkomen voor ondernemers en bewoners in deze mooie stad. Van meer groen in de woonomgeving is zij voorstander. Er is aandacht voor bewegingstoestellen in de openbare ruimten. Zij vraagt extra aandacht voor bewegingstoestellen voor ouderen in de openbare ruimten. Hier is geen citymarketing voor nodig. Hoe kijkt de wethouder hier tegenaan? De heer Ploegmakers (CDA) verwijst naar de debatavond van eind augustus met als thema De binnenstad in balans. Over één stelling was iedereen het roerend eens: er moet worden versneld met het vergroenen van de binnenstad. Dat betekent niet alleen een geveltuintje of bomen in bakken en het vergroenen van gevels, maar ook het toevoegen van kwaliteitsgroen en plekken waar mensen kunnen recreëren en ontmoeten. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of het CDA meer parkeerplekken wil opofferen om vergroening in de binnenstad mogelijk te maken.

18

De heer Ploegmakers (CDA) heeft het niet over parkeerplekken maar die zullen ongetwijfeld gebruikt gaan worden om te vergroenen, zoals ook in de motie Hinthamerstraat is opgenomen. Het gaat dus niet alleen om de bestrijding van de hittestress maar over een extra kwaliteitsimpuls die hij wil geven aan de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van de binnenstad. Deze kansen dienen zich nu aan, kansen om extra stadsparken en extra water toe te voegen aan de binnenstad. Met de nodige ambitie en politieke moed is het elders in het land ook gelukt. Hij stelt voor hier onderzoek naar te doen, oude plannen af te stoffen en de raad hierover te informeren. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt of de heer Ploegmakers van mening is dat de binnenstad prioriteit moet krijgen boven versteende wijken. De heer Ploegmakers (CDA) komt daar straks op terug. Hij verwijst naar de nota Economisch Perspectief Brede Binnenstad, waarin sfeergebieden waren opgenomen. Voor zes gebieden zijn gebiedspaspoorten ontwikkeld. Hij ziet dat van de uitvoering weinig terecht is gekomen. Er is volgens hem geen sprake van eigenaarschap terwijl ambitie en geld niet het probleem zijn. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) meent dat er geen specifiek geld is gealloceerd voor de uitvoering vanuit het stadhuis.

Onderschrijft de heer Ploegmakers dat? De heer Ploegmakers (CDA) onderschrijft dat niet want er zijn voldoende andere potten waar geld uit gehaald kan worden zoals Beheer Openbare Ruimte. Bij de ontwikkeling van de Smalle Haven is de gemeente bezig met de herinrichting en het aanleggen van geveltuintjes en boomkransen. Daar is ook budget voor. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat eigenaarschap ook betekent dat je specifiek geld alloceert om je deelname te hebben en andere mensen daarop in kunnen springen. Zoals de heer Ploegmakers het beschrijft, blijft het juist zo vrijblijvend en dat haalt het eigenaarschap onderuit. De heer Ploegmakers (CDA) is het daar niet mee eens want er zijn ook middelen bijvoorbeeld vanuit de BIZ-gelden. De plannen zijn ontwikkeld als een gezamenlijk plan dat uitgaat van ondernemers en bewoners. Hij denkt dat daar wel potjes voor te vinden zijn. Hij verzoekt de wethouder deze vraag te beantwoorden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is het daarmee eens. De vraag is of BIZ gevraagd kan worden in te stappen als met droge ogen beweerd kan worden dat er geen concreet potje worden gevonden. De heer Ploegmakers (CDA) is het niet eens met de stelling: met droge ogen beweren dat er geen geld is.

Waar haalt de heer Kagie die wijsheid vandaan? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat de heer Ploegmakers nu niet kan aangeven waar geld voor de gebiedspas staat. De heer Ploegmakers (CDA) zegt dat er € 1,3 miljoen in de begroting staat voor vergroening. Daar zou het uitgehaald kunnen worden. De voorzitter stelt voor dat de heer Ploegmakers zijn betoog vervolgt. De heer Ploegmakers (CDA) ziet met name een toename van de leegstand in de Hinthamerstraat en het Kerkplein. Hoe kijkt de wethouder hiernaar? In de onlangs ontvangen raadsinformatiebrief wordt aangegeven dat er reparatiewerkzaamheden worden verricht bij de kruising Hinthamerstraat/Torenstraat. Hij verwijst naar de motie van 9 juni 2020, waarin staat dat dit gebied tot aan het Sint Janskerkhof voetgangersvriendelijk wordt gemaakt door de inrichting van de Torenstraat en de Hinthamerpromenade door te trekken. Genoemde motie wordt volgens hem over het hoofd gezien. Het CDA heeft meermaals gevraagd om vaart te zetten achter de plannen voor de herdenking 400 jaar beleg van Den Bosch. In de begroting staat dat het college nog deze bestuursperiode met plannen komt. Dat strookt niet met de motie van 4 juni 2024, waarin het college werd verzocht direct na het zomerreces met een eerste 19

aanzet te komen en een indicatie van de uitvoeringskosten. Wat is de stand van zaken? Vorig jaar heeft hij de motie 73 straten groen ingediend. Hij is blij dat de campagne 'Den Bosch gaat voor groen' van start gaat en hier geld voor is gereserveerd. De heer Verbruggen (D66) dankt het college voor de voortgangsrapportage, waarin staat dat veel stenen zijn gelegd voor de kathedralen die de gemeente wil bouwen. Er wordt verder gebouwd aan de ambities. Hij kijkt uit naar de ontwikkelingen als de groene en veilige onderwijscampus, evenals naar de verdere ontwikkeling van het Zuid-Willemspark met een nieuwe sluis en langzaamaan verkeersbrug. Hij is daarnaast blij met de Green Business Club in de spoorzone en kijkt uit naar de aanpak van het verduurzamen van bedrijventerreinen. Hij is benieuwd of de wethouder kritische succesfactoren kan delen die noodzakelijk zijn om die aanpak verder te brengen en tot een succes te maken. Natuurlijk kijkt hij ook uit naar de verdere vergroening. Hier wordt hard aan gewerkt door de gemeentelijke organisatie en diverse andere initiatiefnemers. Bewoners en ondernemers van de binnenstad zien daar ook graag meer vergroening en dat wordt ook steeds noodzakelijker in deze versteende omgeving. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat voor het fietsparkeren ook een parkeerplaats opgeofferd zou kunnen worden.

Hij kan zich het warme betoog van D66 herinneren om parkeerplaatsen op te offeren voor een terras, vergroening of fietsenstalling. Hoe staat D66 daar nu in? De heer Verbruggen (D66) zegt dat het in de lijn der verwachting ligt om ook parkeerplaatsen verder te gaan vergroenen. Op korte termijn lijkt het hem goed te kijken naar een aanvullende aanpak en naar schaalvergroting. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoort nu de derde coalitiepartij memoreren dat het gaat om vergroenen van de binnenstad en dat het gaat over parkeerplaatsen die D66 wil opofferen voor vergroening. Het gaat nu over de korte termijn en D66 zegt dat het laaghangende fruit geplukt moet worden. Gaat D66 zich hard maken voor het opofferen van parkeerplaatsen voor vergroening van de binnenstad of niet? De heer Verbruggen (D66) laat zich niet verleiden tot dat soort uitspraken. Het gaat om een integrale aanpak en het verder kunnen steunen van de huidige initiatieven. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) constateert dat D66 weigert een uitspraak te doen om plannen die zij zelf gelanceerd heeft concreet te maken. Jarenlang heeft D66 ervoor gepleit om parkeerplaatsen op te heffen voor vergroening. De heer Verbruggen (D66) zegt dat hier nog een hele discussie over komt in het kader van de parkeernota.

De heer Romijn (PvdD) vraagt of de heer Verbruggen ook concrete plannen in gedachten heeft zoals de heer Ploegmakers. De heer Verbruggen (D66) kan zich vinden in de plannen van het CDA, maar hij focust nu op het verder brengen van de huidige initiatieven. De heer Romijn (PvdD) begrijpt dat de heer Verbruggen het opheffen van maaiveldparkeerplaatsen niet uitsluit. De heer Verbruggen (D66) sluit niets uit. De heer El Amraoui (D66) zegt dat D66 sterk gelooft in de kracht van een datastad en blij is met het behalen van het break-evenpoint inzake het aantal studenten. Er studeren momenteel meer studenten af van JADS dan alumni van de academie. JADS groeit hard en helpt om goede datavaardigheden in Den Bosch te cultiveren en nieuwe technologieën te ontwikkelingen ten behoeve van de Bosschenaar. Den Bosch bood vorig jaar 3000 IT-banen meer aan dan Breda en dat terwijl Breda een grotere gemeente is en dichter bij de randstad ligt. D66 heeft twee moties ingediend ten aanzien van de datastad. Hij is blij met de eerste editie van de hackathon en kijkt uit naar de volgende. Hij heeft veel positieve reacties ontvangen van studenten, 20

docenten en betrokken ambtenaren. Wellicht kan de wethouder iets vertellen over de toekomst van de hackathon. Mevrouw Klerks (Volt) heeft die motie indertijd ondersteund. De verschillende onderwijslagen zouden daarbij betrokken moeten worden en bijvoorbeeld ook basisscholen en enthousiastelingen binnen de gemeente. De heer El Amraoui (D66) zegt dat iedereen welkom is bij de hackathon. Er wordt samengewerkt in multidisciplinaire teams, met mensen met allerlei onderwijsachtergronden. Dat was ook de insteek van de motie destijds. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt het aardig dat er een dataverschil is over de datastad. Waar haalt de heer El Amraoui zijn data vandaan? Hij gebruikt de bron die in het tableau beschikbaar is gesteld met cijfers tot en met 2023. Voor 2023 waren er 168 leerlingen, de heer El Amraoui (D66) beweert nu dat er in 2024 hoeveel leerlingen op zitten? De heer El Amraoui (D66) geeft aan dat er 568 leerlingen op zitten en dat is te vinden op de LinkedIn-pagina van JADS zelf. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) ziet op het tableaubord van de datastad – waar de heer El Amraoui zo'n voorstander van is – het getal van 168 staan voor 2023. De heer El Amraoui heeft een andere bron dan zijn eigen bron en doet nu alsof dat een cijfer uit 2022 is. De heer El Amraoui (D66) lijkt het sowieso wijs om die bron waarin 2023 staat te extrapoleren naar 2024.

Het cijfer dat hij gaf, is direct afkomstig van JADS. Het feit dat de heer Kagie gedateerde data raadpleegt, maakt de data niet onjuist maar die zijn niet meer relevant voor de situatie nu. Hij stelt voor dat de heer Kagie dezelfde data raadpleegt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) stelt voor dat het college kritisch bevraagd wordt waarom die nieuwe data niet in de monitor te zien zijn. De heer El Amraoui (D66) denkt dat de heer Kagie volledig voorbijgaat aan de discussie die hier gevoerd wordt en het verhaal dat hij aan het vertellen was. De heer Van Hattem (PVV) hoort de heer El Amraoui over JADS en het aantal alumni als indicator voor het succes. Maar wat kost het om een alumnus te laten afstuderen van JADS ten opzichte van een andere onderwijslocatie? De kosten van het gebouw moeten meegerekend worden alsmede de subsidies die erin gestoken worden. Wat zijn de kosten per alumnus? De heer El Amraoui (D66) dacht dat de kosten van een wo-student die afstudeert € 25.000 per jaar is. Wel weet hij dat elk verlies dat geleden wordt door JADS opgevangen wordt in de begrotingen van de universiteiten van Tilburg en Eindhoven. De schade voor de gemeente blijft daardoor beperkt. De heer Van Hattem (PVV) vindt het een makkelijk excuus om het op een ander bordje te leggen dat evengoed door de belastingbetaler moet worden opgebracht.

Wat kost een plek bij JADS de gemeenschap ten opzichte van een reguliere onderwijslocatie? Juist op onderwijsgebied komen er bezuinigingen aan volgend jaar dus het is goed de gelden daarvoor zo efficiënt mogelijk in te zetten. De vraag is of dit onderwjis coûte que coûte op zo'n dure locatie overeind gehouden moet worden of moet dit ondergebracht worden in Tilburg of Eindhoven? De heer El Amraoui (D66) is groot voorstander van JADS in Den Bosch want het is een waardevolle aanvulling op wat er al aangeboden wordt in Den Bosch aan onderwijs. Geen enkele onderwijsinstelling is echt winstgevend want studenten kosten overal veel geld, vandaar ook de discussie over lang studeren. Hij ziet er meer waarde in om te kijken wat die studenten na hun studententijd gaan doen, of dat nu in Den Bosch is of elders. Hij noemt in dit verband de waarde die zij toevoegen aan de samenleving, ook in brede zin. Die waarde overstijgt vele malen de kosten van deze studenten.

21

De heer Van Hattem (PVV) zegt dat dat een factor kan zijn om te bekijken maar dan zou je dat als indicator wel duidelijker moeten maken in plaats van alleen te noemen hoeveel alumni van die opleiding afkomen en daar het succes van de opleiding aan hangen. De heer El Amraoui (PvdA) zegt dat er vanuit JADS ondernemingen zijn ontstaan die nog steeds in Den Bosch gevestigd zijn. Het is juist niet zo dat hij het aantal alumni ziet als een soort benchmark voor het succes van de instelling. Hij wilde wijzen op het aantal huidige studenten die het aantal alumni vele malen overtreft en dat wijst op een exponentiële groei van het aantal studenten. Voor wat betreft de motie Open data is hij blij met de dekking maar is benieuwd naar de verdere uitwerking van de motie. Onderdeel van de motie is het vrijgeven van de open data. Welke data dat zijn en wanneer die worden vrijgegeven, verneemt hij graag. Lokale arbeidsmarkt: hij is enthousiast over de 2 fte die is vrijgemaakt om asielzoekers en vluchtelingen naar werk te begeleiden. Hoe gaat het college het probleem van het verstrekken van BSN-nummers aanpakken? Toerisme: hij is blij met de groeiambitie, zeker wanneer die behaald wordt door middel van de motie van GroenLinks inzake de duurzame leefomgeving. Veel complimenten aan het college voor de gezonde financiële staat waarin de gemeente verkeert.

De heer Bos (GroenLinks) zegt dat vijftien jaar geleden belangrijke stappen zijn gezet om klimaatneutraal te worden. Die stappen waren niet voor iedereen even leuk maar wel noodzakelijk om fijner in een gezonde leefomgeving te leven. Ook is vijftien jaar geleden begonnen met het instellen van de zero-emissiezone. In 2040 heeft Den Bosch van duurzaam gedrag een apart goed draaiend programma weten te maken. Dat begon vijftien jaar geleden met een campagne over het scheiden van afval en dat werd de jaren daarna verder uitgerold. Mensen en bedrijven gingen mee in duurzaam gedrag en degenen die het nodig hadden om een extra stap te zetten, werden ondersteund. In 2015 werd ook de norm hoe in de gemeente gebouwd wordt, veranderd, namelijk biobased. De stikstofcrisis zorgde in 2020 voor een stop in de bouw en die crisis is goed benut. In 2040 is er namelijk al tien jaar ervaring met emissieloos bouwen en is gezorgd voor een schonere en prettigere leefomgeving. De GGD waarschuwde voor de luchtkwaliteit die levensjaren kost en die rapporten zijn serieus genomen. In 2040 wordt nog steeds voortgebouwd op de visie over warmtevoorziening. Er is veel geleerd van de buurtuitvoeringsprogramma's die vijftien jaar geleden voor het eerst samen met de bewoners zijn opgesteld.

Veel wijken hebben in een vroeg stadium duidelijkheid gekregen dat een collectieve warmtevoorziening niet voor hen was weggelegd. Voor wijken waar dat wel mogelijk was, is het publieke warmtebedrijf opgericht zodat iedereen op een duurzame manier aangesloten kon worden op het gemeentelijk warmtenet. In 2040 heeft de gemeente al enkele jaren plezier van de windmolens in de Duurzame Polder. Mevrouw Visscher (SP) vraagt van wie die windmolens zijn, van bedrijven of ook van de inwoners zelf? De heer Bos (GroenLinks) zegt dat ook bewoners financieel kunnen participeren waardoor zij ook de lusten van deze investering kunnen ervaren. Hij is positief over de keuzes die in deze begroting worden gemaakt. Komend jaar worden belangrijke keuzes gemaakt waaronder de klimaatimpactanalyse en de nota Duurzaamheid, maar ook worden belangrijke stappen gezet in de uitvoering zoals de invoering van de zeroemissiezone, het publieke warmtebedrijf en de Duurzame Polder. Dit alles met als doel om in 2045 klimaatneutraal te zijn en de aarde schoner doorgegeven kan worden. Hij voegt graag een extra stap toe aan voorliggende begroting. In 2040 is er een andere skyline: meer hoogbouw en dus meer wind in de stad. Daar zal op geanticipeerd moeten worden. Die wind kan gebruikt worden om duurzame energie op te wekken. Naast zon op dak ziet hij kansen voor wind op dak, zoals de windwokkels in Eindhoven.

Zij maken gebruik van valwinden en breken deze ook af. Hierdoor wordt er minder wind ervaren op straat. Die kans moet Den Bosch niet laten liggen. Hoe staan de wethouder en commissie hiertegenover? De heer Romijn (PvdD) vraagt de heer Bos of het beleid ten aanzien van de afvalscheiding en de hoeveelheid restafval afdoende of is er een burgerberaad nodig? De heer Bos (GroenLinks) vraagt zich af of dat onderwerp niet te klein is voor een burgerberaad en de vraag is of de gemeente genoeg invloed heeft op burgers die gevraagd worden te 22

participeren en of de resultaten daarvan ook terug te zien zullen zijn. Die zorg heeft hij bij dit onderwerp. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat het terugdringen van het gebruik van 'fossiele' brandstoffen nogal wat gevolgen heeft. De Bossche binnenstad is in de 12e eeuw gesticht rond de mert. In 1195 kwam hier het marktrecht als een van de eerste steden in Nederland. Nu dreigt de toegankelijkheid van de binnenstad ten koste te gaan van de markt door alle maatregelen rond de zero-emissiezone maar vooral ook door de knip in de Binnenstadsring en het autoluw maken. Gisteren hebben in het Brabants Dagblad de Bossche ondernemersvereniging, de Koninklijke Horeca Nederland, het Hoteloverleg, en vastgoedeigenaren hun zorgen hierover geuit. De binnenstad is afhankelijk van dagjesmensen die met de auto komen. Wat zou de binnenstad zijn zonder de winkeliers en zonder de mert? Wat als in Rotterdam alleen nog elektrische schepen zouden mogen komen, die er overigens weinig zijn, en alle op brandstof aangedreven schepen de haven niet meer in mogen? Dan zou dat de economie daar doodslaan. De heer Ploegmakers (CDA) zegt dat de heer Van Hattem een heel negatief beeld van de binnenstad schetst. In het Platform Binnenstadsmanagement uit 2023 leest hij dat 70% van de bezoekers aan de Bossche binnenstad met de trein komt.

De heer Van Hattem (PVV) vraagt met welk doel diegenen naar de binnenstad komen, om te winkelen of voor de horeca of voor hotels? Hij hecht meer waarde aan hetgeen de ondernemers hier zelf zeggen dan aan een onderzoek, want ondernemers weten zelf het beste wie hun klanten zijn en hoe zij naar de stad toe komen. Als de ondernemers zeggen dat veel klanten afhankelijk zijn van een auto en zij niet op een plek ver buiten de binnenstad willen parkeren dan zullen zij de binnenstad gaan mijden. In 2040 is er dan geen bruisende binnenstad meer maar dan zijn de winkeliers weg en is de mert verdwenen. Dat is het risico dat nu gelopen wordt. Hij deelt met de heer Ploegmakers de passie die hij heeft voor deze stad, maar als deze plannen doorgaan dan heeft Den Bosch het nakijken. De heer Ploegmakers (CDA) zegt dat uit alle onderzoeken blijkt dat de bezoeker die met de auto komt en zijn auto bij een transferium zet om vervolgens het ov te pakken, meer besteedt dan mensen met de auto. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat de ondernemers zelf een heel ander beeld hebben dus hij vraagt zich af of dat onderzoek wel waarheidsgetrouw is. De heer Ploegmakers (CDA) zegt dat dit niet zomaar een onderzoek is. Het onderzoek is gedaan in achttien steden van Nederland waaronder in Den Bosch. In het voorjaar 2025 komt een nieuwe uitgave waarin ook Den Bosch weer meegenomen is.

De heer Van Hattem (PVV) zegt dat bij ieder onderzoek de vraag is welke vraagstelling erin wordt geplaatst. Ondernemers geven zelf aan dat hun klanten afhankelijk zijn van de auto. Zij vinden het van belang dat de binnenstad goed bereikbaar is en er voldoende parkeermogelijkheden zijn. De ondernemers vrezen dat de binnenstad gemeden zal gaan worden en de marktkooplieden vrezen hetzelfde. De heer Romijn (PvdD) zegt dat ook in Rotterdam heel veel eisen worden gesteld aan verduurzaming, elektrificatie van de sleepboten in de haven et cetera. Die vergelijking gaat dus een beetje mank. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat die ontwikkelingen inderdaad ook gaande zijn maar brandstof aangedreven schepen komen nog steeds in de haven want anders zou het snel afgelopen zijn met de haven. Als Den Bosch ver voor de troepen uit gaat lopen en zegt: wij willen dat alleen mensen met een elektrisch voertuig de stad in mogen dan wordt alles lamgelegd. De heer Romijn (PvdD) zegt dat in de tijd dat de mert gesticht werd mensen op vuurtjes kookten en het leven was niet best. Gelukkig was er sprake van vooruitgang, kan de heer Van Hattem dit niet ook zien als onderdeel van de vooruitgang? 23

De heer Van Hattem (PVV) ziet dit juist als een vorm van achteruitgang. Het is het achteruit laten hollen van de economische ontwikkeling. Daar wordt een rem op gezet en dat vanuit een niet logisch principe. De marktkooplieden komen één, hooguit twee keer in de week in de binnenstad dus er is maar een heel beperkte beweging van een paar honderd meter. Zij worden op deze manier hard te grazen genomen, dat is disproportioneel en daarmee worden hardwerkende ondernemers met de rug tegen de muur gezet. Vele ondernemers met name de marktkooplieden hebben de PVV recent benaderd. Velen zijn op leeftijd en moeten nu hoge kosten maken voor een elektrisch voertuig die zij in het werkende leven niet meer terug kunnen verdienen. De capaciteit om op te laden tijdens de markt is ontoereikend en het koelen van producten kost ook veel stroom. Voor sommige zware elektrische voertuigen hebben zij nieuwe rijbewijzen nodig en daarom overweegt een groot aantal van hen te stoppen. Als de markt stopt, stopt ook het hart van de stad. De heer Altenburg-Collin (VVD) zegt dat als een ondernemer met pensioen gaat dan kan hij ontheffing aanvragen. Als hij een investering niet kan betalen dan kan hij daarvoor ook om coulance vragen bij de gemeente Den Bosch. Slechts één ondernemer op de markt heeft ontheffing aangevraagd dus de markt blijft echt wel voortbestaan.

De heer Van Hattem (PVV) is het daar niet mee eens. Het feit alleen al dat zij om coulance moeten vragen bij de gemeente zorgt al voor onzekerheid en onduidelijkheid wat zij in de toekomst mogen verwachten. Sowieso moeten zij toch vroeg of laat aan die eisen voldoen, wat voor hen vaak onhaalbaar wordt. En dat voor wagens die één, misschien twee keer per week naar de markt rijden. Effectief levert dat eigenlijk niets op. Hij vindt het onbegrijpelijk dat de VVD hierin mee blijft gaan. De heer Bos (GroenLinks) verwijst naar de reactie van de branchevereniging, die juist zegt: ga door met invoeren van de zero-emissiezone. De heer Van Hattem (PVV) vindt die opstellingen van de branchevereniging onbegrijpelijk. Er zijn ook veel praktische problemen met de mogelijkheid om coulance aan te vragen omdat er veel privacygevoelige gegevens worden gevraagd. Voor veel mensen is het heel vervelend om zich op die manier over te moeten geven aan de overheid. De heer Bos (GroenLinks) zegt dat veel ondernemers een ontheffing kunnen aanvragen. Er zijn ook ondernemers die juist wel hierin geïnvesteerd hebben. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat dat een kleine minderheid is en een groot deel van de ondernemers heeft dat nog niet kunnen doen. Het gaat altijd over zwakkeren in de samenleving en de mensen die het niet zelf kunnen redden.

Er zijn ook veel marktkooplieden die het moeilijk hebben en keihard moeten werken om hun nering overeind te houden. Zij hebben het recht om hun positie te kunnen behouden. De markt is een gemeenschap van mensen die al tientallen jaren hier staan en elkaar en zij kennen hun klanten al jarenlang. Als dat uit elkaar valt dan haal je een stuk samenleving uit elkaar en dat alleen om een zero-emissiedoel te halen. Absurd. De heer Bos (GroenLinks) zegt dat als een weg wordt ingericht met 50 km/uur en iedereen rijdt er 70 km/uur, dan zal de maximumsnelheid ook niet verhoogd worden. De heer Van Hattem (PVV) laat het niet gebeuren dat de marktkooplieden en winkeliers hier het nakijken hebben. Daar komt hij keihard voor op. De zero-emissiezone is waanzin. Het volgende punt van totale waanzin is de Duurzame Polder. Mondeling is toegezegd dat met wind op het land eigenlijk een pas op de plaats gemaakt kan worden. De minister zal in januari de Kamer informeren over de haalbaarheid van de RES'en. Is het college bereid te wachten tot waar het kabinet mee komt en dan een pas op de plaats te maken rond de Duurzame Polder? Hetzelfde geldt voor de strengere eisen inzake de zonneladder; hoe wordt daarmee omgegaan? Hij krijgt van inwoners uit Den Bosch-West te horen dat er wateroverlast is. Het waterpeil in de sloten eromheen staat steeds hoger.

Hij roept de gemeente op niet mee te werken aan projecten om samen met het waterschap het waterpeil te verhogen want dat heeft desastreuze gevolgen voor woningen. Ten aanzien van de benodigde bezuinigingen voor het aankomende ravijnjaar zegt hij dat gestopt moet worden met allerlei overbodige zaken zoals de 24

groene daken of de voorlichting over voedselverspilling of het stimuleren van duurzaam milieugedrag bij inwoners. Kostbare ambtelijke capaciteit moet daaraan niet worden verspild. Dat geldt ook voor het peperdure warmtebedrijf. In veel gemeenten is al bewezen dat een warmtebedrijf financieel een drama wordt. Uiteindelijk zullen de eindgebruikers er niet goedkoper mee uit zijn. Hij ziet dat in de buurgemeente veel bomen gekapt worden voor dijkverbeteringen. Hij roept het college op om te bezien of zoveel mogelijk bomen gespaard kunnen worden in het buitengebied, ook langs de Maas, en hetzelfde geldt voor historische dijkhuizen. In het buitengebied ziet hij dat cultuurhistorisch mogelijk waardevolle boerderijen en andere panden afgebroken worden. Is de gemeentelijke monumentenlijst wel up-to-date? Mevrouw Hernández (50PLUS) zegt dat er een project van het waterschap loopt om bomen langs de Maas te kappen om bewust water in de rivieren te laten. Dat heeft ook te maken met de dijkversterking. Dat is heel jammer, maar het waterschap zegt dat dat nodig is. De heer Van Hattem (PVV) is deels bekend met dat project en zijn oproep is daar zo zorgvuldig mogelijk mee om te gaan want die bomen hebben een grote cultuurhistorische waarde en zijn landschappelijk bepalend, ook voor de loop en het aangezicht van de Maas. Behoud zoveel mogelijk bomen en groen, ook langs de Maas.

Hij leest in de begroting 'op een eigentijdse manier stilstaan' bij het 400 jaar beleg van Den Bosch. Hij hoopt dat er toch een historisch karakter hierbij wordt gevonden. Hij heeft gisteren in de commissie opgemerkt dat er weinig aandacht is geweest voor dwangarbeiders in Den Bosch tijdens de Tweede Wereldoorlog. Op 2 november a.s. is daar een lezing over. Misschien kan aan die groep mannen ook aandacht geschonken worden. Er is nu een afschaling van de milieucategorie van bedrijven. Wat gaat dit voor gevolgen hebben voor de exploitatielasten? De heer Peters (PvdA) vraagt hoe de PVV aankijkt tegen vergroening van de wijken. De heer Van Hattem (PVV) denkt dat vooral de inwoners daarbij betrokken moeten worden. Als zij meer vergroening willen in de wijk dan kan dat, maar als zij liever meer parkeerplaatsen willen dan moet dat ook gerespecteerd worden. De heer Peters (PvdA) zegt dat bij wateroverlast vergroening juist veel kan bijdragen. Een collega van de PVV zei ooit in een debat dat dat onzin was en hittestress bestaat niet. Goed om te zien dat de PVV gedraaid is. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat de PVV niet gedraaid is; er worden nu verschillende dingen door elkaar gehaald. Hittestress is eigenlijk helemaal uit zijn verband getrokken. Hij had het juist over het vernattingsbeleid: bewust een hoger waterpeil creëren om allerlei op papier bedachte natuurdoelen te kunnen halen.

Doe dat niet als dat ten koste gaat van woningen en de leefomgeving. Reactie college Wethouder Ralph Geers wil ervoor zorgen dat iedereen in de openbare ruimte kan bewegen en elkaar ontmoeten, dus zowel voor kinderen als voor senioren. In de technische vragen is al teruggekomen op het proces. Er loopt een evaluatie van het maaibeleid. Er is inderdaad sprake van een sobere kwaliteit op veel plekken. De binnenstad heeft net een ander ambitieniveau. Uit onderzoek bleek dat meer geïnvesteerd moest worden om in ieder geval het basisniveau op orde te krijgen. Daar heeft de raad extra middelen voor ingezet in het bestuursakkoord. Voor wat betreft het plasbeleid is er inmiddels aangesloten bij HogeNood en er komt een onderzoek waar deze maand mee begonnen wordt. Hij stelt voor de resultaten van dat onderzoek af te wachten. Ook als een zin niet in de begroting staat, blijft het college uiteraard dezelfde documenten hanteren en dat geldt ook voor het Bomenbeleidsplan. De overheid heeft geen rol om in het onderhoud van brandgangen te voorzien. Economie en het waarderen van panden: het college wil een investeringsmaatschappij die bezig is met vastgoed exploiteren om bedrijven verder te helpen. De BIM is onder andere aan de slag met het fooddeel. Hij onderschrijft hetgeen de VVD hierover noemt maar om Den Bosch als hoofdstad daarvan uit te roepen, daarvan is hij minder gecharmeerd.

Den Bosch is goed in het ontwikkelen van nieuwe dingen in samenwerking met het onderwijs en vanuit het mkb, waarmee Den Bosch een eigen rol speelt in de vernieuwing en toekomstbestendigheid en economische handelsgeest. In het eerste 25

kwartaal van 2025 komt hij met een eerste kader voor bedrijventerreinen. Dat hangt samen met de Omgevingsvisie. De Rietvelden is een belangrijke werkgeversplek waar de stad omheen gegroeid is. Die bedrijven moeten behouden blijven. Bekeken wordt wat zij op hun huidige plek kunnen doen aan verduurzaming en versterking in plaats van alleen maar kijken naar nieuwe plekken. Er is weinig ruimte en er zijn ook ecologische uitdagingen. Ook hij ziet de leegstand in de binnenstad op een aantal plekken toenemen. Hij is hierover in gesprek met de branche en vastgoedeigenaren. Er moet voor gezorgd worden dat de leegstand beperkt blijft. Het heeft ook te maken met ketens die omvallen. De komende maanden wordt bekeken welke interventies gepleegd kunnen worden om ervoor te zorgen dat de economische tractie erin blijft. Er moet nog veel gebeuren aan de openbare ruimte in de binnenstad om de verblijfskwaliteit te verhogen. Hij sluit zich in die zin aan bij de heer Ploegmakers. Begin komend jaar wordt aan de slag gegaan met de Kerkstraat. Vergroening, bereikbaarheid en veiligheid zijn thema's die cruciaal zijn in de binnenstad. Er wordt ook gekeken naar grotere varianten voor groen en die moeten gecreëerd worden. Datastad: het programma Datastad is geen marketingtool.

Het programma kent vier pijlers waarvan een pijler economie, maar juist de maatschappelijke inzet is cruciaal om daar iets mee te doen. Eind dit jaar komt er een update over datastad waar de vragen van D66 over de motie in betrokken zullen worden. Brainport maakt slimme machines en Den Bosch bedenkt de toepassingen daarvan; complementair aan elkaar dus. Veel gemeenten hebben gemeld dat zij iets willen van Brainport. De kracht van het brede onderwijs in Den Bosch, daarin is Den Bosch complementair en dat wordt op een verantwoorde manier gedaan. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt hoe concreet Den Bosch in gesprek is met Eindhoven. Hij heeft dit al een paar keer gevraagd. Wethouder Ralph Geers zegt dat een aantal zaken gewoon dagelijks doorlopen. Eindhoven heeft gezegd dat gezien de vele aanvragen die zij krijgen zij gefaseerd met gemeenten in gesprek gaan. Hij wil de tussentijd benutten om juist op de thema's economie, kennis, woningen en faciliteiten de stakeholders te betrekken en bepalen wat de positie is richting de gemeente Eindhoven. Den Bosch heeft kwaliteit toe te voegen en daar zal het gesprek over gevoerd worden. Met de burgemeester wordt bekeken hoe die gesprekken op bestuurlijk niveau gevoerd worden en waar behoefte aan is.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) begrijpt dat Den Bosch van mening is meer te bieden te hebben dan de steden die zich nu aanbieden omdat zij Eindhoven meer nodig hebben dan Den Bosch. Ligt er een aanvraag voor de geldpot van het rijk of is Den Bosch te trots om dat gesprek aan te gaan? Wethouder Ralph Geers zegt dat het de vraag is of de Beethovendeal zo werkt want dit zijn projecten die uit de vorige Regiodeal voor de Metropoolregio Eindhoven komen waarbij een deel van de financiering ontbrak. Hij kijkt uiteraard wel naar waar Den Bosch meerwaarde kan creëren en als daar geld voor te halen is, zal hij nooit te trots zijn om daar geld voor te vragen. Anderzijds moet Den Bosch een eigenstandige positie hebben ook om een gelijkwaardig gesprek met de regio te kunnen voeren. De vergroening van het Bloemenkampkwartier geleidt hij door naar wethouder Slikker. Ten aanzien van de JADS zegt hij dat de gemeente het economische deel en niet het onderwijsdeel financiert. Afvalstoffendienst: er is nog steeds veel werk te doen om deze dienst op niveau te krijgen. Niet aan alle vragen of aan alle ambities kan nu invulling gegeven worden, omdat alle inzet nodig is om het werk goed en veilig te kunnen doen. Er gebeurt zeker een en ander maar soms trager dan gedacht. Tegelijkertijd wordt gewerkt aan een verbeterplan.

Een ondernemingsplan komt er niet omdat eerst de dienst verbeterd moet worden. Op de pagina's 123 en 124, de punten 84 tot en met 89 van de Investeringsagenda wordt gesproken over ruim € 3,5 miljoen aan investeringen die in het wagenpark en aanverwante zaken worden gedaan. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat de bedragen die daarin staan bij lange na niet in de buurt komen van wat er aan vervangingsopdrachten ligt. In de MT-verslagen komt naar voren dat alleen al het vervangen van een vrachtwagen € 1,5 miljoen kost en dat is nog niet eens een elektrische. Wanneer komt dat plan op tafel en wanneer is bekend hoeveel geld dit kost?

26

Wethouder Ralph Geers is bezig met het versterken van de Afvalstoffendienst. Er worden nieuwe wagens besteld en containers worden vervangen. Alle verbeterpunten worden in kaart gebracht in het verbeterplan inclusief een financieel plaatje. Dan wordt bekeken wat geleverd kan worden en wat bestuurlijke vraagstukken zijn. Als daar financiële vraagstukken uit komen dan komt hij bij de raad. Hij denkt dat de raad uiterlijk in het eerste kwartaal 2025 geïnformeerd zal worden over wat de opgave is. Het verbeterplan zal enige tijd in beslag nemen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) begrijpt dat het dan twee jaar heeft geduurd voordat dit plan op tafel komt. Wethouder Ralph Geers zegt dat de gemeente is geconfronteerd met heel veel opgaven rond de Afvalstoffendienst waarvan een deel twee jaar geleden nog niet in beeld was. Vandaar ook dat nu van ondernemingsplan naar verbeterplan is gegaan omdat dit om een structurele aanpak vraagt. En in de tussentijd wordt er heel veel gedaan achter de schermen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat er vast hard gewerkt wordt, maar hij had een technische vraag gesteld. Zijn de investeringen die nu gedaan worden een voorschot op de komende investeringen of is dat regulier? Het antwoord daarop was: dit is regulier. Dat zijn dus geplande investeringen.

Moet nu niet een voorschot genomen worden? Wethouder Ralph Geers zegt dat verantwoording wordt afgelegd bij het jaarverslag. Hij kan nu nog geen inschatting maken van wat een realistisch vraagstuk is dat niet hierbinnen op te lossen is en waarvoor hij naar de raad moet. Het college is ermee bezig. Mevrouw De Groot (VVD) heeft er begrip voor dat veranderingen tijd vragen. Kan de wethouder aangeven wanneer er een nieuwe afvalvisie komt? Wethouder Ralph Geers begrijpt dat daar behoefte aan is. Er wordt gewerkt aan een verbeterplan, er komt besluitvorming over nascheidingsinitiatieven en hij hoopt antwoord te kunnen geven op wat de effecten zijn van de eerste maatregelen van de afvalstoffenvisie. Hij stelt voor voor de zomer van 2025 met een discussienotitie te komen om een beleidsmatige discussie te kunnen voeren over waar de afvalvisie heen ontwikkeld moet worden. De heer Romijn (PvdD) vraagt of de wethouder net zo enthousiast is als hij over een burgerberaad over afval. Wethouder Ralph Geers heeft vernomen dat Amsterdam daar ook een burgerberaad over heeft gehouden. Hij zal bekijken wat dat heeft opgeleverd, maar hij laat die keuze aan de raad. In Oss zijn aanmerkelijk minder afvaldumpingen geweest en hij zal navragen wat zij daaraan gedaan hebben.

Het grofvuil ophalen is lastig te berekenen en hij stelt voor in de commissie te spreken over een systeem om te duiden wat herbruikbaar is en wat niet. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of er problemen te verwachten zijn met de afvalverbrander. Wethouder Ralph Geers meent dat dat contract tot 2027 of 2028 loopt. Den Bosch voldoet op dit moment aan de aanleveringen maar dat is steeds meer een uitdaging. De kosten van verbranding van restafval gaan ook alleen maar toenemen dus bij een nieuw contract moet bekeken worden of anders omgegaan kan worden met restafval. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt wat dat betekent voor het afscheid nemen van een aantal gemeenten waar Den Bosch afval ophaalde. Is die keuze verstandig? Of heeft die keuze alleen te maken met de problematiek daaromheen? Ruimtegebrek? Wethouder Ralph Geers zegt dat de ruimte inderdaad een uitdaging is. Omdat met twee gemeenten de intentie is afgesproken te stoppen, zullen er minder wagens op de weg rijden en hoeft minder personeel ingehuurd te worden. Hij verwacht wel dat aan de marges voldaan kan worden. Dat zal hij checken en als dat anders is, komt hij hierop terug. Wethouder Vermin antwoordt richting mevrouw Klerks dat hij het PO en VO niet toewenst dat er 27

nog veel meer dingen aan het lesprogramma worden toegevoegd. Hij ziet niet veel mogelijkheden voor een burgerberaad over energietransitie omdat er zoveel beperkingen op zitten. De vraag blijft wat je de burger wil voorleggen in zo'n burgerberaad. Een deel van de Essent-gelden wordt voor het warmtenet gereserveerd. Hij is in gesprek met de provincie en Enexis over het warmtebedrijf en dit jaar komt het college hier nog op terug. Investeringen in het warmtebedrijf tellen niet meer voor de RES want de RES gaat over energieopwek. Het lijkt hem goed om de mogelijkheden van wind op dak te onderzoeken. De heer Van Hattem vindt veel zonde aan klimaatbeleid en energietransitie, maar vraagt vervolgens aandacht voor allerlei gevolgen ervan waarmee hij zelf al een pleidooi daarvoor heeft gehouden. Duurzame Polder: dit past binnen wet- en regelgeving dus hier wordt mee voortgegaan. Hetzelfde geldt voor de zonneladder. Hij zal bij de partners van de dijkversterking aandacht vragen voor het zoveel mogelijk behouden van bomen. Met iets meer beleid tegen klimaatverandering zou ook minder dijkversterking nodig zijn. De heer Romijn (PvdD) vraagt of wethouder Vermin net zo enthousiast is over een burgerberaad over afval als hij. Wethouder Vermin is benieuwd welke vragen de heer Romijn de burger daarin wil voorleggen.

Mevrouw Hernández (50PLUS) wijst op de richtlijnen over dijkversterking waaraan Den Bosch moet voldoen. Zij wil de bomen ook graag behouden maar dat kan niet volgens de richtlijnen. Wethouder Vermin is daar vanzelfsprekend bekend mee. Hij is altijd tegen onnodig kappen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) heeft vragen gesteld over het Bomenbeleidsplan. Hij dacht dat wethouder Van der Geld daarover ging. Wie beantwoordt die vragen? Wethouder Vermin meent dat dit onder wethouder Ralph Geers valt. Wethouder Roy Geers hoort dat een motie is aangekondigd over dierenwelzijn bij evenementen. Inmiddels is een aantal keren artikel 70-vragen beantwoord over dit onderwerp, waarin is aangegeven hoe het college hierin staat. De NVWA is het bevoegd gezag om te controleren op dierenwelzijn. Als dieren bij evenementen aanwezig zijn, wordt daarop gestuurd. Vanuit diereneigenaren en organisatoren wordt gekeken naar het dierenwelzijn. Het college ziet geen reden om een dierenverbod bij evenementen in te voeren. In het eerste kwartaal 2025 komt het college met een evenementenbeleid en een discussienotitie waar de raad nog onderwerpen aan toe kan voegen. Het proces inzake het klimaatbos wordt gekoppeld aan de rondweg van De Groote Wielen. Voor het zomerreces is een raadsinformatiebrief gestuurd met de impactanalyse en gevolgen daarvan voor de rondweg. Dat moet opnieuw opgestart worden.

Het proces van het klimaatbos moet herijkt worden. Hij zal de raad daarover informeren zodra hij daar meer over weet. Wethouder Van der Sloot zegt dat eerder dit jaar ook gesproken is over de toeristische visie. Op 5 november a.s. wordt deze definitief in het college vastgesteld, ook naar aanleiding van de in de raad aangenomen moties. Over de toeristenbelasting komt een discussienotitie naar de raad en dat zal in 2026 zijn beslag krijgen. Er is een evaluatie bezig inzake Den Bosch Partners die in een raadsinformatiebrief naar de raad komt begin 2025. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) begrijpt dat er in deze zaal geen evaluatie daarover komt. Wethouder Van der Sloot zegt dat op dit moment een evaluatie gaande is die wordt teruggekoppeld in een raadsinformatiebrief. Zij waardeert het ongeduld inzake de viering van het 400-jarig beleg. Het college is nu veel intern bezig en komt naar buiten met zichtbare stappen, een conferentie met de stad over de viering in 2029. Dwangarbeid tijdens de Tweede Wereldoorlog: op 18 april 2024 heeft het college een boek in ontvangst genomen van Henk van der Linden over dwangarbeid dus er is specifiek aandacht voor dat onderwerp geweest. Meer aandacht hiervoor laat zij aan de organisatie. Het initiatief Asielzoekers aan het werk: het is heel belangrijk voor de mensen zelf en de arbeidsmarkt om dat te koppelen.

De vraag inzake de BSN-nummers is iets dat bij het rijk 28

ligt. Zij stelt voor de beantwoording op de technische vragen af te wachten. Monumentale panden: er is een online monumentenkaart die up-to-date is. Vragen over specifieke panden kunnen altijd technisch uitgevraagd worden. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) las vandaag in het Brabants Dagblad dat Wolvenhoek 2-4 te koop stond en nu weer niet. Is daar iets over te melden? Wethouder Van der Sloot zegt dat die niet op de monumentenkaart staat. Tweede termijn De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt ten aanzien van de panden van de BIM of het risico klein wordt geacht als er wordt geïnvesteerd in zo'n pand. Als dat niet of niet voldoende gebeurt dan zou verkoop van zo'n pand dus wel een optie zijn. De heer Verbruggen (D66) zegt dat door te zoeken naar manieren waardoor de huidige groene initiatieven zoals gevel- en boomtuinen een verdere vlucht krijgen elkaar versterken met schaalvoordelen en stelt voor dit samen met de stad te doen. Zo kan gekomen worden tot een verdere vergroening waardoor de gemeente meer bestand is tegen heftige neerslag en een wildgroei aan airco's worden tegengaan. Hij ziet graag een aanvullende aanpak waarbij gedacht moet worden aan lage begroeiing en manieren om ook in de hoogte meer groen toe te voegen. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) hoort dat de heer Verbruggen van de airco's af wil.

Wat betekent dat voor de inwoners? De heer Verbruggen (D66) is bang dat als niets aan vergroening wordt gedaan in versteende wijken bewoners alleen maar meer airco's zullen aanschaffen om hun huis te koelen, met als nadelig effect dat de buitenruimte verwarmd wordt door die airco's. Meer groen in de buitenruimte zorgt voor meer koelte tussen woningen en daarmee wordt de noodzaak om meer airco's aan te schaffen, voorkomen. De heer Romijn (PvdD) heeft gevraagd of bekend is waar de Bosschenaar werkt: in of buiten Den Bosch en hoeveel mensen van buiten Den Bosch werken in Den Bosch? Daar is niet echt zicht op. Is het zinvol het arbeidspotentieel binnen de gemeente te onderzoeken en de ontwikkeling van bedrijvigheid daarop aan te passen? Dit om de negatieve effecten van woonwerkverkeer te beperken. De heer El Amraoui (D66) meent dat het normaal is dat mensen buiten de eigen woonplaats werken. Den Bosch heeft rond de 111.000 werkplaatsen en er zijn geen 111.000 Bosschenaren die in de leeftijdscategorie voor een baan zitten. Er moeten dus ook mensen van buiten aangetrokken worden. De heer Romijn (PvdD) vraagt zich alleen af of Den Bosch op de juiste dingen inzet. Waar is de gemiddelde Bosschenaar voor opgeleid en waar zit zijn kennis en kunde? De heer El Amraoui (D66) zegt dat die cijfers er zijn, ook per industrie.

De heer Romijn (PvdD) verzoekt die gegevens te delen met het stadskantoor want daar zijn die gegevens niet bekend. Mevrouw Klerks (Volt) zal nadenken over wat zij voor gegevens uit het burgerberaad zou willen ophalen en dat delen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zal zijn tweede termijn morgen met de wethouder opnemen en als daar iets politiek relevants uitkomt, zal hij dat delen. De heer Van Hattem (PVV) begrijpt dat er inmiddels schriftelijke vragen zijn ingediend over Heesch West dus die wacht hij af. Wethouder Ralph Geers zegt dat de economische monitor 116.000 banen laat zien in Den Bosch. Die monitor wordt twee keer per jaar geactualiseerd. Op de vraag over de 29

verhuurbaarheid van bedrijfsruimten zegt hij dat die op peil moet blijven. Hij heeft er vertrouwen in dat de kwaliteiten van de BIM dat zo volhouden. Gevelgroen: dat vindt hij een interessant idee en hij is benieuwd hoe D66 dat richting de partners wil operationaliseren. Hij kan zich niet voorstellen dat de motie over het verkeersluw maken van de Hinthamerstraat niet onder de politieke aandacht is geweest de afgelopen maanden. Het gaat om een nieuw type steen omdat de oudere makkelijk brak. Het college is ook steeds meer van het hergebruiken en als een steen nog in goede staat is, gaat deze in het grondstoffendepot om elders te gebruiken. De vraag waar de Bosschenaar werkt en of de economie daarop gestuurd kan worden: er wordt gekeken naar wat kwetsbare en sterke sectoren zijn. De voorzitter zegt dat de tweede termijn hiermee is afgerond en zij maakt een rondje in de commissie. Zij heeft van de PvdD, De Bossche Groenen en GroenLinks voorstellen en moties gehoord. Volt en Rosmalens Belang komen met twee discussienotities op een later moment. Mevrouw Visscher (SP) komt met een motie over zwerfafval. Mevrouw Hernández (50PLUS) overweegt een motie over een age friendly city. De heer Verbruggen (D66) overweegt een motie in het kader van verdere vergroening. Mevrouw Klerks (Volt) wacht de overige moties af en zal zelf komen met een motie over het burgerberaad.

De heer Romijn (PvdD) beraadt zich over moties over burgerberaad, afval, en dieren en evenementen. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) neemt contact op met 50PLUS over ouderen, groen en beweging. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) overweegt samen met de SP te kijken naar een motie over het ophalen van het afval. De heer Altenburg-Collin (VVD) denkt na over een motie over aansluiting bij de Brainportregio. Overige agendapunten 7.

Rondvraag en sluiting (vervolg) De voorzitter zegt dat aan het eind van de middag een rondvraag is ingediend door gewoon geDREVEN. Vanwege het late moment van indienen vraagt zij of de commissie akkoord gaat met een schriftelijke beantwoording. Zij constateert dat de commissie daarmee instemt. Zij sluit onder dankzegging aan eenieder de vergadering om 23.20 uur. Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van de commissie Bedrijvigheid van 28 november 2024. De secretaris, mr. drs. R. van der Meer

De voorzitter, mw. M.A.J.T. Korver-van Weegberg

30