2024-10-31 Commissie Bedrijvigheid concept

Commissie BEDRIJVIGHEID Conceptverslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

31 oktober 2024 Raadzaal

mw. M.A.J.T. Korver-van Weegberg mr. drs. R. van der Meer drs. E.M.M.P. Altenburg-Collin, B. El Amraoui, H.B. Bos, J.J.M. Gersjes, mw. W. de Groot MSc, A.W.J.A. van Hattem LLB, mw. A. Hernández, T.A.J. Heijmans, W.B.G. Hoeben, M.P. Kagie, ing. J.N. Kieft (tot de schorsing), H.J.M. Kitslaar, mw. J.M. Klerks, J. Kouwenberg, mw. W.M. van de Leemput, REV H.W. Pennings, mr. S.J.M. Peters, M.C.J.M. Ploegmakers, P.J. Romijn, drs. ing. G.M.M. Verbruggen, mw. C.K.J. Visscher, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg ing. R.A.P. Geers, R.J.J. Geers, mw. mr. M.A.B. van der Sloot, H.M.M. Vermin

Afwezig:

E.R.F. Esser, L.A.J. van Griensven, S.C. van Hasselt, mw. mr. drs. N.M.C. Huijbrechts RO CIA, R.F.E. van Oijen, mw. E. Samshuijzen, K.M. Vossen

Verslaglegging:

mw. J. Beaumont, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering en heet iedereen welkom. De heer Van Hasselt wordt vervangen door mevrouw Visscher, mevrouw Van den Wildenberg door de heer Gersjes. Bericht van verhindering is ontvangen van de heer Van Griensven, de heer Van Hattem vervangt hem vanavond.

2.

Vaststellen van de agenda De voorzitter meldt dat aan het eind van de middag nog een vraag voor de rondvraag is ingediend door gewoon ge-DREVEN. De agenda wordt conform vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bedrijvigheid van 23 september 2024 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties De voorzitter zegt dat het college voorstelt motie 5 als afgedaan te beschouwen, dit met het oog op de raadsinformatiebrief over verduurzaming woningen huiseigenaren en het collectieve warmtenet van 15 oktober jl. Zij constateert dat de commissie hiermee instemt. Daarnaast stelt het college voor motie 32 als afgedaan te beschouwen met de plaatsing op de gemeentelijke monumentenlijst. Ook hier stemt de commissie mee in. De lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties zijn hiermee vastgesteld.

5.

Werkplanning De voorzitter zegt dat de wethouder de commissie uitnodigt voor een stadswandeling ter toelichting op de leidraad voor het ontwerp van de openbare ruimte in de brede binnenstad. Deze wandeling vindt op 13 december om 14.00 uur plaats. Gaat de commissie op deze uitnodiging in? Zij constateert dat een aantal commissieleden niet aanwezig kan zijn aangezien dit een reguliere werkdag is. Zij zal het college vragen of er een oplossing is voor leden die niet aan de wandeling deel kunnen nemen.

1

De werkplanning wordt conform vastgesteld. Raadsvoorstellen 6.

Conceptbegroting 2025 De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) heeft gisteravond een update ontvangen van de openstaande moties. Het verheugt hem dat de pilot Inzameling gft en etensresten bij ondergrondse containers van 8 november 2022 wordt uitgevoerd, zij het pas twee jaar later. Het college wil het aantal kilo's restafval per gezin terugdringen, maar maakt anderzijds geen haast om daarmee aan de slag te gaan. 42% van het restafval in Den Bosch bestaat uit gft dus hij had verwacht dat voorrang gegeven zou worden aan de motie. Waarom is dat niet gebeurd? En wat zijn precies de drie manieren van inzamelen die het college noemt in de brief? Wat wordt bedoeld met: "Zo vindt de pilot in voor groente, fruit en etensresten kwetsbare maanden plaats"? Hij blijft zich inzetten voor het tegengaan van het bijplaatsen van afval bij onder- en bovengrondse containers. Mevrouw Visscher vraagt of de heer Gersjes voorstander is van het verlagen van de tarieven bij de milieustraat om zwerfafval tegen te gaan. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) zegt dat er een onderzoek loopt; hij komt hierop terug. De laatste keer in de raad kreeg hij geen steun om cameratoezicht te plaatsen.

Hoever staat het met het onderzoek naar de reden waarom die bijplaatsingen maar voortduren? Hoe staat het met de voortgang van de pilot? Een aantal verbeterpunten zou opgepakt worden, zoals de winkeliersverenigingen die betrokken zouden worden bij het terugdringen van het afval bij winkelcentra. Zijn er al heterdaadjes te melden? Maaibeleid: de maaifrequentie van het maaien van gazons is anders dan dat van hoog of ruw gras. Er wordt minder gemaaid omdat meer rekening wordt gehouden met het laten groeien van bepaalde groengedeelten ten behoeve van de biodiversiteit. In de wijkraad hoorde hij van gemeenteambtenaren dat het aantal gazons wordt teruggebracht en er wordt meer ruw gras ingezaaid om die biodiversiteit te stimuleren. Daar wist hij niet van en hij is geen voorstander van meer ruw gras. Hij stelt voor te bekijken of het idee op de Koningsweg, waar een mooie tussenstrook met bloemen is, ook in de wijken kan komen. Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat de fractievoorzitter van Volt in de andere commissies al een belangrijke lijn van Volt heeft uitgezet. Economische ontwikkeling: iedereen kent het standpunt van Volt over het Innovatie Kwartier dat tijdens de behandeling van de economische visie is toegelicht.

Datastad of ICT-stad in brede zin is in combinatie met Brainport Eindhoven een belangrijke complementaire onderscheidende strategie die naast op economisch vlak ook in bredere zin positieve impact kan veroorzaken. De plannen en programma's liggen er, maar zij ziet in de begroting graag de link met alle onderwijslagen om medewerkers te enthousiasmeren en aan de gemeente te binden alsmede inwoners van alle leeftijden van vaardigheden te voorzien. De heer Romijn (PvdD) vraagt of ook gekeken moet worden naar bedrijvigheid voor inwoners van deze gemeente. Mevrouw Klerks (Volt) vindt dat de programma's zoals deze in de begroting staan over data en innovatie breed getrokken moeten worden naar alle onderwijslagen voor de Bosschenaren. Dat zijn programma's die voor de Bossche inwoners worden ontwikkeld. Hen wordt op deze manier vaardigheden bijgeleerd en daarmee geeft dat een binding aan de Bossche bedrijven. De heer Romijn (PvdD) vraagt of mevrouw Klerks enig idee heeft wat het arbeidspotentieel is onder de Bosschenaren. Zijn het vooral veel IT-mensen of juist niet? Mevrouw Klerks (Volt) wijst op het Innovatie Kwartier. Er zijn veel grote en kleine ICT-bedrijven in verschillende sectoren actief. Als Den Bosch daarin vooruitstrevend wil zijn dan is het een mooie combinatie om dat te koppelen aan de onderwijsvoorzieningen op alle niveaus.

Daarmee wordt juist ook de economie van morgen gesteund. Data en IT zijn belangrijke pijlers in de Bossche economie en een fundament voor vele andere beleidsterreinen. Hoe kijkt de wethouder hier tegenaan? 2

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is wat sceptisch over het label datastad en waar dat fundament vandaan komt. De groei van ICT-banen en -vestigingen hier laat niet veel anders zien dan in vergelijkbare steden. Waarom zou dit zo onderscheidend zijn voor Den Bosch? Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat in het bestuursakkoord een ambitie is uitgesproken om de datastad van het zuiden te zijn. Daar is zij voorstander van en zij ziet het potentieel, niet alleen voor de economische ontwikkeling en bedrijfsvoering maar de vraag is ook wat je daar voor je eigen gemeente voor kan doen. Die twee aspecten vindt zij beide van belang. Het kan goed zijn dat andere steden in vergelijkbare pas lopen en Eindhoven loopt misschien wel vooruit, maar dat betekent niet dat Den Bosch niet onderscheidend is op het gebied van data. Den Bosch heeft een aantal goede data-opleidingen op zowel wo-, hbo- als mbo-niveau. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat voor wat betreft de bedrijvigheid er in Den Bosch dus niet per definitie meer databanen of -vestigingen zijn dan een gemiddelde stad als Breda. Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat dat een conclusie is die de heer Kagie trekt. Zij denkt dat Den Bosch wel degelijk onderscheidend kan zijn in de toekomst. De heer Al Amraoui (D66) vraagt wat volgens mevrouw Klerks belangrijk is voor Den Bosch om onderscheidend te zijn als datastad.

Mevrouw Klerks (Volt) denkt dat de impact ervan voor de inwoners en de gemeente het grootste voordeel is. Duurzaamheid en openbaar water en groen: ook hier spreekt de begroting van een ambitie op basis van data en innovatie. Dat juicht zij toe. Zij vindt dat openbare blauwe en groene zones zowel horizontaal als verticaal met zorg voor volwassen bomen en circulair als prioriteit moeten worden gezien. Soms vertaalt zich dat in minder technisch innovatieve, hoogstaande techniek zoals met het huidige maaibeleid, waar zij voorstander van is want voor de biodiversiteit is het een zegen. Klimaatbestendigheid en de energietransitie: dit is een gigantische uitdaging met impact voor de inwoners. Diverse programma's worden de komende periode behandeld. Zij legt de focus op het betrekken van burgers bij het beleid en de besluitvorming. Twee jaar geleden diende zij een motie in inzake burgerberaad bij de energietransitie. Hoe kijkt de wethouder daar nu tegenaan? Inrichting openbare ruimte, het plasbeleid of eigenlijk het gebrek daaraan in de gemeente: er zou een plasbeleid in de gemeente opgesteld moeten worden, want bij mensen die problemen hebben daarmee komt veel schaamte kijken. Er wordt te weinig aan de bel getrokken; deze mensen blijven thuis en raken geïsoleerd. Dit taboe moet doorbroken worden. In de raad klinkt vaak de roep om meer openbare toiletten.

Zij wil heldere kaders stellen om tot betere voorzieningen te komen. stichting HogeNood maakt elk jaar een lijst van de meest plasvriendelijke gemeenten; in 2023 stond Den Bosch op de 259e plaats, zijnde een van de grootste dalers van de lijst. Mensen moeten bij hoge nood binnen vijf minuten bij een toilet kunnen zijn in de gemeente. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) heeft eerder vragen hierover gesteld. Is er al een nieuwere lijst? Mevrouw Klerks (Volt) denkt dat er nog geen nieuwere lijst is. Er is inmiddels al wel iets aan gedaan in Den Bosch maar zij verwacht niet dat Den Bosch daarmee in de top 15 komt. Volt komt met een discussienotitie hierover om tot een breed gedragen plasbeleid te kunnen komen. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vindt de leefbaarheid in de dorpen en wijken van groot belang. Hij denkt dat iedereen trots kan zijn op de richting die is bepaald in de economische visie. In het beleid van bedrijventerreinen staat dat de lokale ondernemer beschermd moet worden om de verbondenheid in de gemeenschap te waarborgen. Daarnaast moet bedrijventerrein De Groote Vliet niet alleen bestaan uit blokkendozen maar er wordt ook een koppeling met sport gemaakt. Hij hoopt dat deze twee aangenomen voorstellen elkaar zullen versterken. Leefomgeving: het verheugt hem dat de gemeente verder programmeert dan slechts een jaar.

Door opgaven te combineren worden deze efficiënter uitgevoerd. Rosmalens Belang ziet dit als bewijs dat de gemeente luistert naar signalen van inwoners en daarnaar 3

handelt. Wel ziet hij nog ruimte voor verbetering. Onderhoudsbeleid van de openbare ruimte, specifiek het maai- en snoeibeleid: komend jaar staat het nieuwe beleid van beheer openbare ruimte op de agenda. Hij merkt dat belangen vaak botsen. Openbare ruimte om te sporten, spelen en recreëren of kiezen voor een ecologische variant waarin de natuur meer vrij spel krijgt. De heer Altenburg-Collin (VVD) vraagt waar Rosmalens Belang voor kiest. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zegt dat de tegenstelling die hij net noemde niet voor iedereen geldt dus hij zou dit graag breder willen trekken en het college verzoeken dit aan de raad voor te leggen. De heer Bos (GroenLinks) merkt op dat de heer Kouwenberg dit presenteert als een tegenstelling maar het kan ook samen gezien worden. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) denkt dat dit voor de een wel en voor de ander niet opgaat, vandaar dat hij een raadsuitspraak hierover wil. Het verschilt ook per plek wat wel en niet kan. De heer El Amraoui (D66) is benieuwd naar waar een combinatie absoluut niet zou kunnen en de reden daarvan. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) had het eerder over een grasstrook in een straat waar misschien kinderen voor de deur kunnen spelen. Als dat gras te hoog is dan kunnen zij daar niet spelen.

Hij verzoekt het college de raad ruim van tevoren bij dit beleid te betrekken, het liefst middels een discussienotitie aan de raad. In de commissie Omgeving heeft Rosmalens Belang al gesproken over de p.m.-post voor de rondweg De Groote Wielen. Een vergelijkbare p.m.-post is opgenomen voor een klimaatbos; dat betreft een essentiële afspraak in het bestuursakkoord om bijvoorbeeld ook akkoord te kunnen gaan met de voorgenomen plaatsing van windmolens. Wat is de stand van zaken? Hij vraagt om een solide financieel beleid. Hij leest dat er voor de gemeente als enige aandeelhouder in de BIM een aanzienlijk financieel risico ligt bij de ontwikkeling van het onroerend goed. Hoe kijkt het college naar dit risico wanneer een geïnteresseerde partij zich voor een van die panden aandient? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is erg geschrokken van de cultuurpost die in de begroting zit: € 21 miljoen aan culturele subsidies, de carte blanche aan het theater en het Design Museum. Hoe kijkt de heer Kouwenberg daar tegenaan? De voorzitter merkt op dat commissie Sociaal daarover gaat. Mevrouw De Groot (VVD) zegt dat deze begroting een goede volgende stap is. Zij is tevreden met name over de energiebesparing en te richten op het helpen van burgers en bedrijven. Gezamenlijk wordt gekeken naar een oplossing rondom de netcongestie, ook dat is een goede stap.

Ook is zij zeer te spreken over de afspraken rondom financiële participatie, die mede door de stevige inzet van de VVD hierop tot stand zijn gekomen. Het opruimen van wrakken en boten op het water, de aanlegsteigers et cetera vindt zij goed. Zij kijkt uit naar de bespreking van het vaarbeleid, om een betere toegankelijkheid en betere voorzieningen op het water te waarborgen. Zij is benieuwd naar de nascheidingsinitiatieven inzake restafval. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) merkt op dat de data daarvan nog niet boven tafel zijn. Weet mevrouw De Groot meer over die ontwikkelingen? Mevrouw De Groot (VVD) heeft geen andere informatie dan de heer Gersjes. Wel heeft zij navraag gedaan naar de capaciteit van bron- en nascheiding. Zij verwijst naar de beantwoording op de technische vragen. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat het college eerder gekozen heeft voor die nascheiding. Zit er nu toch ruimte voor de voor- en nascheiding en het stoppen met de voorscheiding, met alle extra kliko's die uitgedeeld zijn en die heel veel geld hebben gekost? Dat levert veel gedoe op voor inwoners. 4

Mevrouw De Groot (VVD) heeft altijd begrepen dat de capaciteit van de naverwerkingsmogelijkheden in de regio nog niet op orde was. Uit de technische vragen blijkt ook nu dat opschaling van de nascheiding nog niet mogelijk is. Zij verzoekt het college de raad op de hoogte houden als die capaciteit beter wordt en daarbij aangesloten zou kunnen worden. De heer Altenburg-Collin (VVD) vervolgt met complimenten aan het college voor een degelijk financieel beleid en een sluitende begroting. In de begroting leest hij dat er in 2025 een nieuw beleidsplan openbare ruimte komt. Dat is goed om te horen, gelet op de achteruitgaande staat van onderhoud van pleinen, parken en straten. Er is ooit een sober beleid afgesproken, maar is dat nog steeds de ambitie van de raad? In aanloop naar dat nieuwe beleidsplan wil hij een debat voeren. Dat kan aan de hand van de beschikbare evaluatie begin 2025 of een discussienotitie. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt of de VVD daar al wel een keuze in wil maken. De heer Altenburg-Collin (VVD) vindt enerzijds biodiversiteit belangrijk, maar als je de stad binnenkomt dan moet het er wel een beetje netjes en toonbaar uitzien. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of de VVD minder versobering wil zien of moet het soberder gemaakt worden vanuit financieel aspect.

De heer Altenburg-Collin (VVD) zegt dat in het verleden is gekozen voor sober, maar het holt nu wel achteruit en daarover is hij bezorgd. Misschien is een plusje welkom. Leegstand in het centrum en wijkwinkelcentra neemt snel toe. De laatste leegstandcijfers bevestigen dit beeld. De wethouder heeft hier eerder beleid voor geformuleerd; hoe staat het daarmee? Komt er daarmee minder leegstand? De heer Van Hattem (PVV) merkt op dat met het huidige collegebeleid zoals de zeroemissiezone en het afsluiten van straten in het centrum de leegstand alleen maar verder zal toenemen. Dat moet een halt toegeroepen worden. De heer Altenburg-Collin (VVD) zegt dat eens goed naar het economische beleid in de stad gekeken moet worden en naar de vraag of Den Bosch nog wel aantrekkelijk is voor winkels in de binnenstad. Er is gekozen voor de zero-emissiezone en de gemeente zal coulant zijn zodat ondernemers daar niet de dupe van zijn. Hij denkt niet dat dat het grootste probleem is waarom ondernemers het moeilijk hebben. Het gaat gewoon minder goed in de detailhandel. Hij denkt dat het internet meer de boosdoener is. Wellicht moet nagedacht worden over een compactere binnenstad. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat een compactere binnenstad weer haaks staat op de plannen van het college voor een bredere binnenstad.

Zou het niet verstandiger zijn te bekijken hoe de binnenstad bereikbaar kan blijven voor winkelend publiek? Er worden ook parkeergarages afgesloten in de plannen die er nu liggen. Winkeliers zijn afhankelijk van leveranciers om hun producten af te leveren in de winkels. Moet de binnenstad niet gewoon aantrekkelijk gehouden worden en niet alleen maar gekozen worden voor dure elektrische wagens die voor veel bedrijven en kleine ondernemers onbetaalbaar zijn? De heer Altenburg-Collin (VVD) bedoelde een compacter winkelgebied. Uiteraard moet de binnenstad aantrekkelijk blijven en daar moet goed over nagedacht worden. Het sluiten van parkeergarages hoort in een andere commissie thuis. Het zit volgens hem niet in de elektrische busjes want tegenwoordig zijn die best betaalbaar en dit jaar is daar ook nog subsidie voor te krijgen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat dit D66-college ruimte voor een cultureel nest boven een ondernemer stelt en kiest voor doorduwen van de zero-emissiezone waardoor de lasten voor de ondernemer stijgen. Dit college neemt nog steeds geen afscheid van de bureaucratie en is verre van dienstverlenend richting ondernemers. Wat gaat de VVD op 15 november vertellen bij de Bossche Bollen over wat de VVD doet voor ondernemers? 5

De heer Altenburg-Collin (VVD) denkt dat er veel wordt gedaan om de economische activiteit van de stad goed te houden. Den Bosch is nog steeds een aantrekkelijke binnenstad, al schetsen Leefbaar 's-Hertogenbosch en PVV een ander beeld. Het college en alle ondernemers werken daar hard aan. Hij zal hen vooral bedanken dat zij elke dag zo hun best doen voor de inwoners om het hen hier naar de zin te maken. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wil het iets concreter. Het is nu halverwege de bestuursperiode en hij vraagt zich af wat de VVD in dit college doet. Welke twee concrete zaken heeft de VVD voor de ondernemers binnengehaald? De heer Altenburg-Collin (VVD) zegt dat de VVD ervoor gezorgd heeft dat er een zeroemissiezone komt, maar er komt ook coulance zodat met elkaar die stap gemaakt kan worden. Niemand valt buiten de boot. Er is nu een florerende woensdagmarkt. Een halfjaar geleden waren er nog grote zorgen over het voortbestaan van de markt en die zijn nu van tafel. Daarnaast wordt heel veel geïnvesteerd in Den Bosch Datastad en ICT-hub van Nederland. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) sluit zich aan bij de woorden van de heer Kagie. De heer Verbruggen (D66) vraagt of er ook juist kansen kunnen ontstaan voor de ondernemers met de huidige plannen volgens de heer Altenburg-Collin.

De heer Altenburg-Collin (VVD) denkt dat op termijn ondernemers echt blij worden van de stappen die nu gezet worden. De gemeente gaat nu geleidelijk over naar een zero-emissiezone en anders moet iedereen in één keer over in 2030. Den Bosch loopt voorop en iedereen moet maar wennen aan duurzaamheid, ook de inwoners hebben recht op schone lucht. De heer Van Hattem (PVV) hoort dat de VVD trots is op de zero-emissiezone en wat met de markt is bereikt. Zijn de marktkooplieden er zelf ook blij mee? In de Tweede Kamer is door de VVD een motie aangenomen om een pas op de plaats te maken met de zero-emissiezone. Hoe kijkt de Bossche VVD daartegenaan? Zou het niet verstandiger zijn ook hier een pas op de plaats te maken en ondernemers niet met de rug tegen de muur te zetten? De voorzitter merkt op dat de zero-emissiezone in de commissie Omgeving is behandeld. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat dit én ondernemers betreft én klimaat en duurzaamheid. De voorzitter zegt dat vragen specifiek over de zero-emissiezone hier niet beantwoord worden. De heer Van Hattem (PVV) verwijst naar het hoofdstuk Economische ontwikkeling, dat begint met een zin over het terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen in deze begroting. De heer Altenburg-Collin (VVD) zegt dat de gemeente ook een betrouwbare overheid moet zijn.

Begin dit jaar is er discussie gevoerd over de zero-emissiezone en er is toen een motie aangenomen. Die motie wordt gewoon uitgevoerd, zoals is afgesproken. Hij ontvangt ook emails van mensen die aangeven net een dure bus te hebben aangeschaft van hun spaargeld en nu zou dat beleid weer teruggedraaid worden. Die ondernemers zijn er ook. Hij meent dat de ingeslagen weg voortgezet moet worden. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) zegt dat over twee verschillende ondernemers wordt gesproken: ondernemers in winkelpanden die leeg komen te staan als de ondernemer het niet redt en ondernemers die een of twee dagen per week op de markt staan. Wat wil de VVD gaan doen om die leegstand te tackelen? De heer Altenburg-Collin (VVD) zegt dat daar al beleid voor is, de winkelpanden ruimer inzetten en deze bijvoorbeeld inzetten voor een atelier of werkruimte. Hier zijn al voorbeelden van te zien in de stad. Hij vraagt de wethouder hoe het staat met dat beleid. Het zou makkelijker moeten zijn om tijdelijk een winkel in een pand te vestigen.

6

De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) vraagt zich af of de inwoners ateliers willen of winkels om te kunnen shoppen. Elk pand met een atelier vullen, lijkt hem niet goed. De heer Altenburg-Collin (VVD) geeft slechts een voorbeeld. Het kan ook een tijdelijke popupwinkel zijn bijvoorbeeld ten tijde van het carnaval of een horecagelegenheid. Dat moet aan de markt overgelaten worden. Hij leest dat het economisch beleid in Den Bosch op twee pijlers berust: ICT-datastad en Agri & Food. Veel geld en aandacht gaat naar ICT-datastad en weinig naar Agri & Food; dat vindt hij niet terecht. Den Bosch is een bourgondische stad met veel horecabedrijven en verschillende toonaangevende foodopleidingen. Met wat meer kruisbestuiving tussen onderwijsinstellingen, bedrijven en gemeente kan ook op dit terrein het verschil gemaakt worden. Den Bosch zou daarmee zelfs de voedselhoofdstad van Nederland worden. De heer Romijn (PvdD) zegt dat onlangs is geconstateerd dat in de begroting van AgriFood Capital welgeteld € 0 wordt besteed aan de eiwittransitie. Zou Den Bosch daar niet juist een voortrekkersrol in moeten nemen? De heer Altenburg-Collin (VVD) is het daarmee eens, daar moet zeker een stap in gezet worden. Als Den Bosch ervoor zou kunnen zorgen 20% anders te gaan eten met duurzaam en alternatief voedsel dan zou dat een mooie stap zijn.

Horeca en onderwijs zouden hiermee handen en voeten gegeven kunnen worden. Toeristenbelasting: goed dat het college nog dit jaar met een discussienotitie komt. Jammer dat deze belasting nog niet per 1 januari a.s. aangepast (verlaagd) kan worden, maar hopelijk gaat dat in 2026 wel gebeuren. De heer Romijn (PvdD) zegt dat ook in deze gemeente het restafval een grote uitdaging vormt. Het is te verwachten dat de kosten voor verwerking ervan de komende jaren flink zullen stijgen. Om zowel ecologische als financiële redenen is het daarom noodzakelijk de hoeveelheid restafval drastisch te verminderen. Gelukkig is er brede consensus over dit onderwerp en het aantal kilo's restafval per woning. Daar zijn verschillende maatregelen voor genomen, maar de effecten daarvan zijn nog niet te zien. Ondanks dat dit beleid al driekwart jaar van start is, zijn er nog geen data beschikbaar. Hij vraagt hier steeds naar maar die informatie is er helaas niet. Hij is dan ook bezorgd of die doelen gehaald gaan worden. Er is meer nodig dan een informatiecampagne of een wijziging in ophaalfrequentie. Hij stelt voor om vooruitlopend op de resultaten alvast voorbereidingen te treffen voor een burgerberaad over afval. Dat kan helpen bij het ontwikkelen van een breed gedragen beleid en structurele aanpak van dit probleem.

Vorige week werd bekend dat Den Haag pas op de plaats wil maken met de zero-emissiezone. Wat het huidige kabinet betreft, kunnen de inwoners letterlijk en figuurlijk stikken. Hij prijst dit college dat vasthoudt aan de zero-emissiezone in de binnenstad. De heer Van Hattem (PVV) vindt het grove woorden dat het kabinet de inwoners letterlijk en figuurlijk laat stikken. De huidige generatie diesels zijn zo schoon dat zij vrijwel niets meer uitstoten. Elektrische wagens zijn veel zwaarder dan niet-elektrische voertuigen en hebben veel meer slijtage van de banden. Er komt met name fijnstof vrij van de banden van elektrische voertuigen, waarmee de uitstoot van fijnstof verhoogd wordt en dat is veel schadelijker dan de uitstoot van moderne diesels. Is de heer Romijn hiervan op de hoogte? De heer Romijn (PvdD) deelt de mening dat dieselmotoren veel beter zijn geworden de laatste jaren, maar hij loopt of rijdt daar liever niet achter, ook niet als het een moderne diesel betreft. Het gaat nog altijd om schadelijke stoffen. Slijtage van de banden: ook hier zit een kern van waarheid in wat de heer Van Hattem aangeeft. Gelukkig wordt er in de binnenstad niet zo hard gereden dus met de slijtage van de banden zal het in de binnenstad wel meevallen.

De heer Van Hattem (PVV) meent dat het schandelijk overdreven is de uitspraak dat het kabinet de inwoners letterlijk en figuurlijk laat stikken als nu al blijkt dat diesels overal schoner zijn en het met de banden volgens de heer Romijn ook meevalt. De heer Romijn (PvdD) heeft dit in overdrachtelijke zin gezegd, maar het sluit ook aan bij hetgeen de heer Altenburg-Collin zojuist zei: er wordt beleid opgelegd aan de ondernemers en aan de inwoners wordt schone lucht beloofd. Dan kan niet halverwege het beleid veranderd 7

worden. Hij roept op verder te kijken dan stadslogistiek en scooters en brommers in de huidige plannen te betrekken. Hoe kunnen mensen geholpen worden om deze in te ruilen voor een schonere en duurzame manier van vervoer? Er moet ook naar de pleziervaart gekeken worden. Een groeiend aantal vaartuigen doet Den Bosch aan en met de aanpak van Sluis 0 zal dit aantal verder toenemen. Uitstoot van de schepen zal de inspanningen om vervuilende bestelauto's uit de stad te weren ernstig tenietdoen. Klimaatimpactanalyse: deze week werd opnieuw duidelijk dat het hoogstonwaarschijnlijk is dat de klimaatdoelen gehaald worden. Den Bosch moet haar verantwoordelijkheid tonen en zich sterk maken om binnen het Klimaatakkoord van Parijs te blijven. Uitstel van klimaatmaatregelen zal de uiteindelijke kosten alleen maar doen stijgen. Er moet een eind komen aan het gesleep met dieren. Het is niet langer te tolereren dat dieren worden blootgesteld aan angst, pijn en stress omdat zij moeten figureren tijdens evenementen voor vermaak. Hij overweegt een motie hierover. De heer Bos (GroenLinks) vraagt waarom het burgerberaad waar de heer Romijn voor pleit beter is dan het burgerberaad waar eerder deze avond over is gesproken. De heer Romijn (PvdD) zegt dat het voorstel van Volt ook een goed idee is, maar dat van de PvdD is iets beter. Iedereen produceert afval en de oplossing ligt bij de burger zelf.

Iedereen begrijpt waarom dit een belangrijk item is. Uit het vorige beraad kwam heel goede input dus dat kan de raad zeker helpen. De heer Bos (GroenLinks) ziet uit naar de reactie van Volt in tweede termijn. De heer Altenburg-Collin (VVD) vraagt op welke evenementen de heer Romijn doelt met zijn aangekondigde motie. De heer Romijn (PvdD) antwoordt dat dat voor elk evenement in de stad geldt waarbij met dieren wordt gesleept, zoals bij carnaval, Sinterklaas en Driekoningen. Mevrouw Visscher (SP) wil het volgende voorleggen. Als je een mooi cadeau krijgt dan neem je dat aan en zeg je: dank je wel. Wat doe je als aan dat mooie cadeau zoveel eisen worden gesteld dat je huis te klein wordt, het huis van de buurman verkocht moet worden en mensen in de straat dat moeten betalen? Dan kan je zeggen: nee bedankt, houd dat mooie cadeau maar. Je kunt ook zeggen: dan zetten we het huis van de buurman zonder overleg met de buurman op een mooie plek neer, we slopen andere huizen en we sturen de roeivereniging weg. Zij vindt dat prestigeobjecten, het belang van toerisme en citymarketing boven het belang van de inwoners tillen. Het stoort haar dat er continu wordt gedaan alsof de raad voor voldongen feiten wordt gesteld. Zij heeft te weinig alternatieven gezien.

Er wordt nu ook gezegd dat naar aanleiding van het Rekenkamerrapport het eigenlijk anders zou moeten met het Design Museum; die weg zou zij graag bewandelen. Zij vindt dat het anders moet en hier beter over nagedacht moet worden. Ook moeten de inwoners beter betrokken worden bij deze beslissing. Het geld hiervoor is namelijk afkomstig van de mensen in de gemeente. Zij maakt zich zorgen over de toename van het zwerfafval naast containers en in brandgangen. Het tarief bij de milieustraat is verdrievoudigd en zij krijgt hier geregeld berichten over van de inwoners. Zij stelt voor te bekijken of die tarieven weer verlaagd kunnen worden voor de inwoners. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) is ook voorstander van terugdringen van het tarief. Hoe denkt de SP erover een wagen eens in de week in de week te laten rijden waar mensen spullen in kunnen dumpen? Mevrouw Visscher (SP) heeft daar in het verleden al voorstellen voor gedaan dus daar is zij zeker voor. Niemand wil dat dit zwerfafval op straat of in het milieu komt. Ondanks al het geld dat bijvoorbeeld in Agri & Food wordt gestopt, is te zien dat dit de gewone ontwikkeling die je ook in andere steden ziet niet ontstijgt. Veel steden deden daar ook aan. De economische ontwikkelingen die er toch al waren, werden netjes op de voet gevolgd.

In een glossy folder van Agri & Food met wat zij al bereikt hebben en hoeveel banen erbij zijn gekomen, is te zien dat dat netjes in de pas loopt met de rest van het land. Ook data is in opkomst en je ziet overal dezelfde lijn zonder dat daar heel veel geld in wordt gestopt door gemeenten. Dus hoe effectief is dit nu? En hoe onderzoek je dit? Brandgangen worden erg 8

slecht onderhouden en zijn vaak gevaarlijk omdat er zoveel spullen in liggen; heel gevaarlijk als er daadwerkelijk brand uitbreekt. Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat in elk beleidsplan het gebruik van en onderzoek naar data wordt genoemd. Data zijn meer dan alleen de economische visie maar ook onderzoek doen en dat kost geld. Moet de gemeente niet juist daarin investeren om de inwoners te kunnen helpen de juiste beslissingen te nemen? Of kost dat ook te veel geld? Mevrouw Visscher (SP) vraagt op wat voor onderzoek mevrouw Klerks doelt. Mevrouw Klerks (Volt) antwoordt dat het voornamelijk gaat over onderzoek naar sociale impact. Data kunnen worden ingezet om eenzaamheid te elimineren of ontdekken, hittestress, energieverbruik. Mevrouw Visscher (SP) zegt niet dat data niet gebruikt mogen worden voor onderzoeken als dat slim en handig is om te doen. Er worden op allerlei manieren data verzameld en die moeten vooral gebruikt worden. Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat data inzamelen niet vanzelf gebeurt; daar moeten investeringen in gedaan worden. Is de SP het ermee eens dat de juiste data voor de Bossche inwoners verzameld moeten worden? Mevrouw Visscher (SP) vraagt zich in sommige gevallen af of Den Bosch de juiste gemeente daarvoor is. Zij denkt dat in Eindhoven veel meer expertise zit op dit gebied.

Als er zoveel geld in wordt gestopt dan moet ook naar de effectiviteit daarvan gekeken worden. De heer El Amraoui (D66) vraagt hoe Eindhoven aan die positie gekomen zou zijn volgens de SP. Mevrouw Visscher (SP) was daar niet bij. De heer El Amraoui (D66) vraagt of dat misschien komt door de investeringen die daarin gestoken zijn of is dat organisch ontstaan? Mevrouw Visscher (SP) hoopt dat Den Bosch een eigen bijzonderheid gaat zoeken. Den Bosch heeft veel mbo-opleidingen. Daar zou ook in geïnvesteerd kunnen worden om de gemeente met de beste mbo-scholen van Nederland te worden. De heer El Amraoui (D66) meent dat de datawetenschappen fundamenteel zijn voor alle andere wetenschappen en toepassingen in de samenleving. Dat geld is niet alleen voor wo- maar ook voor mbo-instellingen en het is goed meer te investeren daarin. Ziet de SP dit ook zo? Mevrouw Visscher (SP) merkt op dat de heer El Amraoui kennelijk denkt dat zij weer terug wil naar paard en wagen. Zij is niet tegen data en het gebruik ervan, maar vraagt zich alleen af of het steken van heel veel gemeenschapsgeld in allerlei instellingen en organisaties wel zo goed is als de effectiviteit daarvan niet goed terug te zien is behalve in reguliere ontwikkelingen. De heer Romijn (PvdD) zegt met betrekking tot de volle brandgangen dat mensen voor € 18 spullen kunnen laten ophalen door de Afvalstoffendienst.

Zouden mensen dat niet kunnen betalen of zouden zij niet van die mogelijkheid weten? Mevrouw Visscher (SP) zegt dat het voor mensen met een uitkering moeilijk is om rond te komen. Voor de meeste mensen zal het een financiële kwestie zijn. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat dit een goed moment is om te reflecteren welke lokale overheid Den Bosch wil zijn. Wil deze gemeente in deze uitdagende tijd, van stijgende lasten, inflatie, arbeidskrapte en stijgende grondstoffen, de lokale lasten jaar op jaar laten stijgen? De lokale mkb'er afstandelijk, bureaucratisch en repressief benaderen? Of een overheid die haar eigen positie in de nationale of mondiale economie onderschat en wanhopig op zoek is naar onderscheidende economische relevantie, via zelfverzonnen labels als 9

Datastad en Cultuurstad van het Zuiden? Of een lokale overheid die schittert door afwezigheid richting de economie van Zuid-Nederland, namelijk Eindhoven? Of een lokale overheid die de slager vraagt welke maatschappelijke impact hij maakt? Een lokale overheid die de nationale, zo niet internationale duurzaamheids- en energieopgaven tot een lokaal probleem maakt? En dogmatisch de zero-emissiezone ten koste van ondernemers erdoor duwt? Kiezen voor wind boven wonen in plaats van wonen boven wind? Een lokale overheid die geen gasvrije meter maakt? Blijft de cultuursector ongebreideld gevoed worden met belastinggeld zonder een kritische noot te kraken? Een overheid die er maar niet in slaagt om een fatsoenlijk klassiek winterevenement te organiseren? De vraag stellen is hem beantwoorden. De heer Altenburg-Collin (VVD) zegt dat de heer Kagie een beeld schetst alsof dit college niets voor elkaar krijgt. Daar is hij het niet mee eens. Hij meent dat er een fantastisch winterevent komt dit jaar dus waar baseert de heer Kagie het op dat er geen winterevenement komt? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) weet dat het college heel veel doet, horende het betoog van daarnet van de heer Altenburg-Collin. Misschien komt het winterevenement er wel maar dat is een zware bevalling. En dit hangt aan één ondernemer die per se nodig is.

Vervolgens wordt er weer op de klassieke wijze gezegd: niet te kritisch anders gaat de raad moeilijk doen. Geld? Nee, want dan moet dat weer langs de raad en gaat de linkerhelft weer de ijsbaan afschieten. De heer El Amraoui (D66) zegt dat het verhaal van de heer Kagie erop lijkt dat iedereen aan het vechten is voor aandacht van het college maar genegeerd wordt door de heren in het ivoren torentje ergens. Is er iets dat de heer Kagie wel aanstaat? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat als D66 wat minder alleen maar ja zou knikken, hij deze rol niet hoeft te pakken. De heer El Amraoui (D66) is kennelijk een jaknikker maar hij ziet wel meer initiatieven vanuit D66 dan van Leefbaar 's-Hertogenbosch. Hij ziet veel initiatieven van het college waar de heer Kagie tegen schopt, maar tien jaar later omarmt. Dat is echter geen antwoord op zijn vraag. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat hij uitgaat van de eigen kracht van de stad, niet van een zelfverzonnen kracht. Den Bosch is een gastvrije stad met een sterke horeca, een gastvrije historische stad in tegenstelling tot Eindhoven. Het is van belang dat Den Bosch bijvoorbeeld haar krachten inzet op het congrescentrum via meerdaags toerisme; dat kan Den Bosch en hij is blij dit aan de toeristische visie te hebben bijgedragen. Het college is met het Bossche Bespaarteam vlijtig te werk gegaan.

De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) heeft vandaag vernomen dat op 6 november a.s. informatie over het winterevenement naar de raad komt en vragen daarover gesteld worden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) gaat uit een florerend winterevenement met een energieslurpende ijsbaan waar de Bosschenaren veel plezier aan hebben. Een klassiek winterevenement dus, zoals het ook beloofd is, en zonder eigen gages. Hij is voor een overheid die oog heeft voor de ondernemer, die inzet op minder regeldruk en geen trap nageeft met stijgende lokale lasten. Er moet gekozen worden voor een economisch vestigingsklimaat en niet afgerekend worden op maatschappelijke impact. Hij wil uitgaan van authentieke onderscheidende vermogens en de energieopgave wordt vanuit realisme benaderd. Daarnaast dient de culturele sector op zijn eigen verdienende vermogen aangesproken te worden. De heer Altenburg-Collin (VVD) hoort de Kagie vanavond een paar keer pleiten voor het opzoeken van de samenwerking met Eindhoven. Heeft hij concrete voorbeelden? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wil hier de discussie over de economische visie niet overdoen. Iedereen kent zijn verhaal over complementair zijn. Hij weet van de Brainportdeal en de miljarden aan Beethoven-gelden. Hem bereiken signalen dat Den Bosch daarbij schittert door afwezigheid. Steden als Tiel zijn wel in gesprek met Eindhoven.

In Veldhoven zijn heel veel hoogopgeleide mensen die mbo'ers nodig hebben zodat hun kind naar een 10

kinderdagverblijf kan. En Den Bosch heeft een mbo-motor. De heer Altenburg-Collin (VVD) vraagt hoe de heer Kagie aankijkt tegen een Bossche handelsmissie met onderwijs, woningcorporatie, bedrijfsleven en overheid om met zijn allen die kant op te gaan? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is daar voorstander van, ware het niet dat een dergelijke visionair al in huis is in de vorm van burgemeester Mikkers. Die is als het goed is al vooruitgegaan en hij wacht af wat voor fundamenteel plan daaruit komt. De heer Altenburg-Collin (VVD) zegt dat er inderdaad bestuurlijke contacten zijn en het is heel goed wat de heren Mikkers en Geers doen, maar het lijkt hem goed hier een verdieping aan te geven en hen op pad te sturen met mensen uit het bedrijfsleven en onderwijs. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is het daarmee eens. Hij draagt dit al langere tijd aan. Het is zaak realistisch te zijn: Brainport gaat over andere cijfers dan waar hier over gesproken wordt. Maar dat is niet erg dus dan is het alleen maar goed om trots te zijn op Den Bosch en daar complementair aan te zijn. Het bestuur heeft hem voorgehouden dat het met flinke zaken bezig is maar daar wil hij graag bij meedenken. De heer El Amraoui (D66) vraagt hoe de heer Kagie erbij komt dat JADS zich artificieel omhoog moet houden.

Hij begrijpt dat het break-evenpoint bij 300 studenten lag en inmiddels zitten er 526 studenten op het JADS. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) ziet in de laatste economische monitor van juni jl. 168 studenten staan. € 720.000 per jaar gedeeld door 168 betekent € 4.000 die de Bosschenaar per jaar per student daaraan betaalt. Zo hoog was zijn collegegeld indertijd niet. De heer Romijn (PvdD) vraagt de heer Kagie of de gemeente voldoende inzicht heeft in het arbeidspotentieel van de Bosschenaren. Als de inwoners hier werken, betekent dat ook geen rijbewegingen naar Eindhoven of Utrecht. Zouden om die reden niet juist banen in Den Bosch gecreëerd moeten worden? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat hier in ieder geval 400 dakdekkers zijn maar wat hem betreft worden die geregistreerd en wordt dat aantal wat minder. Dat inzicht heeft hij niet en dat is ook niet uit de economische monitor te halen. Als geïnvesteerd wordt in bepaalde pijlers van de economische visie dan moet dat vooral ook banen opleveren voor de inwoners van Den Bosch. Als je een bepaald bedrag in de datastad investeert dan is hij niet onder de indruk van een uitvinding die naar Afrika wordt gestuurd, zoals de heer El Amraoui de vorige keer noemde. Hij wil het hebben over het aantal banen dat hier wordt gecreëerd, het nettoresultaat voor de Bosschenaren dus.

Het zou mooi zijn als ernaartoe gegroeid wordt dat uiteindelijk niet meer gereisd hoeft te worden om in het gebied Eindhoven/Den Bosch te werken. Afvalstoffendienst: de toekomst van deze dienst is een belangrijke zaak. Deze bestond in juni 125 jaar en de noodzaak van investeringen en de vervangingsopgave komen continu in het ondernemingsplan naar voren. Hij wijst op de verslagen van de MT-vergaderingen van de Afvalstoffendienst waarin veel voorbeelden worden genoemd van noodzakelijke investeringen. Het ondernemingsplan is echter nooit doorgeleid, waardoor de investeringen er in deze begroting niet zijn. Dat had wel moeten gebeuren. Het nieuwe hoofd van de Afvalstoffendienst heeft de eer gekregen alsnog met dat ondernemingsplan aan de slag te gaan. Waar blijft dat ondernemingsplan? Hij hoopt dat de raad nog voor 13 december een notitie ontvangt waarin de noodzakelijke investeringen staan genoemd. Het college is hier al anderhalf jaar mee bezig, dus die informatie heeft het college. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt hoe de heer Kagie aankijkt naar een gastvrije stad. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat een coalitie keuzes moet maken, maar hij hoeft er niet bij te zitten om een positie te hebben, zoals anderen. Dat is het verschil. Hij vindt van belang wat zijn toegevoegde waarde is en waar hij het verschil kan maken voor zijn electoraat in Den Bosch.

Er zou een harde pijler gemaakt moeten worden van Den Bosch 11

gastvrije stad en vanuit de eigen kracht van Den Bosch. Geef hoteliers de ruimte, stop met de regeldruk, doe geen vijftien weken over een vergunningaanvraag waarvan het antwoord op dag één al bekend was, ga dienst verlenen. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) wil een punt van orde maken. Hij is nieuw in deze commissie en hij vindt niet dat hetgeen de heer Kagie zojuist richting college zei, kan standhouden. De heer Kagie zet het college weg als zou het op het pluche zitten, die opmerking hoort hier niet thuis. Voor de heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is het simpel: als hij de toegevoegde waarde voor de partij erbij niet kan vinden dan kan hij niets anders concluderen. Hij neemt zijn woorden zeker niet terug. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) zegt dat dit te maken heeft met fatsoen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) laat zich niet als onfatsoenlijk wegzetten, maar neemt zijn woorden niet terug. De voorzitter heeft de woorden van de heer Kagie niet als onfatsoenlijk ervaren en stelt voor door te gaan met de vergadering. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) sluit zich aan bij de voorzitter, ook hij heeft de woorden niet als onfatsoenlijk ervaren. Mevrouw Hernández (50PLUS) zegt dat een grondige herstructurering nodig is bij de Afvalstoffendienst om deze toekomstbestendig te maken. In haar motie van juni heeft zij gevraagd om scenario's.

Een efficiënte Afvalstoffendienst is cruciaal voor de stad, zowel voor bewoners als ondernemers. Zij verzoekt de wethouder de raad te informeren over de voortgang van de plannen. Daarnaast wil zij de effecten van de zero-emissiezone voor de economie hier onder de loep leggen. Zij is voor een duurzame stad maar de impact op de ondernemers moet niet onderschat worden. De plannen om straten en parkeergarages te sluiten kunnen ernstige gevolgen hebben voor het winkelend publiek en de omzet voor de ondernemers. Ook de sluiting van de driehoek van de Hinthamerstraat, Peperstraat en Zuid-Willemsvaart zal leiden tot een aanzienlijke afname van de parkeerplaatsen. Dit raakt ook de bezoekers aan de stad. Er is momenteel 6% tot 9% leegstand in de binnenstad, dat mag niet genegeerd worden. Een bruisende stad heeft een diverse economie nodig en dat begint met een toegankelijke stad. Een bruisende stad: er zijn plannen parkeergarages te sluiten, straten naar het centrum worden afgesloten, winkeliers en ondernemers mogen alleen met elektrische wagens de binnenstad in die zo zwaar zijn dat de stenen vervangen zullen moeten worden, een stad die alleen toegankelijk voor gezonde mensen terwijl ook gesproken wordt over samen tegen eenzaamheid. Zo kan zij verder doorgaan.

De heer Bos (GroenLinks) meent dat het juist voor de toegankelijkheid van iedereen van belang is dat de auto uit de binnenstad wordt geweerd. Mevrouw Hernández (50PLUS) zegt dat de binnenstad toegankelijk moet blijven voor iedereen, niet alleen voor bezoekers te voet of op de fiets. De heer Bos (GroenLinks) vraagt zich af wat een auto met een leefbare binnenstad te maken heeft. Een auto door een winkelgebied zorgt ervoor dat er geen gebied meer overblijft voor het winkelend publiek en de inwoners. Mevrouw Hernández (50PLUS) zegt dat de vraag ook omgedraaid kan worden. Ouderen en mensen die minder goed ter been zijn, kunnen de binnenstad niet bereiken zonder auto. Den Bosch dreigt een onbereikbare en onbetaalbare stad te worden. De raad wil een bruisend Den Bosch maar de plannen om het autoverkeer te ontmoedigen, kunnen dat doel ondermijnen. Er moet voor worden zorggedragen dat de stad toegankelijk blijft voor iedereen. De vergrijzing gaat sneller dan eerder voorzien en zij pleit ervoor ouderen actief te laten deelnemen aan de samenleving. Zij moeten toegang hebben tot de voorzieningen en activiteiten, een age friendly city dus. De leegstand mag niet toenemen want ouderen winkelen in de stad en niet via 12

internet. Ondernemers worden op die manier gesteund en dat is essentieel voor een bruisende stad. Ondernemers dienen niet met hun rug tegen de muur te worden gezet door overmatige regels. De heer Ploegmakers (CDA) hoort veel zaken van mevrouw Hernández die in andere commissies thuishoren. In de commissie Omgeving is uitgebreid gesproken over de driehoek Hinthamerstraat. Hij wijst erop dat 50PLUS de motie van 9 juni 2020 mede ingediend heeft en nu zegt mevrouw Hernández: wat daar gebeurt dat kan niet. Mevrouw Hernández (50PLUS) is er ook voorstander van dat het huftergedrag in de Hinthamerstraat wordt aangepakt, maar zij zal altijd voor de bereikbaarheid van de lokale ondernemers zijn. Veel parkeerplaatsen vervallen en daar kan zij niet mee instemmen. Wel gaat zij mee met de duurzaamheid van de Hinthamerstraat. De voorzitter merkt op dat onderwerpen soms wat door elkaar lopen, maar bereikbaarheid heeft ook te maken met economie en ondernemerschap. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) denkt dat de winkels echt tekort wordt gedaan door het afsluiten van de parkeergarage. Mensen die slecht ter been zijn, hebben daarmee een probleem maar ook mensen die snel even een boodschap willen doen. De heer Ploegmakers (CDA) zegt dat er nergens in het coalitieakkoord staat dat er in deze periode parkeergarages worden gesloten.

De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) leest in de stukken dat alleen de parkeergarage van Arena open zal blijven in de toekomst. Dat is te weinig om de stad goed te voorzien en om snel een boodschap te kunnen doen. Er zijn mensen die de hele dag in de stad willen vertoeven die makkelijk buiten de stad kunnen parkeren maar degenen die snel iets willen halen, moeten op verschillende punten in de stad kunnen parkeren. De voorzitter verzoekt zaken rond parkeren en bereikbaarheid van de binnenstad te bewaren voor de commissie Omgeving van december. De heer Romijn (PvdD) komt geregeld in de Hinthamerstraat en is geheel voor het afsluiten van die straat. Hij begrijpt dat mensen die slecht ter been zijn dicht bij een winkel willen parkeren, maar zou dan niet alleen dat gefaciliteerd moeten worden? De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) denkt dat bekeken moet worden hoe je op een beperkt aantal punten de stad in kan komen. De voorzitter stopt de discussie over dit onderwerp. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) meent dat te veel gewerkt wordt aan het maken van het centrum als woongebied. Wonen in de stad is zeker gewenst, maar er zijn veel wijken in Den Bosch waar je rustig kunt wonen. Het belangrijkste van de binnenstad is dat ondernemers, horeca en alle partijen goed gefaciliteerd worden en dat zal af en toe boven wonen horen.

De heer Altenburg-Collin (VVD) wijst op de grote woningschaarste. Als er ruimte boven een winkel is dan moeten mensen daar toch gewoon kunnen wonen. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) is het ermee eens dat alle ruimten optimaal gebruikt moeten kunnen worden, maar als winkels niet meer kunnen laden en lossen omdat bewoners alleen maar klagen dan vindt hij laden en lossen zeker zo belangrijk als de bewoners. De normen voor de binnenstad zouden daarop misschien iets aangepast moeten worden. De voorzitter stelt voor ook dit onderwerp in december op te pakken in de commissie Omgeving. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) leest in het Brabants Dagblad dat de provincie een op de drie huizen in Brabant op het warmtenet wil aansluiten. Recent is een motie aangenomen 13

om geld te reserveren voor windmolens en zonneparken. In plaats van zelf het wiel uit te vinden, zou het risico voor een aantal van die miljoenen van de Essent-gelden beter gespreid kunnen worden. Hoe staat het college tegenover de investering in het warmtenet zoals de provincie voorstaat? En telt deelnemen daaraan ook mee voor de restopgave, ook als de investeringen niet in Den Bosch worden uitgevoerd? Stroomnet: hij vindt het zorgwekkend dat de uitrol van zonnepanelen op bedrijfsdaken stagneert omdat de stroom niet afgevoerd kan worden. Het college draagt hiervoor geen oplossingen aan. De opwek van waterstof is een groene oplossing, zoals hij al eerder heeft aangegeven. Het weggooien van grondstof is geen goede zaak. Het arbeidsmarktbeleid is zodanig dat zoveel mogelijk mensen op de fiets naar het werk zouden moeten. Is er in het fietsnetwerk ook opgenomen dat er veilige fietsverbindingen zijn vanuit de woonwijken naar bedrijventerreinen? De heer Romijn (PvdD) zegt dat er naast waterstof ook andere mogelijkheden zijn die direct toepasbaar zijn op kleine schaal. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) heeft het met name over grootschalige overschotten waar het college niet met een oplossing komt. Een kleinschalige oplossing is bijvoorbeeld ook een batterij. De heer Romijn (PvdD) vraagt of het college meer zou moeten doen om dit te faciliteren of in investeren.

De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zegt dat in ieder geval onderzocht zou moeten worden wat met dat overschot gedaan kan worden want daar wordt niet over nagedacht. De heer Romijn (PvdD) begrijpt dat het bezwaar van de heer Pennings is dat de uitrol van groene energie stagneert. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) vindt het zonde dat veel wordt geïnvesteerd in zonnevelden en windmolens en de energie die opgewerkt wordt niet gebruikt kan worden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) verwijst naar de vergadering van de commissie Sociaal van 30 oktober jl., waarin een discussie ontstond over citymarketing. De coalitie acht dat nodig zelfs als dat ten koste gaat van bezuinigingen op jeugdzorg en gezondheid. Het is een politieke keuze van De Bossche Groenen om in deze veranderende tijden zich meer te bekommeren om het welzijn van de inwoners dan om reclameleuzen en campagnes. Hij vindt € 800.000 voor citymarketing rijkelijk overdreven, dat kan fors minder. Hij heeft andere prioriteiten. De heer Altenburg-Collin (VVD) vraagt de heer Hoeben wat dat bedrag wel zou moeten zijn volgens hem. Daar gaat het volgens de heer Hoeben (De Bossche Groenen) niet om. Het gaat erom of de keuze van de raad wordt volgehouden om zoveel geld voor citymarketing uit te geven terwijl er heel andere problemen op de gemeente afkomen. Het is belastinggeld van de Bosschenaren.

Is het nodig om geld te besteden aan het promoten van de stad terwijl een leefbare en prettige woonstad vanzelf wel op de kaart komt te staan? De heer Altenburg-Collin (VVD) hoort geen antwoord op zijn vraag. Hij hoort geen beter plan van de heer Hoeben. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zou € 800.000 op de begroting overlaten. Er hoeft niet aan citymarketing te worden gedaan als er sprake is van een goede, leefbare stad. De heer Ploegmakers (CDA) zegt dat de 5,3 miljoen toeristen allemaal bijdragen aan de economische kracht van Den Bosch. Alleen al in de binnenstad werken 17.000 mensen. Zou dat aantal ook minder kunnen zijn waardoor er banen worden verloren? De heer Hoeben (De Bossche Groenen) herhaalt wederom dat je met een goede leefbare stad met voldoende voorzieningen niet veel aan marketing hoeft te doen. Alsof alle banen ineens zouden verdwijnen. Nu hoort hij de VVD zeggen dat zij zich zorgen maken over de leegstand, 14

terwijl driekwart jaar geleden de VVD het allemaal fantastisch vond gaan en hetzelfde college zit er nog. De heer Kagie merkt op dat er vorig jaar ook € 800.000 uitgetrokken werd voor citymarketing en dat werd uiteindelijk € 1,2 miljoen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) is daarvan op de hoogte; dat was heel spijtig. Bomenbeleidsplan: het antwoord op vraag 72 spreekt boekdelen. Dat beleidsplan is in de begroting 2025 per abuis niet opgenomen maar is wel van toepassing. Had het bouwplan Stadsboerderij Vughterstraat er anders uitgezien of waren de bomen op de Stationsweg blijven staan als het Bomenbeleidsplan per abuis niet vergeten zou zijn? Hij denkt van wel. Achteraf daarnaartoe redeneren als het besluit al gecommuniceerd is, is niet conform de werkwijze die hier afgesproken is. Wanneer krijgen de boomeigenaren post van de wethouder waarin staat dat zij een waardevolle of monumentale boom in de tuin hebben staan? Dat is belangrijk want die is kapvergunningsplichtig en er is een instandhoudingsverplichting aan verbonden.

Gaat het college het Bomenbeleidsplan de juiste prioriteit geven en met het juiste gewicht in het proces opnemen? En wanneer wordt erop gehandhaafd? Sparrenburgbos: het kan zijn dat de bouwplannen van de huidige eigenaren weer door de gemeente zijn afgewezen, maar ondertussen laat het beheer van het bos te wensen over en dreigen de eigenaren het bos in delen te verkopen. Hij stelt voor dat bos aan te kopen en zal met een voorstel komen. Afvalstoffendienst: hij begrijpt dat er stevige kosten voor de toekomst gemaakt moeten worden, maar hoe reëel is het dan om het voordeel van de € 4,8 miljoen in de algemene reserve te storten ten behoeve van het nadeel van 2026 als dit boven de markt hangt? De raad weet nog niets. Het lijkt alsof de wethouder het allemaal nog te rooskleurig ziet. Welke investering gaat de raad nu tegemoet? Wat is nodig om daar orde op zaken te stellen? Of kunnen zij dat uit eigen middelen betalen? De beëindiging van de dienstverlening zal bij andere gemeenten leiden tot lagere kosten van bijvoorbeeld kosten voor personeel en het wagenpark. Dan zullen er vast minder kosten zijn maar ook minder inkomsten.

Hoe verhoudt zich dat? En als afgestoten en ingekrompen wordt, in hoeverre voldoet Den Bosch dan aan de verplichtingen richting bijvoorbeeld de afvalverbrander? De focus van het college ligt op prestigeprojecten in de binnenstad in plaats van investeren in de leefomgeving van de wijken. Wijken verloederen en mensen geven aan ontevreden te zijn, maar daar wordt niets aan gedaan. Ondertussen worden tientallen miljoenen in de binnenstad geïnvesteerd voor toerisme en de eigen inwoners hebben het nakijken. Eerst moet het voorzieningenniveau op orde worden gebracht, de huisartsen, de scholen, schone lucht, netcongestie et cetera. De heer Verbruggen (D66) zegt dat de heer Hoeben de binnenstad als een aparte enclave ziet die alleen bestemd is voor toeristen. De binnenstad is een wijk waar ondernemers zorgen voor bedrijvigheid, waar geld wordt verdiend, waar toeristen gastvrij worden ontvangen maar er wonen ook veel mensen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat hij van D66 moet horen dat de binnenstad een heel drukbevolkte wijk is waar veel geld wordt verdiend en waar veel ondernemers zitten. Dat heeft hij juist geprobeerd duidelijk te maken bij de toeristische visie: het wordt een beetje vol allemaal. De binnenstad is onderhand wel af. Er zijn miljoenenprojecten gerealiseerd in de binnenstad, allemaal ten gunste van het mooi maken van de binnenstad. Daarbuiten gebeurt niets.

Inwoners staan zelf de lantaarnpalen te schilderen, plantsoenen worden bijgehouden door bewoners zelf. Daar moet aandacht voor zijn. De heer Verbruggen (D66) zegt dat zeker ook naar alle wijken moet worden gekeken, maar de heer Hoeben zet de binnenstad af tegen de andere wijken. Ook in de binnenstad is werk in uitvoering nodig. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat dit college de binnenstad boven alles zet en alle projecten en aandacht gaan uit naar de binnenstad. Hij vindt dat er meer aandacht moet komen voor de wijken daarbuiten. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) is het ermee eens dat er niet alleen geld naar de binnenstad moet. De gemeente doet haar best om verder vooruit te programmeren en om meerdere zaken tegelijk aan te pakken, maar niet overal kan alles tegelijk aangepakt worden. 15

Hoe ziet de heer Hoeben dat? De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat jaren geleden alle kunstwerken in parken en bij bruggen aan het einde van hun leven waren. Die zijn toen merendeels gesloopt en dat is een versobering van voorzieningen. In de binnenstad zal dat nooit gebeuren. De achterstand die er is om dit soort voorzieningen op orde te brengen, daar zou een extra impuls aan gegeven moeten worden. Hij constateert echter dat continu de focus op de binnenstad wordt gelegd. De binnenstad is voorlopig even klaar en de focus zou nu op de wijken gelegd moeten worden, waar de afgelopen jaren veel versoberd is. Hij vindt het ook jammer dat natuurstenen plavuizen in de binnenstad kapotgaan, maar hoeveel geld wordt daar weer aan uitgegeven om dat op orde te krijgen terwijl in de wijken stoepen scheef liggen? De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) denkt dat getracht moet worden dat soort tegenstellingen te voorkomen, maar er wordt ook € 1,3 miljoen besteed aan het inlopen van dergelijke achterstanden. Het is niet dat daar niets aan gedaan wordt, maar er moeten keuzes gemaakt worden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat het volume van de wijken vele malen groter is dan de binnenstad. Het verschil in niveau is te groot; de buitenwijken komen er bekaaid vanaf in vergelijking met de binnenstad. Er wordt geprobeerd inhaalslagen te maken maar dat is niet genoeg.

De heer Altenburg-Collin (VVD) zegt dat ooit een sober ambitieniveau is afgesproken voor onderhoud van groen. Straks komt er een kans het daar over te hebben. In maart/april kan over dat ambitieniveau gesproken worden en kan wellicht wat hoger ingezet worden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat de heer Altenburg-Collin hier op het maaibeleid doelt. Hij wil het juist hebben over de versobering in het voorzieningenniveau. Hij zal nooit voorstander zijn van structureel intensief maaien, al wordt het daardoor hier en daar wat rommeliger. De heer Peters (PvdA) vraagt zich af in wat voor gemeente de 1500 kleine Bosschenaren die afgelopen jaar zijn geboren, opgroeien. Wat hem betreft, is dat in een schoon en duurzaam Den Bosch waarin iedereen wordt meegenomen in de technologische ontwikkelingen en waarin een groene leefomgeving vanzelfsprekend is. Energietransitie: er ligt een plicht tegenover toekomstige generaties om een duurzamere, schonere wereld achter te laten. Den Bosch neemt dit heel serieus. Komend jaar worden stappen gezet in het realiseren van de Duurzame Polder en wordt met de klimaatimpactanalyse de route naar een klimaatneutraal Den Bosch in 2045 gelegd. Goed dat de vrijvallende Essent-gelden ervoor zorgen dat iedereen mee kan doen in de energietransitie. Dit blijft om een actieve rol van de gemeente vragen.