2024-09-23 Commissie Bedrijvigheid vastgesteld

Commissie BEDRIJVIGHEID Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

23 september 2024 Raadzaal

mw. M.A.J.T. Korver-van Weegberg mr. drs. R. van der Meer drs. E.M.M.P. Altenburg-Collin, B. El Amraoui, H.B. Bos, mw. mr. Y. Doğan, J.J.M. Gersjes (na schorsing), L.A.J. van Griensven, mw. W. de Groot MSc, A.W.J.A. van Hattem LLB (na schorsing) , mw. A. Hernández (tot schorsing), T.A.J. Heijmans, W.B.G. Hoeben, mr. F. Kabbouti (agendapunt 9), M.P. Kagie, ing. J.N. Kieft, mw. J.M. Klerks, mw. W.M. van de Leemput, J. Kouwenberg, REV H.W. Pennings, mr. S.J.M. Peters, M.C.J.M. Ploegmakers, P.J. Romijn, B.F.C. Roovers, mw. E. Samshuijzen (na schorsing), drs. ing. G.M.M. Verbruggen, K.M. Vossen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg (tot schorsing), mw. J.J.M. van den Wildenberg R.J.J. Geers, M.J.J. van der Geld BSc, mw. mr. M.A.B. van der Sloot

Afwezig:

E.R.F. Esser, S.C. van Hasselt, mr. drs. N.M.C. Huijbrechts RO CIA, H.J.M. Kitslaar, R.F.E. van Oijen, mw. C.K.J. Visscher

Verslaglegging:

mw. J. Beaumont, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering en heet iedereen welkom. Zij neemt het voorzitterschap over van de heer Van Rosmalen. Bericht van verhindering is ontvangen van mevrouw Huijbrechts; zij wordt vervangen door mevrouw Doğan. De heer Van Hasselt wordt vervangen door de heer Roovers. Er ligt een uitgebreide agenda voor; wellicht dat deze vergadering op 30 september een vervolg krijgt. Dat zal rond de pauze worden bepaald. De vraag van Leefbaar 's-Hertogenbosch in de rondvraag wordt vanavond sowieso afgehandeld.

2.

Vaststellen van de agenda De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zegt dat de commissie drie uur geleden een stuk ontving over de besteding van de Essent-gelden. Dat is veel te laat en hij heeft het ook nog niet kunnen bekijken. Kan dit agendapunt doorgeschoven worden naar de tweede avond of volgende maand? Wethouder Van der Geld meent dat niet het goede dictum in het stuk stond en volgens hem is dat niet het leeswerk. De Essent-middelen vallen binnenkort vrij, vandaar dat dit voorstel op korte termijn is geagendeerd. De heer El Amraoui (D66) zegt dat dit een ordevoorstel is waarover gestemd dient te worden. De voorzitter geeft aan dat dat niet per se hoeft. Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat er al een tweede avond is gereserveerd voor deze vergadering, dus zij zou dit onderwerp in ieder geval niet naar volgende maand willen doorschuiven. De voorzitter zegt dat nog niet zeker is of die tweede avond volgende week nodig is. Zij gaat over tot stemming over het ordevoorstel. Een meerderheid van de commissie wenst dit onderwerp in de septembervergadering te behandelen, eventueel met doorschuiven naar volgende week. De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld. 1

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bedrijvigheid van 26 augustus 2024 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) ziet dat al vanaf 13 februari 2023 een invulling van het Winterfestijn en duidelijkheid over de structurele lijn staan. Dit zou bij de voorjaarsnota terugkomen, maar hij heeft niets gezien. Wethouder Van der Geld weet dat er nieuws te melden is, maar dit zal binnenkort schriftelijk gecommuniceerd worden. De lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties zijn hiermee vastgesteld.

5.

Werkplanning De werkplanning wordt ongewijzigd vastgesteld.

Raadsvoorstellen 6.

Realisatie nieuwe archiefbewaarplaats De heer Verbruggen (D66) zegt dat dit voorstel een betere opslagvoorziening voor het archief dichterbij brengt. Jammer dat er geen locatie dicht bij de historische binnenstad mogelijk is, maar nieuwbouw heeft veel voordelen bijvoorbeeld ten aanzien van de duurzaamheid. Dit voorstel brengt ook de herontwikkeling van de huidige locatie de Bloemenkamp dichterbij. De heer Ploegmakers (CDA) zegt dat er eindelijk na jaren een geschikte locatie voor het archief is gevonden. De stad heeft een rijke historie en in het archief liggen veel documenten die hiermee te maken hebben. De heer Romijn (PvdD) vindt het belangrijk dat het stadsarchief goed op orde is. Hij kan zich vinden in de gekozen locatie. “Het zoeken naar aansluiting bij de uitgangspunten van schoon en emissieloos dan wel emissie-arm bouwen”, dat mag wat ambitieuzer. Emissieloos en emissiearm bouwen moet uitgangspunt zijn voor al het bouwen in de gemeente. Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat een groot deel van de lange geschiedenis van deze gemeente in het archief opgeslagen ligt. Dat is een belangrijk stuk erfgoed waarvoor zorggedragen moet worden, zowel digitaal als analoog. Het huidige archief is te klein en aan vervanging toe. Met het oog op de woningen die op de huidige locatie gerealiseerd gaan worden, is het wenselijk het archief te gaan verhuizen.

Het archief hoort in ieder geval thuis in deze gemeente. Zij sluit zich aan bij PvdD inzake het emissieloos bouwen. Zij leest dat 30% van het huidige archief elders is ondergebracht. Komt dat weer terug in de nieuwbouw? Mevrouw De Groot (VVD) zegt dat onder toekomstbestendig een duurzaam gebouw wordt verstaan. Dat klinkt logisch, maar dit is niet terug te vinden bij de criteria voor de locatie. De signalen bij procedures en vergunningen staan op spanning met andere beleidsdoelen op oranje, terwijl er stevige aandachtspunten in de risicoparagraaf staan. Waarom zijn deze niet rood? Waarom is het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) voor andere instellingen wel de oplossing voor hun archief en voor de gemeente niet? Wordt daarmee gekozen voor archief in eigen beheer? De heer Van Griensven (PVV) vindt het belangrijk dat het archief heel goed bewaard blijft. Is dat niet elders mogelijk? Een nieuw gebouw kost immers veel geld en als dat ook met een hoge duurzaamheidsgraad gebeurt dan kost dat nog veel meer publieksgeld. Hij vindt dat soberheid de leidraad moet zijn. De heer Roovers (SP) is het ermee eens dat het BHIC ook een mooie historische locatie zou zijn. Jammer dat zo snel geconcludeerd is dat die locatie voor het stadsarchief niet mogelijk is. Hij leest dat het niet zozeer is dat de Manege niet mogelijk is maar dat dat zonde zou zijn van de locatie. 2

Reactie college Wethouder Van der Sloot zegt dat alle belangrijke stukken voor de gemeente op een goede manier opgeslagen dienen te worden. Zij hoort dat ook de commissie deze mening deelt. Schoon, emissieloos en circulair is ook wat het college wil. Overigens zijn er ook historische panden die weer naar een A+++-label worden omgebouwd. Voor een archief dient een historisch pand flink aangepast te worden inzake de structuur en brandveiligheid en dat blijkt niet mogelijk. Er is goed naar de Manege gekeken. Als dit pand als archief gebruikt zou gaan worden dan zou het gehele pand die functie krijgen en zou de publieksfunctie verdwijnen. Die keuze wil het college niet maken. Er zijn veel gegadigden voor de nieuwe functie van de Manege. Het te bouwen archief wordt op de groei gemaakt. Delen van archieven die elders zijn opgeslagen, worden teruggehaald naar de stad. Stel dat er ooit een herindeling aan zou komen dan hoeft er ook geen nieuw archief te worden gebouwd. Huren bij het BHIC is ook onderzocht. Dat is niet gratis en zou ongeveer € 400.000 per jaar kosten. Het hebben van een eigen archief is dus beter, ook om niet afhankelijk van een ander te zijn. Het college heeft een tocht gemaakt langs archieven in het land. Amsterdam had haar archief in Haarlem tot Haarlem aangaf dat het archief vol zat en Amsterdam eruit moest.

Er is al veel eerder gekozen voor een eigen stadsarchief en archivaris. Op het gekozen bedrijfsplot zat een bebouwing waar weinig mee gebeurt. Die kan vervangen worden door het archiefgebouw en over de rest van het bedrijventerrein gaat de gemeente nog spreken. Duurzaamheid is niet in de criteria meegenomen maar dat is voor elk pand het uitgangspunt. Dit is wel in de kosten meegenomen. De voorzitter concludeert dat dit voorstel als hamerstuk zal worden doorgeleid naar de raadsvergadering. 8.

Subsidie groene daken en afkoppelen 2024 De heer Bos (GroenLinks) zegt dat de inwoners hard bezig zijn met het vergroenen van hun daken, dit juicht hij toe. Een groene omgeving heeft immers veel goede effecten op gezondheid en klimaat. Hij is verheugd dat het college voorstelt het budget voor dit jaar te verhogen en de subsidie voor komend jaar structureel te verhogen. Mevrouw Hernández (50PLUS) vindt het een goed voorstel. Zij leest dat hier nog steeds incidentele gelden voor gebruikt worden, wellicht kunnen hier beter structurele gelden voor ingezet worden, bijvoorbeeld de Essent-gelden. De heer Verbruggen (D66) is heel blij met de populariteit van deze subsidieregeling en met dit voorstel. Dit laat zien dat mensen graag de stap zetten om meer te vergroenen. Dat draagt bij aan meer biodiversiteit, verkoeling en betere isolatie van woningen. Mevrouw Klerks (Volt) sluit zich aan bij D66 en GroenLinks. Zij is blij dat gekeken gaat worden naar een structurele oplossing. Zij verzoekt een bewustwordingscampagne in te zetten voor de groep mensen die graag een groen dak zouden willen maar dat niet kunnen bekostigen. Mensen moeten immers toch ook een deel zelf investeren. Mevrouw De Groot (VVD) zegt dat deze regeling goed gevonden en gebruikt wordt. Het vervolgen van de regeling is dan ook een goede keuze. Zij vindt wel dat het mag blijven bij kernargumenten.

In dit stuk draagt bijvoorbeeld argument 1b niet bij aan het hoofddoel. Dat argument mag dus achterwege blijven. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) sluit zich aan bij de woorden van GroenLinks. Wat de heer Van Griensven (PVV) betreft, gaat er geen cent belastinggeld meer naar onzinnige klimaatinvestering. Als mensen een groen dak willen dan moeten zij dat zelf bekostigen. Hij ziet liever dat dit geld naar Bosschenaren gaat die het geld echt nodig hebben. De heer Ploegmakers (CDA) zegt dat dit voorstel een voortzetting is van succesvol beleid. Hij is blij dat het budget verhoogd wordt, het is een kleine investering met groot resultaat. 3

De heer Romijn (PvdD) vindt dit voorstel ook heel positief. Reactie college Wethouder Ralph Geers merkt op dat dit een structureel budget is. De subsidieregeling die voortkomt uit het plan waterriolering wordt gevuld door de rioolheffing. Zo wordt voorkomen dat het riool steeds vergroot moet worden en er wateroverlast is. Een groen dak vangt dit af en daarmee wordt een crisissituatie voorkomen. De promotiecampagne zal stimuleren dat mensen deze regeling ook weten te vinden. Het met elkaar vergroenen levert aan de ene kant inkoopvoordelen op en daarbij doet het inderdaad wat met de sociale cohesie, wat een bijkomend voordeel is. De voorzitter concludeert dat dit voorstel als hamerstuk zal worden doorgeleid naar de raadsvergadering. 9.

Beleidsplan begraafplaatsen 2024 's-Hertogenbosch en betreffende verordeningen Mevrouw Doğan (GroenLinks) zegt dat een aantal malen discussie is gevoerd in de commissie over grafrecht voor onbepaalde tijd. Die discussie wil zij niet herhalen. Zij wilde toen een motie indienen maar de wethouder gaf destijds aan dat er een voorstel naar de raad zou komen. Dit voorstel ligt nu voor. Daarin wordt de optie van grafrechten voor onbepaalde tijd niet als keuze aangeboden. Sommige gemeenschappen hebben religieuze of culturele redenen om deze rechten te willen. Door die optie toe te voegen naast de huidige verlengopties vergroot de gemeente de keuzevrijheid voor al haar inwoners. Met creatief beheer kan de gemeente speciale zones instellen om het capaciteitsprobleem aan te kunnen pakken zonder de langetermijnwens van inwoners te negeren. Samen met de PvdA zal zij in de raad met een amendement hierover komen. De heer Altenburg-Collin (VVD) vindt het goed dat allerlei verschillende regelingen en afspraken ten aanzien van de gemeentelijke begraafplaatsen worden vastgelegd in een gezamenlijk beleidsplan en de betreffende verordeningen daarmee in lijn worden gebracht. Goed dat ruimte wordt gegeven aan de trend te begraven in de natuur of natuurlijke omgeving. Ook wordt ingespeeld op de toenemende vraag naar islamitisch begraven.

De betreffende werkgroep bekijkt of ergens een plek gekocht kan worden voor eeuwigdurende grafrust. In verband met schaarste aan ruimte is de VVD in principe tegen eeuwigdurend ruimtebeslag. Als zo'n begraafplaats particulier eigendom is, kan de gemeente dat niet verbieden. Hij gaat ervan uit dat slim wordt bekeken welk stuk grond hiervoor aangewend wordt, in ieder geval geen potentiële bouwgrond voor nu of in de toekomst. Kan de wethouder dat toezeggen? De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) vindt het een goed uitgewerkt stuk voor elke inwoner. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) vindt het fijn dat iedereen dezelfde rechten krijgt om de rituelen bij de verschillende geloofsovertuigingen uit te kunnen voeren. Mogen andere geloofsovertuigingen ook in aanmerking komen voor eeuwige grafrust? Dat wordt in dit voorstel niet duidelijk. Zo niet dan vreest zij dat het hier om doelgroepenbeleid gaat. Er zit een klein hiaat in het stuk dat de PvdA straks zal aankaarten. De heer Romijn (PvdD) vindt het belangrijk dat mensen begraven kunnen worden op een manier die bij hen en hun levensovertuiging past. Fijn dat de gemeente hierin wil voorzien. Natuurbegraven mag niet ten koste gaan van de schaarse natuur in de gemeente. Bij navraag bleek echter voldoende ruimte om de verschillende vormen van begraven te faciliteren binnen de huidige begraafplaatsen.

Dat is voor hem een belangrijke voorwaarde om in te stemmen met het voorstel. De heer Kieft (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is het eens met de stellingen van de VVD. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) sluit zich grotendeels aan bij de VVD. Zij maakt zich zorgen over de uitvoerbaarheid van eeuwigdurende grafrust, vanwege het steeds schaarser worden van grond. De heer Van Griensven (PVV) vindt het realiseren van een islamitische begraafplaats met 4

eeuwigdurend grafrecht onacceptabel en vanwege het ruimtegebrek in Den Bosch ook zeer onwenselijk. Geen eeuwigdurend ruimtebeslag dus. Wat moet er gebeuren als de toekomstige islamitische begraafplaats vol ligt? Moet er dan nog een deel van Den Bosch islamitisch grondgebied worden? De heer Kabbouti (PvdA) zegt dat dit plan een stap vooruit is, meebeweegt in de tijd en inspeelt op allerlei behoeften. Het natuurbegraven voor de langere termijn wordt hier ook in meegenomen. Hij mist dat inclusiviteit dat de gemeente probeert na te streven, niet eindigt bij het leven. Het is wrang te lezen dat plekken die de gemeente faciliteert niet gebruikt kunnen worden door mensen met een net wat andere behoefte. Goed dat de gemeente de werkgroep Islamitisch begraven wil faciliteren, maar het vinden van een plek zal nog wel wat tijd in beslag nemen. Tot die tijd kunnen Bosschenaren zoals hijzelf geen plekje krijgen in Den Bosch; dat vindt hij eigenlijk onacceptabel. In andere steden is dat wel mogelijk. Hij zal samen met GroenLinks een formulering zoeken die ruimte biedt aan het college inzake delen van een begraafplaats waar een langere termijn aan gebonden kan worden. De heer Ploegmakers (CDA) is groot voorstander van het zelf kunnen kiezen door nabestaanden op welke wijze men begraven wil worden. Ook hij worstelt met de eeuwigdurende grafrust.

Het college biedt ruimte door met de gemeenschap in gesprek te gaan om tot een oplossing te komen. Hij kan zich daarin vinden. De heer Verbruggen (D66) vindt het positief dat beide verordeningen tegelijkertijd en integraal zijn geactualiseerd. Het is goed dat de werkgroep Islamitisch begraven wordt gefaciliteerd in het opzetten van een bijzondere begraafplaats. De termijnen blijkt nog steeds een discussiepunt en hij verzoekt de wethouder daarop in te gaan. Mevrouw Hernández (50PLUS) sluit zich aan bij de VVD. Den Bosch gaat flink groeien en er is een schaarste aan ruimte; daar moet goed naar gekeken worden. In Mexico Stad mag iemand zeven jaar begraven worden en daarna wordt diegene verplaatst of gecremeerd. Dat gunt zij Den Bosch niet, maar er moet wel aan de toekomst worden gedacht. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) is blij dat het college meer ruimte biedt aan hoe mensen begraven willen worden. Voor het overige sluit hij zich aan bij de woorden van de VVD. Reactie college Wethouder Ralph Geers zegt dat in het verleden alleen een verordening werd vastgesteld zonder overkoepelend beleid daarachter. Nu wordt er juist voor gekozen beleid te maken. Er wordt uiteraard naar passende locaties gekeken maar tegelijkertijd wordt ook ruimte gegeven om op een passende manier met overleden naasten om te gaan.

In een verdichtingsgebied zal daar geen ruimte voor gezocht worden, maar de werkgroep moet geholpen worden om een goede locatie te vinden. De behoefte om islamitisch te begraven is reëel, maar naast die emotie moet het college ook heel technisch hiernaar kijken. Het college ziet nu echter te veel hobbels om dit op gemeentelijke begraafplaatsen vorm te geven. De voorzitter concludeert dat er een amendement is aangekondigd. Het voorstel zal als bespreekstuk worden doorgeleid naar de raadsvergadering. 10.

Vervolg Sluis 0 Mevrouw Hernández (50PLUS) vindt het een uitstekend voorstel. Wat haar betreft kan dit plan morgen beginnen. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) kan zich ook vinden in het voorstel. Zij verzoekt in het inspiratiedocument Zuid-Willemspark bij de verkeersafwikkeling met name Antoniegaarde mee te nemen, met name het voetgangersgebied aan de voorkant van Antoniegaarde. Zij denkt hierbij aan het verbreden van het trottoir, zodat er een terras gerealiseerd kan worden. Antoniegaarde wordt immers ook gezien als huiskamerfunctie voor de wijk. De heer Verbruggen (D66) zegt dat het Zuid-Willemspark een aaneenschakeling is van schakels die belangrijk zijn voor de herontwikkeling van het kanaal naar het park. Het is 5

belangrijk weer meer vaart te krijgen in de ontwikkeling van dit park, zodat er letterlijk meer water gaat stromen. Sluis 0 is een cruciale schakel. Stromend water brengt leven en in dit geval ook een opleving van het gebied wat hard nodig is. De heer Romijn (PvdD) vindt waterveiligheid, klimaatadaptatie en een hoogwaardig ononderbroken stadspark heel goed, doorvaarbaarheid niet. Het park kan een economische impuls bieden als de sluis doorvaarbaar blijft voor recreatievaart, leest hij. Onlangs is bij de behandeling van de toeristische visie nog geconcludeerd dat de binnenstad nu juist het deel van de gemeente is waar geen behoefte is aan extra toeristen. Hoe het uitpakt met die economische impuls valt nog te bezien, want er zullen heel wat kopjes koffie verkocht moeten worden om de extra kosten hiervoor terug te verdienen. Enerzijds wordt er veel aan gedaan de stad schoner te krijgen, anderzijds worden er meer boten toegelaten. Pleziervaart is vervuilend want motorschepen gebruiken veel brandstof en vaak diesel. Vallen die vaartuigen straks ook onder de zero-emissiezone? De belangrijkste gebruiker van deze vaart zijn de vissen; daar is niets voor voorzien. De vispasseerbaarheid is niet meegenomen in de plannen en dat is een gemiste kans, die om een correctie vraagt. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) vindt het plan er mooi uitzien.

Het zou mooi zijn als Maritiem 's-Hertogenbosch 2.0 weer terug zou komen en daarvoor zal hij met een motie komen. De heer Vossen (PvdA) zegt hoe mooi het zal zijn om over twintig jaar als de Bossche Stadsdelta is gerealiseerd vanaf de Zuid-Willemsvaart het historisch goed en hippe groene Den Bosch te bekijken. Sluis 0 is beeldbepalend voor Den Bosch, een historisch stukje water met een lange historie. Omwonenden mochten vijftien jaar geleden al meedenken over wat zij hier willen. Dit gebied ligt er nu niet goed bij, dat zou veel beter kunnen. Hij is tevreden met het plan en is blij met de ingeslagen denkrichting, die toch doorgezet kan worden. Hiermee wordt een beeldbepalende ontwikkeling voor vele jaren gerealiseerd. De doorvaarbaarheid van het stadspark is een groot goed. De heer Roovers (SP) zegt dat het vanzelfsprekend is dat er iets moet gebeuren met Sluis 0. Voorliggend voorstel vindt hij echter veel te duur; dat is niet te verantwoorden naar de inwoners. Hij stelt voor een stap terug te doen: wat is noodzakelijk (sowieso een waterafvoer) en wat is waardevol. Voor de SP is dat het park. Hij vindt dat te snel tot de conclusie is gekomen dat de uitgewerkte scenario's niet uitgevoerd gaan worden. Met de variant sluisvoorziening en een goede parkfunctie wordt ongeveer € 8 miljoen bespaard.

De kernvraag die nu voorligt, is dus: is een goede sluisvoorziening de gemeente € 8 miljoen waard? Het sluiten van Sluis 0 heeft niet geleid tot een afname van de recreatievaart, integendeel zelfs. Dat is een extra argument om de beslissing die in 2014 is genomen, namelijk vasthouden aan de doorvaarbaarheid, te heroverwegen. Is dat overwogen? Is er met het college te praten over aanpassing van het voorstel? Hij bereidt een amendement voor. De heer Altenburg-Collin (VVD) heeft geworsteld met dit voorstel. Enerzijds is het een goed voorstel want het bevordert de afvoer van veel water, het creëert een mooi stadspark en de inwoners willen dit heel graag. De investering is fors, maar bouwkosten zijn substantieel gestegen. Recent is kennisgenomen van het Rekenkamerrapport over het theater. Vooraf moet nut, noodzaak en ambitieniveau bepaald worden; dat moet ook hier gebeuren. Is hier in het verleden ook zo naar gekeken? Nut en noodzaak zijn helder, maar is de ambitie doorvaarbaarheid met elkaar besproken? En staat de raad daar nog achter? Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat ook zij worstelde met de vraag of de bootjes wel nodig zijn. Zij sluit zich aan bij de eerdere woorden hierover. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) ziet ook het dilemma in dit voorstel tussen de scenario's 3 en 5.

Scenario 3 biedt de kans een binnenstad met een gouden randje te maken, met veel voordelen ten aanzien van recreatie, aantrekkelijkheid voor toerisme en de stad zelf. Dat kost wel € 16,4 miljoen. Scenario 5 is goedkoper en kan sneller uitgevoerd worden, dus is dat geen betere keuze in deze tijd? De gemeente is immers meer dan alleen de binnenstad. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat in 2014 het belang van de doorvaarbaarheid aan de orde is gesteld. De tijd nu, tien jaar later, is echter heel anders, want het watertoerisme 6

is met 43% gestegen. Indertijd was iedereen er bang voor dat dat heel veel zou gaan kosten als je niet meer door het kanaal kan varen, maar dat blijkt niet het geval. Dus hoe ernstig is het dat die doorvaarbaarheid losgelaten wordt? Het kader uit 2014 blijft nu overeind zonder dat er iets te kiezen is, dat moet anders. Er liggen geen onderzoeken onder dit voorstel terwijl die er wel degelijk zijn. Hij leest dat 50% van de tijd nul tot vijf boten de sluis zullen passeren, dan vraag je je af of je dit wel moet doen. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) is blij met de plannen. Het is nodig de stad mooi en leefbaar te houden. Zij deelt de zorgen over de kosten en dringt erop aan de kosten te bewaken. Er moet goed geluisterd worden naar - de wensen van - omwonenden. Door het opknappen van dit gebied komen er hopelijk ook meer mensen voor de huidige ligplaatsen van de woonboten. De heer Kieft (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is in principe positief over het voorstel. Het is een ambitieuze stap richting waterveiligheid en dat is belangrijk. De gemeente is ook afhankelijk van besluitvorming binnen het waterschap. Wat als die niet instemt? De gemeente wil € 6 miljoen extra financieren uit bestaande budgetten voor onder andere vervanging van kunstwerken en uitgestelde investeringen. Andere projecten kunnen dus vertraagd of geannuleerd worden.

Dat roept vragen op en dat kan ook de uitvoerbaarheid van dit project vertragen. De heer Van Griensven (PVV) wijst op de € 16 miljoen voor scenario 3, het college stelt de duurste keuze voor. Hij ziet liever scenario 6: het borgen van de waterveiligheid en de doorvaarbaarheid voor de recreatievaart. Dit levert forse besparingen op. Het borgen van waterveiligheid vindt hij noodzakelijk voor de veiligheid van de binnenstad. Het is ook belangrijk dat het doorvaarbaar blijft, zeker als de Diezebrug straks verlaagd wordt. Beter zou gestopt kunnen worden met de plannen om de bomen aan het Kardinaal van Rossumplein te verwijderen en die besparing te besteden aan zaken die de inwoners echt nodig hebben. De heer Ploegmakers (CDA) vindt de ontwikkeling van Sluis 0 een goede. Dit heeft veel te lang geduurd. Ten aanzien van de doorvaarbaarheid zegt hij dat Den Bosch van oudsher een waterstad is en hij vindt het watertoerisme van even groot belang als andere vormen van toerisme. Er wordt jaarlijks € 100.000 aan personeelskosten geraamd; is een sluiswachter nog wel nodig met de hedendaagse techniek? Het varen van de Bossche Stadsdelta naar de Meerendonk spreekt hem zeer aan. Reactie college Wethouder Ralph Geers zegt dat dit proces inderdaad lang duurt, maar er kwam uiteindelijk een eerste bod dat te veel over de grenzen heen ging.

Vandaar dat een nieuw plan is gemaakt om toch voort te kunnen met het plan. De raad heeft tot nu toe de ambitie gehad om die doorvaarbaarheid te handhaven, omdat Den Bosch een waterstad is en met het achterland verbonden is. Het watergebruik neemt toe en mensen willen graag rondvaren naar achterliggende haventjes. Dat wil het college mogelijk maken. Er zijn vijf scenario's geschetst met kostenberekening. Het college vindt de doorvaarbaarheid cruciaal, gelet op de toegenomen behoefte aan het gebruik van het water. Als deze sluis weg is, kan die niet meer teruggebracht worden. Het kost inderdaad veel geld, maar deze optie vindt hij het best uit te leggen. Ten aanzien van de Antoniegaarde zegt hij dat gekeken zal worden naar het idee dat is geopperd. Het college is in gesprek met het waterschap en tezamen met hen is dit plan voorgelegd. Hij verwacht dat het waterschap dit plan verder brengt en het bestuur er een beslissing over neemt. Wat daarbij helpt, is als de raad van Den Bosch hierover positief beslist. De technische vraag over de personeelskosten is eerder gesteld en schriftelijk beantwoord. De heer Roovers (SP) vraagt waar de wethouder het op baseert dat hij de behoefte proeft voor doorvaarbaarheid van de sluis onder de mensen die recreatievoertuigen bezitten. Het college legt hier scenario's voor maar is ook afhankelijk van besluitvorming bij het waterschap.

Zijn alle scenario's met het waterschap besproken? Wethouder Geers heeft gezegd dat er een toegenomen behoefte is aan recreatie op het water en dat is te zien aan het tekort aan plekken waar mensen hun bootje kunnen aanleggen. Handhaving heeft de overlast hieromtrent met succes weten terug te dringen. Dat is een 7

aanname van hem die niet in het stuk staat. Het waterschap kent de vijf scenario's en heeft in het DB gekozen voor de optie die nu voorligt. Als de raad voor een ander scenario kiest dan zal hij daarmee teruggaan naar het waterschap. De heer Roovers (SP) hoort de wethouder zeggen dat sinds het sluiten van de sluis het watertoerisme in Den Bosch is toegenomen. Wethouder Geers zegt dat er in de afgelopen jaren – mede door corona – meer gebruik te zien is op het water. De raad heeft het college niet voor niets gevraagd om iets te gaan doen aan de handhaving op het water omdat die overlast groter wordt. De heer Romijn (PvdD) vraagt hoe het college kijkt naar de uitstoot. De gemeente doet er alles aan de uitstoot in de stad te reduceren en nu worden allerlei stinkende dieselbootjes geïntroduceerd. Wethouder Ralph Geers meent dat de gemeente hier niets introduceert. De sluis heeft honderd jaar gefunctioneerd en is omgeleid van de binnenstad naar het Máximakanaal. Het gaat er nu om of je bereid bent de recreatievaart door te laten varen naar het achterland. Hoe het met de uitstoot daarachter zit, daarover heeft het college geen specifieke afweging gemaakt. De heer Romijn (PvdD) zoekt nog steeds naar wat dit oplevert.

Hoe weegt de economische impuls op tegen die extra € 8 miljoen? Wethouder Ralph Geers zegt dat de stad niet voor niets een historische sluis heeft, met veel historie rond het gebruik van het water. Met de aanpak van Sluis 0 wordt een stuk kwaliteit aan de binnenstad toegevoegd, is de mening van het college. Daarmee wordt de leefbaarheid en omgevingskwaliteit in de stad verder vergroot, wat een impuls geeft aan de economie in de binnenstad. De heer Romijn (PvdD) zegt dat de discussie niet over het park gaat maar over de doorvaarbaarheid. Wat brengt dat Den Bosch? Wethouder Geers heeft dat net geprobeerd uit te leggen. Boten kunnen daarmee veiliger naar het achterland varen, er wordt een stuk kwaliteit toegevoegd en de kwaliteit van de omgeving wordt versterkt. De heer Ploegmakers (CDA) merkt op dat ook heel veel inwoners een bootje hebben. Het gaat dus niet alleen om toeristen met een boot maar ook om eigen inwoners met een boot. Wethouder Geers zegt dat er inderdaad veel mensen zijn – toeristen, bezoekers en inwoners – met een boot. Tweede termijn De heer Romijn (PvdD) kwam zelf op een verschil van € 8 miljoen tussen scenario 3 en 5. Het Stadskantoor noemt een verschil van € 4 miljoen. Er wordt dus € 4 miljoen uitgegeven voor de happy few om door de stad te kunnen varen, waar alle faciliteiten als aanlegplekken nog buiten vallen.

De inwoners zonder bootje hebben hier niets aan en dat is de crux. Hij stelt voor dit voorstel te heroverwegen. De heer Verbruggen (D66) zegt dat de boten nu op een doodlopend pad varen want de sluis is dicht. Zij moeten helemaal omvaren om aan de andere kant van de sluis te komen. Daarmee komt er meer uitstoot vrij dan wanneer de sluis vrijgemaakt wordt. De heer Romijn (PvdD) is niet bekend met de vaarbewegingen van de pleziervaart rondom de stad. Wel weet hij dat de gemeente er hard aan werkt de emissie uit de binnenstad te weren en dan is het niet handig boten de binnenstad in te lokken. Een variant op scenario 5 heeft zijn voorkeur: een mooi park, geborgen waterveiligheid en nu de vispasseerbaarheid nog regelen, dan is dat een prachtig plan. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat van de zes scenario's er slechts één is 8

uitgewerkt. Is er dan nog iets te kiezen? De raad krijgt nu voorgespiegeld dat dit de enige keuze is om de geschiedenis te laten zoals deze is. Dat is voor hem echter geen argument want er zijn meer historische punten veranderd in de stad. Of wordt het voor de toeristen gedaan die anders mijlenver om moeten varen zoals in Helmond, waar processen over gevoerd zijn. Daar is het kanaal omgelegd zodat de bruggen niet meer open hoeven. Dat was niet nadelig voor Helmond, Helmond heeft nog steeds een mooie binnenhaven met veel vertier en niemand maakt zich zorgen over omvaren. Van alle kanten kunnen bootjes vlak bij de binnenstad hier aanleggen dus ook dat is geen argument. Het gaat in Den Bosch om 2000 pleziervaartuigen die in 2014 gebruikmaakten van de sluis; dat is € 100 per bootje. Of wordt er nu iets anders gedaan? Ook hij vindt dat dit voorstel heroverwogen moet worden. De heer Verbruggen (D66) zegt dat de heer Hoeben cijfers uit 2014 gebruikt en aangeeft dat het watertoerisme de laatste jaren is toegenomen. Als de sluis het weer doet, zal die vraag dan verhoogd worden? En wordt daarmee ook de spreiding naar het achterland gecreëerd die in de vorige raadsvergadering aan de orde kwam? De heer Hoeben was daar ook voorstander van. De stadscamping wordt daarmee beter bereikbaar. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt dat een rare redenering.

In 2015 ging de sluis dicht dus er zijn alleen cijfers uit 2014. Een groei van 43% van 2018 tot 2023: alsof dat niet voldoende groei zou zijn. Moet het nog meer? Den Bosch is nog steeds heel goed bereikbaar per boot, zelfs met een niet-functionerende Sluis 0. Dus kies voor waterveiligheid en het ecologiesysteem, de doorvaarbaarheid mag achterwege blijven. De heer Verbruggen (D66) zegt dat de druk van het watertoerisme is toegenomen en die zou verlicht kunnen worden als de sluis het weer doet. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) denkt dat de druk alleen maar toe zal nemen als de pleziervaart door de Zuid-Willemsvaart gaat varen. Dat komt vervolgens weer in de knel met mensen die aan het suppen of borrelboten zijn. Er zijn juist redenen om de sluis dicht te laten. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt of het voor de heer Hoeben een financiële kwestie is of ziet hij helemaal niets in de doorvaarbaarheid? De heer Hoeben (De Bossche Groenen) was het ermee eens geweest als binnen de begroting een sluis kon worden gerealiseerd maar om zoveel extra belastinggeld uitgeven voor een paar bootjes, daar is hij het niet mee eens. Waterveiligheid en het ecologiesysteem is belangrijk, € 8 miljoen extra uitgeven voor de doorvaarbaarheid is hem te gortig.

De heer Roovers (SP) meent dat de commissie de beslissing die tien jaar geleden genomen is, opnieuw tegen het licht moet houden juist omdat de kosten zo hoog zijn. Kern van het verhaal is dat het gemakkelijk is als je daar door kunt varen maar de vraag is of dat een behoefte is die de stad € 8 miljoen waard is. Hij kan dat niet aantonen, het college ook niet. Degene die stelt dat de doorvaarbaarheid belangrijk is, moet ook aantonen dat die behoefte er is. Hij kiest voor een ander alternatief: de publieke functie van het park moet voor iedere Bosschenaar weggelegd zijn. De risico's rondom de exploitatiekosten zijn nog niet berekend; graag meer helderheid nog voor de raadsvergadering. Doorvaarbaarheid bij extreem weer: de exploitatiekosten zullen daardoor minder zijn. Door klimaatverandering zal hoog en laag water vaker voor gaan komen. Ook hierover graag meer informatie voor de komende raad. De heer Kieft (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt de doorvaarbaarheid van belang, maar zonder gedetailleerde cijfers van een marktonderzoek naar de verwachte groei van de recreatievaart en de bijbehorende economische voordelen blijft dit voorstel niet onderbouwd. Kan de commissie hier nog een document over tegemoetzien? De doorvaarbaarheid bij extreem weer kan een belangrijke bottleneck gaan vormen. Zijn de onderhoudskosten van € 200.000 realistisch? Dit is immers specialistisch onderhoud.

Hij overweegt een amendement in te dienen over participatie en communicatie. Inwoners worden geïnformeerd door middel van een bewonersbrief, maar hoe worden zij betrokken bij dit traject ten aanzien van de mogelijke risico's voor de omgeving? Hij noemt in dit verband schade door grondtrillingen en dergelijke. Worden er nulmetingen uitgevoerd? Hoe wordt straks omgegaan met de afhandeling bij eventuele schade? Hij zal een 9

amendement indienen. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zegt dat de Zuid-Willemsvaart op dit moment eigenlijk de grens is met de binnenstad. Door het verlevendigen van die vaart aan beide kanten wordt die binnenstad vergroot en het centrum uitgebreid, waardoor er misschien minder druk op het centrum komt. Een rustige Zuid-Willemsvaart waar mensen rustig kunnen wonen, is wat hem betreft een verkeerde keuze. Het totale plan dat nu voorligt, is voor hem beter. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat er al honderd jaar een kanaal met een sluis ligt. Dat heeft er altijd voor gezorgd dat de binnenstad daar ophield. Nu wil de heer Pennings daar geen rustig park hebben maar juist een sluis. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zegt dat het gaat over wel of geen doorvaart van boten. Door het afsluiten van de sluis wordt het watertoerisme toch een beetje de kop in gedrukt. De combinatie met het natuurpark is een mooi stukje Den Bosch waar je graag doorheen loopt, maar dan moet daar wel een beetje meer levendigheid bij komen. De heer Altenburg-Collin (VVD) hoort dat een groot stadspark moet worden gecreëerd en de binnenstad uitgebreid, maar komt daar pas levendigheid als er bootjes doorheen varen? Dat lijkt hem gek. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zegt dat het een doorvaart blijft en door het afsluiten van de sluis wordt er toch een stukje gevoel weggenomen.

De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt of de heer Pennings het plan € 8 miljoen waard vindt. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) bevestigt dat. De heer Vossen (PvdA) is positief over de grote lijnen waar de stad naartoe gaat. De vraag is wel voor wie Den Bosch dit nu doet, die doorvaarbaarheid. Zijn het de happy few of zijn het de Bosschenaren? Het gaat om beide groepen en ook om jongeren die van de sup genieten. Mevrouw Klerks (Volt) vraagt of een goede doorvaarbaarheid ook belangrijk is voor Bosschenaren om daar te kunnen suppen. De heer Vossen (PvdA) zegt dat het niet alleen om het suppen gaat maar ook om de bootjes richting de Meerendonk. Hier ligt wel een kans om in de komende jaren een andere vorm van vervoer zoals een watertaxi te realiseren. De vraag voor wie dit wordt gedaan, wordt wel geadresseerd maar nog niet voldoende benoemd. De heer Romijn (PvdD) zegt dat kleine roeibootjes of sloepen normaal kunnen doorvaren op dit moment, grote motorjachten echter niet. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat in 2014 het kader doorvaarbaarheid als heel belangrijk is bestempeld. Het gaat om het voortschrijdende inzicht: is dat nu wel nodig als daar € 8 miljoen extra voor uitgegeven moet worden. Onderzoek laat namelijk zien dat die doorvaarbaarheid helemaal niet zo belangrijk is. De heer Vossen (PvdA) zegt dat dit soort projecten altijd veel geld kosten.

Het gaat hem met name over nut en noodzaak maar het debat voor wie Den Bosch dit doet, moet ook gevoerd worden. Dat debat proeft hij nu te weinig. Hij wil voorkomen dat iets definitief wordt vastgelegd dat beeldbepalend is en een bepaalde functie heeft, maar waarover niet een inhoudelijk debat is geweest. Dit met het rapport van de Rekenkamer in het achterhoofd. De heer Altenburg-Collin (VVD) merkt op dat Sluis 0 niet afgebroken wordt. Het is een historisch belangrijke plek. Die plek kan ook mooi gemaakt worden en behouden blijven voor de toekomst. Hij stelt voor op een andere avond stil te staan bij de vraag of het ambitieniveau van tien jaar geleden gehandhaafd moet worden.

10

De heer Vossen (PvdA) vindt het te kort door de bocht nu terug te gaan naar de tekentafel. Hij kent de VVD ook als een partij die effectief het geld in één keer wil uitzetten. Wethouder Ralph Geers zegt dat het bij toekomstige ontwikkelingen ook gaat om Meerendonk en Poeldonk, en hoe daar via het water een ontsluiting komt. En of bij Den Dungen een aanlegplaats gemaakt kan worden. Historische elementen van Sluis 0 kunnen behouden blijven maar dat betekent niet dat de constructie en inrichting zo blijven dat je met minimale kosten een hele sluis met alle techniek weer terug kan brengen. De raad heeft in 2019 een aantal beslispunten in het bestuursakkoord opgenomen. De variant die voorligt, is niet voor dit voorstel voorbereid maar is een traject dat met de vorige aannemerscombinatie is doorgenomen. Dat plan is dus verder uitgewerkt. Voor de andere scenario's is dat niet gebeurd, maar het college vond het toch passend die aan de raad voor te leggen. Een beslissing over zoveel geld moet immers niet zomaar genomen worden. De nieuwe partij gaat hier een definitief verhaal van maken en pas dan worden de definitieve exploitatiekosten bekend. De personele kosten zijn gebaseerd op de uren van schutten van de sluis; daar zit nog ruimte in om die kosten zo laag mogelijk te houden.

Het college ziet de toegevoegde waarde van de doorvaarbaarheid, ook gezien de toekomstige ontwikkelingen van Poeldonk en Meerendonk. De heer Roovers (SP) vraagt hoe de wethouder het risico van extreme weersomstandigheden ziet. Wethouder Ralph Geers zegt dat dat risico er inderdaad is. Bij extreem weer zal de sluis anders of niet in gebruik kunnen zijn, dat is nu eenmaal zo. De kosten zitten vooral in onderhoud aan installaties en de bediening. Een dag meer of minder schutten, is niet van cruciaal belang voor de exploitatie. De heer Roovers (SP) hoort dat de wethouder voor doorvaarbaarheid is maar als de raad een ander scenario kiest, ziet de wethouder dan een mogelijkheid daarmee aan de slag te gaan? Zijn er grote technische bezwaren waar de raad rekening mee zou moeten houden? Wethouder Ralph Geers zal uiteraard een ander scenario uitvoeren als de raad daarvoor kiest. Dat zou hij wel jammer vinden. Er zal dan opnieuw naar de tekentafel worden gegaan voor die andere variant en dan zal daar snel met het waterschap mee aan de slag worden gaan. Daar zullen minder risico's in zitten omdat er minder techniek in zit. De omgeving is onderzocht. De heer Kieft (Leefbaar 's-Hertogenbosch) herhaalt zijn vraag over eventuele afwikkeling van schades. Wethouder Ralph Geers zegt dat de bewoners uiteraard in de plannen worden meegenomen middels het organiseren van bijeenkomsten.

De vraag over nulmetingen zal hij schriftelijk beantwoorden. De heer Verbruggen (D66) zegt dat onderhoud en beheer iets zeggen over de duurzaamheid van installaties. Deze worden later verwerkt in een meerjarenprogramma. Wanneer zijn die kosten inzichtelijk, in de begroting van 2025? Wethouder Ralph Geers hoopt in de begroting van 2025. Hij hoopt dit straks in de wachtkamerregeling aan een partij te kunnen gunnen. Die partij gaat het plan optimaliseren. Zodra er inzicht is in de beheer- en onderhoudskosten zal hij de raad hierover informeren. De voorzitter maakt een ronde langs de partijen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zal nog met iets komen. De heer Roovers (SP) komt met een amendement of motie. De heer Kieft (Leefbaar 's-Hertogenbosch) komt ook met een amendement. De heer Verbruggen (D66) is positief over het voorstel.

11

Mevrouw Hernández (50PLUS) is voor het voorstel. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) is voor het voorstel maar komt met een motie over Maritiem 's-Hertogenbosch 2.0. De heer Van Griensven (PVV) neemt het voorstel mee terug naar de fractie. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) is blij met de toezegging van de wethouder inzake Antoniegaarde en neemt het voorstel mee terug naar de fractie. De heer Vossen (PvdA) adviseert positief. De heer Bos (GroenLinks) adviseert positief en wacht de moties af. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) wacht de moties af en neemt het voorstel mee terug naar de fractie. Mevrouw Klerks (Volt) wacht de moties af en komt waarschijnlijk zelf ook met een motie. De heer Romijn (PvdD) overweegt moties over het scenario en de vispasseerbaarheid. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) neemt het voorstel mee terug naar de fractie. De heer Altenburg-Collin (VVD) neemt het voorstel ook mee terug naar de fractie. De heer Ploegmakers (CDA) is positief en zal een eigen afweging maken over de moties. De voorzitter concludeert dat dit voorstel als bespreekstuk zal worden doorgeleid naar de raadsvergadering. Schorsing 7.

Besteding vrijvallende Essent-gelden voor de energietransitie De heer Bos (GroenLinks) is voorstander van de energietransitie. In het bestuursakkoord staat dat huishoudens ondersteund worden met deze transitie en het systeem toegankelijk wordt gemaakt voor iedereen. Het onderzoek van de Rekenkamer laat zien dat er nog veel stappen gezet moeten worden op het gebied van warmte in deze energietransitie. Hij vindt het goed dat een deel van deze gelden wordt ingezet voor het op te richten gemeentelijk warmtebedrijf. Besteding van deze vrijvallende gelden heeft ook een open einde. Wat wordt gedaan met het rendement van de investering? Hij hoopt die blijvend in te kunnen zetten om initiatieven inzake de energietransitie te blijven ondersteunen. De heer El Amraoui (D66) juicht het voorstel ook toe. Hiermee kunnen alle Bosschenaren meedoen in de energietransitie. Met het rendement kunnen de energiekosten van de kleinste portemonnees verlaagd worden. Wel is hij bezorgd over het risico van staatssteun. Hoe wordt dit verder onderzocht en wanneer wordt de raad erover geïnformeerd? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is tegen de komst van windturbines in de Rosmalense polder en tegen elke investering in het project Duurzame Polder. Het nieuwe regeerakkoord zet in op wonen boven windturbines, kerncentrales en indien van toepassing windturbines op zee.

Dat is een teken aan de wand, want hoe zeker is de maatschappelijke positie van windturbines op land? Hij maakt zich zorgen over de weerlegging van de opgetekende kanttekeningen. Er wordt niet verder gekomen dan 'aandacht gedurende het proces voor de kans op ongeoorloofde staatssteun'. De dubbelrol – met het stadhuis als zowel investeerder als beoordelaar van het project – wordt gemitigeerd met 'kritisch en transparant te zijn op en over eventuele tegenstrijdige belangen'. Bij dit college denkt hij niet als eerste aan zelfreflectie en transparantie. De heer Peters (PvdA) vindt een eerlijke energietransitie een transitie voor iedereen, wat de ongelijkheid verkleint. Het verheugt hem zeer dat de Essent-gelden hiervoor gebruikt gaan 12

worden. Kan de wethouder al aangeven hoe inwoners met een smalle beurs hierin kunnen participeren? Het idee is om een gemeentelijk warmtebedrijf op te richten. Goed dat Den Bosch gaat pionieren met collectieve warmtenetten; dat is een mooie stap om de huizen hier op te warmen zonder de aarde op te warmen. Hij blijft graag meedenken hoe de opbrengsten van deze investeringen concreet ingezet gaan worden. Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat het in deze periode duidelijk is dat de Essent-gelden slechts één doel dienen: investeren in duurzaamheid en de energietransitie. De doelstelling is iedereen te laten meedoen in de energietransitie en te investeren in een gemeentelijk warmtebedrijf. Zij kan hier alleen maar voor zijn. Een puntje van zorg is dat de uitwerking op planniveau plaatsvindt en dat is ook logisch. Wel vraagt zij aan de wethouder of gezorgd kan worden voor kruisbestuiving van ideeën en of er eventueel verschuiving van budgetten kan plaatsvinden. Zij staat achter het revolverend fonds, maar het risico bestaat dat dat fonds niet of nauwelijks benut gaat worden. Wat als het doel daarvan niet bereikt wordt? Wat gebeurt er dan met die gelden? De heer Hoeben (De Bossche Groenen) is enthousiast over een groen en duurzaam gemeentelijk energiebedrijf. Fijn dat dit als serieuze optie wordt gezien. Hij kan zich vinden in het voorstel.

De heer Roovers (SP) sluit zich aan bij de woorden van GroenLinks. Dit is een van de beste raadsvoorstellen die hij als raadslid heeft gezien. Het denken hierover is in deze gemeente op een positieve manier veranderd gelukkig. Energie op zichzelf is een collectieve taak die ook met collectieve voorzieningen moet worden opgelost. Het is een mooie ontwikkeling naar een publiekelijk energiebedrijf, misschien in samenwerking met de provincie die hier ook mee bezig is. De heer Romijn (PvdD) vindt het een prima idee de Essent-gelden te investeren in een gemeentelijk warmtebedrijf. Investeren in de Duurzame Polder klinkt ook goed, maar daar ziet hij risico's. Op deze manier ontstaat er een situatie dat de gemeente niet alleen publiekrechtelijk verantwoordelijk is maar ook belanghebbend aandeelhouder. Wat zegt de zin over kritisch en transparant zijn over mogelijke tegenstrijdigheden feitelijk? Welke garanties biedt dit? Hij steunt het voorstel om de eventuele opbrengsten van investeringen in duurzaamheidsmaatregelen te gebruiken. Maar waarom wordt een deel van dat geld niet direct geïnvesteerd in duurzaamheidsmaatregelen? Zodoende hoeven inwoners niet te wachten tot de molens uiteindelijk draaien. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) heeft altijd tegen een windpark in de Duurzame Polder gestemd. Hij kan dus ook niet meegaan met het voorstel daar financieel in te gaan investeren.

Over het warmtenet is nog wel na te denken maar omdat het in dit voorstel voornamelijk over de Duurzame Polder gaat, gaat hij er niet in mee. De heer Van Hattem (PVV) is ook tegen een windpark in de Duurzame Polder. Dat deze Essent-gelden, die door de burgers opgebracht zijn middels hun energierekening, hiervoor gebruikt gaan worden, vindt hij onacceptabel. Het is geen investering maar een desinvestering. "De opbrengsten worden gebruikt zodat iedereen kan meedoen aan de energietransitie". Uiteindelijk betaalt de burger door de energietransitie een veel hogere rekening door de kosten van de netcongestie en een verzwaring van het netwerk. Uiteindelijk is dit boerenbedrog. De kosten van windparken op zee zijn veel hoger dan de opbrengsten en op land zijn de nadelige effecten ook al te zien, zoals alle schadelijke stoffen die van windturbines af komen (zie het recente rapport van de RIVM). Het warmtebedrijf: ook dit idee is veel te duur en veel te riskant. Hoe kijkt de wethouder aan tegen de problemen met het waterbedrijf Ennatuurlijk? Hij noemt in dit verband ook de mislukking van het warmtebedrijf in Den Haag. Het geld moet terug naar de burger of op een rekening gezet, het verplichte schatkistbankieren. Dat is een veilige optie. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) is altijd tegen windmolens geweest.

Vreemd dat nu een politieke keuze wordt gemaakt om gelden te reserveren terwijl er geen concrete plannen zijn. In 2026 komt het ravijnjaar eraan en hij stelt voor de burgers te laten kiezen wat zij dan het hardst nodig hebben. Hij stemt tegen het voorstel.

13

De heer Ploegmakers (CDA) kan zich vinden in voorliggend voorstel. Het gaat hier om het oormerken van geld; de concrete uitwerking komt later. In het verleden heeft hij al aangegeven voorstander te zijn van 50% publieke financiering van het warmtenet en dit voorstel komt deels in die richting. Er zijn vragen over de dubbele pet, hij is benieuwd hoe daar uitgekomen wordt. Hij verwacht een uitgewerkt voorstel van het college. Mevrouw De Groot (VVD) is positief gestemd over het investeren van de Essent-gelden in de Duurzame Polder en de opbrengsten te gebruiken om iedereen mee te kunnen laten doen in de energietransitie. De opbrengsten lijken wel erg smal te worden ingezet. Deze zouden voor een breder maatschappelijk doel ingezet moeten worden, bijvoorbeeld ook voor sportclubs. Zij denkt na over een motie hierover. Een deel van de gelden inzetten voor een warmtebedrijf heeft niet haar voorkeur. Zij is nog niet overtuigd van de noodzaak. Individuele warmtepompen zullen op de mogelijke exploitatie van een collectief systeem gaan drukken. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) zegt dat in het bestuursakkoord afspraken zijn gemaakt over hetgeen nu voorligt en daar moet aan gehouden worden. Er zijn twee moties over ingediend, die ziet hij graag uitgewerkt.

Wat betekenen de landelijke politieke ontwikkelingen voor het risico dat wordt gelopen bij de investeringen? Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) wordt ook niet blij van een windmolenpark. Ook zij is op zoek naar alternatieven. Wel is het belangrijk de gelden te investeren en goed te besteden. Zij zit nog in dubio. Reactie college Wethouder Van der Geld vindt het een mooi moment om deze gelden nu terug te investeren in de energietransitie en dat op een financieel verstandige manier te doen. Enerzijds wordt hiermee een maatschappelijke bijdrage geleverd aan toekomstige generaties en anderzijds is de gemeente financieel verstandig voor hen bezig. Ten aanzien van het risico van staatssteun zegt hij dat dit een risico is maar zeker niet onoverkomelijk. Voor wat betreft de dubbele pet is het college ervan overtuigd dat de rollen scherp gescheiden moeten worden. Er wordt goed gekeken naar welke molens op welke plek komen. Ook de financiële kant zal goed beargumenteerd worden, zodat het de juridische toets kan doorstaan. Doelstelling is de energietransitie toegankelijk te maken voor iedereen. Dat is een breed begrip, maar als de rendementen komen dan komt het college daarop terug. Eerst wil het college een ja van de raad dat dit de twee wegen zijn die bewandeld gaan worden. Hij is er niet bang voor dat het 50% lokaal eigendom niet wordt bereikt.

Hij hoopt straks naar de raad te komen met een pakket van meerdere voorstellen. De gemeente participeert in het windpark middels dit voorstel en inwoners doen mee in coöperatieve zin. Daarmee zal in het lokaal eigendom kunnen worden voorzien. Mevrouw Klerks (Volt) doelde ook op het revolverend fonds. Wat gebeurt er met het gereserveerde geld als dat niet op komt? De drempel voor mensen om erin te investeren, blijkt vrij hoog bij andere parken. Wethouder Van der Geld zegt dat de gedachtegang nu is: als de gemeente die € 10 miljoen mede-investeert in de Duurzame Polder het rendement daarvan geïnvesteerd kan worden in de energietransitie. Er zou overgegaan kunnen worden tot bijvoorbeeld het verstrekken van subsidies en tot verduurzamingsmaatregelen. De heer Van Hattem (PVV) hoort de wethouder zeggen dat hier geen sprake zou zijn van staatssteun. Hoe verhoudt deze investering zich tot de private partijen die bij het initiatief betrokken zijn? Er zit in het windpark bijvoorbeeld ook een bedrijf als Blueberry bij die dit ontwikkelt. Daarvan ziet hij niets terug in het raadsvoorstel. Wat zegt dit over de mate van revolverendheid richting gemeente en opbrengsten richting BV en de ontwikkelaar hierin? Wethouder Van der Geld heeft begrepen dat ook zij positief staan tegenover deze ontwikkeling en daar geen bezwaar tegen hebben.

De heer Van Hattem (PVV) zegt dat zij uiteraard geen bezwaar hebben want er wordt door de 14

gemeente geïnvesteerd in hun initiatief. Als er sprake is van opbrengsten uit het windpark – en de vraag is of dat ook zal gebeuren – hoe verhoudt zich dan die revolverendheid richting de gemeente en de opbrengsten die behaald worden door de BV waar onder andere Blueberry en andere investeerders in zitten? Wethouder Van der Geld zegt dat dit een zakelijke overeenkomst is die met deze partij wordt gesloten. Als je mede investeert en een risico loopt dan staat daar een aanzienlijk rendement tegenover. Dan is het volgens de heer Van Hattem (PVV) essentieel, ook voor dit raadsvoorstel, welk aandeel van het rendement terugkomt naar de gemeente en wat naar de private investeerder gaat. Als het aandeel dat naar de gemeente gaat heel beperkt is dan is het de vraag of dit wel zo interessant is. Dat is niet uit het raadsvoorstel op te maken. Is dit wel een eerlijke deal voor de gemeente en de belastingbetalende burger? Wethouder Van der Geld komt daar straks nader op terug bij het pakket en de financiële participatie. Stel dat het om één windmolen zou gaan dan loopt de gemeente het risico van de investering van één windmolen en het rendement daarvan verwacht hij dan weer terug. Dat komt te zijner tijd in het raadsvoorstel terug. De samenwerking met de provincie loopt uitstekend en sluit ook aan bij het bestuursakkoord van de provincie.

De opbrengsten van de Duurzame Polder inzetten voor sportclubs: daar staat hij niet negatief tegenover als dat sportclubs zijn die op eigen houtje niet kunnen verduurzamen, integendeel. Er waait inmiddels een andere wind in de landelijke politiek. Het gaat daadwerkelijk knellen wanneer belangen gaan knellen, zoals wind ten opzichte van defensie of wind ten opzichte van woningbouw. Van dat laatste is geen sprake en wind ten opzichte van defensie heeft zich ook uitgekristalliseerd. Hij ziet geen strijd ontstaan ten opzichte van het rijk. De overheid wil nog steeds een betrouwbare overheid zijn en hij zal hen daar ook aan houden. De heer Romijn (PvdD) vraagt waarom een deel van het geld niet direct in duurzaamheidsmaatregelen wordt gestoken. Wethouder Van der Geld zegt dat onderzocht is of dit geld direct door middel van duurzaamheidsleningen verstrekt kon worden tegen een laag rentepercentage. Die optie viel snel af, want het warmtefonds voorziet in een hele lage rente en in die behoefte. Het rendement van die opbrengsten zou geïnvesteerd kunnen worden in de energietransitie om het bereikbaar te maken voor iedereen. De heer Van Hattem (PVV) vraagt hoe de wethouder hier wel een rendabel warmtenet voor ogen ziet terwijl dat op veel andere plaatsen niet is gelukt. Wethouder Van der Geld zegt dat uitgangspunt hier is het realiseren van een rendabel net.

Daar zal zorgvuldig vooronderzoek naar gedaan worden. Dat bedrijf moet financieel circulair zijn. De heer Van Hattem (PVV) vindt dat leuk klinken maar in hoeverre zit daar dan een onrendabele top in en hoe verhoudt zich dit tot projecten die elders mislukt zijn? Is daarnaar gekeken? Wethouder Van der Geld merkt dat projectteams voortdurend naar andere teams kijken om te zien wat daarvan geleerd kan worden. Hij kent het voorbeeld uit Den Haag niet. Van een onrendabele top kan alleen sprake zijn als er rijkssubsidie bij zit, dat zou kunnen. Hij is niet van plan om hier vanuit de begroting veel geld naartoe te brengen tenzij er een gegronde reden voor is, maar dan is de raad aan zet. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt zich af waar nu ja tegen gezegd moet worden met dit voorstel. Het is een intentie, maar de kanttekeningen kunnen serieus zijn en die vragen nog om uitwerking. Wat als nu voor dit voorstel wordt gestemd? Wethouder Van der Geld zegt dat het om de intentie en de richting gaat in dit stuk, zodat de 15

plannen over investeren in de Duurzame Polder en het warmtenet verder uitgewerkt kunnen worden. Het is niet zo dat daarmee nooit meer nee gezegd kan worden tegen deze voorstellen, want het verder inhoudelijk beoordelen komt nog in de raad. Als iemand principieel tegen deze richting is dan is het een ander verhaal. Het college wil graag voor de verdere uitwerking weten of het een go of no-go is. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat blijkbaar de intentie is dat er per se geld verdiend moet worden waardoor dat geld behouden wordt en de € 600.000 of € 800.000 geïnvesteerd gaat worden. Richting PvdD antwoordde de wethouder dat ook naar andere manieren gekeken kan worden om dat te doen. Er zou ook gezegd kunnen worden: die € 10 miljoen wordt morgen geïnvesteerd in het isoleren van woningen. Is dat overwogen? Of moest er per se iets op verdiend worden? Wethouder Van der Geld zegt dat dat laatste zo is. Er moet voor gezorgd worden dat het geld niet na het isoleren van huizen weg is, want voorgangers zijn heel verstandig omgegaan met het geld waardoor met dit geld nu deze keuze gemaakt kan worden. Hij wil dat wederom doen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat er ook een kans is dat dat niet gebeurt en dan kan dat geld zomaar verdampen.

De maatschappelijke positie van de windturbine is gemarkeerd en dan wordt het tegenovergestelde gedaan van vorige wethouders. Wethouder Van der Geld zegt dat iedere investering risico's kent, deze ook, maar dit risico is te overzien. Met de Duurzame Polder is de gemeente al heel ver en er moet nog besluitvorming plaatsvinden dus dat is inderdaad een risico. Tweede termijn De heer Romijn (PvdD) vraagt zich af hoe straks de belangen van de natuur worden gewogen bij de zestien windturbines. Hij zal waarschijnlijk een andere afweging maken daarover. Als de gemeente financieel afhankelijk wordt dan zal de drive om zoveel mogelijk kilowatturen uit de polder te halen alleen maar toenemen. Het gaat niet alleen om de vogels maar ook over de slagschaduw voor bewoners. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) deelt die zorgen maar het is juist fijn als de gemeente daar dan inspraak over heeft en het niet alleen commerciële partijen betreft. De heer Romijn (PvdD) ziet daarentegen ook een bepaalde druk voor rendement. Hij is benieuwd hoe het college hier tegenaan kijkt. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat gaande de discussie er steeds meer zaken naar voren komen waarvan hij denkt: dit is wel opvallend. De wethouder zegt dat ten aanzien van defensie alles uitgekristalliseerd is. Defensie werkt nog steeds aan een nota en de Duurzame Polder is wel altijd als laagvlieggebied in beeld geweest.

Vorige week nog is er een grote oefening gehouden. Is daar al duidelijkheid over? Welke termijn heeft de wethouder voor ogen voor de terugverdientijd van deze voorstellen? Wat gebeurt er als een van de partners in dit proces failliet gaat? Zijn de kosten van het op termijn verwijderen van de windturbines in de polder ook meegerekend? Hij wijst op de vervuiling door de epoxylaag van de windturbines en de zorgwekkende gevolgen voor de volksgezondheid. Een melkveehouder in het gebied heeft hier in het Brabants Dagblad van 3 april jl. al voor gewaarschuwd: die deeltjes komen in de voedselketen terecht. Wordt daarmee rekening gehouden? Hoe verhoudt zich dit tot de gemeente Den Bosch die hierbij betrokken is? Dit voorstel is een grote fuik. Het geld wordt vastgezet waarbij er allerlei doelen en afspraken worden gemaakt. De heer El Amraoui (PvdA) vraagt of de heer Van Hattem op de hoogte is van het feit dat een epoxylaag alleen wordt toegepast specifiek bij windmolens op zee. De heer Van Hattem (PVV) heeft begrepen dat ook van windturbines op land delen los kunnen laten. Zelfs in het uitvoeringsprogramma van milieu van de provincie is die factor opgenomen en wordt gesteld dat gemeenten daarop attent gemaakt moeten worden. Er is een bepaalde bewustwording gaande, dus kies eieren voor je geld en neem geen risico met de leefomgeving.