2023-10-02 Commissie Bedrijvigheid vastgesteld

Bij molenaarswoningen gelden de wettelijke normen voor bijvoorbeeld geluidsoverlast niet en een woning kan alleen als molenaarswoning worden aangemerkt als de bewoner hier zelf goedkeuring voor geeft en binding heeft met het windmolenpark en volgens de Raad van State moet deze binding redelijk hecht zijn. Dat is het geval als de eigenaar van de woning initiatiefnemer van het windpark is en hier zelf woont en hij vraagt zich af of verhuur dan is toegestaan. Het moet mogelijk blijven om woningen aan te merken als molenaarswoning als aan alle vereisten is voldaan, dan kiest de bewoner er zelf voor. Ook toekomstige bewoners van een molenaarswoning moeten binding met het windmolenpark hebben en mede-eigenaar zijn, dat betekent dat dit aandeel moet worden mee verkocht. De PvdA deelt de zorgen van gewoon ge-DREVEN over de molenaarswoningen niet. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) vindt de gezondheid van bewoners van belang, zal dit meewegen in de keuze tussen de verschillende opties voor het plaatsen van de windmolens en wil zo weinig mogelijk concessies doen. De woningen in Duurzame Polder moeten aan de wettelijke normen voldoen, maar GroenLinks vindt het nog te vroeg om aanvullende toezeggingen te doen omdat het plan nog niet bekend is en huurders en kopers kunnen zelf afwegen of ze in een molenaarswoning willen wonen.

Als de indiener van de discussienotitie zich zorgen maakt over de vrijheden bij huur of koop van een woning is het nuttig om te discussiëren over gedwongen huur of gedwongen koop in plaats van specifiek over molenaarswoningen. Mevrouw Parijs (Bosch Belang) vindt dat de discussienotitie op de zaken vooruitloopt omdat er nog veel onduidelijk is. Met betrekking tot punt A merkt ze op dat daar geen sprake van is. Bosch Belang ziet bij een vrije marktwerking geen rol voor de gemeente, iemand die een woning koopt of huurt wordt geacht zelf te kijken waar die woning staat. Punt C is iets tussen koper en verkoper, Bosch Belang ziet geen verband tussen het mee verkopen van een aandeel en bewustwording van de situatie. Ze gaat ervan uit dat de gemeente iedereen een gezonde en goede leefomgeving wil bieden, maar er zijn geen garanties, die geeft de gemeente ook niet bij andere woningen zoals woningen waarin asbest aanwezig is. De heer Van Griensven (PVV) is tegen het plaatsen van windturbines. Hij vindt de term 'molenaarswoning' misplaatst omdat molenaar een zwaar, verantwoordelijk en eervol beroep is en hij wil de term 'turbinewoning' gebruiken. In het stuk staat dat geen concessies aan de gezondheid van 'deze bewoners' worden gedaan, maar dat moet zijn 'alle bewoners' van de gemeente omdat het niet alleen gaat om de naaste omwonenden.

Iemand moet zelf kunnen kiezen of hij een turbinewoning gaat wonen, maar moet wel daarvoor alle relevante informatie beschikbaar hebben. Verkoop met of zonder turbine is iets tussen koper en verkoper. Zijn antwoord op vraag 2 is dat de beste oplossing is dat er geen turbines komen. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) vindt dat deze discussienotitie op de zaken vooruitloopt. Hij denkt niet dat concessies aan iemands gezondheid worden gedaan en verder merkt hij op dat een goede leefomgeving is te bereiken door geen windmolens te plaatsen. 16

Reactie college Wethouder Van der Geld geef aan dat het college uitgebreid de tijd wil nemen om met name de gezondheidseffecten in beeld te brengen en dat die in de MER aan de orde komen. De eigenaar of huurder woont op vrijwillige basis in een woning en moet een link met het windpark houden, dat blijft zo als de woning wordt verkocht. Ook hij heeft het beste met de inwoners voor en daarbij hoort ook verdergaan met de energietransitie en het tegengaan van klimaatverandering. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) hoorde dat sommige partijen vinden dat de discussienotitie wat vroeg komt en de discussie loopt inderdaad vooruit op de beoordeling in de MER-rapportages, maar de bedoeling van deze discussienotitie is om besef te krijgen van waar het om gaat. Er zijn inderdaad nog veel juridische vragen, maar het is wel goed om nu al na te denken over welke kant het op gaat en wat de mogelijkheden en spelregels zijn als het een bepaalde kant op gaat. Gewoon ge-DREVEN is niet tegen windmolens, maar vindt het wel van belang waar ze komen en hoe groot ze zijn en hecht eraan nu al duidelijk te maken te staan voor de gezondheid en het belang van de inwoners. 4.

Discussienotitie Chemische vervuiling windmolens De heer Van Griensven (PVV) merkt op dat Europeanen te veel Bisfenol A in hun lichaam hebben en dat de PVV zich zorgen maakt over de chemische stoffen die op windturbines zitten, vooral over Bisfenol A en SF6 wat erg gevaarlijke stoffen zijn. Het global warming potential van SF6 is over een periode van 100 jaar 22.800 maal zo groot als CO2 en heeft een atmosferische levensduur van meer dan 3000 jaar en 1 kilo Bisfenol A maakt 10 miljard liter water giftig. Volksgezondheid moet op de eerste plaats staan, ook voor toekomstige generaties en daarom moeten geen turbines worden geplaatst zolang er dergelijke chemische zaken op zitten. Mevrouw Klerks (Volt) heeft scheikundige informatie opgezocht en ze beperkt zich tot BPA omdat SVS een isolatiegas is dat in alle hoogspanningsinstallaties wordt gebruikt en bovendien niet oplosbaar in water is, dat vormt geen direct gevaar voor de waterhuishouding of het milieu in de directe omgeving. Er is wel een probleem dat de aandacht vraagt, zeker met het oog op verdere elektrificering, maar het is geen exclusief windmolenprobleem maar een broeikasprobleem. Epoxy is een polymeer, een resultaat van een reactie tussen verschillende grondstoffen die samen een nieuwe moleculaire stof vormen.

Ze citeert professor Aart van Vuure van het Department of Materials Engineering: BPA is een schadelijke chemische stof en een grondstof voor het polymeer DGEBA, als dit polymeer is gemaakt, zal het slechts sporen van BPA bevatten. Ze vergelijkt dit met de reactie tussen de zeer giftige grondstoffen ammoniak en zoutzuur die samen ammoniumchloride oftewel salmiak vormen en dat valt niet uit elkaar in zoutzuur en ammoniak. Dat Bisfenol A 30 tot 40% van de grondstoffen van epoxy zou uitmaken, betekent niet dat het polymeer dat hieruit ontstaat voor 30 tot 40% uit Bisfenol A bestaat of uiteenvalt in Bisfenol A. Dat gegeven reduceert het mogelijk verspreiden van Bisfenol A tot maximaal enkele milligrammen en geen grammen. Bisfenol A zit ook in thermische kassabonnen en plastic verpakkingen van voedingsmiddelen en uit onderzoek blijkt dat het laatste voor Bisfenol A in het menselijk lichaam zorgt. Ze hoopt daarom dat de PVV het gebruik van plastic in het algemeen wil voorkomen. De coating die de bladen van de wieken beschermt, is niet epoxygebaseerd, er bestaan ook wieken zonder epoxy en Volt wil het gebruik van deze wieken stimuleren. Uit onderzoek blijkt dat de hoeveelheid erosie per wiek 50 tot 65 gram per jaar en daarmee 150 tot 200 gram per jaar per molen is.

Het gaat hierbij vooral om de nietepoxyhoudende beschermlaag op de wiek, zowel bij het gebruik van epoxyhoudende als epoxyloze wieken. Volt is het ermee eens dat deze stoffen niet giftig mogen zijn, de omgeving niet mogen schaden en dat onderzoek naar deze stoffen in de MER moet worden opgenomen. De heer Vossen (PvdA) vindt het fijn dat ook de PVV zich druk maakt om het milieu en nu bekend is dat er misschien iets met de coatings aan de hand is, kan duur onderzoek worden voorkomen en kan hier al bij de aanbesteding rekening mee worden gehouden. Mevrouw Klerks (Volt) vraagt of de PvdA ook voor epoxyloze wieken is. De heer Vossen (PvdA) wil daar zeker naar kijken, maar hij wil ook de wethouder hierover horen. 17

De heer Verbruggen (D66) ziet nu een groene PVV en hoopt dat die zich voortaan ook druk gaat maken over het vrijkomen van gevaarlijke stoffen bij andere activiteiten zoals fijnstof bij snelwegen. Momenteel loop de MER waarin de milieurisico's en daarmee ook de gezondheidseffecten van een geplande ontwikkelingen worden getoetst en hij wacht de resultaten hiervan af, hij vindt dat deze discussienotitie te vroeg komt. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) sluit zich aan bij de bijdrage van Volt. Hij is blij te merken dat de PVV minder plastic in de polder wil en dat moet worden ingezet op energiebesparing omdat er minder gas nodig is om vonkwerking bij zware schakelingen tegen te gaan als er minder van die schakelingen zijn. Hij heeft het gevoel dat de PVV een gelegenheidsargument gebruikt. De heer Van Hasselt (SP) is het helemaal eens met de inbreng van Volt. De heer Romijn (PvdD) maakt zich zorgen over het gebruik van giftige materialen, maar gezien de hoeveelheid daarvan in windturbines, zijn er belangrijkere zaken om naar te kijken zoals het gebruik van gif in de landbouw en het vlieg- en autoverkeer. SF6-gas is niet giftig, er zijn strenge richtlijnen voor het gebruik van dat gas en dit levert geen risico voor de omgeving op, zelfs als er iets misgaat, zijn de plussen veel groter dan de minnen.

Wat betreft de voedselproductie in de polder en het consumeren van melk en vlees adviseert hij voor de zekerheid geen melk meer te drinken en geen vlees meer te eten. Hij ziet geen reden om te stoppen, maar vraagt de portefeuillehouder wel om zo duurzaam mogelijke te turbines te laten bouwen en hij hoopt dat de gemeente een flinke vinger in de pap houdt en dat er een zo gifvrij mogelijke constructie komt. De heer Bos (GroenLinks) wacht de uitkomsten van MER af, maar wil ook de nodige stappen in de voorbereiding van de Duurzame Polder zetten. Hij vindt dat de eenzijdige framing van chemische vervuiling in de discussienotitie geen recht doet aan de uitfasering van fossiele brandstoffen. De PVV heeft nooit de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen die schadelijk zijn voor de gezondheid van mens, dier en natuur aangekaart en de MER is een gedegen fundering voor verder besluiten. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) weet dat het probleem met SF6 recent aan het licht is gekomen en dat het RIVM het onderzoek hiernaar continu verbetert en adviseert om andere coating te gebruiken. Dit wordt nog niet in de MER meegenomen en als er nieuwe informatie komt waaruit blijkt dat de gezondheid in het gedrang komt, zal niemand deze windmolens plaatsen.

Als niets meer mag omdat het misschien schadelijk kan zijn, dan kan niemand nog met de auto naar huis gaan omdat bekend is dat een auto schadelijke stoffen uitstoot. Hij wil varen op de huidige kennis en als er nieuwe kennis komt, is er een nieuwe situatie. De heer Ploegmakers (CDA) vindt dat gezondheid ook als het gaat om de Duurzame Polder vooropstaat en hij gaat ervan uit dat de gebruikte middelen en goederen duurzaam zijn. Uit rapporten van het RIVM blijkt dat er nauwelijks nog SF6 in windmolens wordt gebruikt en daarnaast komt er een Europese herziening van de wetgeving inzake het gebruik van SF6 dat moet worden teruggedrongen. Hij gaat ervan uit dat hier bij de ontwikkeling van Duurzame Polder voldoende op wordt geanticipeerd. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) gaat ervan uit dat de genoemde vervuiling in de MER wordt opgenomen. Gewoon ge-DREVEN maakt zich in zijn algemeenheid zorgen over belastende chemische stoffen in de omgeving, ook als die voortkomen uit windturbines. Het zou het college sieren als het rekening met de aangegeven risico's houdt, maar eerst moet blijken of die er echt zijn. Hij wil niet sollen met veiligheid, niet met verkeersveiligheid en ook niet met gezondheidsveiligheid. Hij wil op basis van de juiste gegevens een beslissing nemen en daarom het MER-rapport afwachten.

Mevrouw Welten (VVD) zegt dat het plaatsen van windturbines altijd aan allerlei regels wordt getoetst en dat er het vertrouwen moet zijn dat er met zo weinig mogelijk gif wordt gewerkt. Overal zitten nadelen aan, de situatie lijkt niet zo gevaarlijk te zijn als in de discussienotitie wordt beschreven en ook de VVD wacht de MER af. 18

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) noemt Chemours en PFAS en hij wil niet onderschatten dat er wel degelijk gevaarlijke stoffen zijn, maar hij vindt dat de discussie op een verkeerde manier wordt gevoerd omdat overal plastics in worden gebruikt zoals in bouwmaterialen en elektronica en hij vraagt of mevrouw Welten het ermee eens is dat de discussie nu te eenzijdig is. Mevrouw Welten (VVD) sluit niet uit dat er allerlei gevaarlijke stoffen zijn, maar dat is bij Chemours bewezen en de VVD bagatelliseert het niet, maar de timing is niet handig omdat er nog allerlei gegevens moeten volgen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt ook dat deze discussienotitie op de zaken vooruitloopt. Hij hoort graag in hoeverre de wethouder vindt dat dit in de MER moet worden meegenomen, maar hij gaat ervan uit dat er aan de bel wordt getrokken als er gezondheidsrisico's zijn en dat dan aan de bewoners wordt uitgelegd waarom er geen windmolens komen. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) heeft eerder al aangegeven zich zorgen te maken over chemische stoffen in windturbines. Hij is benieuwd wat het voor de MER betekent als het RIVM verder onderzoek doet naar de veiligheid van de stoffen. Mevrouw Parijs (Bosch Belang) geeft met betrekking tot vraag 1 aan dat ze het een prima plan vindt mits het wordt onderbouwd.

Ze deelt de zorgen die in de discussienotitie staan niet, ze wil graag meer weten over hoeveel stoffen nodig zijn om gevaar voor de gezondheid op te leveren en 'bij twijfel niet doen' vindt ze een logische keuze. Ze kan geen antwoord op vraag 3 geven. Onderzoek naar gevaar voor de gezondheid is altijd belangrijk en Bosch Belang staat altijd open voor alternatieven, maar dit is te technisch om een oordeel te kunnen vellen. Reactie college Wethouder Van der Geld vindt gezondheid een groot goed en de zorgen van veel inwoners hierover worden geborgd in de MER-rapportage. Hij is het ermee eens dat er vertrouwen moet zijn in instanties als het RIVM en de GGD die meedenken over de plan-MER, zeker als het gaat om gezondheidsrisico's die kunnen voorkomen bij ontwikkelingen in de ruimtelijke ordening in het algemeen en dus ook bij windmolens. Deze nieuwe ontwikkeling wordt zo goed mogelijk in de MER meegenomen. De heer Van Griensven (PVV) vraagt of de wethouder kan bevestigen dat de gevaarlijke stoffen in de MER worden meegenomen. Wethouder Van der Geld antwoordt dat de stoffen die in de zienswijzen van inwoners zijn genoemd in de plan-MER zijn opgenomen en dat ook deze schijnbaar nieuwe ontwikkelingen daarvan aan de orde komen.

Er zullen zich steeds meer nieuwe ontwikkelingen voordoen, maar er worden soms ook gelegenheidsargumenten gebruikt, het is wel toevallig dat deze stoffen in de discussie over windmolens worden genoemd en in andere gevallen niet, hij denkt dat dit komt omdat de PVV tegen windmolens is. De GGD en het waterschap onderzoeken de risico's wat betreft het water. De heer Van Griensven (PVV) is inderdaad tegen windturbines, maar het gaat hier wel om een erg groot gebied waar de deeltjes kunnen neerdalen, het gaat niet specifiek over de windturbines, maar om de vervuiling van de polder. Wethouder Van der Geld bagatelliseert dat niet, want zoals bij iedere ruimtelijke ontwikkeling worden de gezondheidseffecten zeer intensief onderzocht en gemonitord, zijn punt is dat de PVV het alleen over bijvoorbeeld vogels heeft als het gaat om windmolens en nooit bij andere thema's. De heer Van Griensven (PVV) ontvangt graag een link naar de bijdrage van professor Van Vuure die Volt noemde. De PVV komt nu met deze gespreksnotitie omdat er steeds meer bekend wordt en hij noemt wat er bij Chemours en Tata Steel gebeurt als voorbeeld, mensen leven vijf maanden korter als gevolg van wat daar gebeurt. 19

Mevrouw Klerks (Volt) vraagt of de PVV wil meewerken aan minder plastic. De heer Van Griensven (PVV) zegt dat plastic gewoon netjes moet worden opgeruimd. Mensen hebben dit zelf in de hand en daarvoor zijn verwerkingsbedrijven, maar als dit vanaf turbines op de grond valt, wordt het niet opgevangen. Mevrouw Klerks (Volt) zal de gevraagde link aan de heer Van Griensven geven. Uit onderzoek blijkt dat Bisfenol A in het menselijk lichaam vooral wordt veroorzaakt door verpakkingsmateriaal voor voedsel en thermische kassarollen en ze vraagt daarom of de PVV samen met Volt de strijd hiertegen wil aangaan om de inwoners tegen dat soort stoffen te beschermen. De heer Van Griensven (PVV) wil hierin meegaan en andere oplossingen vinden, maar hier gaat het om de vervuiling van het ecosysteem en dat treft iedereen. Wethouder Van der Geld geeft aan dat de gezondheidseffecten van deze ontwikkeling nog worden onderzocht en dat hij zich distantieert van de insinuatie dat er een link zou zijn tussen deze stof en vijf maanden korter leven. 5.

Rondvraag en sluiting De voorzitter sluit de vergadering om 21.54 uur.

Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van de commissie Bedrijvigheid van 2 november 2023. De secretaris, mr. drs. R. van der Meer

De voorzitter, A.P.R.G.M. van Rosmalen

20