2022-10-17 Commissie Bestuur concept

Commissie BESTUUR Conceptverslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

17 oktober 2022 Raadzaal

F.J. van Haren mr. drs. R. van der Meer J.J.E.L. van Creij, J.J.M. Gersjes, A.W.J.A. van Hattem LLB, mw. drs. J. Hendrickx, mw. A. Hernández, J.A.B. Huibers, mr. F. Kabbouti, drs. P.E. Kagie, drs. R.M.J. van den Kerkhof, P.M. van der Krabben, M.C.J.M. Ploegmakers, B.F.C. Roovers, A.P.R.G.M. van Rosmalen, mw. E. Samshuijzen, A.C. van Silfhout, mw. J.P.M. Welten-van Doremalen R.J.J. Geers, ing. R.A.P. Geers, M.J.J. van der Geld MSc, drs. J.M.L.N. Mikkers, P. Slikker

Afwezig:

F.G.F. van Genugten

Verslaglegging:

DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering en heet iedereen welkom. Hij vervangt mevrouw Van Gool en wenst haar beterschap. De heer Van Genugten wordt vervangen door de heer Ploegmakers. Wethouder Roy Geers komt iets later.

2.

Vaststellen van de agenda De voorzitter stelt dat het gebruikelijk is de begroting en belastingvoorstellen samen te behandelen en concludeert dat dit akkoord is. De agenda wordt vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bestuur van 22 september 2022 Het verslag van de commissie Bestuur van 22 september 2022 wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en lijst openstaande moties De voorzitter meldt dat er geen wijzigingen zijn op de lijst van openstaande moties en lijst van toezeggingen en concludeert dat deze worden vastgesteld.

Raadsvoorstellen 5. 6.

Conceptbegroting 2023 Belastingvoorstellen 2023 De voorzitter memoreert dat met deze voorstellen wordt besloten over de financiële kaders in het komende jaar. Hij licht de orde van de vergadering toe. Woordvoerders mogen beginnen met een algemene lijn namens de fractie. In de andere commissies kan in detail worden ingegaan op de andere onderwerpen. Voor deze vergadering zijn veel technische vragen gesteld. Ook na deze vergadering kunnen technische vragen worden ingediend, zodat vanavond stilgestaan kan worden bij de politieke oordeelsvorming. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) stelt dat Nederland, net als de rest van Europa, door de inval van Rusland in Oekraïne in een oorlog getrokken waarvan het einde nog niet in zicht is. De manier van leven, verworvenheden, vrijheden, democratische waarden en open samenleving staan op het spel. De Oekraïners kunnen niet aan hun lot worden overgelaten. Daarnaast is er een wereldwijde klimaatcrisis. Honderdduizenden burgers in rijke en arme landen zijn hiervan de dupe geworden. De aarde warmt snel op. Iedereen zal zijn gedrag en manier van leven daaraan moeten aanpassen. Door de oorlog in Oekraïne moet hier nog meer 1

snelheid worden ingebracht. De prijzen voor gas en olie rijzen de pan uit met alle gevolgen van dien. Burgers, bedrijven en instellingen kunnen de hoge energieprijzen niet meer betalen. Door oplopende prijzen voor grondstoffen wordt voedsel steeds duurder en heeft men te maken met een hoge inflatie. Burgers, bedrijven en instellingen kunnen de eindjes niet meer aan elkaar knopen. De gemeente moet bewust kijken naar waaraan het geld wordt uitgegeven. Een nieuwe realiteit vraagt een andere prioriteit. In de eerste plaats moet worden gezorgd dat niemand buiten de boot valt. Ondanks een pakket aan maatregelen van het rijk per 1 januari 2023 kunnen veel burgers de energierekeningen nu al niet meer betalen en gaan kinderen met honger naar bed. De verwachting is dat voedsel nog duurder wordt. De Bossche Groenen wil daarom voor alle burgers de inkomensgrens voor de eenmalige energietoeslag verhogen naar 130%. Voor veel grote gezinnen en huurders van slecht geïsoleerde woningen zal het energieplafond ontoereikend zijn. Iedereen heeft recht op de meest basale levensbehoeften. Culturele instellingen, scholen en zorginstellingen dreigen om te vallen of moeten sluiten. Deze instellingen moeten ook een beroep op de gemeente kunnen doen waar de landelijke overheid tekortschiet. De COVID-pandemie is nog niet voorbij en de volgende coronagolf is alweer aan de orde.

In 2023 stagneert de economische groei en dreigt een recessie. De Bossche Groenen steunt het collegevoorstel om de ozb met 10% te verhogen en is blij met de kwijtscheldingsregeling voor de laagste inkomens. De Bossche Groenen vindt kunst belangrijk, maar het zijn onzekere tijden. Veel burgers, bedrijven en instellingen zitten in grote financiële problemen en men weet niet waar dit eindigt. Het is daarom niet gepast nu miljoenen te reserveren voor een nieuw Design Museum terwijl burgers elkaar maaltijden doneren en de middenstand, theaters, scholen en zorginstellingen niet weten hoe ze de winter moeten doorkomen. Dat staat nog los van de extra kosten van het Theater aan de Parade. Daarvan moet worden geleerd. Kiest men voor een nieuw gebouw of zorgt men dat inwoners, vrijwilligersorganisaties, instellingen en ondernemers het hoofd boven water kunnen houden, niet alleen nu maar ook de komende jaren? De Bossche Groenen wil pas op de plaats maken en prioriteiten stellen afgestemd op de noden in de samenleving totdat deze crisis voorbij is. De Bossche Groenen wil daarvoor geld vrijspelen voor een ondersteuningsfonds voor burgers, vrijwilligersorganisaties zoals de Voedselbank en Stichting Leergeld, MKB-bedrijven en instellingen. Het gaat om het kunnen betalen van de energierekening en het garanderen van een inkomen waarmee men in het levensonderhoud kan voorzien.

Het college heeft dienstverlening en participatie hoog in het vaandel staan, maar in de praktijk kan dat beter. Voorbeelden zijn de manier waarop de inspraak is geregeld rond het bouwen in de parken. Bewoners denken mee maar voelen zich vaak niet gehoord. De kloof tussen burger en politiek is groot en het vertrouwen laag. Het is belangrijk dat burgers bij de steeds verder groeiende stad meedenken en kunnen beslissen over wat bij hen in de wijk of buurt gebeurt. Openheid en transparantie dienen centraal te staan en gestreefd moet worden naar een gedragen plan. Om het vertrouwen van de inwoners en ondernemers terug te winnen, moeten de problemen en de wensen die zij aankaarten serieus worden genomen en opgelost. Zij denkt bijvoorbeeld aan problemen met hardrijden en asociaal gedrag in het verkeer. Het college gaat in 2024 aan de slag met een plan om de binnenstad autoluw te maken terwijl de inwoners nu helemaal klaar zijn met het huftergedrag in de stad. Dat blijkt overigens ook uit de wijkscans. Er zijn problemen met de verkeersveiligheid rond scholen, huftergedrag in de wijk en hardrijproblemen in bijvoorbeeld de Kruisstraat. De leefbaarheid en veiligheid vragen nu om antwoorden. De Bossche Groenen wil meer geld uittrekken voor het verbeteren van de verkeersveiligheid rond de scholen en het aanpakken van het hardrijden en het huftergedrag.

Het stadsbestuur moet beter naar de burger luisteren en minder verwikkeld raken in juridische procedures. Zij noemt de ontwikkeling rond het Annapark, Prins Hendrikpark, De Poort, sluiting van de Carrousel, het Werkwarenhuis en Van Aken en de uitzetting van krakers op basis van de Wet Damocles in de Vliertstraat. Een juridisch traject moet vaker een laatste stap zijn als mediation in het voortraject op niets is uitgelopen. Uit onderzoek van Tilburg University en Necker van Naem in 2021 blijkt dat Den Bosch een regentencultuur kent die zich kenmerkt door het elitaire karakter van de politiek waarbij een kleine groep de besluitvorming domineert. De Bossche Groenen merkt gelukkig dat men die bestuurscultuur anders wil: een stadsbestuur gericht op het verbinden, oplossen van problemen, samenwerken en streven naar consensus. Het gaat om een omslag in het denken van wantrouwen naar vertrouwen. De gouden sleutel is actief gebruik te maken van de Bossche burgerberaden. Burgers zijn te lang overgeslagen als het gaat om het vinden van praktische, creatieve en haalbare oplossingen voor complexe problemen. De Bossche Groenen is content dat het college burgers écht laat meedenken en -doen en de 2

komende jaren inzet op participatie. Komende jaren: back to basic en de focus op bestaanszekerheid, de omgeving waarborgen, betaalbaar wonen en veilig verkeer. De heer Kabbouti (PvdA) memoreert dat een kleine vijf maanden na het presenteren van het bestuursakkoord de eerste begroting met de financiële vertaalslag voorligt. De gemeente staat er financieel gunstiger voor dan een halfjaar geleden, maar moet zich vooral niet rijk rekenen. In de afgelopen jaren werd men geconfronteerd met lockdowns, coronasteunpakketten, energiearmoede met een eerste steunpakket van € 400 in 2021, een exploderende woningmarkt en woningnood, een stikstofcrisis enzovoort. En nu steekt corona weer de kop op, heeft een oorlog de energiemarkt volledig op zijn kop gezet waardoor duurzaamheidsopgaven urgenter zijn geworden, lijkt de woningmarkt af te koelen maar is de woningnood nog actueel, ligt er een opgave om in Brabant 130.000 woningen te bouwen, houdt een stikstofcrisis allen in de houdgreep, is er een ongezonde spanning op de arbeidsmarkt, zien de Voedselbank, Stichting Leergeld en het Jeugdsportfonds de aanvragen stijgen en moeten zij honderden mensen extra helpen. De uitdagingen zijn immens en raken de inwoners direct in hun bestaanszekerheid. Niet alleen mensen met lage inkomens, maar iedereen kan worden geraakt.

De raad draagt een grote verantwoordelijkheid om deze uitdagingen het hoofd te bieden. PvdA ziet in het bestuursakkoord en de financiële vertaalslag in de Conceptbegroting 2023 juiste keuzes die gaan helpen de uitdagingen te lijf te gaan. De verankering van de omslag naar meer betaalbare woningen doet de PvdA deugd. Woningbouw krijgt een nadrukkelijke focus. In 2018 was nog 40% van de nieuwbouwwoningen betaalbaar. Dat wordt verhoogd naar 70%. Er wordt een volkshuisvestingsfonds ingezet met een startkapitaal van € 5 miljoen. Daarbij wordt de raad steeds beter in positie gebracht. Realisme en ambitie gaan gepaard met middelen en capaciteit. Hij ziet een stap vooruit voor wat betreft de ambtelijke capaciteit. Hij heeft het verkeerde betoog geopend en vraagt de voorzitter iemand anders het woord te geven. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) reageert op de eerste begroting van een nieuw college dat uit zijn voegen barst van ambitie. De begroting heeft positieve en minder positieve uitwerkingen. Voor VOOR Den Bosch geldt 'doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg'. In een tijd waarin de meeste inwoners door de oplopende inflatie in de geldproblemen komen en niet weten hoe ze hun energierekening moeten betalen, pakt dit college extra hard door op lastenverhoging voor de burger en het bedrijfsleven, terwijl er aanzienlijk meer geld uit het Gemeentefonds is gekomen.

VOOR Den Bosch vindt dat de lastenverhoging achterwege kan blijven voor bijvoorbeeld de 500% verhoging van de leges voor vergunningen voor evenementen. Het vorige college had te maken met corona, maar deze tijd vraagt nog meer om terughoudendheid in het uitventen van de ambities. Het bestuur van de stad moet inspelen op alle wisselende omstandigheden in de wereld. Nog nooit is besturen zo onzeker geweest als nu. Hij denkt daarbij niet alleen aan het feit dat de dreiging van een atoomoorlog nog nooit zo reëel is geweest sinds de Cubacrisis, maar ook aan het feit dat de arbeidsmarkt overspannen is. De jarenlange onderwaardering voor het werken met de handen heeft geleid tot een overcapaciteit aan hoger opgeleiden. Men is druk met de energietransitie, maar er is niemand om het werk uit te voeren. Daar ligt een uitdaging voor de wethouder van Onderwijs. In dezelfde orde van grootte ligt de bouwopgave. Mocht men al beschikken over de materialen en mensen om het werk uit te voeren, dan ligt er een bom onder de gehele bouwwereld genaamd stikstof. Politiek gaat over het toewijzen van schaarste en het maken van keuzes. Was in het verleden geld het probleem, nu speelt de capaciteitsvraag. Nu al blijkt dat de keuzes in een beleidsarm jaar massaal niet worden gehaald.

De wethouder van P&O wordt steeds meer politiek bepalend omdat hij politiek verantwoordelijk is voor het op peil houden van de ambtelijke organisatie en daarmee het op stoom houden van de collegeambities. Eerdere wethouders hebben al gewezen op de onderbezetting van de ambtelijke organisatie op tal van cruciale punten. Recentelijk heeft VOOR Den Bosch gepleit voor het onderhoud van kleine monumenten en hij gaat ervan uit dat met het herstel en onderhoud vaart wordt gemaakt. VOOR Den Bosch maakt zich zorgen over de bestaanszekerheid van de inwoners die erg onder druk staan door de hoge energiekosten. Voor inwoners in de laagste inkomensklasse is van alles geregeld, maar onduidelijk is hoe het staat met de middenklasse. Hij vraagt aandacht voor het tijdig opstarten van de voorbereidingen van het vieren van het herdenkingsjaar 1629: de inname en het beleg van 's-Hertogenbosch door Frederik Hendrik. Mogelijk kan een deel van de subsidie worden aangewend voor restauratie van gemeentelijke 3

monumenten ten behoeve van energiebesparende maatregelen. Daaraan worden hoge eisen gesteld. Het is de vraag of die betaalbaar zijn. Hij vraagt aandacht voor het verveelvoudigen van aantal laadpalen voor elektrische auto's en is voor het versoepelen van het verlenen van vergunningen aan inwoners die een laadpaal op de oprit van hun woning willen plaatsen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt hoe de heer Gersjes denkt over het aanleggen van meer waterstoftankstations. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) antwoordt dat ook waterstof nodig is naarmate meer auto's op waterstof rijden en hij staat er voor open om iets met die ontwikkeling te doen. Veiligheid is een belangrijk thema, zeker voor wat betreft het veiligheidsgevoel en de veiligheid van de inwoners. Hij is blij dat een uitbreiding van twee BOA's is beoogd. Deze moeten ook worden ingezet voor de nacht-BOA. Wat is de status van de vragen die VOOR Den Bosch begin van het jaar heeft gesteld over de vuurwerkoverlast in de Maaspoort en in het algemeen? De heer Van den Kerkhof (D66) deelt een groot deel van de zorgen van de heer Gersjes, maar vraagt welk perspectief VOOR Den Bosch biedt. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) heeft in april/mei het bestuursakkoord geaccordeerd met mitsen en maren en hij staat voor een groot deel achter de punten waarmee het college aan de slag gaat.

Daar waar VOOR Den Bosch kritische kanttekeningen heeft, zal dat te horen zijn. De heer Kabbouti (PvdA) vervolgt zijn betoog. Grote ambities kunnen niet worden gerealiseerd zonder te investeren in de ambtelijke capaciteit. De PvdA onderschrijft de ambities op mobiliteit en wil vooral bewaken dat iedereen kan blijven meedoen. In de commissie Omgeving komt dit verder aan de orde. De PvdA steunt de integrale aanpak van energiearmoede met onder andere de Klusbus, het Bossche Bespaarteam en de doorvertaling naar een meerjarenprogramma voor de inzet van energiefixers. Hierop wordt verder ingegaan in de commissie Sociaal. Sportverenigingen hebben zorgen over hun energierekening. Onduidelijk is welke gerichte ondersteuning voor deze categorie wordt vormgegeven vanuit het rijk. De PvdA houdt de vinger aan de pols zodat hierop lokaal snel kan worden geacteerd. Energiebesparing sluit aan bij de gewenste omslag op het gebied van duurzaamheid: een stevige ambitie die gepaard gaat met een stevig budget. In de commissie Bedrijvigheid worden de lijnen hierop verder uitgezet. Het bestuursakkoord kent een stevige paragraaf over gelijke kansen. Het klinkt als vanzelfsprekend, maar dat is helaas nog steeds niet het geval. Het maakt uiteindelijk uit waar je wordt geboren en opgroeit.

In wijken met kwetsbare inwoners leven mensen soms minder lang in goede gezondheid, is er meer schooluitval onder jongeren en is de kans groter om in armoede te leven. Dat is onacceptabel. De PvdA wil dat tegengaan. De ambities op het gebied van positieve gezondheid, talentontwikkeling en bestaanszekerheid zijn stevig en er wordt fors geïnvesteerd. Hierop wordt nader ingegaan in de commissie Sociaal. Om de ambities te realiseren moeten stevige investeringen worden gedaan die ten goede moeten komen aan alle inwoners. Daarvoor moet ook naar de inkomstenkant worden gekeken: de gemeentebelastingen en de leges. Meer betalen is nooit leuk, maar deze stap is noodzakelijk. De woonlasten moeten onder het gemiddelde van de grote steden blijven. De leges zijn nog steeds niet kostendekkend, maar er wordt wel ruimte gemaakt om wijken, verenigingen, sportclubs, inwoners in armoede en de cultuurmakers beter te ondersteunen. Die euro's per inwoner zijn welbesteed. Mevrouw Hernández (50PLUS) stelt dat bovenop de ozb-verhoging nog de inflatie komt. Dat betekent dat sommige huishoudens 17% hoger uitkomen. Daarbij gaan de leges voor evenementen 100% over de kop. Hoe verhoudt dat zich tot elkaar? De heer Kabbouti (PvdA) herhaalt dat meer betalen niet leuk is. Om stappen te kunnen zetten in de ambities moet iets worden gevraagd.

De belasting die daarvoor wordt gevraagd is een investering die het de PvdA waard is. De raad heeft opgedragen de leges kostendekkend te laten zijn. Die lijn is consistent en moet consequent worden doorgezet.

4

Mevrouw Hernández (50PLUS) constateert dat de PvdA als sociale partij ervoor kiest de ozb te verhogen. Hoe is dit aan de PvdA-achterban uit te leggen? Volgens de heer Kabbouti (PvdA) kan zijn achterban deze lijn volledig volgen. Om zorg te dragen voor hen die hulp nodig hebben moet het vangnet goed zijn ingeregeld als mensen in de knel komen. Dat maakt onderdeel uit van deze aanpak. De heer Van Hattem (PVV) hoort de heer Kabbouti zeggen dat het niet leuk is om meer te gaan betalen, maar de kosten voor de inwoners zijn al gigantisch. Door de ozb, andere lokale lasten en de leges te verhogen wordt het onmogelijk voor veel zaken. Wat hebben mensen aan investeringen in sportclubs als zij straks de contributie niet meer kunnen betalen door de stijging van de lasten? Wat heeft men eraan als er geen evenementen meer kunnen worden georganiseerd door de verhoging van de leges? Dan wordt toch het kind met het badwater weggegooid? De heer Kabbouti (PvdA) herkent zich niet in het doembeeld van de heer Van Hattem. De gemiddelde inwoner is bereid per maand een paar euro meer te betalen als kwetsbaren daarmee worden geholpen en de sociale infrastructuur op orde kan worden gebracht. Vanuit dat vertrekpunt kan PvdA hier volledig achter staan. De heer Van Hattem (PVV) vraagt waarop de heer Kabbouti baseert dat inwoners daartoe bereid zijn. Mensen hebben het zwaar met alle gestegen kosten.

Een ozb-verhoging raakt de middeninkomens. Zij kunnen geen beroep doen op de diverse potjes voor de lage inkomens, maar worden wel met extra lasten geconfronteerd. Hoe legt de heer Kabbouti dit uit aan een gemiddeld gezin dat straks de contributie voor sportclubs of een kaartje voor een evenement niet meer kan betalen? De heer Kabbouti (PvdA) heeft die vraag zojuist al beantwoord en verschilt daarover van mening met de heer Van Hattem. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wijst erop dat de corporaties € 4,8 miljoen aan ozb betalen. De voorgestelde stijging is een verhoging met € 700.000. Dit moeten zij betalen uit hun eigen vermogen. Dat geld zouden zij ook kunnen investeren. Zij zijn al geconfronteerd met de verhuurdersheffing en dan wordt deze investeringsruimte ook nog weggespeeld. Komt deze verhoging ten laste van hun investeringsvolume gezien de ambities in de begroting? De heer Kabbouti (PvdA) stelt dat 's-Hertogenbosch zich gelukkig mag prijzen met een aantal stevige corporaties. Zij kunnen deze verhoging dragen zonder dat het hun investeringscapaciteit direct raakt. De met de corporaties gemaakte prestatieafspraken worden de komende periode gehaald. Deze verhoging heeft geen invloed daarop.

De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) is benieuwd of de heer Kabbouti de burger ook heeft gevraagd of ze € 10 miljoen voor een Lage Diezebrug en € 30 miljoen voor een Design Museum over hebben en wat daarop het antwoord was. De heer Kabbouti (PvdA) heeft geen burgers daarop bevraagd. Op een aantal uitdagingen en grote gebiedsontwikkelingen zijn investeringen noodzakelijk. Als de raad besluiten daarover neemt, is het acceptatie van de ingeslagen route. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) merkt dat de PvdA in de coalitieonderhandelingen goed zijn best heeft gedaan. Een jaar geleden werd gesproken over 1% en nu is het 10% ozbverhoging. Is de PvdA ook bereid extra maatregelen te ondersteunen voor de burgers die zich komende winter afvragen hoe zij deze doorkomen zonder honger of kou? De heer Kabbouti (PvdA) antwoordt dat de PvdA ervoor zal zorgen dat mensen die hulp nodig hebben deze ook krijgen. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) vraagt of de PvdA bereid is extra geld in de begroting te vinden voor een fonds of ondersteuningsmaatregelen. De heer Kabbouti (PvdA) stelt dat in deze begroting middelen daarvoor worden vrijgemaakt. Er 5

wordt budget vrijgemaakt om voor deze categorieën en deze insteek te kiezen. Hij hoort graag van Bosch Belang waarop meer moet worden ingezet. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) hoort de heer Kabbouti het argument geven dat Den Bosch de laagste ozb heeft van het land. Is dat een argument? Volgens de heer Kabbouti (PvdA) is een lage ozb geen doel op zich. Gekeken moet worden waar de gemeente zich bevindt. De ruimte om de ozb nog verder te verhogen is nog lang niet gevuld. Deze stap is nodig om een aantal ambities te realiseren. Aan de burgers wordt gevraagd daar een bijdrage aan te leveren. Dat kost een paar euro per maand. Het is billijk dat te vragen. Het college heeft grote ambities, staat voor stevige keuzen en kiest een duidelijke richting. De ambities van het bestuursakkoord zijn nu financieel vertaald en de goede weg is ingeslagen. De heer Van den Kerkhof (D66) stelt dat in de Begroting 2023 de plannen en ambities uit het bestuursakkoord financieel zijn doorvertaald. Met deze begroting wordt een grote investeringsagenda verankerd die zorgt voor versnelling van de woningbouw en de verduurzamingsopgave, voor meer gelijke kansen voor iedereen en die de positie van de toonaangevende cultuur en datastad verder verstevigt. De ene na de andere crisis doet zich voor en het gemeentebestuur reageert op deze crises.

De recent verstuurde Aanpak energiearmoede van het college getuigt daarvan. Er is alle aanpak voor de crises op korte termijn, maar men is te weinig bezig met de problemen op lange termijn. Het echte probleem is de neiging om problemen vooruit te schuiven. Hij is daarom blij dat in het bestuursakkoord lastige keuzes niet uit de weg zijn gegaan, maar dat knopen zijn doorgehakt en de komende jaren meters kunnen worden gemaakt. Mevrouw Samshuijzen (Partij voor de Dieren) interrumpeert. De gemeente heeft de ambitie klimaatneutraal te zijn in 2045, maar die keuzes zijn nog steeds niet gemaakt. In deze begroting staan alleen kortetermijnoplossingen. Hoe ziet de heer Van den Kerkhof dat? Volgens de heer Van den Kerkhof (D66) staat wel degelijk een fors pakket aan maatregelen klaar, van een energiefixer tot een toevoeging aan de startbuurten van € 6 miljoen, structurele miljoenen die in de warmtevisie worden geïnvesteerd en de zestien windmolens. Er zijn veel lastige keuzes gemaakt in het belang van het klimaat en de versnelling richting 2045. Mevrouw Samshuijzen (Partij voor de Dieren) vraagt of de heer Van den Kerkhof een concreet plan met afrekenbare tussendoelen om in 2045 te komen zou steunen, zodat een en ander wordt geborgd.

Volgens de heer Van den Kerkhof (D66) is deze discussie vorige maand ook gevoerd rond de warmtevisie, alsof planbaar is hoe het richting 2045 allemaal gaat lopen. De energie en de beperkte capaciteit moeten worden gestoken in de ambities die in de begroting zijn verwoord. Om dat tot op de millimeter uit te rekenen steunt hij niet, omdat een dergelijke planning na enkele maanden alweer is achterhaald. De heer Van Hattem (PVV) hoort de heer Van den Kerkhof vooral spreken over zaken op de lange termijn. Op de klimaataanpak zijn in de begroting vooral projecten op de korte termijn opgenomen. Welke kosten kan de gemeente de komende jaren verwachten als alle klimaatambities moeten worden waargemaakt? De heer Van den Kerkhof (D66) draait de vraag om. Wat is de kostenpost als nu niks wordt gedaan? Als nu niks wordt gedaan dan is het te laat en ligt Den Bosch te zijner tijd aan zee. Dat moet worden voorkomen. Alle investeringen zijn het waard. De heer Van Hattem (PVV) kwalificeert 'Den Bosch aan zee' als een onzinnig doembeeld. De ambitie is om in 2045 klimaatneutraal te zijn. Er wordt alleen een schets gemaakt richting 2030, maar er is geen zicht op het prijskaartje en de verdere gevolgen. Wat is nog meer nodig om die doelstellingen te halen en de ambitie te bereiken? Wat zijn de kosten voor de langere termijn? Komen er nog dertig windturbines bij in de Lithse polder?

6

De heer Van den Kerkhof (D66) wijst op de vele ambities tot 2030 als de startbuurt, de onderzoeksbuurt warmtevisie en de te realiseren windmolens in de Duurzame Polder. In de loop van deze periode wordt gesproken over wat na 2030 gaat gebeuren en daar moet een financiële doorkijk bijzitten. De komende jaren moet worden gefocust op de plannen die er nu liggen. Het gemeentebestuur moet met de opgaven van vandaag aan de slag gaan zonder het vizier op de toekomst te verliezen. Daarbij moet men door de horizon van de volgende verkiezingen durven heen kijken. Een valkuil van de politiek kan weleens zijn om niet te ver vooruit te willen zien. Bij regeren hoort ook een open houding naar buiten toe. Men moet over de vestingmuren heen kijken en kansen en mogelijkheden benutten. De mogelijkheden die Brussel, Den Haag en de provincie financieel bieden, moeten goed worden benut. Hij is blij dat, naast de eerder versterkte Europese lobby, nu ook met een extra wethouder de bestuurlijke lobby is versterkt. Collegeleden nemen zitting in verschillende netwerken binnen de VNG, Europa en de provincie. Op termijn plukt de gemeente daar de vruchten van. Het eerste resultaat is een rijksbijdrage van € 14 miljoen voor de gebiedsontwikkeling station Oost. De politiek moet een deel van zijn volksvertegenwoordigende rol leggen bij kleinschalige burgerberaden.

In 2023 gaan uitgelote burgers experimenteren in burgerberaden en de raad van voorstellen voor de toekomst voorzien. Hij kijkt uit naar de adviezen van deze burgerberaden. In tijden waarin men van de ene in de andere crisis rolt, is het van belang dat de overheid blijft investeren in goede voorzieningen en perspectief blijft bieden. De lat ligt hoog, want men wil het beste voor de stad en de dorpen en moet zichzelf durven uitdagen. De heer Van Hattem (PVV) vraagt of de heer Van den Kerkhof bereid is een stap verder te zetten en op basis van de burgerberaden de bevolking écht te bevragen en referenda te organiseren. Of mag de burger alleen maar iets zeggen in die selecte clubjes maar niets in den brede? De heer Van den Kerkhof (D66) heeft deze discussie in de vorige periode uitvoerig met de heer Van Hattem gevoerd. Zolang geen correctief bindend referendum mogelijk is op lokaal niveau, zal D66 een referendum niet steunen. Een burgerberaad is het beste alternatief om burgers te laten meedenken en informatie vergaren om tot een advies te komen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) loopt al wat langer mee in deze raad. Diverse colleges hadden allerlei ambities voor het klimaat, maar het is niet duidelijk of de gemeente op koers ligt. Uit veel onderzoek blijkt dat het ontbreekt aan indicatoren.

Is de heer Van den Kerkhof bereid daar nog eens naar te laten kijken? De voorzitter staat de vraag toe, maar vindt deze beter passen in de commissie Bedrijvigheid. De heer Van den Kerkhof (D66) vindt dat er nogal wat wordt gevraagd. Dat kost veel energie die dan niet gaat naar waar die naartoe zou moeten gaan, namelijk het versnellen van de verduurzamingsopgave. Voor de lange termijn moet er een doorkijk komen, maar niet op basis van een groot onderzoek zoals mevrouw Hendrickx nu presenteert. maar op een dusdanig niveau dat het niet afleidt van de opgaven waarvoor de gemeente staat. Volgens mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) kan een gespecialiseerd bureau op basis van de ambities precies zeggen wat ze betekenen aan stappen. Zij zou daarover graag van gedachten willen wisselen. De heer Van den Kerkhof (D66) vervolgt zijn betoog. De kosten gaan voor de baten uit. In 2022 bedroeg de begroting € 747 miljoen. De voorliggende begroting is ruim € 62 miljoen hoger, waarvan € 8,5 miljoen aan nieuw beleid. Iedere Bosschenaar profiteert van deze investeringen, maar ze vragen om een extra bijdrage van hen die dat kunnen dragen. Zodat de openbare ruimten klimaatbestendiger worden ingericht en beter worden onderhouden, maar ook dat extra woningen worden gebouwd, dat woningen energiezuiniger worden gemaakt en dat de armoede wordt bestreden.

Een behapbare lastenverhoging waarmee Den Bosch nog altijd een van de gemeenten is met het laagste ozb-tarief van het land. Dat betekent niet dat D66 geen oog heeft voor de vele mensen waarvan de energierekening hun bankrekening opeet. De angst en onzekerheid die dat oplevert, is overal voelbaar en het levert slapeloze nachten op. Onder meer dankzij ingrijpend rijksbeleid en de lokale energie- en koopkrachtaanpak wordt ervoor gezorgd dat geen enkele Bosschenaar deze winter in de kou komt te staan. 7

Mevrouw Hernández (50PLUS) hoort de heer Van den Kerkhof zeggen dat Den Bosch de laagste ozb-tarieven in Nederland heeft. Geeft dat de gemeente het recht het ozb-tarief met 10% te verhogen, terwijl bekend is dat er een inflatie is van 17%? De heer Van den Kerkhof (D66) stelt dat de ozb-verhoging geen doel op zich is, maar een middel om de ambities en doelen te realiseren. Daarvoor wordt gezocht naar een stabiele basis waarbij de gemeente niet afhankelijk is van de grillen van het rijk. Die verhoging is verantwoord. Het gaat om de sterkste schouders, namelijk huiseigenaren die de afgelopen jaren hun huis gemiddeld met 30% in waarde hebben zien stijgen. Daarvoor wordt gemiddeld € 3 à € 4 voor teruggevraagd. Het geldt voor de ozb-verhoging en de kwijtschelding die wordt doorgerekend in de afvalstoffenheffingen. Mevrouw Hernández (50PLUS) vraagt of de heer Van den Kerkhof weet hoeveel ouderen de ozb-verhoging niet kunnen betalen omdat zij hun eigen huis niet kunnen opeten. De heer Van den Kerkhof (D66) kent geen exacte getallen, maar wel de schrijnende situaties. Daar zijn regelingen voor. Met de voorgestelde maatregelen wordt de lastenverzwaring gelegd bij de sterkste schouders. De heer Van Silfhout (Volt) verneemt van de heer Van den Kerkhof dat men niet achter elke crisis moet aanhollen, maar juist een stip op de horizon moet zetten en richting de toekomst moet werken.

De huidige tijdgeest wordt platgeslagen tot een energiesector, maar er zijn tegelijkertijd crises met woningprijzen in de vrijehuursector, een wooncrisis en een klimaatcrisis. Is de heer Van de Kerkhof nu niet zelf bezig het veel te plat te slaan en achter de crises aan te hollen? De heer Van den Kerkhof (D66) heeft juist gesteld dat er crises zijn op alle markten. Hij heeft toegelicht dat D66 de lastenverhoging van 10% kan ondersteunen. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) hoorde de heer Van den Kerkhof zeggen dat niemand in de kou mag staan. Is D66 bereid ruimte binnen de begroting te zoeken om mensen te ondersteunen die aantoonbaar kunnen maken dat zij in de kou komen te staan? Volgens de heer Van den Kerkhof (D66) zijn al veel maatregelen in deze begroting verwerkt. Recent heeft het college een brief toegezonden over de energie- en koopkrachtaanpak die het college voert naast het rijksbeleid. Als dat niet afdoende blijkt, kan een dergelijk fonds wellicht een optie zijn, maar de signalen zijn nog onvoldoende. Het baart D66 zorgen dat een groot deel van de doelgroep van de energietoeslag nog niet is bereikt. Nu moet vooral worden gefocust op extra inzet daarop. Daarover is reeds een motie aangenomen. Met een dosis ambitie en lef komt men heel ver.

Met deze begroting wordt boter bij de vis gedaan: van het verbouwen van Huis73 en het bouwen van een nieuw Design Museum tot aan een rijke schooldag voor ieder kind en van een autoluwe binnenstad tot een toonaangevende datastad. Met deze begroting wordt verankerd dat stappen worden gezet. Het is niet alleen een kwestie van reageren, maar van vooruitzien. In de komende commissievergaderingen wordt daarop teruggekomen. De heer Van Hattem (PVV) heeft van de heer Van den Kerkhof gehoord over de grillen van Den Haag en de D66-minister van Financiën, mevrouw Kaag. Om de financiën op orde te krijgen is de gemeente afhankelijk van de D66-minister en dat belooft niet veel goeds. Gezorgd moet worden dat de burgers niet in de kou komen te staan, maar dit college zet de burgers keihard in de kou door de lokale lasten fors te verhogen. De ozb gaat met 10% omhoog om € 1,8 miljoen extra binnen te halen voor een Design Museum en dergelijke dure onnodige fratsen. In de begroting staan veel zaken die de burger direct raken. De afvalstoffenheffing wordt verhoogd voor een elektrische en waterstofinzamelvoertuig. Ook weer zo een belachelijk dure hobby die de burger extra geld kost. De hondenbelasting wordt jaarlijks verhoogd. De PVV wil dat deze in 2023 wordt afgeschaft. Veel dierenbezitters moeten naar de dierenvoedselbank om hun huisdier van voedsel te voorzien.

Diverse insprekers vrezen dat door verhoging van de leges evenementen, activiteiten en dergelijke niet meer kunnen doorgaan. Hoe gaat dit zich ontwikkelen? Door verhoging van de leges moeten er wellicht extra subsidies naar allerlei organisaties. Daarmee wordt alleen maar geld 8

dat door de burgers moet worden opgebracht, rondgepompt. De PVV komt in de raadsvergadering met een motie om de ozb-verhoging terug te draaien. De PVV had liever gezien dat een andere maatregel uit het Structuurfonds was afgevoerd dan de zeer nuttige infrastructurele maatregel van de Vogelstraat. Veel omwonenden staan niet achter de voorziening voor langdurig verblijf in de Dungense Polder. Wat de PVV betreft, kan die realisatie achterwege blijven. De veiligheid per buurt krijgt het rapportcijfer 6,9 met een ambitie van 6,9. Het college heeft totaal geen ambitie om de veiligheid in de buurten te verbeteren. Welk tandje kan het college bijschakelen om meer ambitie te tonen? De veiligheid in de buurten moet en kan veel beter. De PVV krijgt steeds meer signalen dat rond het station malafide taxi-exploitanten mensen langer laten wachten bij een kort ritje of onnodig hoge bedragen vragen. Kan daarop worden ingegrepen? Het college heeft de ambitie om een extra coffeeshop te faciliteren, maar wil ook iets doen aan drugspreventie. Coffeeshops zouden juist moeten worden gesloten. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) hoopt dat het college daarmee de overlast in de Hinthamerstraat wil aanpakken. Er moet op korte termijn een oplossing worden gevonden voor het asociale gedrag in de Hinthamerstraat. De heer Van Hattem (PVV) stelt dat wie overlast veroorzaakt op de blaren moet zitten.

Die coffeeshop moet worden gesloten en niet worden beloond door elders een extra coffeeshop te openen. Voor het volkshuisvestingsfonds wordt € 5 miljoen uitgetrokken om extra huizen te bouwen voor het huisvesten van de massa-immigratie. Minister De Jonge wil gemeenten dwingen nog meer huizen aan statushouders toe te wijzen en dus niet aan Bosschenaren. De PVV wil voorrang voor de eigen bevolking en niet voor de statushouders. Een volkshuisvestingsfonds is niet nodig als primair naar de eigen mensen wordt gekeken. De heer Kabbouti (PvdA) vraagt de heer Van Hattem waar deze collegeambitie staat. De heer Van Hattem (PVV) heeft de heer Kabbouti zelf horen spreken over een volkshuisvestingsfonds waarvoor schijnbaar € 5 miljoen moet worden uitgetrokken. De heer Kabbouti (PvdA) doelde op de ambitie van het college om € 5 miljoen in volkshuisvesting te investeren om de massa-immigratie te faciliteren. De heer Van Hattem (PVV) stelt dat als jaarlijks 123 woningen aan statushouders moeten worden toegewezen, dan moeten er flink wat wijken worden bijgebouwd om de bestaande woningvoorraad aan te vullen. Er komen extra mensen bij, dus ook extra woningen. Met name door statushouders groeit de Nederlandse bevolking, dus ook in 's-Hertogenbosch. De heer Kabbouti (PvdA) hoort de heer Van Hattem niet de ambitie van het college verwoorden.

Die invulling is vooral van rekening van de heer Van Hattem. De heer Van Hattem (PVV) sprak niet over een ambitie, maar over de gevolgen. Extra woningen die worden gebouwd, worden primair gebouwd om de massa-immigratie op te vangen. Dat surplus moet worden aangevuld. De PVV wil dat achterwege laten en vindt dat woningen moeten worden toegewezen aan de eigen bevolking. De Bossche Zomer wordt voortgezet als een soort vakantie in eigen gemeente, maar er komt geen Bosch' Winterparadijs/geen kerstmarkt. Komt dit er volgend jaar wel? Het dure en vreselijke prestigeproject van het Design Museum, de extra voetgangersbrug in de Zuid-Willemsvaart en de Lage Diezebrug kunnen achterwege worden gelaten. Dat heeft nu absoluut geen prioriteit. Het renoveren van rotondes is een goed idee, maar dan moet het tweerichtingsverkeer voor fietsers worden opgeheven want dat is slecht voor de verkeersveiligheid. De klimaatambities richting 2045 zijn feitelijk een ongedekte cheque. Er komt nog veel meer op de gemeente af dan de nu al onnodige ambities voor aardgasvrije wijken en de vreselijke plannen voor de Duurzame Polder. Gestopt moet worden met alle lokale lasten (ozb en leges) die voor dergelijke prestigeprojecten worden uitgetrokken. Het geld moet in de portemonnee van de burgers blijven die het in deze 9

tijd keihard nodig hebben. De heer Roovers (SP) stelt dat het bijzondere en vooral pijnlijke tijden zijn. De wereld staat internationaal en nationaal gezien op verschillende manieren in de fik. De armoede neemt dramatisch toe en de bestaanszekerheid komt steeds verder onder druk te staan. In tijden als deze is een sterke overheid met visie nodig om de bevolking een menswaardig bestaan te garanderen. Dit is een herwaardering van de rol van de overheid in de samenleving. De teruggetrokken nachtwakerstaat die de afgelopen veertig jaar is nagestreefd, bleek niet in staat Nederlanders welvaart of kansen daartoe te bieden. Nu spreekt zelfs de VVD sinds de coronacrisis van een sterke overheid die anticyclisch investeert. Deze herwaardering moet worden doorgezet en begint met de manier waarop tot besluitvorming wordt gekomen. Meer dan de helft van de Bosschenaren heeft niet gestemd de afgelopen verkiezingen. Steeds meer mensen keren zich af van de politiek. Snel vaart maken met het burgerberaad is nodig. De SP is blij dat het college dit van plan is. Ook middelen zoals referenda moeten niet worden geschuwd om meer mensen te betrekken. In dit soort tijden is het moeilijk een goede toekomstvoorspelling te maken en een begroting te schrijven. Dit lijkt aardig te zijn gelukt met een sluitend meerjarenbeeld.

Dat is bewonderenswaardig, maar daarbij is uitgegaan van een achterhaald inflatiepercentage van 8%. Ook zijn er deze jaren belangrijke rijksbijdragen die in 2026 wellicht wegvallen. Dat risico moet goed in de gaten worden gehouden. Wellicht kan de wethouder daarop ingaan. Een VVD-lid maakte voor deze vergadering de grap dat de VVD bij de SP-bijdrage altijd goed moet opletten wat VVD over vijf jaar moet zeggen. Tijdens de begrotingsbehandeling pleitte de SP namelijk voor het verhogen van de ozb. Het is in deze tijden niet vol te houden dat de gemeente nationaal kampioen lage woonlasten wil blijven. Inmiddels is het voortschrijdend inzicht ook bij andere partijen geland. Een ozb-verhoging met 10% is uitlegbaar en noodzakelijk. Natuurlijk is het dan wel de vraag waar dat geld belandt. Het baart de SP zorgen dat de corporaties door de ozb-verhoging minder goed in staat zullen zijn tot het bouwen en verduurzamen en hogere huren zullen moeten vragen. Dit naast alle heffingen die ze al moeten opbrengen. Wat is de noodzaak voor de nieuwbouw van het Design Museum? Het is prachtig dat de gemeente erfgenaam wordt van een nieuwe kunstcollectie, maar het is niet uit te leggen dat de gemeente daarvoor € 30 miljoen aan een nieuwe locatie kwijt is inclusief € 250.000 structureel aan subsidie omdat de twee musea niet samen tot een oplossing kunnen komen.

De gedachte achter het Museumkwartier was efficiëntie en dat zou nu niet meer mogelijk zijn. Dit zou voor het Design Museum de derde locatie worden in tien jaar tijd. Dat is niet uit te leggen en wellicht decadent. De SP vindt dat bij dergelijke voorstellen eerst een aparte discussie moet worden gevoerd. Wat de SP betreft, worden eerst andere mogelijkheden verkend. Voor het Design Museum is te veel geld gereserveerd, zeker in verhouding tot de verhoging van de lokale lasten en de problemen met armoede. Kan dit geld niet beter naar armoedebestrijding? Het is moeilijk uitlegbaar dat de lokale lasten en de leges worden verhoogd, ook voor culturele evenementen. Het is juist de culturele sector die het de afgelopen jaren buitengewoon moeilijk heeft gehad. Evenementen zijn de ruggengraat van het culturele leven in Den Bosch. Als die basis niet goed op orde is, moet men ook niet de museumhoofdstad van het zuiden willen zijn. De energiecrisis is niet iets van dit jaar. Ook voor de inflatiegolf van vorig jaar stookten mensen niets of nauwelijks meer uit angst voor de rekening, maar nu ook de middeninkomens het gaan merken, wordt de energierekening politiek. De SP is blij dat het nu goed op de agenda staat, maar het is wel opmerkelijk. De SP bereidt een aantal moties voor met betrekking tot de energietoeslag. Wat de SP betreft, wordt de grens naar 130% van het minimum opgerekt.

Deze moties worden in de commissie Sociaal verder toegelicht. De heer Van Rosmalen (GroenLinks) haalt de titel 'slagkracht en ambitie' aan van het bestuursakkoord dat op 31 mei jl. is besproken. Gelukkig komen de afspraken uit dit akkoord terug in de begroting met ambitie ondanks alle omstandigheden en onzekerheden waarmee men het komende jaar te maken krijgt: oorlog, inflatie, energieprijzen, gebrek aan menskracht en materiaal, onvoorspelbaar handelen van de Rijksoverheid. Meer betaalbare woningen en veilige gezonde groene wijken zijn hard nodig. Gelukkig gaat het college voortvarend aan het werk om ondanks de moeilijkheden zo snel mogelijk huizen te laten bouwen. Als zich daarbij nieuwe kansen voordoen, bijvoorbeeld bij de ontwikkeling van het Campinaterrein aan de Zuid-Willemsvaart, hoopt GroenLinks dat het college daar serieus mee aan de slag gaat. GroenLinks pleit al jarenlang voor verduurzaming en het klimaatneutraal maken van de 10

gemeente om de klimaatverandering zo klein mogelijk te houden en waarvan men wereldwijd de verschijnselen ziet: overstromingen in Pakistan – een land dat nauwelijks bijdraagt aan de klimaatverandering – en verdroging in Europa met alle gevolgen voor landbouw, vervoer en energieopwekking van dien. De nu alsmaar stijgende energielasten maken de energietransitie nog dringender. De transitie moet voor iedereen betaalbaar blijven. Iedereen moet kunnen profiteren van door windmolens opgewekte energie. Als gas en andere fossiele brandstoffen worden vervangen door een andere warmtedrager, horen daar geen grote prijsverschillen tussen wijken, buurten en dorpen bij. Wonen en de energietransitie behoren tot de belangrijkste opgaven van de komende jaren. GroenLinks kan zich vinden in het verhogen van de bedragen voor het volkshuisvestingsfonds en de startbuurt warmtevisie en het verhogen van de afdracht aan het structuurfonds. Vandaag is de dag van de armoede. Steeds meer mensen worden bedreigd in hun bestaanszekerheid, zoals de Nationale Ombudsman vandaag niet als eerste concludeerde. Armoede wordt alleen opgelost met meer geld. Daar is de Rijksoverheid voor. Dat is niet aan de gemeenten. Lokaal kan slechts worden geprobeerd mensen in de problemen zo goed mogelijk te ondersteunen. Door de ingewikkelde wetgeving en het niet functioneren van het toeslagenstelsel is dat niet gemakkelijk.

Dat vraagt maatwerk, zodat mensen die het écht nodig hebben worden geholpen. Algemene maatregelen door het optrekken van percentages helpen daar niet altijd bij. Talent is gelijk verdeeld, maar de kans om het te ontwikkelen helaas niet. Dat is niet alleen onrechtvaardig voor wie het treft, maar de maatschappij loopt zo talent mis. Gelukkig komt er nu geld en personeel om aan die kansengelijkheid te gaan werken. Met bijvoorbeeld het programma Rijke Schooldag kunnen scholen, sportclubs, culturele instellingen en ouders zorgen dat meer jongeren kansen krijgen om hun talent te ontwikkelen. Praktische vaardigheden kan men ook op school ontdekken. Goed opgeleide vakmensen zijn hard nodig op de arbeidsmarkt alleen al om de omschakeling naar een groene economie mogelijk te maken. Daarom is een sterk vmbo belangrijk en is het noodzakelijk dat scholen goed samenwerken om jongeren optimale mogelijkheden te bieden in mooie vernieuwde schoolgebouwen waar leerlingen graag naartoe gaan. In sommige wijken kennen bewoners minder gezonde levensjaren of leven zelfs korter. Dat probleem is hardnekkig. Gezondheidsverschillen lijken eerder groter dan kleiner te worden. Ook dit college gaat dat in één bestuursperiode niet oplossen, want gedragsverandering is moeilijk. GroenLinks verwacht veel van de aanpak langs de drie sporen: meedoen, gezonde leefomgeving, gezonde levensstijl.

Sporen die elkaar kunnen versterken en mensen uitdagen en faciliteren en niet alleen vertellen wat ze verkeerd doen. Data kunnen een rol spelen bij het vinden goede interventies hierbij. Den Bosch datastad heeft naast een economische kant ook een maatschappelijke invulling. Ook in onzekere tijden moet worden geïnvesteerd in de economische slagkracht van de stad en in 's-Hertogenbosch als Cultuurstad van het Zuiden. Dat heeft de gemeente gedaan tijdens de kredietcrisis en de afgelopen jaren tijdens de coronapandemie en gelukkig is het college dat nu ook weer van plan. GroenLinks is voorstander van kostendekkende leges. De grote opgaven waar de gemeente voor staat rechtvaardigen de beperkte verhoging van de ozb ondanks dat meer betalen nooit leuk is. Mevrouw Hernández (50PLUS) vraagt waarom kostendekkende leges niet stapsgewijs zijn geregeld waardoor sommige leges nu in een keer met 500% worden verhoogd. Hoe is dit uit te legen aan de ondernemers? De heer Van Rosmalen (GroenLinks) is het eens dat de uitleg wellicht beter kan. Het is niet zo dat de leges nu helemaal kostendekkend zijn. GroenLinks is voorstander van kostendekkende leges. Met deze maatregelen worden de leges meer kostendekkend. Mevrouw Hernández (50PLUS) vraagt of dit betekent dat dit nog maar het begin is van een consequente stijging van de leges totdat het college ze kostendekkend vindt.

De heer Van Rosmalen (GroenLinks) kan niet namens het college spreken. Leges horen kostendekkend te zijn. Het zal moeten blijken of het college het daarmee eens is. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of GroenLinks leges die 200% kostendekkend zijn, wil terugdraaien.

11

De heer Van Rosmalen (GroenLinks) is bereid daarover te spreken als dat zo zou zijn. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) ziet GroenLinks dan graag aan zijn zijde met betrekking tot de hondenbelasting. De heer Van Rosmalen (GroenLinks) reageert dat dit een belasting is en geen leges. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) bedankt de ambtelijke organisatie voor het netjes beantwoorden van de 349 technische vragen. D66 is landelijk tegen de boeren, de varkens en de koeien en ziet de burger hier als een nieuwe melkkoe met alle lastenverhogingen. Bovenop de ozb-verhoging van 10% komt nog 5,94% inflatiecorrectie dus de ozb-verhoging is 16%. Daarnaast gaan andere belastingen omhoog. Ambitie hebben is leuk, maar het had het college gesierd als het zich een spiegel had voorgehouden. De wereld is in zes maanden tijd volledig anders geworden. Het was goed geweest als een pas op de plaats was gemaakt met alle verhogingen. De heer Van den Kerkhof (D66) vraagt wat in de vier afgelopen maanden compleet is veranderd. Er was al een klimaatcrisis, sliepen mensen al op stoelen in Ter Apel en was de energierekening voor veel inwoners al enorm hoog. In het bestuursakkoord zijn maatregelen getroffen op het gebied van energie, kansengelijkheid en armoedebestrijding. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) stelt dat aan het ondertekenen van het bestuursakkoord op 31 mei jl.

een maand voorbereidingstijd vooraf is gegaan. Toen was een hoge energierekening nog een aanname en het is daarin niet verwerkt. Ook de voorgestelde extreem hoge verhogingen zijn niet verwerkt. De burgers worden het hardst getroffen als deze begroting wordt aangenomen. De heer Van den Kerkhof (D66) weet dat de heer Van Creij wil dat de openbare ruimte beter wordt onderhouden. Dat kost structureel veel geld. Hoe wil de heer Van Creij die ambitie dan bekostigen? De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) verwijst naar de wijk- en buurtmonitor. Op alles wat in de wijken is onderzocht, is de gemeente achteruit gegaan. En dan wil men nu nog € 30 miljoen en € 250.000 structureel voor het Design Museum betalen. Die € 250.000 had ook kunnen worden aangewend aan het verbeteren van de openbare ruimte. De heer Van den Kerkhof (D66) vroeg waarvan de heer Van Creij die kosten zou willen betalen. De ozb-verhoging is nodig voor structurele kosten zoals het beter onderhouden van de openbare ruimte. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) stelt dat een incidenteel budget met een factor 20 kan worden omgezet in een structureel budget. Als die € 30 miljoen wordt ingezet, is er jaarlijks € 1,5 miljoen voor het verbeteren van de openbare ruimte. Partijen verschillen hierover van mening. Gewoon ge-DREVEN zal in de diverse commissies nader inzoomen op alle verhogingen.

Voor de toeristenbelasting is een goed voorstel gedaan voor 1, 2, 3, 4 tariefverhogingen. Voor wat betreft de publieke dienstverlening is nog een wereld te winnen in de communicatie met betrekking tot meldingen en dergelijke van de BuitenBeter app. Naar aanleiding van de wijk- en buurtmonitor vraagt hij zich af of het echt zo veel slechter is gegaan de afgelopen tijd. Er wordt gesproken over regionale en internationale samenwerking. Men is naar Brussel geweest, waarna het college een brief heeft toegezonden over de deelname van het college in Brussel en de VNG. Het is zorgelijk dat niet bekend is wat de vertegenwoordigers inbrengen in Brussel. De heer Van Hattem (PVV) vult aan dat men in Brussel een presentatie heeft gezien over het Europese Comité voor de regio's waarin wethouder Kâhya vanuit het college vertegenwoordigd is. Is de heer Van Creij het eens dat de gemeente dergelijke vertegenwoordigende functies, die niet democratisch gecontroleerd worden, niet zou moeten hebben en dat de gemeente er eigenlijk uit zou moeten stappen? Hetzelfde geldt voor VNG-commissies waar de gemeente geen 12

zicht en sturing op heeft. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) is het daar van harte mee eens. Mevrouw Welten (VVD) geeft aan dat de begroting een vertaling is van het coalitieakkoord die de VVD van harte ondersteunt. De situatie is niet beter geworden, zeker niet vanwege de inflatie en de energieprijzen die daaraan ten grondslag liggen. Gelukkig is vanuit Den Haag een bijdrage geleverd aan de energiekosten zodat mensen die kunnen blijven betalen. In Den Bosch zijn voor minderdraagkrachtigen verschillende regelingen en ontheffingen in het leven geroepen om het voor veel mensen betaalbaar te houden. Niet alle minderdraagkrachtige burgers die recht hebben op deze financiële ondersteuning en regelingen maken daar gebruik van. Gelukkig wordt de communicatie hierover intensiever zodat deze mensen deze mogelijkheid alsnog hebben. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) vindt dat mevrouw Welten het doet voorkomen alsof het allemaal goed is geregeld en dat de mensen zich geen zorgen hoeven te maken voor de komende maanden. Zeker is dat veel mensen die zorgen wel hebben. Zij accepteren het beeld van mevrouw Welten ten dele, maar moeten worden geholpen met het gat waarin ze vallen.

Is de VVD bereid extra ondersteuningsmaatregelen te nemen en deze mensen te helpen? Mevrouw Welten (VVD) wijst erop dat een aantal regelingen in het coalitieakkoord minderdraagkrachtigen daadwerkelijk ondersteunen. Zij wil niet vooruitlopen op de toekomst. Het huidige systeem is gebaseerd op draagkracht. Mensen die buiten de boot vallen, worden geholpen. Het voorstel van een aantal partijen om van 120 naar 130% te gaan, is eigenlijk met hagel schieten. Mensen die iets tekortkomen moeten van de gemeenschapsgelden gebruik kunnen maken en niet de mensen die dat niet nodig hebben. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) constateert dat het mevrouw Welten schijnbaar ontgaat wat de laatste maand is gebeurd en noemt als voorbeeld Essent: mensen horen deze maand pas wat zij als voorschot moeten gaan betalen. De klappen zijn fors. Dat is niet voorzien in de begroting. De mensen die het nodig hebben moeten worden ondersteund. Mevrouw Welten (VVD) stelt voor dat tegen die tijd met elkaar te bespreken. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) beoogt gericht beleid voor mensen die op 130% van het minimuminkomen zitten en wil dat deze mensen de eenmalige toeslag krijgen zodat ze de energierekening kunnen betalen. Dit zal in de commissie Sociaal worden besproken. Mevrouw Welten (VVD) weet dat er minderdraagkrachtige mensen zijn met lage kosten (bijvoorbeeld in de Guido Gezellelaan).

VVD wil mensen ondersteunen op basis van draagkracht en is geen voorstander van het voorstel van De Bossche Groenen. Volgens de heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zijn de getroffen energiebesparende maatregelen aan de Guido Gezellelaan indrukwekkend. Hoe ziet wat mevrouw Welten betreft de investeringsopgave op dat gebied eruit voor de rest van de stad? Mevrouw Welten (VVD) wijst op het Energiefonds. Als de Essentgelden vrijkomen is er € 16 miljoen om woningen klimaatneutraal/energiezuiniger te maken. Zij wijst op de energiefixer en de Klusbus. Er zijn voldoende mogelijkheden voor energiezuinige maatregelen om de maandelijkse energiekosten te verlagen. Volgens de heer Van Hattem (PVV) zijn in de Guido Gezellelaan oude flats gesloopt en nieuwe appartementen gebouwd. Mensen in bestaande woningen kunnen niet op die manier zo een slag maken met de Klusbus en dergelijke. Hoe verhoudt dit zich tot de bestaande woningen en de hoge energielasten? De voorzitter stelt voor dat mevrouw Welten reageert en dit onderwerp daarna verder te bespreken in de commissie Omgeving. Mevrouw Welten (VVD) reageert dat de corporaties hier hard aan trekken en dat hierover 13

prestatieafspraken zijn gemaakt. Het is belangrijk dat maatregelen worden genomen in oude en tochtige woningen. De Klusbus en de energiefixer zijn kleine maatregelen om het energieverbruik wat te verlagen. Ook ondernemers worden vanuit Den Haag gecompenseerd en zal er sprake zijn van een energieplafond in combinatie met een financiële stimulans om ze te helpen verduurzamen. Zij vraagt aandacht voor de ondernemers in monumentale panden waar geen energielabel is opgeplakt. Voor veel panden wordt gestreefd naar energielabel C, maar dat zit niet op monumentale panden waardoor de ondernemer snel aan het plafond zit. Zij vraagt de wethouder daarnaar te kijken en met die ondernemers te spreken. Het aantal werkende armen neemt toe. Wat de VVD betreft, moet werken lonen. Deze mensen komen naast het energieplafond vaak niet in aanmerking voor de regelingen en kwijtscheldingen. Wat wordt daadwerkelijk gedaan voor deze groep? De VVD is blij met de extra aandacht voor langdurig werkelozen/mensen die langer dan twee jaar in de bijstand zitten. Deze mensen moeten worden gestimuleerd en ondersteund, want de arbeidsmarkt is goed. Het hebben van werk is de basis van zelfbehoud en zelfstandigheid. Financiële zorgen geven stress en kunnen leiden tot agressie en daarmee tot een onveilige situatie. In het kader van de veiligheid vraagt zij aandacht voor de groene BOA's.

Het buitengebied mag geen vrijstaat worden voor de criminaliteit en de BOA's zeker geen slachtoffer. De heer Van Hattem (PVV) vraagt in hoeverre de groene BOA's in het buitengebied onder de gemeentelijke begroting vallen. Mevrouw Welten (VVD) antwoordt dat dit deels is. Voor dat deel is het goed om na te gaan wat voor invloed de gemeente daarop nog kan hebben. De situatie daar verslechtert echt. Mevrouw Samshuijzen (Partij voor de Dieren) is blij met de aandacht van mevrouw Welten voor het buitengebied en de groene BOA's. De groene BOA's kunnen niet het hele buitengebied bemensen. De gemeente moet inspanningen doen vanuit de eigen handhaving. Is de VVD bereid om de capaciteit te verdelen en eventueel te verplaatsen naar het buitengebied? Mevrouw Welten (VVD) wijst erop dat in het coalitieakkoord vijf extra BOA's zijn opgenomen. Het buitengebied is deels de verantwoordelijkheid van de gemeente. Wellicht moet dit nader worden besproken. Wat verkeersveiligheid in de binnenstad betreft, kunnen de ruimte die aan een extra coffeeshop buiten het centrum wordt gegeven en een klimaatvriendelijk bevoorradingssysteem bijdragen aan vermindering van verkeersbewegingen. Veiligheid en leefbaarheid zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Een prettige leefomgeving en een sociale basis dragen daaraan bij.

De dorps- en wijkraden vervullen een brugfunctie bij het kennen van en contact hebben met buurtbewoners. Vertegenwoordigen deze dorps- en wijkraden daadwerkelijke de buurtbewoners? Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) is blij met de afspraak in het bestuursakkoord voor een coffeeshop buiten de binnenstad. Op welke termijn moet het college dat geregeld hebben? Mevrouw Welten (VVD) wijst erop dat er meer partijen nodig zijn om tot een overeenkomst te komen. Partijen moeten met elkaar bespreken waar mogelijkheden liggen. Zij kan daarvoor geen termijn geven. Volgens mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) heeft dit te maken met het stellen van prioriteiten. Zij wil daar druk op zetten richting het college om te zorgen dat komend jaar misschien al stappen kunnen worden gezet en hoopt de VVD aan haar zijde te vinden. Mevrouw Welten (VVD) reageert dat druk zetten niet altijd helpt. Zij is er voorstander van om met elkaar te kijken of dat snel zou kunnen worden gerealiseerd. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) memoreert dat in de vorige zittingsperiode was gesteld dat het aantal coffeeshops niet zouden worden uitgebreid. Is in het coalitieakkoord afgesproken dat als er een coffeeshop buiten het centrum komt, er ook ergens een wordt gestopt?

14

Mevrouw Welten (VVD) steunt wat in het coalitieakkoord staat. Het doel daarvan was om de druk in de binnenstad te verlagen. Een coffeeshop aan de rand van de stad is een enorme winst voor wat betreft het aantal verkeersbewegingen. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) hoort dat mevrouw Welten het functioneren van de wijkraden bij het college neerlegt. Heeft zij weleens met voorzitters van wijkraden gesproken over hoe intensief zij zich met vrijwilligers inzetten om de wijkraad op orde te krijgen? Mevrouw Welten (VVD) heeft met verschillende voorzitters gesproken en heeft respect voor wat deze mensen doen. Niet alle burgers voelen zich gehoord. Daarom wil zij dat wordt gekeken wat beter kan. De ambities voor de komende vier jaar zijn haalbaar en er is sprake van een gezonde financiële positie. Ondanks dat rekening is gehouden met een prijsstijging van 8% en de prijscompensatie via het gemeentefonds ligt kostenoverschrijding op de loer onder andere door de energieprijzen. Men moet vooral niet meer uitgeven dan men heeft. Verzocht wordt het Design Museum in de verkenningsfase van het structuurfonds te plaatsen. De deelvervanging en verplaatsing van de garage Tolbrug wordt in een separaat voorstel aan de raad voorgelegd. De VVD vraagt het college de planontwikkeling op te pakken zodat dit project binnen afzienbare tijd in het structuurfonds kan worden geplaatst.