2021-10-18 Commissie Bestuur concept

Commissie BESTUUR Conceptverslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

18 oktober 2021 Raadzaal

Collegeleden:

A.P.R.G.M. van Rosmalen mr. drs. R. van der Meer M.M.J. Dingemans, R.J.J. Geers, F.G.F. van Genugten, ing. A.J.G. de Groot, A.W.J.A. van Hattem LLB, mw. drs. J. Hendrickx, mw. A. Hernández, drs. P.E. Kagie, drs. R.M.J. van den Kerkhof, P.M. van der Krabben, B.F.C. Roovers, mw. drs. E.J. de Ruiter, P. Slikker mr. J.W.F. Hoskam, drs. J.M.L.N. Mikkers, mr. H.C. van Olden

Afwezig:

J.J.E.L. van Creij

Verslaglegging:

mw. P.J. van Hoorn (DemiSec)

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering en heet iedereen welkom. De heer Van Creij wordt vervangen door de heer Dingemans.

2.

Vaststellen van de agenda De voorzitter geeft aan dat de Belastingvoorstellen en de Begroting 2022 samen worden besproken. De agenda wordt vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bestuur van 9 september 2021 Het verslag van de commissie Bestuur van 9 september 2021 wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en lijst openstaande moties De lijst met toezeggingen en de lijst met openstaande moties zijn opnieuw vastgesteld.

Raadsvoorstellen 5. 6.

Belastingvoorstellen 2022 Begroting 2022 De heer Van Genugten (CDA) merkt op dat dit de laatste begroting van dit college is en dat de verkiezingen over vijf maanden plaatsvinden. De vraag is hoe de wereld er dan uitziet en of er een nieuwe coronagolf komt. Hij wil in ieder geval naar elkaar omzien, ook door te testen bij klachten. Naar verwachting doen er in 2022 meer partijen aan de gemeenteraadsverkiezingen mee en dat kan leiden tot meer partijen in de gemeenteraad, maar het zou niet moeten leiden tot versplintering. Het is belangrijk dat samen in gemeenschapszin en in een goed debat wordt gezocht naar wat goed is voor de inwoners en voor de gemeente oftewel; samenwerken en besluiten nemen ten behoeve van het algemeen belang. Tijdens de voorjaarsnota heeft hij gesproken over de verschuiving van Den Bosch als place to buy naar place to be, een plek waar iemand wil zijn, een ander wil ontmoeten en wil blijven als inwoner, ondernemer en bezoeker. In Brabant en dus ook in Den Bosch is alles 'van ons': ons moeder, onze club en ons thuis en hij zou willen dat het nog meer ons en minder ik zou zijn omdat dit de gemeenschap van Den Bosch sterker maakt. Den Bosch is in de eerste plaats een gemeenschap van inwoners die betrokken zijn bij hun leefomgeving, familie en vrienden, sport- en cultuurverenigingen.

Mensen ontmoeten elkaar graag en ze houden van de stad, de wijken en de dorpen en de vraag is hoe digitale communities een bijdrage kunnen leveren aan het verstevigen van die verbanden. Het is goed dat de gemeente Den Bosch blijft werken aan de aanpak van eenzaamheid en aan een goed maatschappelijk en cultureel voorzieningenniveau, verspreid over de gemeente. Het is belangrijk dat er goede voorzieningen zijn en of het nu gaat om een theater of om een daklozen1

opvang, een voorziening is een oplossing voor een grote of kleinere groep mensen, maar vaak ook een probleem voor anderen en er moet vanuit het collectieve en algemene belang worden geredeneerd. Voor een gemeenschap die naar elkaar omziet, moet ook worden gekeken naar mensen die het minder hebben en het CDA is blij dat er naast een sterk armoede- en schuldenbeleid extra middelen zijn voor de verdere aanpak en de bekendheid daarvan, maar ook met alle initiatieven uit de samenleving zoals het netwerk tegen armoede en de Quiet500, het ‘schurende magazine’ dat armoede een gezicht geeft en laat zien welke kansen ondernemers aan de mensen bieden. Hij vindt het tijd worden voor een kansenpas om het aanbod te bundelen voor hen die het nodig hebben en dit zorgvuldig te ontsluiten. Voor een gemeenschap die veilig wil wonen en leven is het nodig dat asfaltcentrales de uitstootnorm niet overschrijden en er geen branddampen van een schrootbedrijf zijn en hierbij zijn handhaving en waarheidsvinding van groot belang. Het betekent ook het gebruik van slimme flitspalen die niet alleen flitsen bij rood licht of een te hoge snelheid, maar ook als auto's of andere vervoermiddelen veel lawaai maken. Hij is benieuwd of de gemeente aan de pilot op dit gebied wil deelnemen. Handhaving blijft belangrijk voor de orde en veiligheid en er zijn extra middelen voor BOA's beschikbaar.

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) wil de asfaltcentrale sluiten en ze vraagt of het CDA dat ook wil. De heer Van Genugten (CDA) houdt aan de hand van de begroting een algemene beschouwing over de stand van de gemeente en het toekomstbeeld dat het CDA hierbij heeft voor 2022. Het CDA heeft vragen over de asfaltcentrale gesteld en is blij dat de uitstoot nu binnen de normen blijft, maar hij wil wel de vinger aan de pols houden. Hij vindt het nu te ver voeren om hier verder op in te gaan. Het CDA is voor een gezonde gemeenschap waarin inwoners meer aandacht hebben en houden voor positieve gezondheid, sport en beweging en corona was voor velen een wake-upcall. Hij wil als gemeente waar mogelijk bewegen stimuleren en faciliteren, ook bewegen in de openbare ruimte. Den Bosch heeft veel verenigingen, alleen al in Nuland zijn zeventig verenigingen en het is belangrijk dat de inwoners die verenigingen leren kennen om er lid van te kunnen worden. Het CDA is dan ook blij dat in de begroting middelen zijn vrijgemaakt voor het organiseren van een moment waarop sportclubs en culturele verenigingen zich in de gemeente kunnen presenteren. Er zijn bijna 30.000 vrijwilligers in de gemeente die een enorme pilaar onder de Bossche samenleving vormen.

Hij wil de gemeenschapszin ook op regionaal niveau bevorderen omdat steeds meer opgaven op dat schaalniveau spelen waarbij het regionale belang niet altijd voorop staat. In 1629 was Den Bosch omsingeld door Frederik Hendrik en misschien is Den Bosch in 2029 omsingeld door windmolens op de gemeentegrenzen omdat in de gemeente Den Bosch de woongrenzen en de gemeentegrenzen dicht bij elkaar liggen. De heer Van Hattem (PVV) deelt de bezorgdheid over de megawindturbines bij Vinkel, maar de gemeente Den Bosch plaatst ook windturbines aan de gemeentegrens bij Oss en hij vindt dat de gemeente Den Bosch ook moet stoppen met het plaatsen van windturbines. De heer Van Genugten (CDA) zegt dat er een opgave op dit gebied ligt, maar dat die veel meer op landelijk niveau thuishoort. Nu heeft iedere gemeente een eigen verantwoordelijkheid en kiest daarvoor in plaats van voor het grote regionale belang. In Den Bosch liggen de woongebieden heel anders ten opzichte van de gemeentegrenzen dan in andere gemeenten en als de buurgemeenten allemaal windmolens aan de gemeentegrens bij Den Bosch plaatsen, wordt Den Bosch daardoor omsingeld. Hij wil dat de wethouder hierover met de buurgemeenten in gesprek gaat.

De heer Van der Krabben (Bosch Belang) vindt dat windmolens en energieopwekking niets met gemeentegrenzen te maken hebben en hij vraagt of het zinvol is om te wachten op eventuele andere ontwikkelingen waardoor windmolens überhaupt niet nodig zijn. De heer Van Genugten (CDA) loopt niet weg voor genomen beslissingen en wat het CDA betreft doet de gemeente Den Bosch wat de opgave vraagt en niet meer dan dat. Windmolens hebben wel degelijk met gemeentegrenzen te maken en hij wil de gemeentegrenzen overstijgen en dit vraagstuk niet op gemeentelijk of provinciaal niveau, maar op landelijk niveau behandelen. 2

De heer Van Hattem (PVV) vraagt of het CDA net als de PVV de plaatsing van windturbines op het grondgebied van Den Bosch een halt wil toeroepen en de boodschap naar Den Haag sturen dat de gemeente Den Bosch niet meer meewerkt aan de Regionale Energiestrategie. De heer Van Genugten (CDA) antwoordt ontkennend; het CDA loopt niet weg voor zijn verantwoordelijkheid, maar maakt zich wel zorgen over de toekomst als hij ziet dat andere gemeenten windmolens aan de gemeentegrens van Den Bosch plaatsen en hij vraagt de wethouder daarom in gesprek te gaan met de buurgemeenten en om de vinger goed aan de pols te houden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt zich af hoe de Duurzame Polder moet worden geduid als het gaat over Nuland en Vinkel. De heer Van Genugten (CDA) zegt dat Bernheze een veel groter probleem voor Vinkel is. Er is een regionale opgave en er moet alleen worden gedaan wat noodzakelijk is. Het CDA heeft steeds gezegd voor zon boven wind te zijn en hij ziet dat andere gemeenten ook hun verantwoordelijkheid willen nemen. De Rosmalense Polder ligt veel verder van de woonkernen in de gemeente Oss dan Bernheze bij de woonkernen van Den Bosch van plan is. De heer Van Hattem (PVV) hoort graag van de heer Van Genugten wat de portee op nationaal niveau is. De heer Van Genugten (CDA) loopt niet weg voor zijn verantwoordelijkheid.

Het voordeel van een landelijke partij is dat die bij bewindslieden en Kamerleden kan melden dat dit vraagstuk enigszins spaak loopt en dat er keerzijden aan zitten en hij denkt dat dit landelijk ook wordt onderkend. Er is een enorme klimaatopgave waarvoor veel moet gebeuren, maar hij maakt zich wel zorgen over de mogelijke uitwerking daarvan. Er zijn prachtige groene en blauwe zones in Den Bosch, maar er is in de binnenstad en de kernen nog een wereld te winnen. Er is het NKtegelwippen om tegels uit privétuinen te krijgen en daar planten voor terug te planten om hittestress tegen te gaan en grondwater vast te houden, maar er kan meer worden gedaan. De gemeente kan onder andere zelf tegels uit de publieke ruimte halen. Het is belangrijk dat de inwoners aan de samenleving kunnen meedoen. In de begroting staat dat 57% van de inwoners vindt dat de gemeente geïnteresseerd is in de mening van de inwoners en dat kan echt wel een onsje meer. Ook is de bereikbaarheid van de woon- en leefgebieden belangrijk, juist voor mensen met een handicap of mindervaliden. Toonaangevende datastad betekent wat het CDA betreft ook dat moet worden gewerkt aan de digitale infrastructuur, zodat de stad ook digitaal goed ontsloten is. Er is een groot tekort aan arbeidskrachten in de horeca.

Den Bosch kent ongeveer 105.000 arbeidsplaatsen, die moeten worden behouden en hij wil daarom het onderwijs meer op de arbeidsmarkt laten aansluiten. Er zijn horecazaken die bepaalde dagdelen sluiten omdat ze geen personeel kunnen vinden en dat draagt niet bij aan gastvrijheid van een bourgondische stad. Meedoen betekent ook dat jongeren een plek om te wonen kunnen vinden, het kan niet zo zijn dat er een generatie verloren gaat omdat zij zich noodgedwongen in de wijde omgeving van Den Bosch moeten vestigen. Den Bosch is koploper op het gebied van tijdelijke woningen en bijvoorbeeld kangoeroewoningen voor ouderen kunnen ook voor jongeren worden gebruikt. Hij complimenteert het college met de sluitende begroting en hij hoopt dat er door rijksmiddelen stabiliteit komt, zodat het beleid beter te voeren is en de overheid voldoende geëquipeerd is om met alle grote vraagstukken die eraan komen qua expertise en aantal mensen meebeweegt met de demografische ontwikkelingen. Het CDA is positief over deze begroting omdat de initiatieven die erin staan bijdragen aan het versterken van de gemeenschapszin en daarmee aan de opbouw van Den Bosch als place to be. De heer Van den Kerkhof (D66) merkt op dat de coronacijfers weer oplopen en dat de herfst en de winter veel onzekerheid met zich meebrengen.

De nu voorliggende begroting voor 2022 is beleidsarm met een positief effect van € 5,7 miljoen, maar de jaren daarna zijn onzeker door onder andere het uitblijven van keuzes in Den Haag. Hij wil na 2022 blijven investeren in een groene en toekomstbestendige stad en dat vraagt om keuzes als er meer inzicht en duidelijkheid is. De voorzieningen moeten minimaal op peil blijven en waar nodig worden versterkt. Daarvoor moet naar de inkomsten- en de uitgavenkant worden gekeken, moet er een prioritering in het Structuurfonds worden aangebracht en moet de gemeente ook in een financieel onzekere situatie perspectief blijven bieden. De Bossche Zomer was een succes door vooral te 3

denken in wat wel kan, door samen met ondernemers en creatievelingen de Bossche Zomer te promoten en te laten leven in de Cultuurstad van het Zuiden vanuit een organisatie waarvoor de gemeente garant stond. Niemand weet hoe de zomer van 2022 gaat verlopen, maar wel dat de Bossche Zomer twee jaar op rij een succes was en dat succes wil hij vasthouden door in de zomer van 2022 de Bossche Zomer samen met de stad en de dorpen verder uit te bouwen en er moet nu worden geïnvesteerd in de organisatie van de Bossche Zomer 2022 om daarmee zekerheid te bieden. Het is onder andere de wetenschap en de zorg gelukt om het coronavirus in zekere mate onder controle te krijgen en de samenleving meer vrijheid terug te geven, maar er is wel een echte crisis op de woningmarkt, vooral voor jonge mensen en starters die een woning zoeken. In maart 2019 werd het CDA nog uitgelachen toen het zei dat de ambitie in het woonbeleid naar 1600 woningen per jaar moest worden opgeschroefd, maar nu is iedereen het erover eens dat er snel veel meer huizen moeten worden gebouwd. Er zijn echter onvoldoende goed opgeleide mensen in de bouw en er is een tekort aan materialen en grondstoffen.

De gemeente moet ook hier perspectief bieden en kijken naar wat wel kan, zoals investeren in het beroepsonderwijs, de aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt en in de circulaire economie, zodat materialen en grondstoffen een tweede of zelfs een derde leven krijgen en de bouw niet meer alleen afhankelijk is van producten van buiten Europa. De coronacrisis heeft zaken blootgelegd en ontwikkelingen versterkt of versneld zoals de groeiende kansenongelijkheid. De heer Van Hattem (PVV) vindt een achterliggend probleem op de woningmarkt dat huizen worden weggegeven aan statushouders. Hij hoorde de heer Van den Kerkhof zeggen dat bouwmaterialen circulair moeten worden gebruikt en hij vraagt of die het ermee eens is dat onnodig veel gebouwen tegen hoge kosten en met dure materialen renoveren om zogenaamd te verduurzamen, verspilling van goed bouwmateriaal en vaak nog goede gebouwen is, zoals de sloop in De Haren. De heer Van den Kerkhof (D66) vindt dat de enorm stijgende energieprijzen laten zien waarom moet worden verduurzaamd; om energiearmoede zoveel mogelijk te voorkomen en niet meer afhankelijk te zijn van gas uit Rusland. De heer Van Hattem (PVV) vindt dat de miljardeninvesteringen in klimaatmaatregelen en belastingen en accijnzen op de energieprijzen de grootste oorzaak van de energiearmoede zijn.

Hij vraagt of de heer Van den Kerkhof het ermee eens is dat het beter is om hier iets aan te doen dan huizen die nog twintig, dertig of veertig jaar mee kunnen te slopen. De heer Van den Kerkhof (D66) vindt dat per project moet worden gekeken wat wijsheid is, maar als er nu een huis kan worden aangepakt zodat de energielast voor de bewoner omlaaggaat en dit milieuwinst oplevert kiest hij daarvoor. Corona legt ook de groeiende kansenongelijkheid bloot. Ongelijke kansen zijn gemiste kansen voor ieder kind dat wel talenten heeft, maar niet de mogelijkheid om die talenten te benutten en als mensen niet de kans krijgen om het beste uit zichzelf te halen, leidt individuele kansenongelijkheid tot collectieve armoede. Goed onderwijs is de belangrijkste motor voor gelijke kansen, de onderwijsachterstanden zijn na corona nog lang niet weggewerkt en hij is blij dat naast de investeringen die Den Haag de afgelopen jaren voor het onderwijs heeft aangekondigd de gemeente Den Bosch ook in 2022 investeert in de Gelijkekansenalliantie en het Onderwijskansenfonds. Bibliotheken zijn een onmisbare schakel in de strijd tegen kansenongelijkheid, daar wordt aan iedereen op laagdrempelige wijze educatie aangeboden, maar juist waar die laagdrempelig educatieve functie nodig is, met name in West en Noord, De Helftheuvel en De Rompert, is de bibliotheek twee periodes geleden wegbezuinigd.

Daarvan worden nu de wrange vruchten geplukt en hij wil onderzoeken of het mogelijk is dat er weer wijkbibliotheken in West en Noord komen. D66 heeft eerder ook geopperd om meer studieplekken op bijzondere locaties in de stad en de dorpen te openen en het college heeft daar destijds positief op geantwoord, maar daarna werd het stil. De zeer hoge waterstanden in de Maas, de Dieze en de Dommel en het onheil in Limburg, Duitsland en België, terwijl de zomers daarvoor extreem droog waren, lieten zien dat de mens de klimaatverandering veroorzaakt. Deze generatie is de eerste die dat zeker weet en de laatste die er radicaal iets tegen kan doen. Hij proeft die urgentie inmiddels bij meerdere partijen in de raad en er moeten forse investering worden gedaan. De heer Van Hattem (PVV) vindt dat die forse investeringen voor veel meer energiearmoede zullen zorgen. Hij denkt dat de hoge waterstanden niets met klimaatverandering te maken heb4

ben, maar met onzorgvuldig beheer van stuwdammen in de Ardennen en de Eiffel. Bovendien waren de waterstanden in de Maas en de Waal in onder andere 1869 en 1926 af en toe nog veel hoger dan nu. Hij vraagt waarop de klimaatpropaganda is gebaseerd. De heer Van den Kerkhof (D66) vindt het vreemd dat er partijen zijn die hun kop in het zand steken terwijl alle wetenschappers ter wereld het hierover eens zijn en hij gaat hier verder niet op in. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) is blij dat de heer Van den Kerkhof de wateroverlast aan de orde stelde omdat dit vroeger eens in de 100 jaar voorkwam en nu eens in de tien tot vijftien jaar. De heer Van den Kerkhof (D66) proeft die urgentie ook en de forse investeringen in een beter klimaat in deze bestuursperiode zijn een mooi begin, maar er zijn de komende jaren meer concrete stappen nodig. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat het water momenteel weer extreem laag staat. Hij vraagt of de heer Van den Kerkhof het ermee eens is dat de meest efficiënte investering een investering in kernenergie is en dat daarop moet worden ingezet in plaats van op windmolens en zonnepanelen. De heer Van den Kerkhof (D66) wil op beide inzetten, maar zon en wind zijn de komende jaren al toepasbaar en kernenergie mogelijk pas over dertig jaar.

De komende jaren zijn meer concrete stappen nodig, daarbij gaat het niet alleen om een windmolen meer of minder in de polder maar om een hogere klimaatambitie en die ambitie kan alleen slagen als die gepaard gaat met een even hoge sociale ambitie. Zo moet energiearmoede worden voorkomen en deelmobiliteit voor alle inwoners toegankelijk en betaalbaar zijn. Of iemand nou in de binnenstad, in Vinkel of in Nuland woont, iedereen moet voor een schoon alternatief kunnen kiezen. Om die hoge ambities kracht bij te zetten en die grote opgave aan te gaan is een krap sluitende begroting niet genoeg, het vraagt om samenwerking op regionaal, provinciaal en landelijk niveau en het benutten van de mogelijkheden die Brussel biedt, daar liggen kennis, contacten en geld op het gebied van klimaat, innovatie en onderwijs voor het oprapen. Hij las in de technische antwoorden dat er zo vele miljoenen aan Europese subsidies zijn binnengehaald voor zowel sociale als duurzame projecten in de stad en de regio. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) weet dat die subsidies nu vooral bij huizenbezitters terechtkomen en De Bossche Groenen wil deze subsidies bundelen en daar eventueel iets bijleggen om de energiearmoede onder huurders tegen te gaan. Ze vraagt of D66 wil meedenken over het oplossen van energiearmoede onder huurders.

De heer Van den Kerkhof (D66) staat daar altijd voor open, maar hij is benieuwd naar het dekkingsvoorstel omdat er een krap sluitende begroting is. Hij is ook benieuwd welke mogelijkheden er zijn buiten de bestaande fondsen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) denkt aan voorfinanciering van bijvoorbeeld zonnepanelen, als de gemeente die plaatst, verdient die deze investering op een gegeven moment terug. De heer Geers (VVD) vindt de klimaattransitie zowel technisch als qua draagvlak en uitvoering complex. De heer Van den Kerkhof wil een hogere klimaatambitie, terwijl de huidige klimaatambities financieel en maatschappelijk niet eens kunnen worden gerealiseerd. De heer Van den Kerkhof zei ook dat het gaat om het klimaat en om de sociale component, maar die botsen omdat niet iedereen de noodzakelijke maatregelen kan nemen, niet iedereen kan een Tesla kopen, en hij vraagt of de heer Van den Kerkhof de klimaatdrammer voor duurzaamheid is of het sociale gezicht dat kiest voor het inkomen van mensen. De heer Van den Kerkhof (D66) denkt dat deze twee heel goed kunnen samengaan, de gemeente kan kijken hoe die de groep, voor wie die investeringen een enorme stap zijn, kan meekrijgen. In de Regionale Energiestrategie zijn doelen voor 2030 vastgelegd, maar hij kijkt ook al verder. Er zullen nieuwe Regionale Energiestrategieën komen en daarin moet er echt een tand5

je bij. De heer Geers (VVD) zegt dat de ambitie tot 2030 misschien niet eens wordt gehaald vanwege ruimtelijke procedures en draagvlak. Hij noemt onderwijs als voorbeeld. Als iemand zijn kind van een 3 naar een 8 wil begeleiden moet niet worden geprobeerd om dat kind cum laude te laten slagen, en hij vraagt of de heer Van den Kerkhof het ermee eens is dat eerst moet worden geprobeerd om de huidige ambities te halen voordat ambities worden gestapeld. Anders ontstaat er alleen maar teleurstelling omdat die ambities niet worden gehaald. De heer Van den Kerkhof (D66) vindt dat de heer Geers wel een punt heeft, maar dat er wel stappen moeten worden gezet gezien de effecten die het klimaat nu al heeft, hij wil daarom de ambities hoger stellen. De RES gaat puur over de energieopwekkingskant en er zijn inderdaad beren op de weg, daarvoor is al eerder geld vrijgespeeld, bijvoorbeeld de Enexisgelden, maar er zijn ook sociale ambities zoals het voorkomen van energiearmoede. Mensen moeten daarin worden meegenomen en de gemeente moet daarin investeren, waarbij ook buiten de eigen gemeentegrenzen moet worden gekeken naar wat Europa heeft te bieden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wil dat de gemeente geld beschikbaar stelt voor energiemaatregelen.

De heer Van den Kerkhof (D66) staat achter de nu voorliggende sluitende begroting en hij wil ook na 2022 blijven investeren, maar daarnaast zijn er genoeg mogelijkheden buiten de gemeente. Als er in Den Haag echter geen keuzes worden gemaakt, worden er geen grote stappen gezet. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) geeft aan dat in 2020 553 van de ongeveer 25.000 corporatiewoningen onderhanden zijn genomen en dat dit in dit tempo in 2075 klaar is. Hij vindt dat er nu geld in moet worden gestoken. De heer Van den Kerkhof (D66) hoorde De Bossche Groenen spreken over particuliere woningen en de heer Kagie over de sociale huur en hij is het met beiden eens, maar om een slag bij de sociale huurwoningen te maken, moet echt naar Den Haag worden gekeken en de grote opgave ligt bij de particuliere woningen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) merkt op dat vooral huizenbezitters allerlei rijkssubsidies kunnen krijgen, bijvoorbeeld voor groene daken, en dat ze iets extra's wil doen voor mensen met een smalle beurs die in slecht geïsoleerde woningen wonen en een hoge energierekening hebben. Dat kan bijvoorbeeld door als gemeente zelf windmolens te plaatsen, dat genereert inkomsten waarmee een fonds kan worden ingesteld waarmee energiearmoede kan worden tegengegaan en die investeringen verdienen zichzelf terug.

De heer Roovers (SP) merkt op dat de raad ongeveer 1,5 jaar geleden over de visie Energielandschap heeft gediscussieerd, onder andere over publieke uitbating van windmolens en dat D66 toen op de rem trapte en te weinig de kansen wilde pakken om dit geld te gebruiken voor bijvoorbeeld isolatie. Hij vraagt of D66 daar nu anders over denkt. De heer Van den Kerkhof (D66) is geen voorstander van een gemeentelijk energiebedrijf. De heer Roovers (SP) had het niet over een gemeentelijk energiebedrijf, hij stelde alleen voor om als gemeente enkele windmolens uit te baten. De heer Van den Kerkhof (D66) is voor coöperatieve windmolens zoals de Bossche windmolen West, maar hij vindt niet dat de gemeente hierin het voortouw moet nemen. De heer Roovers (SP) vraagt of de heer Van den Kerkhof dan ook accepteert dat de gemeente minder middelen heeft voor bijvoorbeeld isolatie, zonnepanelen en het tegengaan van energiearmoede. De heer Van den Kerkhof (D66) zegt dat meerdere wegen naar Rome leiden, bijvoorbeeld fondsen uit Europa zoals de European Greendeal. Hij is blij met de technische beantwoording 6

van het college over het geld uit Europese fondsen dat de gemeente de afgelopen jaren heeft binnengehaald, maar het is jammer dat hij die informatie moest opvragen en hij roept het college op actiever naar de raad te communiceren, wat hem betreft bij de begroting en de jaarrekening. Hij is van mening dat de grote opgaven alleen met steun van Den Haag en Brussel kunnen worden opgelost. Corona is nog niet voorbij en de groeiende kansenongelijkheid in het onderwijs, de klimaatcrisis en de woningnood schreeuwen om actie. Hij wil daarom nog een tandje bijzetten en perspectief blijven bieden op een groen, bruisend en toekomstbestendig Den Bosch. De heer Slikker (PvdA) voelt deze begroting als stilte voor de storm. Het stadsbestuur heeft momenteel de handrem aangetrokken en wacht met spanning op een nieuw kabinet dat ook iets zegt over de gemeentefinanciën en op de gemeenteraadsverkiezingen in 2022. Als de regering de gemeente stelselmatig uitknijpt, is het een kwestie van tijd voordat sociale voorzieningen, de zorg, bibliotheken, de wijkinfrastructuur en het jongerenwerk verdwijnen. Verder is de vraag wat de raad na de gemeenteraadsverkiezingen aan de maatschappelijke noden doet en hij wil voor de financiering hiervan naar de inkomstenkant kijken.

Er gebeurt niet veel met deze begroting omdat nog niet bekend is wat het nieuwe kabinet en de nieuwe gemeenteraad gaan doen en dat is pijnlijk, gezien wat er in de wereld gebeurt. De woningmarkt in Den Bosch is op dit moment een feestje voor beleggers, makelaars, verkopers en kopers, terwijl starters en tweeverdieners, waarvan de een pakketchauffeur is en de ander in de kinderopvang werkt, zich in Den Bosch geen huis meer kunnen veroorloven. Ondertussen neemt de ongelijkheid tussen wijken als de Graafse wijk en De Groote Wielen toe. De basisschool in Boschveld loopt leeg en de kwaliteit van het onderwijs wordt daar minder, maar de wachtlijsten voor een basisschool in het centrum groeien. De heer Van den Kerkhof (D66) vraagt op basis waarvan de heer Slikker concludeert dat de basisschool in Boschveld leegloopt. De heer Slikker (PvdA) hoorde dit van de directie. De horeca, de retail, sportclubs, wijkgebouwen en verenigingen vragen zich af of ze het hoofd boven water kunnen houden op het moment dat er geen coronasteunpakketten meer zijn. Verder zijn de wachtlijsten voor hulpbehoevende jongeren en ouderen te lang en functioneren de teams Toegang en Regie nog niet zoals het zou moeten. Kortom, de ongelijkheid en de sociale verdeeldheid groeit en dat vraagt om investeringen.

Tot corona was de armoedeontwikkeling gunstig, maar nu stijgt de armoede met 25% en leven 10.000 gezinnen, waaronder 3000 kinderen, in armoede. Daarom moet er meer worden gedaan dan nu in de begroting staat. Hij voelt zich in deze raad af en toe als de Romeinse consul Cato die 25 eeuwen geleden elk debat afsloot met 'overigens ben ik van mening dat Carthago vernietigd moet worden' en in deze raad mag stelselmatig gezegd worden 'overigens ben ik van mening dat de ambitie om stelselmatig de laagste woonlasten van Nederland na te streven ook maar eens vernietigd moet worden'. Er wordt om onderzoeken naar maatschappelijke investeringen gevraagd, terwijl bekend is dat het momenteel niet betaalbaar is en hij wil geen ambities op het gebied van meer klimaatbeleid en wijkenbeleid, maar concrete plannen met bijbehorende budgetten en dat is de komende jaren alleen mogelijk als het Rijk met een goede oplossing komt en de raad ook meer durft. Dat betekent kijken naar de laagste ozb van heel Nederland en naar de algemene reserve van € 580 miljoen, het dubbele van een gemiddelde gemeente in Nederland. De heer Geers (VVD) weet niet wat hij ervan moet denken als iemand zich verbindt aan het tientje van Slikker en zich daarna de nieuwe Cato noemt. De heer Slikker sprak over alle voorzieningen en reserves bij elkaar opgeteld, de algemene reserve is lager dan de afgesproken norm.

De heer Slikker (PvdA) zegt dat dit inderdaad gaat om alle reserves bij elkaar opgeteld en dat dit wel het dubbele is van het gemiddelde van alle andere gemeenten in Nederland. Er is een enorme uitdaging op het gebied van verduurzaming van sociale huurwoningen, maar hij denkt dat daarvoor geen geld uit Den Haag of Brussel komt en de PvdA wil de ozb niet met 5,75% verlagen terwijl de maatschappelijke noden van kwetsbare mensen groeien. De heer Geers (VVD) vindt dat er in dit tweede coronajaar nog net zo veel onzekerheid is als in het eerste coronajaar. Hij is trots op de veerkracht van de Bossche samenleving, de manier 7

waarop nieuwe verbindingen zijn gelegd en ook de ambtenaren dag en nacht bezig waren om de coronasteun te geven en te helpen waar dat kon. De gemeente heeft de afgelopen 1,5 jaar veel kunnen doen met dank aan de Hoskamdoctrine, namelijk 'geld moet je verdienen voordat je het kunt uitgeven en er moet geld zijn als je het nodig hebt'. Door een goed financieel beleid konden bepaalde zaken worden gedaan en konden ondernemers en maatschappelijke instellingen door de crisis worden getrokken. Er moet weer aan de toekomst worden gebouwd en daarbij moet worden gekozen voor kwaliteit en doorgroeien, maar in deze begroting ontbreekt een toekomstvisie. Er is wel een document en hij nodigt de portefeuillehouder uit om met dat stuk in de hand een thema als De zorgzame stad of andere items uit de Toekomstvisie in stadsgesprekken te bespreken. Hij wil kiezen voor kwaliteit, ook van de openbare ruimte. Hij vraagt zich of die kwaliteit niet onder een ondergrens is gezakt zeker omdat mensen nu meer in de openbare ruimte zijn en zeker voor mensen met een handicap. De heer Van den Kerkhof (D66) wil ook kritisch naar die ondergrens kijken, maar in het beleidsplan voor de periode tot 2022 staat een duidelijke bezuiniging waarvan de raad in 2017 dacht dat dit verantwoord was.

Na vier jaar blijkt een verbetering nodig te zijn, maar dit gaat wel om een structurele bezuiniging en hij vraagt hoe de VVD op de rem wil gaan staan. De heer Geers (VVD) denkt daar ook over na, maar hij heeft daar nog geen klip en klaar antwoord op, ook omdat moet worden gekeken welke extra middelen nodig zijn om op een bepaald niveau te komen en dat inzicht er nog niet is. De heer De Groot (Rosmalens Belang) is het ermee eens dat kritisch naar de openbare ruimte moet worden gekeken en hij vraagt of de VVD hierin ook een rol voor de burger ziet. Inwoners moeten zich niet alleen betrokken voelen bij de openbare ruimte, maar ook het ontmoeten in de openbare ruimte zelf bevorderen. De heer Geers (VVD) ziet inderdaad een rol voor de inwoners. Bij de actualisatie van de begroting is een amendement ingediend over extra geld voor het mogelijk maken van ontmoeten, juist omdat in coronatijd de beleving van de openbare ruimte veranderd is: mensen treffen elkaar nu buiten en ze maken op een andere manier gebruik van de openbare ruimte. In de begroting staat dat eigenlijk alleen wordt gedaan wat nodig is om aansprakelijkheid voor schade te voorkomen en hij wil kijken hoe dit meer in lijn kan worden gebracht. Mevrouw De Ruiter (GroenLinks) vraagt of ook biodiversiteit wordt meegenomen, daarmee kan op het onderhoud worden bespaard.

De heer Geers (VVD) ziet hier wel kansen in, maar het gaat ook om de kwaliteit zoals hoe de stoeptegels liggen, het onderhoud van speeltoestellen en overhangend groen. Er is personeelstekort in een aantal sectoren en daarin moeten slagen worden gemaakt, maar de economie moet ook worden doorontwikkeld en hij noemt de nieuwe Jamfabriek, innovatie op het gebied van food bij Grasso-Grenco en op het gebied van data en ICT. Die innovatie heeft ook maatschappelijke meerwaarde, bij food gaat het om minder uitstoot en minder verspilling en bij data om slimmere en specifiekere zorg. Er kan nog een slag worden gemaakt op het gebied van duurzame innovaties en er moet in de raad worden gesproken over hoe dit wordt gefaciliteerd. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) wil bij het ontwikkelen van een nieuwe economie uitgaan van het type mensen dat in Den Bosch woont en hun opleidingsniveau, zodat er banen voor hen komen. De heer Geers (VVD) merkt op dat er veel arbeidsplaatsen voor Bossche werknemers zijn in de ICT, data, food, creatieve en zakelijke dienstverlening en de retail. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat veel mensen van buiten in deze regio in de ICT werken en ze wil dat de werkgelegenheid aansluit op de behoefte van de inwoners uit Den Bosch en omgeving.

De heer Van der Krabben (Bosch Belang) vindt dat mevrouw Hendrickx de zaken omdraait: hier wonen mensen en we gaan kijken welke bedrijven er voor deze mensen moeten komen.

8

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) Wil het inderdaad andersom benaderen. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) zegt dat Den Bosch dan over tien tot vijftien jaar stilstaat terwijl de rest van de wereld zich ontwikkelt. Mensen ontdekken dingen, gaan dingen ontwikkelen en verkopen en dat trekt weer mensen aan. Hij stond in 1993 mede aan de wieg van de ontwikkeling van Brainport, toen gebeurde er veel in Eindhoven en is Den Bosch links en rechts gepasseerd omdat er mensen werden aangetrokken die stappen konden zetten, waardoor er zowel economisch als sociaal draagvlak ontstond. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) constateert dat JADS en Brainport erg veel faciliteren voor mensen die hier naartoe komen en ze vindt het zinvol om ook te kijken in hoeverre dit matcht met wat de mensen in Den Bosch zoeken. De heer Geers (VVD) gelooft niet in de communistische maakbaarheid van de economie die mevrouw Hendrickx schetst. Ondernemers zitten in Den Bosch omdat er personeel in deze regio aanwezig is. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat Den Bosch de JADS en de Jamfabriek faciliteert en ongelooflijk veel investeert in allerlei takken van bedrijvigheid waarmee ook een economie wordt gecreëerd.

De heer Geers (VVD) zegt dat de gemeente Den Bosch inderdaad investeert in innovatie, vooral waar maatschappelijke meerwaarde zit, en dat data en food maatschappelijke meerwaarde hebben. De gemeente moet ook werken aan een volwassen relatie met de inwoners, die moeten op veel meer terreinen meer ruimte krijgen voor Right to Challenge en hij wil af van het 'not invented here syndroom' omdat ook mensen van buiten de gemeentelijke organisatie een fantastisch idee kunnen hebben. De heer Van Hattem (PVV) hoorde de heer Geers zeggen dat hij de inwoners meer ruimte wil geven en hij geeft mee te beginnen met een referendum en af te stappen van de QR-codes, zodat mensen meer de gelegenheid krijgen om zichzelf in de stad te ontwikkelen in plaats van dit op deze Chinees-communistische manier aan de samenleving in Den Bosch op te leggen. De heer Geers (VVD) sprak over een volwassen relatie met de inwoners en dat betekent niet alleen een ja-neevraag stellen. Participatie wordt af en toe als een heilig doel benoemd waarbij participatie gelijkstaat aan het bereiken van consensus, maar participatie is geen doel maar een middel om tot betere besluitvorming en een beter plan te komen.

De heer Van Hattem (PVV) hoorde de heer Geers met een soort communistische vooringenomenheid zeggen dat een referendum geen volwassen manier is om met de burgers om te gaan en hij vraagt of de burgers niet volwassen genoeg zijn om zich in een referendum uit te spreken en of alleen de overheid alle wijsheid in pacht heeft. De heer Geers (VVD) denkt dat de heer Van Hattem wel beter weet. Een vraag in een referendum is een ja-neevraag en een complex onderwerp zoals een theater of een windmolenpark is bijna niet in een ja-neevraag te vatten. Hij gaat liever op een volwassen manier het gesprek aan om de belangen in de brede zin van het woord te kunnen afwegen. De heer Van Hattem (PVV) vraagt of de heer Geers daarmee wil zeggen dat de politiek in Den Bosch eigenlijk een kleuterklas is, dat de burgers het nog eens goed aan de politiek moeten uitleggen en dat er dan geen referendum nodig is. De heer Geers (VVD) wil serieus met de inwoners in gesprek gaan en de voors en tegens van een onderwerp bespreken. De raad moet besluiten nemen en daarbij verschillende belangen afwegen en dat kan niet op grond van een ja-neevraag. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt wie de hoeder en bevorderaar is van een cultuur waarin ondernemers en inwoners van Den Bosch gelijkwaardige gesprekspartners van het bestuur en de ambtenaren zijn.

9

De heer Geers (VVD) zegt dat de volksvertegenwoordiging een uitspraak doet na geluisterd te hebben naar een ontwikkelaar en insprekers, na het opvragen van technische informatie en het kijken naar het algemeen belang en specifieke belangen. Alles wordt tegen elkaar afgewogen, er is een debat en dan volgt een besluit. Dat is democratie en als dit de cultuur is die de heer Kagie bedoelt, moet de raad die cultuur bewaken. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt wie in de dagelijkse praktijk de cultuur met Right to Challenge tot volle wasdom laat komen. De heer Geers (VVD) zegt dat de gemeente een rol in Right to Challenge heeft omdat dit gaat over het eigenaarschap en het vertrouwen hebben om in interactie met de samenleving te staan, maar dat in ruimtelijke procedures de omgevingsdialoog bij de initiatiefnemer ligt. Hij wil voorkomen dat doel en middel door elkaar worden gehaald en dat participatie altijd tot consensus moet leiden. Hij is blij dat er meer BOA's komen en dat er in het kader van ondermijning een BITE-team komt met mensen uit de hele organisatie dat aan de slag gaat met vroegsignalering. Dat past in de organisatieontwikkeling en een andere poot daarvan is eenvoud, maar dat is lastig bijvoorbeeld omdat de raad hier ook een rol in speelt. Die kan bijvoorbeeld regels amenderen.

Hij wil daarom bij complexe opgaven een uitvoeringstoets doen en eventuele knelpunten benoemen. Soms kan iets niet eenvoudig vanwege rijksregelgeving, maar dat moet dan wel transparant worden door middel van een uitvoeringstoets en het beleid moet passend worden gemaakt. De Bossche Winter loopt tot na de jaarwisseling en het is belangrijk om ook in de winter mensen op straat te krijgen zodat zij geld uitgeven waarmee ze de ondernemers helpen. Hij hoopt dat het college positief meewerkt aan de ontwikkeling van de Bossche Winter omdat die cruciaal is voor de detailhandel in Den Bosch. De heer Van Hattem (PVV) ziet in deze begroting weer een dansmarathon van de belastingbetalende burgers. Er wordt meer gespendeerd, vooral aan de ineffectieve en totaal onzinnige klimaatambities. In 1629 zorgde ingenieur Leeghwater er met molens voor dat de moerassen rond Den Bosch droogvielen en de stad in handen van het Spaanse leger viel. In 2022 zorgt niet ingenieur Leeghwater, maar zorgen de leeghoofden ervoor dat megawindturbines Den Bosch gaan omringen die zorgen voor de val van de stad, de gemeente en met name de leefomgeving van de burgers. Hij wil snel een eind aan die leeghoofdigheid maken.

Het belang van vrijheid en veiligheid moet voorop staan en de PVV juicht extra middelen voor veiligheid toe, maar de extra BOA's moeten niet worden ingezet voor het handhaven van QRdwangmaatregelen die schijnveiligheid opleveren. Hij wil de BOA's liever inzetten om de wijken veiliger te maken. Er komen weliswaar wijkscans om te komen tot integrale veiligheidsagenda's per wijk en dat proces wordt in 2022 afgerond, maar dat is niet erg concreet. In het kader van veiligheid wordt ook gesproken over 'het versterken van overheidsparticipatie waarin zelfsturing en veerkracht worden bevorderd' en hij vraagt zich af wat hij zich daarbij moet voorstellen. Moeten mensen het recht in eigen hand nemen of moeten ze het zelf maar uitzoeken? De PVV vindt onderzoek naar moskeeën keihard nodig, ook omdat bijvoorbeeld de moskee in de Vogelstraat nauwe banden met het zeer radicale alFitrah uit Utrecht en de Al-Fourqaanmoskee in Eindhoven heeft. Op pagina 34 van de begroting gaat het over 'Met Elkaar Bosschenaar' en het inzetten van sleutelfiguren en hij vraagt de garantie van de burgemeester dat dergelijke sleutelfiguren niet de types zijn die bij bijvoorbeeld alFitrah op schoot zitten. Het Rijk roept gemeenten op om asielopvanglocaties te realiseren en wat de PVV betreft komt er geen asielopvanglocatie in Den Bosch.

Dat heeft ook te maken met veiligheid omdat de veiligheid verdwijnt overal waar AZC's verschijnen. De heer De Groot (Rosmalens Belang) vraagt of de heer Van Hattem ook vindt dat de burger ook een rol moet hebben in de bevordering van de veiligheid in de wijken. De heer Van Hattem (PVV) vindt dat nuttig, maar de burger mag niet aan zijn lot overgelaten worden. De heer De Groot (Rosmalens Belang) vraagt of de heer Van Hattem het ermee eens is dat alle burgers in een wijk die er enigszins bij kunnen worden getrokken er ook bij moeten worden betrokken. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat veiligheid voor alle inwoners van de stad moet gelden en 10

dat sleutelfiguren geen omstreden achtergrond mogen hebben. In verband met de branden bij AVI en de problemen met de Asfaltcentrale roept hij het college op om de Omgevingsdienst te vragen meer te doen aan toezicht en handhaving bij risicovolle bedrijven. Het heeft weinig zin om deze bedrijven te verplaatsen als zich daarna een soortgelijk bedrijf op dezelfde locatie kan vestigen als daar categorie 5.1 blijft toegestaan. Op pagina 92 van de begroting staat dat de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties leidend zijn en hij vraagt sinds wanneer dit een beleidsdoel en een kader van de gemeente Den Bosch is. De PVV zit niet te wachten op dergelijke globalistische onzin van de VN en dat ook nog eens samen met het onderwijsveld: komt er dan allerlei globalistische klimaatindoctrinatie richting de kinderen? Hij wil deze SDG's van de Verenigde Naties uit de begroting schrappen. Hij verbaast zich over de zinsnede op pagina 104 van de begroting over promotie en acquisitie voor Heesch West omdat wethouder Geers heeft gezegd dat bedrijven in de rij staan om zich op Heesch West te kunnen vestigen. Op steeds meer plaatsen verdwijnen de geldautomaten, waardoor het vooral voor ouderen steeds moeilijker wordt om geld op te nemen en hij stelt voor om BNG te vragen om pinautomaten te plaatsen.

De heer Roovers (SP) hoorde de heer Van Hattem pleiten voor overheidsingrijpen in het bankwezen en daar sluit hij zich volledig bij aan. De heer Van Hattem (PVV) merkt op dat de overheid al eigenaar en beheerder van BNG is. De heer Roovers (SP) kan zich er volledig bij aansluiten dat een overheidsbank positief is. Bij de discussie over de voorjaarsnota in juni jl. was er onzekerheid vanwege het nog te vormen kabinet en dat is bij de discussie over deze begroting nog steeds zo en dat terwijl de samenleving schreeuwt om zekerheid. De zekerheid van een leefbare planeet, de zekerheid van zorg en doorbetaling bij ziekte, de zekerheid van een betaalbaar huis, de zekerheid van een fatsoenlijk pensioen en de zekerheid dat de staat niet je vijand is. De staat trekt zich langzaam maar zeker terug en de samenleving die zich steeds meer rondom de markt organiseert, is steeds minder in staat om die onzekerheid en de stijgende tweedeling het hoofd te bieden. Corona heeft dit proces versneld en pijnlijk duidelijk gemaakt. Een gemeente gaat lang niet over alles en hoe graag hij het ook zou willen, de gemeente kan niet alle net genoemde problemen oplossen. Ondanks de onzekere en moeilijke periode doet het college een aantal mooie dingen en de eenmalige investeringen, extra BOA's en het armoedebeleid zijn van harte welkom om de tekorten die het Rijk presenteert op te vangen.

Dat is onvoldoende, maar het is wel nodig. Ook de Bossche Zomer was een groot succes en de SP juicht het toe dat 11-11 ondanks alles toch in aangepaste vorm doorgaat. Dat geeft blijk van goede samenwerking tussen de overheid, organisaties en de burgers. Dit college maakt sommige keuzes wel fundamenteel anders dan de SP zou doen. Het meest typische voorbeeld daarvan is dat het college ervoor kiest om het ozb-tarief te verlagen om daarmee de kosten op andere posten in de rest van de samenleving neer te leggen, bijvoorbeeld door de verhoging van het tarief van het grofvuil bij de milieustraat. Het gevolg hiervan is meer zwerfaval en een verdere tweedeling. In tijden van stijgende energiearmoede verdedigt het college deze keuze met de tekst 'de vervuiler betaalt' en dat getuigt op zijn minst van flinke toondoofheid. De SP zal in de commissie Omgeving met een voorstel over de energiearmoede komen en daarin staat dat de gemeente een grotere rol moet spelen in energieopwekking, maar ook in de verdeling van de opbrengsten daarvan. De heer Geers (VVD) zegt dat de ozb-systematiek is dat bij waardestijging het percentage ozb daalt, zodat het bedrag hetzelfde blijft. De motie van de heer Slikker over energiearmoede is naar de commissie Sociaal gegaan en hij denk dat het netter is om dat voorstel mee te pakken.

De heer Roovers (SP) ziet de motie in de commissie Sociaal niet zo goed voor zich. De SP wil een voorstel doen over de opbrengst van windmolens of zonnepanelen, maar als het beter is voor de zuiverheid laat hij dat met liefde en plezier aan de heer Slikker over en sluit de SP zich daarbij aan. Hij begrijpt de systematiek van de ozb, maar geen enkele belasting werkt op die manier en hij denkt dat de meeste mensen erg blij zouden zijn als de systematiek van de Inkomstenbelasting ook zo zou zijn. Er gaat kapitaal in de woningbouw zitten en de gemeente zou gek zijn als die daar geen gebruik van maakt. De SP maakt andere keuzes en hij hoopt dat er de volgende periode meer ruimte komt voor die socialere keuzes voor voortbestaan en zekerheid en tegen tweedeling.

11

Mevrouw De Ruiter (GroenLinks) ziet een beleidsarme begroting vrijwel zonder nieuw beleid of bezuinigingen en dat is gebruikelijk in het laatste jaar van een bestuursperiode. Mede dankzij de coronasteun van de Rijksoverheid aan de gemeenten hoeft er in 2022 niet te worden bezuinigd, maar hetzelfde rijksbeleid zorgt er ook voor dat de financiële toekomst ongewis blijft en bezuinigingen op termijn misschien onontkoombaar zijn, terwijl de opgaven voor de gemeenten enorm zijn. Corona is nog niet voorbij en ze complimenteert het college met de wijze waarop het heeft geïnvesteerd in de mensen en de stad om de maatschappelijke en economische gevolgen zo beperkt mogelijk te houden. Ondanks de economische gevolgen, die positief lijken te zijn, en het feit dat er meer vacatures openstaan, maakt ze zich wel zorgen of bedrijven en zzp'ers hun leningen wel kunnen terugbetalen en wat de gevolgen hiervan zijn voor de ondernemers en zzp'ers in Den Bosch. Dat geldt ook voor de maatschappelijke gevolgen. De tegenstelling tussen arm en rijk wordt groter en door corona wordt de kansenongelijkheid nog versterkt.

De verschillen in talentontwikkeling, onderwijs en gezondheid nemen toe en daarom is GroenLinks blij dat extra wordt geïnvesteerd in armoedebestrijding en ze hoopt dat daarbij vooral aan Eerste Hulp Bij Geldzaken wordt gedacht en dat de inwoners hierover worden geïnformeerd omdat het beter is om te voorkomen dan te genezen. Mensen met schulden melden zich vaak pas na vijf jaar bij het loket en dat is veel te laat. De aanpak van corona heeft veel van de ambtelijke organisatie gevraagd en daarnaast moesten er veel beleidsplannen worden uitgevoerd. De organisatie heeft alles op alles gezet om de beleidsplannen en de corona-activiteiten goed te doen. GroenLinks heeft in voorgaande periodes wel eens gepleit voor bezuinigingen op het ambtelijke personeel of op de inhuur, maar dat is op dit moment niet verstandig, ook omdat het moeilijk is om aan personeel te komen. GroenLinks hoopt dat daar de komende periode niet op wordt bezuinigd en als het nodig is, kan inhuur worden ingezet. In tegenstelling tot andere steden, waren er in Den Bosch minder meldingen van huiselijk geweld, maar er waren in het eerste halfjaar wel meer meldingen en ze wil blijven investeren in de keten om huiselijk geweld en kindermishandeling te voorkomen omdat ieder slachtoffer er een te veel is. Dat geldt ook voor veiligheid, er moet worden geïnvesteerd in de keten van jeugd en veiligheid omdat dit werkt.

Er is ook een klimaatcrisis en helaas heeft de pandemie geen blijvend effect op de vermindering van de CO 2uitstoot. Ze was op 15 oktober jl. bij de opening van de Bossche Windmolen, na acht jaar kunnen inwoners eindelijk in een windmolen participeren en de komende periode wil ze alle zeilen bijzetten om een klimaatneutrale gemeente te worden, dat is een verplichting aan de toekomstige generatie. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat er veel energiearmoede is door de hoge kosten van de energietransitie. Deze mensen hebben geen geld om te investeren in een windturbineproject, maar zij zitten wel met overlast, verstoring van hun leefomgeving en eventueel waardedaling van hun woning. Hij vraagt GroenLinks hoe deze de negatieve effecten van een windturbine kwalificeert. Mevrouw De Ruiter (GroenLinks) weet dat er ook negatieve effecten zijn en dat er al een aantal jaren wordt gewerkt aan het tegengaan van armoede door het inzetten van energiecoaches. De heer Van Hattem (PVV) vraagt of GroenLinks vindt dat de happy few van zo'n megawindturbine mogen profiteren ten koste van de mensen die in energiearmoede zitten omdat SDEsubsidies uit de belasting op energie worden betaald. Mevrouw De Ruiter (GroenLinks) ontkent dit, GroenLinks wil ook investeren in mensen met een kleine portemonnee.

Het opvangen van de gevolgen van de coronacrisis, het tegengaan van ongelijkheid op veel terreinen en een goede invulling van de schaarse ruimte zijn niet mogelijk zonder een goed samenspel tussen de inwoners, de ondernemers en de gemeente. GroenLinks is tevreden met de nu voorliggende begroting. Gezien de onzekerheden rondom het feit dat er nog steeds geen kabinet is, is het voor de gemeenten bijna niet te doen om te begroten welke inkomsten de gemeenten krijgen. GroenLinks stemt ook in met de belastingvoorstellen. Er moet ook in de toekomst worden geïnvesteerd in mensen, de stad en in duurzaamheid, maar als het nieuwe kabinet niet structureel met extra middelen over de brug komt, moet de gemeente de inkomstenkant zelf verhogen door de belastingen te verhogen. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) ziet ondanks corona een begroting die in balans is. Er is het afgelopen jaar een goed beleid gevoerd, maar er zijn wel knelpunten in de woningbouw en daar wordt al het mogelijke aan gedaan. Er waren ook rellen en het college heeft het 12

spel vrij goed gespeeld. De komende maanden zal de kiezer uitmaken of die dat ook vindt of dat die andere accenten legt. De wereld zal wel iets veranderen maar niet zo erg als anderen vanavond aangaven. Den Bosch is hard geraakt door de gevolgen van corona en de stad krabbelt weer langzaam op, maar er moet worden geïnvesteerd om de stad sneller en sterker uit de crisis te halen. Hij hoorde vanavond ook dat de gemeente eigen middelen moet aanwenden als dat nodig is en er zal wel een bijdrage uit Den Haag komen, maar als de gemeente ook na deze periode de ambities wil vasthouden, moet die ook zelf zaken financieren. Den Haag geeft aan dat er wel geld komt, maar niet alles zal worden gecompenseerd. Omdat het steunpakket van het Rijk van € 85 miljard stopt, ontstaan er nu pas problemen in de bedrijven omdat de steun die zij hebben ontvangen moet worden terugbetaald. Die € 85 miljard is geld van de belastingbetaler en dat gaan de mensen merken in hun portemonnee. Gas en elektriciteit worden duurder en Den Haag wil iedereen € 400 compensatie geven, hij vindt dat dit vooral moet gaan naar mensen met een kleine portemonnee die bijvoorbeeld in een slecht geïsoleerd huis wonen en niet naar mensen die dit geld niet nodig hebben. Alles wordt duurder, ook de boodschappen en Bosch Belang heeft in de begroting gekeken naar mogelijkheden om mensen die dat nodig hebben te helpen.

Hij leest in de begroting dat het Masterplan Stadhuis/Bestuurscentrum € 170.000 kost en hij stelt voor om dit masterplan niet in 2022 uit te voeren, maar dat geld beschikbaar te stellen aan de mensen die dit geld heel hard nodig hebben. De heer Slikker (PvdA) vindt dat de heer Van der Krabben wil sleutelen aan een post die al is uitgegeven. Incidentele pijn kan ook uit de reserves worden betaald en hij vraagt of Bosch Belang dat ook een goed idee vindt. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) stemt hier niet direct mee in, maar hij is wel bereid om naar een post te kijken. De heer Slikker zei dat het geld al is uitgegeven, maar hij vindt het vreemd dat hij dan een begroting moet vaststellen terwijl het geld al is uitgegeven. De heer Slikker (PvdA) denkt dat de portefeuillehouder hier straks op kan reageren. De heer Van der Krabben (Bosch Belang) zegt dat sportinstellingen en buurthuizen forse energierekeningen krijgen en hij vraagt hoe de gemeente daarmee omgaat, als die komen aankloppen. Hij is ook benieuwd naar de kostenstijging voor het gemeentelijke bedrijf. 50% van de ambtenaren werkt thuis, maar het stadskantoor wordt wel voor 100% warm gestookt en dat kan anders. Wat betreft de winteropvang van daklozen en arbeidsmigranten stelt Den Bosch zich veel strikter op dan andere gemeenten in Brabant zoals Helmond en Oss en hij vraagt naar het verschil en de reden daarvoor.

Het is vreemd dat er 100.000 vacatures zijn, maar dat er ook meer dan 1000 jongeren onder de 27 jaar geen werk hebben en hij vindt dat er een tandje bij moet om dit verschil te verkleinen. Er zijn winkeliers die geen vaste koopavond meer willen en op maandag willen sluiten omdat ze geen personeel kunnen krijgen en hij vraagt wat de situatie op dit gebied in Den Bosch is. Bosch Belang kan zich in zijn algemeenheid in de begroting vinden en hij gaat ervan uit dat er een budget kan worden gecreëerd voor de mensen die de komende maanden in het kader van de energiecrisis in de problemen komen. De heer De Groot (Rosmalens Belang) vindt het goed om de ambities die vier jaar geleden in het bestuursakkoord zijn opgenomen tegen het licht te houden. Corona had de afgelopen periode enorme impact en hij bedankt het college voor het feit dat het oog bleef houden voor de kwetsbaren, waar nodig hulp bood en de infrastructuur zo goed mogelijk overeind hield. Hij complimenteert het college voor de sluitende begroting, maar er is nog wel een uitdaging. Bij de behandeling van de voorjaarsnota is het amendement Impuls Bosch coronaherstelfonds aangenomen waarin € 500.000 is gereserveerd voor een aantal noodzakelijke bestedingen, met name om de openbare ruimte aantrekkelijker te maken, en hij hoort graag van het college welke plannen daarvoor zijn.

Rosmalens Belang is blij dat er in 2022 extra BOA-capaciteit komt. Hij wil zich blijven inzetten voor leefbare wijken en dorpen met de noodzakelijke voorzieningen dichtbij de burgers en de mogelijkheid om elkaar laagdrempelig te ontmoeten. Verder is een veilige woonomgeving voor alle burgers met een goede verbinding tussen de wijken en de dorpen, maar ook vanuit wijken en dorpen naar de binnenstad belangrijk en moet er aandacht blijven voor sociaal kwetsbare burgers, eenzaamheid onder ouderen en voor jongeren die hij ook een betaalbare woning gunt. Hij wil de lokale economie blijven uitdagen, steunen en faciliteren en investeren in startups en creatieve ideeën, maar ook de winkelcentra in wijken en buurten levendig houden. Rosmalens Belang brengt in de komende commissievergaderingen nog wat 13

nuanceringen en hij heeft nu vijf aandachtspunten. In de begroting staat dat de publieke dienstverlening wordt doorontwikkeld en dat de digitale dienstverlening verder wordt uitgebouwd. Dat past bij de datastad van het zuiden, maar er moet wel maatwerk mogelijk zijn voor gehandicapten en ouderen. In de beantwoording op technische vragen is een toelichting gegeven op de ambitie met betrekking tot de lobbycapaciteit op landelijk en Europees niveau en er zijn wel effecten, maar het is weinig concreet en hij wil op dat punt beter aan de weg timmeren. Er wordt steeds meer van de ambtelijke organisatie gevraagd en door de corona-omstandigheden wordt de druk op de ambtelijke organisatie nog groter. In de begroting staat dat opgavegericht werken, persoonlijk leiderschap en eenvoud de drie kernbegrippen zijn waarlangs de ambtelijke organisatie zichzelf blijft verbeteren en vooral eenvoud spreekt Rosmalens Belang erg aan. Daarbij moet vooral worden gebruikgemaakt van de beschikbare data. De veiligheidscijfers zijn redelijk positief, maar het veiligheidsgevoel loopt daar niet mee in de pas en het samen met bewoners maken van veiligheidsplannen per wijk draagt zeker bij aan het veiligheidsgevoel, maar ook zichtbaar blauw op straat draagt daar veel aan bij, of het nou gaat om politie, stadswachten, straatcoaches of wijkpreventieteams.

Ook de veiligheid in het centrum van Rosmalen is belangrijk en in het laatste informatiebulletin van het college stond dat er werk van wordt gemaakt om het centrum van Rosmalen groen, veilig en bereikbaar te maken. Dat heeft even geduurd, maar hopelijk wordt een en ander nu snel gerealiseerd. Ondanks de coronadruk en dankzij de meevallende septembercirculaire blijven de woonlasten voor de burgers ook in 2022 nagenoeg gelijk en hij complimenteert het college dat de coronarekening voorlopig niet op het bordje van de burger komt. Rosmalens Belang gaat akkoord met de belastingvoorstellen en vindt dat er met de voorliggende begroting een goed sluitend financieel fundament voor 2022 ligt. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) wil de woningcrisis als een kans zien om lelijke plekken mooier te maken. In plaats van in het groen te bouwen, kunnen lelijke en verloederde wijkwinkelcentra worden omgetoverd in plekken waar mensen kunnen wonen en winkelen. Verder kan kwaliteit worden toegevoegd door inbreiding en minder plek voor automobiliteit in de stad. Het is niet verstandig om in de stadsparken te bouwen omdat er voldoende ruimte voor groen en ontmoeting in de stad moet blijven. Ze wil de Meerendonk versneld uitvoeren en in de omgeving van de Brabanthallen een nieuwe stadskern realiseren door het uitplaatsen van bijvoorbeeld de Asfaltcentrale.

Het geld voor stadspromotie wil De Bossche Groenen inzetten voor de wijken en buurten. Er wordt beknibbeld op sociale huurwoningen en ze wil dat de gemeente Den Bosch meebetaalt aan het bouwen van betaalbare woningen omdat dit een kerntaak van de overheid is. Als de corporaties en vastgoedondernemers dat niet doen moet de overheid het doen en dit kan worden terugverdiend door de huur of koop van een woning. De heer De Groot (Rosmalens Belang) vraagt welk rentabiliteitsplaatje mevrouw Hendrickx in gedachte heeft als de gemeente de bouw van woningen gaat financieren. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat de gemeente dit kan terugverdienen door de huur die wordt betaald. De rente is nagenoeg nul en daarom kan het geld beter worden ingezet voor het bouwen van betaalbare woningen. De heer Geers (VVD) zegt dat de rente laag is, maar dat de hoofdsom wel moet worden betaald. Hij vraagt of mevrouw Hendrickx het ermee eens is dat het probleem op de woningmarkt meer zit in materialen en de beschikbaarheid van mensen die de huizen moeten bouwen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) denkt dat beide het geval is. Vastgoedondernemers wilden in de crisis niet bouwen omdat dit niets opleverde en nu worden er weer woningen gebouwd omdat daarmee geld valt te verdienen.

Ze vindt het probleem niet dat er een tekort aan woningen is, maar dat er een mismatch tussen vraag en aanbod is en mensen met een kleinere beurs geen huis kunnen kopen. Ze wil dat de gemeente samen met de corporaties aan het vliegwiel draait om ervoor te zorgen dat er op korte termijn meer betaalbare woningen en starterswoningen komen. De subsidies voor duurzame energieopwekking verdwijnen in de zakken van mensen die het toch wel kunnen betalen en ze wil samen met de corporaties woningen verduurzamen en kijken naar een nieuw verdienmodel met windmolens van de gemeente om daarmee de wensen en ambities van de Bossche inwoners te realiseren. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat de gebruikers van de energie voor deze windmolens moeten betalen en dat dit de energiearmoede vergroot. 14