1b. Bijlage Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig_compressed (LR)
Tekst van het document
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig ‘s-Hertogenbosch
Januari 2024
Colofon De Urbanisten Timo Stevens Matthijs Hollanders Camilla Di Nicola Geertje Maagdenberg
De Urbanisten hebben hun best gedaan om alle rechthebbenden met betrekking tot (foto-) materiaal in deze gebiedspaspoorten te achterhalen. Eenieder die meent dat zijn/haar materiaal zonder voorafgaande toestemming hier is gebruikt, verzoeken wij om contact met ons op te nemen.
De Urbanisten Keilestraat 9F 3029 BP Rotterdam +31(0)650 201 080 info@urbanisten.nl www.urbanisten.nl
2
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
Inhoudsopgave Colofon
2
1.
Inleiding
4
2.
De opgave Groen en Klimaatbestendig
10
3.
De Bossche maatlat
16
4.
Water en bodem sturend
42
5.
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig
54
1.1 1.2 1.3
2.1 2.2 2.3
3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6
4.1 4.2
5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8 5.9 5.10 5.11
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig Leeswijzer Bijlagenboek ‘s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig
‘s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig De opgave Gebiedspaspoorten
Voorkomen wateroverlast Bescherming tegen overstromingen Bestrijden droogte Reduceren hittestress Vergroten biodiversiteit Leven met ‘t groen
Een zonering op basis van bodem, water en groen Zonering van ‘s-Hertogenbosch
Historische vestingstad Zandwijken Polderwijken Rivierkleiwijken Zanddorpen Zandwinplassen Open kleipolders Kleinschalige zandlandschappen Rivieren, beekdalen en overstromingsvlakten Verbindende groenstructuren Groene gordels en linten
6 6 7
12 12 13
20 24 28 32 36 40
44 46
58 66 74 82 88 96 104 112 118 124 130
3
1. Inleiding 4
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
5
1. Inleiding 1.1
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig
1.2
Leeswijzer
Voor u ligt het document Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig. De gebiedspaspoorten zijn een gebiedsgerichte uitwerking van de Visie ’s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig uit 2021.
Hoofdstuk 2 gaat over de opgave Groen en Klimaatbestendig. Wat betekent deze opgave voor ’s-Hertogenbosch, waarom is dit urgent en op welke wijze wil en kan de gemeente hier invulling aan geven?
Het hoofddoel van de Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig is om de actuele opgaven op het gebied van water, groen, ecologie en klimaatadaptatie integraal en gebiedsgericht in beeld te brengen en om bouwstenen aan te reiken om hier invulling aan te geven. Bij de opgaven hebben we ook een doorkijk gemaakt richting 2050.
In hoofdstuk 3 staan de gemeentelijke ambities uitgewerkt in de Bossche Maatlat. Voor verschillende thema’s staan concrete ambities en uitgangspunten benoemd en wordt er een korte toelichting beschreven. Ook bevat ieder thema één zogenaamde conclusiekaart. Hierop zijn de belangrijkste opgaven ruimtelijk in beeld gebracht.
Het resultaat is een ruimtelijk ambitieus en beeldend toekomstperspectief dat aansluit bij de identiteit van gemeente ’s-Hertogenbosch en de bestaande groenblauwe structuren. In de gebiedspaspoorten worden per deelgebied opgaven, kansen en knelpunten benoemd en prioriteiten aangegeven. Er worden ruimtelijke bouwstenen aangereikt met beelden, die een realistische inpassing van de actuele water- en groenopgaven binnen de gemeente mogelijk en zichtbaar maken.
Om de opgaven gebiedsgericht uit te werken is in hoofdstuk 4 een gebiedszonering gemaakt. Voor deze zonering is het ‘water en bodem sturend’ principe leidend geweest. De gemeente is ingedeeld in zes stedelijke en vijf landschappelijke zones; per zone volgt een korte beschrijving.
Het document is voor ontwikkelende partijen, woningcorporaties en projectleiders te gebruiken bij ruimtelijke ontwikkelingen, als kennisdocument én als ambitiedocument. Daarnaast zal het worden gebruikt voor het definiëren van nieuwe projecten en bij de prioritering van projecten in de openbare ruimte. Tot slot is het document een bouwsteen voor de Omgevingsvisie.
6
De ambities uit de Bossche Maatlat en de zonering uit hoofdstuk 4 vormen de basis voor de gebiedspaspoorten. In hoofdstuk 5 is per zone een gebiedspaspoort uitgewerkt. In de gebiedspaspoorten wordt er voor iedere zone op een vergelijkbare manier inzichtelijk gemaakt wat de huidige status is; dit gebeurt op het gebied van water, groen en natuur. Wat betekenen de ambities uit de Bossche Maatlat binnen deze opgaven en welke hebben prioriteit in deze zone. Vervolgens worden de opgaven kwantitatief in beeld gebracht en worden maatregelen genoemd (de ‘bouwstenen’) die binnen deze zone het meest wenselijk zijn om aan de opgaven te werken.
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
1. Plan van aanpak (voor de aanvullende vraag) De gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft De Urbanisten oorspronkelijke opdracht). Uit deze analyse komen de eerder dit jaar de vraag gesteld om een integraal knelpunten en kansen voor klimaatadaptatie, biodiversiteit en gezondheid naar voren. De gebiedspaspoorten stellen waterverhaal voor de stad op te stellen waarin een ambitie wordt geformuleerd voor zowel bestaande als nieuwe 1.3 Bijlagenboek ‘s-Hertogenbosch per wijk een haalbare - maar wel ambitieuze - groennorm groenblauwe structuren. Aanvullend heeft de gemeente voor, op basis van de kenmerken van de specifieke Groen en Klimaatbestendig ‘s-Hertogenbosch de wens om op wijkniveau niet enkel gebieden, én een bijbehorende maataanpak. Deze aanpak wordt geïllustreerd met wervende beelden van hoe de een waterverhaal, maar ook een groenverhaal op te stellen In de totstandkoming van dit document is er een uitgebreide en dit te vertalen in paspoorten op wijkniveau (hierna klimaatbestendige wijken er in de toekomst uit kunnen zien. analyse van de gemeente ’s-Hertogenbosch uitgevoerd. gebiedspaspoorten genoemd). Het eindproduct is een visuele presentatie van de wijken Hierbij kan gedacht worden aan een historische analyse, waarin de kansen, knelpunten en ambities t.a.v.
de thema’s een uitgebreide typologieën-analyse van stedelijk en klimaatadaptatie, biodiversiteit en gezondheid in beeld De gebiedspaspoorten bestaan uit een analyse per landelijk gebied en een klimaatanalyse. Mocht je de deelgebied op detail basis van openbare gemeentelijke worden gebracht. Het moet op een laagdrempelige manier kaarten in meer willen bekijken, en raadpleeg dan data en een visuele beoordeling (deels uitgevoerd in de in te zien, en communiceerbaar zijn. het bijlagenboek genaamd: ‘s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig. Hierin zijn alle gebruikte kaarten opgenomen.
Schematische weergave van het proces Analysefase (verdiepen op wijkniveau)
1. Historisch overzicht
2. Wijkscan
3. Natuur- en klimaatscan
Uitvoerige desk-study naar het ontstaan van de wijk op basis van historisch kaartmateriaal. Wanneer beschikbaar aangevuld met historische beelden.
Uitvoerige desk-study naar de ruimtelijke opbouw van de wijk en inzichtelijk in kaart gebracht wat de positie van de wijk in het landschappelijke systeem is. Voorzien van conclusies per wijk.
Natuur, klimaat en de gezonde leefomgeving in beeld gebracht op basis van gemeentelijke en provinciale beleidsdocumenten (inclusief ambities), aangevuld met online raadpleegbare data. Voorzien van conclusies per wijk.
1900
Watersysteem
Wateroverlast en -veiligheid
Riolering
Waterkwaliteit en droogte
Topografie
Hittestress
Bodem
Groenstructuren
Groentypen
Fietsen en wandelen
Stadstypen
Openbaar vervoer
30jr
1930 30jr
1960 20jr
1980 20jr
2000 20jr
2020
Overzicht van de in kaart te brengen lagen in de gebiedspaspoorten Lagenanalyse van ‘s-Hertogenbosch
2
Gebiedspaspoorten Water en Groen, ‘s-Hertogenbosch | Meerwerk offerte 7
Geschiedenis van de moerasdraak ’s-Hertogenbosch kent een bewogen geschiedenis die onlosmakelijk verbonden is met het water. Vanaf de historische vestingstad tot nu toe is er altijd sprake geweest van een haat-liefdeverhouding. De ontwikkeling van de stad ’s-Hertogenbosch begint al zo’n 1000 jaar geleden. Op een donk omringd door moeras en gelegen aan de rivieren Aa en Dommel blijkt het strategisch, militair en vanuit handelsoogpunt een prima plek. Uitgestrekte veenmoerassen en ooibossen omringden de stad. Je kon er jagen op elanden, bevers, otters en niet te vergeten vis. Op de hogere zandgronden, donken en oeverwallen ontstonden kleine gehuchtjes en dorpjes zoals Orthen, Bokhoven, Empel als ook Rosmalen, Vinkel en Nuland. Op deze drogere plekken was akkerbouw mogelijk. Vee was onderdeel van het zogenaamde potstalsysteem dat leidde tot rijkere akkers en armere heiden. De vestingstad is door de eeuwen heen steeds weer aangepast, versterkt en verbeterd. Muren, bastions, schansen, wallen en ravelijnen werden gebouwd, afgebroken en nieuw opgebouwd. De stad was omgeven door grachten en rivieren. Binnen de stadsmuren vertolkte de Binnendieze een belangrijke rol voor vervoer, drinkwater, productie en rioolwater.
8
De enkele toegangswegen waren gesitueerd over de smalle uitlopers van de dekzandruggen zoals vanuit Rosmalen en Vught en over aangelegde dijken zoals De Heinis. De stad werd een vrijwel onoverwinnelijke moerasdraak. Het water was een vriend voor de stad. Vanaf de 12e eeuw werden de dijken aangelegd langs de Maas. In de buitendijkse gebieden werden polders en weteringen, sluizen en gemalen gebouwd. Moeras en ooibos maakten steeds meer plaats voor landbouw. De hogere zandgronden ontwikkelden zich verder tot een kleinschalig landschap met heiden, akker en graslanden omzoomd door houtwallen en hagen. Ingenieuze en subtiele waterbeheersingsstelsels maakten bevloeiing en peilbeheer mogelijk. Water was van levensbelang voor het vorstvrij houden en bemesten van (venige) gronden. Het rivierwater stroomde met enige regelmaat de polders in. Soms gebeurde dat na een dijkdoorbraak. De Beerse Overlaat zorgde voor een betere beheersing van de Maas; bij hoogwater werd het water bewust ingelaten. Het leidde tot vruchtbare grond, maar ook veel overlast en verdriet als gevolg van overstromingen. De Aa en Dommel konden in de winter hun water niet meer kwijt en traden buiten hun oevers. De stad werd in de wintermaanden bijna jaarlijks omringd
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
door een zee van water, soms tot in de stad. Bebouwing in de polders, overstromingsvlakten en beekdalen was tot dan toe niet mogelijk. De aanleg van de Zuid-Willemsvaart in 1825 door de historische binnenstad was een staaltje ingenieurskunst. Het leidde door het hoge waterpeil in het kanaal tot vernatting van de gronden bovenstrooms van de stad. Nadat de Vestingwet in 1874 in werking trad kon ’s-Hertogenbosch uitbreiden. In de moerassige gronden was dit alleen mogelijk door het land op te hogen met zand. Uitbreidingen in de stad gingen daardoor gepaard met de totstandkoming van zandwinplassen. Ook de dorpen Rosmalen, Vinkel en Nuland breidden uit langs historische ontsluitingswegen. Rond 1900 maakte mechanisatie, prikkeldraad en kunstmest een steeds intensievere agrarische productie mogelijk. Na de Tweede Wereldoorlog nam de landbouw onder het mom ‘nooit meer honger’ een enorme vlucht. Ruilverkavelingen, schaalvergroting, normalisatie van beken en ontwateren maakten de eeuwenoude waterbeheersing en het potstalsysteem overbodig. Heides verloren hun functie en werden bebost met mijnhout. Houtwallen en hagen verloren hun functie als grenzen en voor geriefhout. Het was het begin van het verlies aan natuur en landschapskwaliteit in het landelijk gebied. Vermesting, verdroging, verzuring en verontreiniging deden hun intrede.
Het Drongelens Kanaal werd in 1911 gegraven waarmee de afvoer van water uit de zuidelijke gebieden rond ’s-Hertogenbosch werd voorzien. Uiteindelijk ging in de jaren ’40 van de 20e eeuw de Beerse Overlaat dicht. De weg lag open naar bebouwing in de polders. De stad groeide gestaag. In een kleine honderd jaar tijd verscheen er in de voormalige moerassen en polders de ene na de andere wijk. De stad was echter ook een plek waar planten en dieren hun intrek namen. De biodiversiteit van de historische vestingstad was er al in de vorm van allerlei gebouwbewonende soortgroepen als muurplanten, vleermuizen, zwaluwen en huismussen. In de wijken werden gebouwen, groenstructuren, bermen en waterpartijen door steeds meer soorten vogels, zoogdieren, vlinders en bijen bewoond. De stad werd meer en meer een ‘groene rots’.
niet veel of de diverse wijken in de stad ondergingen hetzelfde lot. Het water stond boven op de Maasboulevard. Het hoge water en overstromingen riepen herinneringen op aan de Beerse Overlaat. Het dreigende water was de opstap naar het programma Hoogwaterbescherming ’s-Hertogenbosch en omgeving (HoWaBo). Dit mocht niet nog een keer gebeuren. Er moest ruimte worden gevonden voor water rondom de stad. En zo geschiedde. In dezelfde periode werd het natuurbeleid steeds serieuzer. De Moerputten, Het Bossche Broek, de Gement en Vlijmens Ven waren aangewezen als Natura 2000. Gelegen op de zogenaamde ‘Naad van Brabant’ komt op de overgang van zand, veen en klei schoon en kalkrijk grondwater naar boven. Anno 2023 heeft over bijna 1000 hectare natuurherstel in het Bossche Broek, Moerputten, Gement en Vlijmens Ven plaatsgevonden. Het bijzondere is dat dit gecombineerd is met de opgaven vanuit HoWaBo: “Natte natuur, droge voeten”. In 2014 is de omleiding naar de Maas voltooid met het Maximakanaal. De Zuid-Willemsvaart door de stad verliest daarmee haar transportfunctie. In de afgelopen 15 jaar mocht de Aa weer slingeren. In de Stadsdommel werd zichtbaarheid van de vestingmuren gecombineerd met de aanleg van natuureilanden. Nieuwe natuur verscheen in de Diezemonding en het Kanaalpark. In de uiterwaarden gingen natuurontwikkeling en waterberging hand in hand.
Stap voor stap komt de moerasdraak weer tot leven. Voor de toekomst moeten we bodem en water sturend maken, voor een leefbare en gezonde omgeving voor mens en dier. Cultuurhistorie kan daarbij een wenkend perspectief bieden om betekenis te geven aan ingrepen en te leren van de omgang met het water door de tijd heen. Door deze perspectieven is het mogelijk om de directe relatie tussen het stedelijke en natuurlijke systeem in balans te brengen en kan ’s-Hertogenbosch ook op lange termijn met het water blijven leven. Daarmee kunnen nieuwe cultuurhistorisch waardevolle ingrepen gedaan worden, waar men in de loop der tijd met trots op kan terugkijken.
In 1995 en 1997 bleek dat de grenzen van het systeem bereikt waren. Het hoogwater op de Maas tussen hoge dijken was indrukwekkend. In delen van het rivierengebied vond evacuatie van mensen plaats. De Dommel, Aa en het Drongelens Kanaal konden niet meer lozen op de Maas. De A2 bij het Bossche Broek overstroomde. Het scheelde
9
2. De opgave Groen en Klimaatbestendig 10
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
11
2. De opgave Groen en Klimaatbestendig 2.1 ‘s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig
2.2
De gevolgen van het veranderende klimaat worden steeds zichtbaarder in onze leefomgeving. Weersextremen zoals heftige regenbuien, langdurige hitte en droogte komen steeds vaker voor. De extreme neerslag zorgt lokaal voor wateroverlast en een grotere kans op overstromingen. Hitte en droogte kunnen leiden tot veel schade, zowel op de omgeving als haar inwoners. Er ontstaat schade aan woningen, infrastructuur en landbouwgewassen en de sterfte van bomen en dieren neemt toe. De biodiversiteit staat meer dan ooit onder druk. Daarnaast ondervinden inwoners gezondheidsproblemen, waarbij vooral ouderen en kwetsbare groepen tijdens een hittegolf een verhoogd sterfterisico lopen. Mens, dier en natuur ervaren inmiddels met grote regelmaat de negatieve gevolgen van de klimaatverandering in hun leefomgeving.
De opgave voor ’s-Hertogenbosch is het ontwikkelen van een gezonde, groene, natuur- en waterrijke gemeente. Dat betekent:
In 2021 is de Visie ‘s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig vastgesteld met daarin de verschillende opgaven waarvoor we staan om ‘s-Hertogenbosch beter bestand te maken tegen de gevolgen van klimaatverandering en het verlies aan biodiversiteit tegen te gaan. Recente landelijke en provinciale ontwikkelingen hebben de noodzaak van een ambitieuze aanpak voor een klimaatbestendige stad in 2050 onderstreept. In 2022 verscheen de kamerbrief over het belang van ‘Water en Bodem sturend’ van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Om ervoor te zorgen dat Nederland ook met een veranderend klimaat bewoonbaar blijft, is het belangrijk om in de ruimtelijke inrichting rekening te houden met het ‘Water en Bodem sturend’ principe. In 2023 is dit principe reeds opgenomen in het Ontwikkelingsperspectief Stedelijk Brabant 2040 van de Provincie Noord-Brabant. Vanwege de bijzondere ligging van ‘s-Hertogenbosch in de delta van rivieren en op de rand van hogere zandgronden en lage rivierkleigronden, wordt hier al eeuwen rekening gehouden met water en bodem. Met de gebiedspaspoorten kan in de verschillende deelgebieden gerichter worden ingezet op de actuele opgaven van klimaatverandering en biodiversiteit.
De opgave
1. Het toepassen van het sponsprincipe; 2. Het ontwikkelen van een robuust netwerk van groenblauwe structuren; 3. Het vergroten van de biodiversiteit. Een omgeving die functioneert volgens het sponsprincipe absorbeert het regenwater en houdt het vast als een spons. Het regenwater wordt niet via rioleringssystemen en straatgoten afgevoerd naar de zuiveringsinstallatie, Aa, Dommel of Dieze, maar wordt verwerkt op de plaats waar het valt. Groen speelt hierin een belangrijke rol; parken, groenstroken en wadi’s bergen en infiltreren het water. Doordat deze aanpak het grondwater aanvult, voorkomt dit in droge tijden schade aan het groen. Naast groen kunnen ook andere boven- en ondergrondse voorzieningen het water opvangen. Het doel is het ontwikkelen van een hoogwaardige groenstructuur met historische-, landschappelijke-, gebruiks- en belevingswaarde. Daarnaast draagt deze structuur bij aan een verbetering van de kwaliteit van lucht, bodem en water en aan bescherming tegen overstromingen. Bij het vormgeven van de groenstructuur hanteren we de zogenaamde ‘3-30-300 regel’ om een prettige, groene leefomgeving voor alle inwoners bereikbaar te maken. Gemeente ‘s-Hertogenbosch hanteert vanuit biodiversiteit de metafoor ‘de stad als groene rots’. De gebouwen, muren en straten in de stad zijn een vergelijkbaar leefgebied als die van bergen en rotsen.
Zwaluwen, huismussen, muurplanten en vleermuizen maken daar dankbaar gebruik van. Door de variatie en gelaagdheid zijn de groenblauwe structuren in de stad het leefgebied voor andere soorten vogels, zoogdieren, insecten en planten. Voor de rotsbewoners is het groenblauw een belangrijke bron van voedsel. Buiten de stad ontwikkelen we een hoogwaardig netwerk van groen- en natuurgebieden. De otter is de ambassadeur voor de structuur van moeras en natte bos- en graslanden. De das is gidssoort voor het kleinschalig cultuurlandschap van bos, heide, akkers en graslanden. In de open polders streven we naar duurzame populaties van weide- en akkervogels alsmede wintergasten. De hierboven geformuleerde opgave voor de gemeente ‘s-Hertogenbosch is vertaald naar een toekomstsschets, afgebeeld op pagina 14 en 15. Deze schets geeft een indruk van hoe gemeente ‘s-Hertogenbosch eruit kan zien als het sponsprincipe is toegepast, de robuuste groenblauwe structuren zijn vormgegeven en de biodiversiteit is vergroot.
12
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
2.3
Gebiedspaspoorten
Eén van de activiteiten behorende bij de Visie ‘s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig (2021) is het opstellen van gebiedspaspoorten waarbij ingegaan wordt op specifieke knelpunten, doelen en voorgestelde maatregelen. Een gezonde, klimaatbestendige stad heeft veerkracht nodig. Het veranderende klimaat vraagt namelijk om aanpassingsvermogen. Het vaker optreden van extreem weer laat zien waar de gemeente kwetsbaar is. Door de historische, gefaseerde ontwikkeling van de stad en de bijzondere ligging op de rand van klei en zand en tussen rivieren, hebben de diverse delen van de gemeente een verschillend karakter. Dat betekent dat de groen- en wateropgave niet overal hetzelfde is, en ook dat de kansen voor klimaatmaatregelen en natuurontwikkeling verschillen per gebied. Bij de gebiedsontwikkelingen moet daarom ingespeeld worden op de plaatselijke omstandigheden. Hierbij moet per opgave worden afgewogen wat het beste schaalniveau is. Soms ligt de oplossing op straatniveau, maar dit kan ook op wijkniveau zijn of in aanliggend gebied. Het ideaal is dat de stad zelf in staat is om wateroverlast en hitte op te vangen. Om dit te bereiken wordt groen ingezet als oplossing voor het brede scala aan knelpunten betreffende hitte, droogte, wateroverlast en de afnemende biodiversiteit. De stad van de toekomst is namelijk een groene stad.
De gebiedspaspoorten bieden hiervoor de benodigde handvatten.
13
Toekomstschets ‘s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig
14
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
Teokomstschets inclusief Bossche ambassadeursoorten
15
3. De Bossche Maatlat 16
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
17
3. De Bossche maatlat In de Visie ‘s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig 2021, de gemeentelijke Verordening Bomen, Water en Groen 2021 en het Programma Water en Riolering uit 2022 heeft de gemeente ambities vastgesteld om te werken aan een groen en klimaatbestendig ‘s-Hertogenbosch. In dit hoofdstuk zijn de ambities verder uitgewerkt en is beschreven wat de gemeente gaat doen om haar ambities waar te maken. De Bossche Maatlat is vervolgens het uitgangspunt voor de gebiedsgerichte uitwerking in gebiedspaspoorten.
Voorkomen wateroverlast
‘s-Hertogenbosch als spons
De Bossche Maatlat sluit aan bij de methodiek van de recent ontwikkelde Landelijke Maatlat voor een Groene en Klimaatadaptief gebouwde omgeving. Het thema bodemdaling uit de Landelijke Maatlat wordt in de Bossche Maatlat niet uitgewerkt. Bodemdaling is in de gemeente op heel beperkte schaal aan de orde; het gaat om enkele kleine locaties in het buitengebied. Een bodemdalingskaart is opgenomen in het bijlagenboek.
Bescherming tegen overstromingen
Bestrijden droogte
Risico’s van overstromingen vanuit het regionale watersysteem beperken
Rekening houden met grondwaterstanden en zoetwaterbeschikbaarheid
Voorbereid op overstromingen door middel van gevolgbeperking
Bij nieuwe ontwikkelingen wordt verharding geminimaliseerd en de hoeveelheid groen gemaximaliseerd
Géén waterschade bij hevige neerslag
Niet afwentelen
Integrale aanpak
Voorkeursvolgorde watercascade: besparen en hergebruik, infiltreren en vasthouden, bergen en dan pas afvoeren
18
Stimuleren hergebruik van water, zuinig gebruik van drinkwater en het verbeteren van de waterkwaliteit
Voorkeursvolgorde watercascade: besparen en hergebruik, infiltreren en vasthouden, bergen en dan pas afvoeren
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
Voorkomen hittestress
Verbeteren biodiversiteit
Schaduw op verblijfsplekken, loop- en fietsroutes
’s-Hertogenbosch benaderen als symbiotische stad
Kleine afstand tot groene, koele verblijfsplekken
De stad zien als ‘groene rots’
Warmtewerende oppervlakten
Vitale en kwetsbare functies & groenvoorzieningen zijn bestand tegen hitte
Het watersysteem is bestand tegen oplopende (water) temperaturen
Zorgen voor robuust tot fijnmazig groene dooradering in de stad
Ontwikkelen robuuste structuur natte groen- en natuurgebieden in en rond de stad (de moerasdraak)
Ontwikkelen van het Brabantse mozaïeklandschap op de hogere zandgronden
Leven met ‘t groen
Groen- en waterstructuren bieden ruimte aan beleving, ontmoeting en spelen
Groen- en waterstructuren bieden ruimte om in te recreëren; bewegen en sporten
Stimuleren van inwoners, organisaties en bedrijven om bij te dragen aan toekomstbestendige omgeving
Bij herinrichting wordt de identiteit van ‘s-Hertogenbosch benadrukt
Het onderling verbinden van groenblauwe structuren binnen en tussen stad en land
19
3.1
Voorkomen wateroverlast
Zo lokaal mogelijk water vasthouden en infiltreren
Plaatselijke infiltratie vermindert overlast elders
Slim waterdak / polderdak
Zichtbare afwatering (op maaiveld)
Gescheiden riolering
Water wordt zo natuurlijk mogelijk bovengronds vastgehouden
PREFAB BRUG
GESCHEIDEN RIOOL
SLIM WATERDAK
Infiltratie en transportriool
Vertraagd afvoeren verlicht acute druk op het systeem
Wadi / regentuin (openbaar)
Tijdelijke waterbergende straat
Bioswale / smalle stedelijke gracht
Openmaken van duikers
WATERBERGENDE STRAATFUNDE� RING �GRANULAAT�
Waterbergende fundering onder straat / parkeren
Klimaatadaptieve maatregelen bij hevige neerslag:
• ‘s-Hertogenbosch als spons. • Géén waterschade bij extreme buien (een bui die 1x in 100 jaar valt). • Niet afwentelen: afvoeren van overtollig water mag niet leiden tot overlast elders. • Integrale aanpak: regenwater wordt zoveel mogelijk op natuurlijke wijze en bovengronds opgevangen. • Voorkeursvolgorde watercascade: besparen en hergebruik, infiltreren en vasthouden, bergen en dan pas afvoeren.
20
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
“Hevige neerslag leidt niet tot waterschade aan gebouwen, boven- en ondergrondse infrastructuur en voorzieningen. Kwetsbare en vitale functies en voorzieningen blijven beschikbaar.”
Wateroverlast in Rosmalen (2018) - foto: Marc Blosius
Het Groene hart van Boschveld is tevens waterberging
Het groeiende risico van extreme buien vereist een doordachte aanpak om de gevolgen te minimaliseren. ‘s-Hertogenbosch staat voor de uitdaging om vaker voorkomende en intensere buien op te kunnen blijven vangen. Met speciale aandacht voor de bebouwde omgeving van dorpen en de stad, zowel in woonwijken als op bedrijventerreinen. De impact van extreme buien is nauw verbonden met de toenemende frequentie van hitte, droogte en de afname van biodiversiteit.
Een gezonde sponsbodem Een gezonde, veerkrachtige bodem met voldoende organische stof speelt een cruciale rol, waardoor water optimaal kan infiltreren en wordt vastgehouden ter bevordering van groenvoorzieningen. Een sponsbodem kan in de meest voorkomende neerslagsituatie al het regenwater opnemen in de bodem: alle buien tot 10 mm per dag zorgen samen voor 80% van de jaarlijkse neerslag. Daarmee kan een sponsbodem heel veel water opvangen, en daarmee het grondwater aanvullen. Enerzijds wordt water zo vastgehouden voor droge tijden; anderzijds draagt een sponsbodem bij aan het voorkomen van wateroverlast elders.
Door het ‘principe van de spons’ toe te passen, worden de uitdagingen integraal aangepakt. Tegelijkertijd worden er maatregelen genomen om wateroverlast te voorkomen: • Voldoende ruimte om hemelwater op te vangen. • Hemelwater zo veel mogelijk lokaal afkoppelen voor hergebruik of infiltratie. • Schoon- en vuilwater gescheiden houden: schoon water blijft schoon. • Hemelwater en grondwater op privaat terrein worden op eigen terrein verwerkt. • Verwerken van hemelwater gebeurt robuust en efficiënt: geen schoon (hemel)water naar de rioolwaterzuivering. • Overtollig hemelwater dat lokaal niet kan worden verwerkt, wordt vertraagd afgevoerd. Water- en groenstructuur ‘s-Hertogenbosch streeft naar een fijnmazige dooradering van water- en groenstructuren in de bebouwde omgeving. Wadi’s, parken, groene daken en oppervlaktewater worden gebruikt om hemelwater op te vangen. Deze maatregelen dragen niet alleen bij aan klimaatadaptatie, maar bevorderen ook een aangename leefomgeving die uitnodigt tot verblijf, beweging en ontmoeting.
Waterberging De gemeente ’s-Hertogenbosch wil waterschade voorkomen bij extreme buien die tot 1x in de 100 jaar kunnen voorkomen; dat zijn buien tot 70 mm in een uur. Hiervoor zijn waterbergende voorzieningen nodig. Water vasthouden en infiltreren wordt zo lokaal mogelijk gedaan om afwenteling te voorkomen. Het doel is de meest robuuste en haalbare oplossingen te vinden. Als het opvangen van neerslag op perceel niveau moeilijk is, wordt er gekeken of er op groter schaalniveau alternatieven zijn; in de buurt, de wijk of een aanliggend gebied of watersysteem. Ondergrondse waterbergende voorzieningen worden alleen ingezet wanneer er geen andere mogelijkheden zijn. In de toekomst kunnen de zandwinplassen mogelijk gebruikt worden om water te bergen door tijdelijke peilverhoging mogelijk te maken. Ook wordt er al gekeken naar de mogelijkheden voor het opslaan van water in bijvoorbeeld de groenstructuren rond het stedelijk gebied en onder sportvelden. 21
Water op straat afkoppelen Onderstaande kaart geeft inzicht in de huidige riolering en in het risico van water op straat bij een extreme bui. In veel delen van de bebouwde omgeving van ‘s-Hertogenbosch bevindt zich nog een gemengde riolering. De ambitie is om zoveel mogelijk hemelwater af te koppelen en de gemengde riolering op termijn aan te passen naar een gescheiden rioolstelsel. Hierbij wordt het regenwater niet naar de rioolzuivering afgevoerd. Deze aanpak is
vastgesteld in het Programma Water en Riolering (2022). Daarom zijn op de kaart de gebieden met voornamelijk een gemengd rioolstelsel aangeduid als potentiële plekken om af te koppelen. Uit de studies wateropstraatkaart.nl en de stresstesten op ‘s-Hertogenbosch blijkt dat op dit moment een beperkt deel overlast ondervindt: enkele straten in Rosmalen en enkele delen van de snelwegen. Om ook in de
EMPEL HEEFT AL EEN GESCHEIDEN SYSTEEM
GEMENGD RIOOL MAAKT AFKOPPELBAAR GEBIED
22
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
toekomst wateroverlast te voorkomen, dient er zoveel mogelijk afgekoppeld te worden naar het groen en dient schoon en vuil water gescheiden gehouden te worden. In gebiedsontwikkelingen en bij de herinrichting van de openbare ruimte dient dit als uitgangspunt meegegeven te worden.
water op straat na een bui van 70mm (1-uurs bui) 0 - 0.10 m 0.10 - 0.30 m 0.30 - 0.50 m 0.50 - 1 m >1 m
riolering hemelwaterafvoer hemelwaterafvoer droogweerafvoer gemengd stelsel
afkoppelbaar gebied
0
0.75
1.5 km 23
3.2
Bescherming tegen overstromingen
Dijkverbeteringsprojecten houden de Maas buiten de stad Water kan opgevangen worden in waterbergingsgebieden
FLEXIBELE WATERKERING
WATERBESTENDIG BOUWEN WATERROBUUST BOUWEN
Waterbestendig bouwen
Waterrobuust bouwen
STADSUITERWAARD �OVERSTROOMBAAR GEBIED�
Overstroombaar gebied
VERGROTEN GEMAALCAPACITEIT
Vergroten gemaalcapaciteit
DIJKVERSTERKING
VERHOGEN ONTSLUITINGSWEGEN
Dijkversterking
Verhogen ontsluitingswegen
Flexibele waterkering
Bescherming tegen overstromingen uit het regionale watersysteem én de Maas:
• Risico’s van overstromingen vanuit het regionale watersysteem beperken. • Voorbereid op overstromingen door middel van gevolgbeperking.
24
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
“De gebouwde omgeving van ‘s-Hertogenbosch wordt beschermd tegen en is voorbereid op overstromingen vanuit het regionale watersysteem”
Overstroming op de A2 (1995) - Henk van Esch
Hoogwaterberging in de Gement
Gemeente ‘s-Hertogenbosch is kwetsbaar door haar ligging op het punt waar het regionale watersysteem afwatert in de Maas. Het is duidelijk dat actie nodig is om de stad te blijven beschermen tegen overstromingen en zich voor te bereiden op deze risico’s. Daarom zijn er drie kernpunten geformuleerd om deze ambitie te realiseren.
van ondermijning (piping). Deze ontwikkeling biedt ook kansen voor een integrale aanpak met bijvoorbeeld natuurontwikkeling en kleiwinning.
Bescherming tegen overstromingen vanuit het regionale watersysteem ‘s-Hertogenbosch wordt bedreigd door overstromingen vanuit het regionale watersysteem. De huidige beschermingsnorm van 1 op 150 jaar wordt door het vergrote risico door klimaatverandering niet gehaald. Momenteel is er een wateropgave van 36 miljoen kubieke meter die naar verwachting zal stijgen tot 50 miljoen kubieke meter water bij extreme afvoersituaties. Samen met partners, zoals de provincie, waterschap Aa en Maas, waterschap De Dommel, en omliggende gemeentes, werkt de gemeente ‘s-Hertogenbosch aan maatregelen binnen het HoWaBo-project (Hoogwater Aanpak Brabant Oost). De gekozen adaptieve strategie richt zich op maximaal water vasthouden, een optimaal peil, slimme bergingsgebieden en afvoermaatregelen. In het proces met de regio zijn nu elf kansrijke maatregelen genoemd. Hierover heeft nog geen besluitvorming plaatsgevonden.
Ruimtelijke ontwikkelingen in overstromingsgevoelig gebied Bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen in overstromingsgevoelige gebieden wegen we zorgvuldig de risico’s en nemen we specifieke maatregelen. Risico’s die worden ingecalculeerd zijn overstromingskans, waterdiepte impact en/of evacuatietijd. Hierbij ligt de focus op vitale en kwetsbare functies zoals ziekenhuizen, verpleeghuizen en evacuatieroutes. Werken aan de waterveiligheid in Nederland is nooit klaar. De actualisatie van de KNMI-klimaatscenario’s, waarin een extremere zeespiegelstijging wordt voorzien, zet deze ambitie weer hoger op de agenda.
Bescherming tegen overstromingen vanuit de Maas Hoewel de kans op overstromingen vanuit de Maas klein is, kunnen de gevolgen enorm zijn. Het Waterschap werkt aan het verbeteren van de Maasdijk. Hoofddoel hierbij is verhoging en stabilisatie van de dijk en het voorkomen
25
Overstromingsrisico’s en waterbergingsgebieden In onderstaande kaart zijn gebieden aangegeven met een middelgrote tot grote overstromingskans (vaker dan 1x per 100 jaar) vanuit de Maas en vanuit het regionale watersysteem. Daarnaast staan de gebieden aangegeven die ingericht zijn of kunnen worden als waterbergingsgebied. Dit betreft de reeds ingerichte waterbergingsgebieden in het kader van de Aanpak hoogwater ‘s-Hertogenbosch en omgeving (HoWaBo 1), de kansrijke gebieden in het kader van de Hoogwater
Aanpak Brabant Oost (HoWaBo 2) en de door de provincie aangewezen reserveringsgebieden waterberging. Voor HoWaBo 2 zijn in totaal 11 kansrijke oplossingen in beeld, waarvan een deel bestaat uit waterbergingsgebieden.
OVERSTROOMBARE MAASUITERWAARDEN
OVERSTROOMBAAR GEBIED (HOWABO)
OVERSTROMINGSGEVOELIG GEBIED REGIONAAL SYSTEEM
26
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
oppervlaktewater stroomrichting waterwingebied waterbuffergebied waterzuivering basis natuurlijke watersysteem
oppervlaktewater oppervlaktewater gemaal stroomrichting waterkering (dijk) waterkeringen waterwingebied
middelgroot/groot waterbuffergebied overstromingsrisico van de Maas natuurlijke waterzuivering < 0.5 meter gemaal 0.5 - 1.0 (dijk) meter waterkering 1.0 - 1.5 meter 1.5 - 2.0 meter 2.0 - 5.0 meter > 5.0 meter
middelgrote/grote overstromingskans regionaal systeem overstromingsgebied OVERSTROOMBAAR GEBIED (HOWABO)
waterbergingsgebieden mogelijke HOWABO 2 bestaande HOWABO 1 reserveringsgebieden
0
0.75
1.5 km 27
3.3
Bestrijden droogte
regenwater afvoeren naar groen
Water opslaan in perioden van overschot zorgt voor een buffer in droge perioden
Poreuze verharding zorgt voor aanvulling van het grondwater
Een sponsbodem houdt water langer vast
VERGROTEN GEMAALCAPACITEIT
REDUCEREN VERHARDING
COLLECTIEVE HEMELWATERPUT
REGENTUIN
Geveltuin
Poreuze verharding
Watervasthoudende sponsbodem
Reduceren verhard oppervlak
Toevoegen permanent oppervlaktewater met peilfluctuatie
Slimme sturing bemaling
Halfverharding
Regentuin
Hemelwateropslag
Duurzaam waterbeheer tegen verdroging:
• Bij keuzes voor functie, systeem en richting wordt er rekening gehouden met grondwaterstanden en zoetwaterbeschikbaarheid. • Bij ruimtelijke ontwikkelingen neemt de hoeveelheid infiltratie toe, wordt verharding geminimaliseerd en de hoeveelheid groen gemaximaliseerd. • Stimuleren hergebruik van water, zuinig gebruik van drinkwater en het verbeteren van de waterkwaliteit door dit onderdeel te laten zijn van het ontwerp van ruimtelijke plannen. • Voorkeursvolgorde watercascade: besparen en hergebruik, infiltreren en vasthouden, bergen en dan pas afvoeren.
28
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
“Droogte leidt niet tot structurele schade aan bebouwing, funderingen, wegen, groen, water en vitale en kwetsbare functies”
Droogte in het Prins Hendrikpark
Droogte zichtbaar in Brabantse natuur - bron: Provincie Noord-Brabant
Door klimaatverandering staan we voor de uitdaging van toenemende temperaturen en langere periodes zonder neerslag, wat leidt tot een groeiend risico op verdroging. Door de toegenomen verdamping, de toename van wateronttrekkingen, en de drainerende werking van het (stedelijk) watersysteem neemt de verdroging verder toe.
voorkomende droge perioden, kan ervoor worden gekozen om water in droge perioden minder snel af te voeren. Het water blijft dan langer beschikbaar, kan hierdoor meer in de bodem infiltreren en watergangen hebben minder drainerend effect. Aandachtspunt hierbij is het mogelijke effect op de eventuele gewenste bergingscapaciteit bij piekbuien.
De strategie van ‘s-Hertogenbosch is gericht op het handhaven van een evenwichtige waterbalans en het beschikbaar houden van water, vooral tijdens droge perioden, om structurele schade aan functies te voorkomen. Het streven is dat het (grond)watersysteem als een spons functioneert. Om verdroging in ‘s-Hertogenbosch tegen te gaan, wordt er gekeken naar de volgende maatregelen: Infiltreren van hemelwater en vasthouden van grondwater Vasthouden van hemelwater waar het valt, met hergebruik als primaire doelstelling. Indien hergebruik niet haalbaar is, wordt water afgevoerd naar lager gelegen groenzones. Het opvangen van hemelwater gebeurt doeltreffend in wadi’s, parken en op groene daken. Hierdoor wordt water in de bodem geïnfiltreerd, wat de grondwatervoorraad aanvult en verdroging tegengaat. Het vervangen van zinloze verharding door groen bevordert infiltratie en vermindert wateroverlast, versnelde afstroming en de belasting van het rioolstelsel. Deze groene aanpak houdt ook minder warmte vast dan steen, waardoor temperaturen minder stijgen en er minder water verdampt.
Beperken van onttrekkingen uit het watersysteem Door (hemel)water waar mogelijk te hergebruiken en kritisch te zijn op onttrekkingen van grond- en oppervlaktewater, met name tijdens droge periodes, wordt de beschikbaarheid van water voor alle functies gewaarborgd. Stimuleren waterbesparing en hergebruik voor diverse doeleinden zoals groenvoorzieningen en agrarisch gebruik staan voorop. Na zuivering kan hergebruikt water zelfs dienen als drinkwater. De gemeente anticipeert op toekomstige ontwikkelingen die hergebruik nog beter mogelijk maken.
Bufferen van oppervlaktewater in droge perioden In stedelijke gebieden wordt er gestreefd naar een vast peil in het oppervlaktewatersysteem. Om in te spelen op vaker 29
Laagste grondwaterstanden en ophoging Deze kaart toont de grondwaterstand tijdens periodes van extreme droogte. Het laat de gebieden binnen de gemeente ‘s-Hertogenbosch zien die de meest significante daling van grondwaterstanden ervaren tijdens uitzonderlijk droge jaren. De blauwe gebieden hebben een relatief hoge grondwaterstand. Deze corresponderen met de aanwezige oppervlaktewateren. De rode gebieden zijn kwetsbaar, omdat dit gebieden zijn waar het grondwater het diepst wegzakt.
Droogte heeft een grote invloed op natuur, landbouw en stedelijke functies. Voor groen in de stad komt dan de beschikbaarheid van water in gevaar. Enkele grote en veel kleine grondwateronttrekkingen binnen de gemeente kunnen lokaal voor een (tijdelijke) daling van de grondwaterstand zorgen.
ZANDWINPLASSEN LAGE GRONDWATER STAND
HOOGGELEGEN BINNENSTAD
30
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
laagste grondwaterstand < 0.2 m 0.2 - 0.4 m 0.4 - 0.6 m 0.6 - 0.8 meter onder maaiveld 0.8 - 1 m 1 - 1.5 m
GRONDWATERONTTREKKINGEN
1.5 - 2 m >2m
ophoging hoogte in meters NAP 0 - 0.25 0.25 - 0.5 0.5 - 1.25 1.25 - 1.88 1.88 - 3.25 3.25 - 4.5
waterwingebieden contour
0
0.75
1.5 km 31
3.4
Reduceren hittestress
Bewegend water kan voor verkoeling zorgen op hete dagen Schaduw op verblijfplekken voorkomt opwarming
STIMULEREN VAN NATUURLIJKE VENTILATIE
Groene daken
Stimuleren natuurlijke ventilatie
Schaduw loop- en fietsroutes
WATERSPEELPLAATS
SCHADUWROUTES
Schaduwroutes
Continuïteit in boomkronen
Schaduwrijke bomen
Pocketpark /buurtpark
Waterspeelplaats
Waterlichamen afkoelen met beplanting
Een hittebestendige leefomgeving:
• Schaduw op verblijfsplekken, loop- en fietsroutes. • Kleine afstand tot groene koele verblijfsplekken. • Warmtewerende oppervlakten. • Vitale en kwetsbare functies en groenvoorzieningen zijn bestand tegen hitte. • Het watersysteem is bestand tegen oplopende (water)temperaturen; er is geen blijvende schade aan het ecosysteem (zoals bijvoorbeeld vissterfte) en er is geen risico voor de volksgezondheid (zoals bijvoorbeeld blauwalg en botulisme).
32
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
“Tijdens hitte biedt de gebouwde omgeving een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving.”
Verharde pleinen met weinig schaduw in de binnenstad
Park en schaduw voor verkoeling en recreatie in de zomer
In tijden van langdurige hitte is het cruciaal dat zowel de bebouwde omgeving als de groenstructuren samenwerken aan het creëren van een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving. Het hitte-eiland effect, waarbij bebouwd gebied tot wel 6 graden meer kan opwarmen dan het buitengebied, treedt vooral op in sterk versteende wijken.
gebieden te verkoelen en aangename plekken te creëren voor verblijf, ontmoeting en beweging.
Verharde oppervlakten zoals straten, parkeerterreinen en gebouwen absorberen en stralen hitte uit, waarbij donkere oppervlakten meer warmte vasthouden dan lichtere. De versteende omgeving koelt ‘s nachts veel trager af dan groengebieden en het buitengebied. Ouderen en kwetsbare groepen ervaren met name hittestress. Comfortabel verblijven Om hitteoverlast te beperken, voorziet gemeente ‘s-Hertogenbosch verblijfsplekken, wandel- en fietsroutes van voldoende schaduw, bij voorkeur door boombeplanting. De 3-30-300 regel is leidend: minstens 30% van de openbare ruimte is schaduwrijk, en binnen 300 meter is een koele plek van circa een halve hectare beschikbaar. De 3 staat voor drie bomen zichtbaar vanuit iedere woning. Dit aspect is van belang voor de biodiversiteit en klimaatadaptatie en heeft een positief effect op de gezondheid en leefbaarheid in de buurt.
Verlichting door middel van water Water, geïntegreerd in de openbare ruimte met bijvoorbeeld waterpartijen, draagt ook bij aan verkoeling. Waterkwaliteit is echter een aandachtspunt, vooral bij het risico op verslechtering tijdens hete zomers, bijvoorbeeld door een toename van blauwalg. Sterk opwarmend water in stedelijk gebied kan bovendien bijdragen aan het hitteeiland effect. Dat moet worden voorkomen. Materiaalgebruik voorkomt opwarming Het creëren van warmtewerende oppervlakten gebeurt bij voorkeur door groene daken, groene gevels en de aanwezigheid van bomen. Het gebruik van laag absorberende materialen op daken en in de openbare ruimte vormt een aanvulling op deze strategie, en draagt bij aan een hittebestendige leefomgeving.
Verkoeling door middel van groen Groen verkoelt. Een integrale aanpak van hitte, droogte, wateroverlast en groen is noodzakelijk. Een onderdeel hiervan zijn de verbindende groene structuren tussen woonen werkgebieden. Deze zijn essentieel om verstedelijkte
33
Opwarming, hittestress en hittegevoelige bebouwing Hieronder is de hittekaart van ‘s-Hertogenbosch te zien. Er wordt gesproken van hittestress als de gevoelstemperatuur boven de 23°C is. De kaart laat zien op welke plekken in de gemeente hittestress wordt ervaren.
dat er bij verstedelijking en herontwikkeling verkoelende, groene en waterrijke plekken worden aangelegd. Dit creëert aangename, koele oases die de leefbaarheid bevorderen.
Daarnaast zijn de hotspots van hittestress gemarkeerd. Vaak zijn dit bebouwde gebieden waar mensen leven en werken en waar onvoldoende verkoelende schaduwplekken in de omgeving aanwezig zijn. Op die plekken is het noodzakelijk
HITTESTRESS OP BEDRIJVENTERREINEN
HITTESTRESS IN BINNENSTAD
34
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
Fysiologische Stressgraad Gevoelstemperatuur matige koudestress 14 °C 17 °C
lichte koudestress
20 °C geen stress 23 °C 26 °C
lichte hittestress
29 °C matige hittestress 31 °C
Hittestress Stedelijke gebieden met hittestress Hitte gevoelige bebouwing
0
0.75
1.5 km 35
3.5
Vergroten biodiversiteit
Biodiversiteit gekoppeld aan wonen en werken
Kruiden- en bloemrijke vegetatie verbetert ecologische waarden
Verticale steppingstones
Gelaagde vegetatie
Compacte vegetatie, schuilplekken, ruigtes
Faunapassages, uitstapplekken en blokkades
Eco-corridor / gebundeld groen
Ecologisch beheer
Stad als groene rots, elke laag rijk aan biodiversiteit
Kruiden- en bloemrijke vegetatie
Waterrobuuste vegetatie
Diversiteit en variatie in vegetatie
Natuurlijke oever
Natuurrijke leefomgeving
• ’s-Hertogenbosch benaderen als symbiotische stad, waar mensen, dieren en planten elkaar respecteren, de ruimte geven en samen leven in een gedeeld ecosysteem. • De stad als ‘groene rots’; een kloppend hart waar biodiversiteit een afspiegeling is van de typische gelaagdheid van ‘stenige milieus tot velerlei kleuren en maten groen’. • Robuust en fijnmazige groenblauwe dooradering; een samenhangende, robuust tot fijnmazige groenblauwe dooradering. • Moerasdraak herstellen; de moerasdraak staat voor de natte natuur van kwelgebieden, beekdalen en overstromingsvlakten in en rond ‘s-Hertogenbosch. Op de Naad van Brabant is er voeding van schoon en kalkrijk water voor biodiversiteit van een unieke kwaliteit. • Herstellen Brabantse mozaïek op de hogere zandgronden: herstellen en ontwikkelen van de typische Brabantse mozaïek waarin biodiversiteit gekoppeld is aan bos, heide en zand, maar ook gekoppeld aan wonen, werken, zorg en recreatie. • Het onderling verbinden van groenblauwe structuren binnen en tussen stad en land.
36
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
“Groenblauwe structuren en de gebiedseigen biodiversiteit worden versterkt op alle schaalniveaus.”
Haverleij in ‘s-Hertogenbosch
Natuurvriendelijke oever langs de Dommel
In de ambitie naar een veerkrachtige leefomgeving hoort ook biodiversiteit. Het doel is om te komen tot een robuust netwerk van groengebieden in en rondom de stad. Buiten de stad is biodiversiteit gekoppeld aan een groenblauwe structuur van rivier- en beekdalen, kwelgebieden en voormalige overstromingsvlakten. De identiteit van ’s-Hertogenbosch als moerasdraak wordt hieraan ontleend. Het beoogde robuuste netwerk van groen- en natuurgebieden onder de naam De Groene Delta wordt de komende jaren verder ontwikkeld. Vanuit biodiversiteit is een transitie of overgang naar circulaire, biologische en regeneratieve landbouw belangrijk. Daarbij is ook de ambitie om te komen tot een goede groenblauwe dooradering.
gebiedsgerichte ontheffing mogelijk indien beschermde gebouwbewonende soorten aanwezig zijn. Het SMP zorgt dat initiatiefnemers op een zorgvuldige en verantwoorde wijze kunnen werken aan herontwikkeling en verduurzaming van gebouwen. Het SMP is mede de basis voor een actief soortenbeleid.
Stedelijk gebied In de stad is de ambitie om de biodiversiteit te behouden en te versterken gekoppeld aan groenblauwe structuren zoals parken, zandwinplassen, (spoor)bermen, lanen en allerlei kleinere wateren. Ecologisch beheer wordt toegepast volgens het “ja, tenzij...” principe. Het moet leiden tot een fijnmazige dooradering met bloemrijke vegetaties. Bij de keuze van bomen en struiken wordt vanuit biodiversiteit de voorkeur gegeven aan gebiedseigen, klimaatbestendige en/of biodiverse soorten.
Ecologische barrières Het is gewenst om de groenblauwe structuren binnen en tussen stad en land met elkaar te verbinden. Ecologische barrières als (spoor)wegen kunnen opgeheven worden door het nemen van faunagerichte maatregelen (‘ontsnippering’). Dat kan zowel door faunatunnels, bruggen, duikers met looprichels, maar ook zogenaamde ‘hop-overs’ en ‘boomkroonverbinding’. Daarnaast is het wenselijk om daar waar haalbaar te komen tot het minimaliseren van verstoring zoals licht en geluid. Buiten de stad nemen we de otter als ambassadeur voor de ‘natte structuur’ en de das voor de ‘droge structuur’. In de stad en de verbinding naar ommeland zijn eekhoorn, kleine marterachtigen en vleermuizen de ambassadeurs. Robuuste natte tot droge ecologische verbindingen, inclusief ecoducten en tunnels faciliteren deze verbindingen.
Bij gebouwen wordt de gemeentelijke groennorm gehanteerd met aandacht voor biodiversiteit, water en groen. Bij de uitvraag en aanbesteding van eigen projecten gaat de voorkeur uit naar initiatieven die extra bijdragen aan groen, water en biodiversiteit. Voor de stad wordt gedacht aan het Soortenmanagementplan (SMP). Deze maakt een 37
Ecologische knelpunten en verbindingen Op de kaart hieronder wordt een impressie gegeven van de natte en droge landschappen die de gemeente ’s-Hertogenbosch rijk is. Op de kaart zijn tevens de bosgebieden of boomclusters zichtbaar. Samen geven ze een beeld van de aanwezige of potentiële leefgebieden van verschillende soortgroepen als ook de samenhang tussen de gebieden onderling. De keuze van de ambassadeurs impliceert dat ook vele andere soort(groep) en van de verbinding gebruik kunnen maken. Er worden
drie typen verbinding onderscheiden; natte verbindingen, droge verbindingen en boomkroonverbindingen. Naast de fysieke faunapassages zijn er in het kaartbeeld ook zones en structuren aangewezen waar verlichting moet worden beperkt om verstoring langs deze route tegen te gaan. In het kaartbeeld zijn nummers opgenomen voor alle knelpunten binnen de gemeentegrenzen. Deze knelpunten worden in de gebiedspaspoorten per zone toegelicht.
Maas
A2 VORMT BARRIÈRE
Kanaalpark Rosmalense plas
Noorderplas
Ploossche plas
D
Engelermeer
e
Ertveldplas
D
ie ze
Ijzeren vrouw
Zandvang
Aa
Oosterplas Moerputten
Zuid-W illem
svaar t
Het Bossche Broek
Vughtse Gement
mm
Do
Zuiderplas
Dungense polder
el
38
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
LEGENDA Roode
n weteri
g
ambassadeursoorten
tering
swe Hertog
soort reeds aanwezig das raaf oefg
SPOOR VORMT BARRIÈRE
H
otter vleermuizen boommarter
A59 VORMT BARRIÈRE
eekhoorn
ambassadeursoorten Hooge Heide
natte verbinding droge verbinding
Sparrenburgerbos
boomkroonverbinding Eikenburg
aandachtszone donkerte bestaande verbinding potentiële verbinding onderdoorgang/ duiker hop-over/ portaalverbinding
Aa
knelpunt & zoekgebied nieuwe verbinding
0
0.75
1.5 km 39
3.6
Leven met ‘t groen
Klimaatbestendig en natuurinclusieve omgeving
Inwoners dragen bij aan een klimaatbestendige omgeving
Groene plekken waar ontmoeting mogelijk is
Een groenstructuur waar ruimte is voor ontmoeting en spelen
REGENTON
GRIJSWATERZUIVERINGSINSTALLATIE
Regenton (zeer lokaal)
Particuliere waterzuiveringsinstalatie
PARTICULIERE HEMELWATERPUT
LOKALE VOEDSELPRODUCTIE
Lokale voedselproductie
Nestelgelegenheid voor vogels
Geveltuin
Pocketpark /buurtpark
Afwateren regenpijp via openbare ruimte
Tijdelijke waterbergende straat
Slimme hemelwaterput
Gemeentebrede ambities om groenbeleving te vergroten:
• Groen- en waterstructuur biedt ruimte aan beleving, ontmoeting en spelen. • De groen- en waterstructuren bieden ruimte om in te recreëren; bewegen en sporten. • De gemeente stimuleert inwoners, organisaties en bedrijven om bij te dragen aan een groenen klimaatbestendige omgeving. • Bij de inrichting van groen- waterstructuren in ruimtelijke ontwikkelingen wordt de identiteit van ‘s-Hertogenbosch als moerasdraak benadrukt: stad in een waterrijk landschap.
40
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
“Streven naar een beleefbare groen en waterstructuur, waarbij iedereen een bijdrage kan leveren aan een natuur- en klimaatsensitievere leefomgeving.”
Recreatie en gezonde mobiliteit in groene omgeving
Geveltuinen
Het is van essentieel belang om de waarde van groen te benadrukken voor het sociale domein. Parkjes, waterpleinen en mooie waterkanten in de woonomgeving kunnen een stimulans zijn voor ontmoeting, spelen en ontspanning. Daarnaast draagt dit bij aan de mentale gezondheid van de inwoners. De grotere groenstructuren bieden een prettige ruimte om te fietsen, wandelen of hardlopen. Het vergroten van klimaatbewustzijn onder de inwoners van ‘s-Hertogenbosch staat centraal in de ambitie om iedereen een rol te laten spelen bij het creëren van een leefomgeving die veerkrachtiger is ten opzichte van de veranderende natuurlijke omstandigheden. Dit bewustzijn motiveert de inwoners om groene ruimten te koesteren, beschermen en bevorderen. Dit draagt op haar beurt bij aan een meer klimaatbewuste stad en het welzijn van haar inwoners.
Landschap en cultuurhistorie
Bij het ontwikkelen van groen- en waterstructuren wordt de identiteit van ‘s-Hertogenbosch benadrukt, zodat inwoners zich hier thuis voelen en dit herkennen. Zo wordt bijvoorbeeld de Linie 1629 zichtbaar en beleefbaar gemaakt in de combinatie met water- en groenopgaven.
Recreatie en water
41
4. Water en bodem sturend 42
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
43
4. Water en bodem sturend 4.1
Een zonering op basis van bodem, water en groen
Onderstaand beeld toont een conceptuele dwarsdoorsnede van de gemeente ’s-Hertogenbosch. De historische opbouw en ophoging karakteriseert de verschillende delen van de stad. Toekomstige klimaatveranderingen vergroten de landschappelijke opgaven, maar deze zijn niet evenredig over de gemeente verdeeld. Een korte introductie van ’s-Hertogenbosch als systeem en de zones is hieronder te zien. Van links naar recht geïllustreerd:
kleinschalige landschappen
Hogere zandgronden
44
zanddorpen
Op de hogere zandgronden liggen de groene zanddorpen, het kleinschalig kamerlandschap en de bos, heide en stuifzandgebieden van de Hooge Heide. Op deze zandgronden infiltreert regenwater. Dit regenwater komt weer aan het oppervlak als kwel in beekdalen en op de Naad van Brabant. Het kwelwater treedt ook uit in de Natura 2000-gebieden zoals Het Bossche Broek, Moerputten en de Gement. Door de lage ligging van de polderwijken treedt ook hier grondwater uit.
natuurgebieden (Moerputten)
polderwijken
De Naad van Brabant
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
De historische vestingstad ligt het hoogst. Het oude stadscentrum is, net als de zand- en rivierwijken, opgehoogd om geschikt te maken voor bebouwing. De bebouwing bevindt zich ruim boven het grondwater. De grondwaterstand in de gebieden nabij de Maas, waaronder de rivierkleiwijken, staan onder directe invloed van het waterpeil op de Maas. Bij een hoge waterstand op de Maas treedt er kwel op, bij een lage waterstand is er sprake van wegzijging.
historische vestingstad
De ondoordringbare rivierkleigronden buiten de stad vallen onder het polderlandschap. Hier wordt het waterpeil constant gereguleerd. Naast landbouw is dit ook een belangrijk weidevogelgebied. Ook de polder staat onder invloed van de Maas.
zandwijken rivieren (Dommel en Aa) zandwinplas
rivierkleiwijken verbindend groen groene gordels en linten
Rivierkleigronden
rivier met uierwaarden (Maas)
Maas
45
4.2 Zonering van ‘s-Hertogenbosch De zonering van ‘s-Hertogenbosch is een verdeling op basis van het landschap, water en de bodem. Op hoofdlijnen is de zonering verdeeld in stedelijke en landschappelijke zones. Hieruit is een onderverdeling in elf verschillende gebiedstypen gekomen. Aan het einde van deze paragraaf is een gedetailleerde uitwerking van de zonering weergegeven. Er is een onderscheid gemaakt tussen de zones binnen en buiten de stad. Het stedelijk gebied is onderverdeeld in: • Historische vestingstad • Zandwijken • Polderwijken • Rivierkleiwijken • Zanddorpen • Zandwinplassen
Het landelijk gebied is onderverdeeld in: • Open kleipolders • Kleinschalige landschappen • Rivieren, beekdalen en overstromingsvlakten • Verbindende groenstructuren • Groene gordels en linten Per zone wordt een korte karakteristiek vanuit bodem, water en groen gegeven.
5.1 Historische vestingstad
5.4 Rivierkleiwijken
1,0% 1,3 km2
11,4% 13,5 km2
5.2 Zandwijken
5.5 Zanddorpen
9,4% 11,1 km2
6,2% 7,4 km2
5.3 Polderwijken
5.6 Zandwinplassen
1,6% 1,9 km2
4,8% 5,6 km2
Stedelijke zones met ruimtelijke verhouding t.o.v hele gemeente 46
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
Naad van Brabant De grens tussen de kleien zandgronden
zoneringskaart voor gebiedspaspoorten met zoneringsgrenzen
5.7 Open kleipolders
5.10 Verbindende groenstructuren
20,4% 24,1 km2
3,1% 3,7 km2
5.8 Kleinschalige zandlandschappen
5.11 Groene gordels en linten
19,8% 23,4 km2
6,6% 7,8 km2
5.9 Rivieren, beekdalen en overstromingsvlakten 15,7% 18,6 km2 Landschappelijke zones met ruimtelijke verhouding t.o.v hele gemeente 47
Stedelijke zones
Historische vestingstad De historische binnenstad van ‘s-Hertogenbosch is gebouwd op een zanddonk en wordt gekenmerkt door overwegend versteend oppervlak en bebouwing die grotendeels vóór 1800 is gebouwd. De binnenstad kent een hoge dichtheid aan bebouwing en zowel op privaat
als publiek terrein is een beperkte hoeveelheid groen aanwezig. Langs de watergangen binnen deze stadstypologie zijn harde kades en steile oevers te vinden en er is veelal nog een gemengd rioolstelsel aanwezig.
Zandwijken In de wijken op fors opgehoogde zandgronden infiltreert het hemelwater makkelijk de bodem in. Bebouwing bestaat uit monumentale panden, grondgebonden woningen en hoogbouw. Achtertuinen zijn veelal versteend en ook in binnentuinen is het aandeel groen
48
beperkt. In de zandwijken zijn relatief bredere ontsluitingswegen aanwezig die worden begeleid door statige bomenlanen. In deze wijken is vaak nog een gemengd rioolsysteem aanwezig. Door de ligging in zandbodem heeft de riolering veelal een lange levensduur.
Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig | ‘s-Hertogenbosch
Polderwijken Polderijken kernmerken zich door lagere gronden omsloten door dijken en hoge gronden. Hemelwater moet continu worden gebufferd en uitgepompt, waardoor het openbaar domein wordt gekenmerkt door brede groenblauwe structuren (singels) ten behoeve van
de waterhuishouding. Er zijn grondgebonden woningen en hoogbouw aanwezig in deze stempelwijken. Het groen is veelal monotoon en er is relatief veel openbare ruimte aanwezig. In delen van de wijk zijn recent de gemengde rioolstelsels vervangen door gescheiden riolering.
Rivierkleiwijken De rivierkleiwijken liggen direct achter de Maasdijk. De kleigrond is hier gedeeltelijk opgehoogd met zand. Er zijn veel groenblauwe structuren (singels) in het gebied aanwezig. Het waterpeil in deze structuren wordt gecontroleerd door middel van water in- en uitlaten vanuit
het regionale watersysteem of de open kleipolders. Voor het grootste gedeelte bestaat deze zone uit grondgebonden woningen met achtertuinen, waarvan een groot deel nog aangesloten op een gemengd rioolstelsel.
Zanddorpen De groene zanddorpen liggen boven op de hoger gelegen dekzandrug. Water infiltreert hier snel de bodem in en komt dan ook nauwelijks aan de oppervlakte. Het straatbeeld kent veel verharding, maar in vergelijking tot de andere zones zijn hier veel bomen aangeplant.
Deze groene dooradering staat in verbinding met de aangrenzende natuurgebieden en het kleinschalige agrarische landschap. De vrijwel uitsluitend grondgebonden woningen zijn aangesloten op een gemengd rioolstelsel.
Zandwinplassen Om nieuwe wijken te kunnen bouwen werden drassige gebieden opgehoogd met zand dat werd gewonnen in de omgeving. De zandwinplassen werden gegraven. Waar het zand uit de bodem werd gehaald ontstonden grote plassen. Rondom deze plassen
zijn parken aangelegd waar veel bosbewonende soorten hun toevlucht zoeken. Op de plassen vindt veel recreatie plaats. Door de grote diepte van de plassen is de ecologische waarde van de zandwinplassen laag.
49
Landschappelijke zones
Open kleipolders Het agrarisch gebied bestaat vooral uit laaggelegen polders op kleigrond. De polders worden intensief gebruikt voor veeteelt en akkerbouw. De grond- en oppervlaktewaterstand wordt gereguleerd. Het waterpeil staat met een hoog zomerpeil en laag winterpeil vooral ten dienste van
de landbouw. Sporadische (lint) bebouwing siert het landschap welke veelal is aangesloten op drukriolering. De aanwezige watergangen zogenoemde Weteringen hebben specifieke ecologische kwaliteit met natuuroevers en plasdras.
Kleinschalige zandlandschappen Het kleinschalige zandlandschap landbouwgronden zijn vatbaar bestaat uit weide- en akkerbouw. voor droogte en dragen niet veel De velden worden omsloten door bij aan biodiversiteit. houtwallen en bomenlanen die dit landschap structureren. Deze groenstructuren zijn voor bos- en struweelvogels en zoogdieren van grote waarde. De monoculturen die worden verbouwd op de