15800_GDB_Economische_Visie_07

De rol van de gemeente De juiste rol van de overheid is essentieel voor het vergroten van de maatschappelijke impact van ondernemingen. In het eerder genoemde rapport adviseert de WRR dat de overheid obstakels moet wegnemen voor het maken van impact, waar mogelijk moet normeren en beprijzen en ondernemers

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

De rollen van de gemeente Vanuit resultaten

De presterende gemeente

De samenwerkende gemeente

Vanuit overheid

Vanuit samenleving

De rechtmatige gemeente

De responsieve gemeente

Vanuit randvoorwaarden Bron: NSOB

moet motiveren om te komen met oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken. Betutteling van de overheid en het uit de wind houden van ondernemingen werken averechts. Daarom is het van belang een duidelijke lijn te kiezen, vooral vanuit goede voorbeelden te redeneren en te zorgen dat het loont om maatschappelijke meerwaarde te creëren met een onderneming. Bijvoorbeeld door als overheid te investeren in transities en innovatieve aanbestedingen met impact in de markt te zetten. Deze insteek vertalen we naar het model van de NSOB, zie bovenstaande figuur. Rondom impact ondernemen zien we

27

de rol van de gemeente vooral op het coördineren en stimuleren van samenwerking (samenwerkende gemeente) en het faciliteren van impact ondernemers (responsieve gemeente). Dit wil echter niet zeggen dat we geen presterende en rechtmatige overheid zijn. We geven als gemeente het goede voorbeeld, bijvoorbeeld door sociale en duurzame inkoop, en duurzaam materiaalgebruik in de openbare ruimte. Zeker in de bouw en infra-sector zijn we een sturende factor. Ook hebben we een ordenende rol, zeker waar het gaat over beleid rond woningbouw, energievoorziening, klimaatadaptatie en ruimte voor bedrijvigheid. Ons economische beleid gaat in op het laatste, maar de andere beleidsvelden zijn verantwoordelijk voor belangrijke randvoorwaarden van onze economische ontwikkeling. We willen wel sturen, maar leggen de focus niet op meer regelgeving. De regeldruk is al hoog vanuit provincie, Rijksoverheid en Europa, ook over duurzaamheid en sociaal ondernemen. Als gemeente hebben we regels opgesteld over o.a. huisvesting van arbeidsmigranten, zero emissiezones en bestemmingsplannen voor werklocaties. Het is belangrijk dat ondernemers mee kunnen in deze regelgeving, en we willen als gemeente hen dan ook hierbij ondersteunen.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

De gemeente ’s-Hertogenbosch wil impact ondernemen mogelijk maken door te stimuleren, motiveren en ondersteunen. We willen ruim baan geven aan gemotiveerde ondernemers die maatschappelijke impact willen maken, en hen helpen deze impact te realiseren en op te schalen. Hiervoor willen instrumenten en organisaties als de BIM, het SOCH en Den Bosch Partners inzetten, en samen bouwen aan een ecosysteem van impact ondernemen. Bovendien kunnen we als gemeente ons grote netwerk benutten en een coördinerende rol spelen in het faciliteren van lokale netwerken. Zo helpen we ons sterke en diverse MKB zich te organiseren rond impact ondernemen. In belangrijke regionale en nationale netwerken kan de gemeente haar positie verstevigen, kennis bundelen en partijen bij elkaar brengen in bestaande en nieuwe (ondernemers) netwerken. Tot slot ondersteunen we ondernemers door dienstverlening, met name voor MKB, te verbeteren. We dienen als vraagbaak en wegwijzer voor ondernemers, kunnen hen informatie verschaffen over subsidies, helpen bij het implementeren van regelgeving en verwijzen naar andere instanties zoals de provincie, RVO of Europese fondsen. Op deze manieren dragen we als gemeente bij aan een toekomstbestendige Bossche economie in 2035.

28

Uitvoeringsprogramma en monitoring Op een deel van de vier hoofdlijnen voeren we al beleid; zie hiervoor ook de bijlage met een overzicht van bestaand beleid. De voortgang van het economisch beleid wordt al gemonitord in de jaarlijkse Economische Monitor ’s-Hertogenbosch. Beleid op andere terreinen (wonen, mobiliteit, arbeidsmarkt) draagt bij aan de economische ontwikkeling van onze gemeente. De belangrijkste elementen uit deze beleidsterreinen, en de cruciale rol die zij hebben in onze economische ontwikkeling, hebben we onder de vier hoofdlijnen genoemd. De Economische Visie 2035 is een overkoepelend en samenhangend verhaal boven het beleid dat al eerder is vastgesteld, en een gids voor nieuw beleid in de toekomst. Op deze visie volgt een uitvoeringsprogramma voor 2025 en verder, gericht op impact ondernemen, waarmee we invulling geven aan de nieuwe elementen uit de hoofdlijnen hierboven⁹. We kunnen echter niet alles sturen; net als in de economie zijn ook onze hulpbronnen schaars. Daarom richten we ons vooral op het aanjagen van innovatie en nieuwe ontwikkelingen, daar zelf het goede voorbeeld geven, bij elkaar brengen van ondernemers en kennis­instellingen in (nieuwe) netwerken en het profileren van ’s-Hertogenbosch samen met ondernemers.

Als onderdeel van dit uitvoeringsprogramma zullen we een monitor impact ondernemen gaan ontwikkelen: een Nieuwe Economie index (NEx) voor ’s-Hertogenbosch. Deze monitor duidt de transitie van een kwantitatief gedreven economisch beleid naar een beleid waarin kwantiteit en kwaliteit meer in balans zijn. We willen deze monitor in 2025 gaan gebruiken als eerste proef van deze nieuwe werkwijze, ervaring opdoen met dit instrument en daarna bepalen hoe we de indicatoren uit de Bossche NEx kunnen meenemen in beleidsvorming en toekomstige begrotingen.

9 Dit uitvoeringsprogramma is de opvolger van het Uitvoeringsprogramma Economisch Actieplan 2023-2024.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

29

Bijlagen

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

30

Bijlage 1: de stand van de Bossche economie en SWOT-analyse

Economische monitor 2024 Onderscheidende economie

Totaalbeeld

127 (+1,6%)

Economische groei

+0,5%

124

Startende ondernemers in de ICT in 2023

+0,1% Nederland

Extra banen in de ICT in ’s-Hertogenbosch tussen 2022 en 2023

Noordoost-Brabant

ICT-studenten in 2023

822 Vestigingen en banen

mbo-studenten

168

1324

hbo-studenten

wo-studenten

In ’s-Hertogenbosch

116.230

3.440

Banen in totaal (+3,0%, t.o.v. 2022)

Meer banen

21.020

Werklocaties

3,2%

Leegstand kantoorruimte (2022: 4,2%), in 2023 18.200 m2 opgeleverd

3,3%

Bedrijven (+6,4% t.o.v. 2022)

Werkloos (2022: 3,5%)

20 hectare

Uitgeefbaar bedrijventerrein (2023: 1,5 hectare uitgegeven)

Zeer krappe arbeidsmarkt Spanningsindicator

3,9

4,8

Toerisme, horeca & detailhandel 323.820

Nederland

Noordoost-Brabant

hotelovernachtingen (2022: 269.770)

4,6%

16.100

Vacatures in Noordoost-Brabant (2022: 16.850 )

Leegstand in detailhandel (landelijk gemiddelde: 6,2%)

€ 71,30

Gemiddelde uitgave per persoon per bezoek (2022: €72,40)

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

31

Bosch ondernemerschap en innovatie Strengths

Weaknesses

Opportunities

Threats

Belangrijke centrumfunctie in de regio

Hechte netwerken zijn moeilijk om binnen te komen voor nieuwe/ startende ondernemers

Doorontwikkeling binnenstedelijke economie

Afname beschikbaarheid grondstoffen

Veel hechte (informele) netwerken binnen regio

Beperkte massa ten opzicht van regio’s als Eindhoven, Utrecht en Amsterdam

Verdere specialisatie en ontwikkeling topsectoren

Netcongestie, energieinfrastructuur niet toereikend

(Relatief) veel lokaal gewortelde bedrijvigheid

Momenteel weinig planologische vestigingsmogelijkheden en uitbreidingsruimte voor bedrijvigheid

Koppeling Data/ICT met andere sectoren

Stikstofproblematiek

Sterke vertegenwoordiging MKB

Beperkte omvang innovatie-ecosysteem en beperkte aansluiting multinationale bedrijven hierbinnen

Digitalisering MKB

Markt voor bedrijfsruimte gaat op slot door ontbreken uitbreidingsmogelijkheden en schuifruimte

Divers economisch profiel

Beperkte omvang start-up en scale-up ecosysteem

Verbeteren verbinding onderwijs en bedrijfsleven

Krapte op arbeidsmarkt beperkt groei bedrijvigheid

Aantal sectoren met bovengemiddeld sterke vertegenwoordiging: data/ICT, zorg, onderwijs, logistiek, bouw, agro&food

Stimuleren en begeleiden spin-offs vanuit onderwijs

Innovatieve start- en scaleups vestigen in andere regio’s omdat daar een beter investeringsklimaat is

Diverse, op kennis en innovatie gerichte, broedplaatsen zoals bijvoorbeeld het Innovatiekwartier

Doorontwikkeling start-up en scale-up ecosysteem

Sterk presterende binnenstedelijke economie

Professionalisering investeringsklimaat

BIM als uniek instrument voor publieke investeringen Publiek-privaat investeringsfonds BIF

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

32

Bossche kennis en infrastructuur Strengths

Weaknesses

Opportunities

Threats

Relatief veel werkgelegenheid

Beperkte binding studenten met stad/gemeente

Investeren in binding jongeren/studenten met de regio

Mismatch vraag- en aanbod arbeidsmarkt

Relatief hoogopgeleide beroepsbevolking

Beperkte omvang wetenschappelijk onderwijs/universiteit

Omscholing arbeidskrachten krimpsectoren naar groeisectoren

Uitstroom (hoogopgeleide) alumni naar andere regio’s

Hoge arbeidsparticipatie

Beperkte omvang innovatie-ecosysteem en beperkte aansluiting multinationale bedrijven hierbinnen

Verbeteren verbinding onderwijs en bedrijfsleven

Wegvloeien kennis en talent naar andere regio’s

Uitgebreide Mbo en HBO onderwijs-/ kennisinfrastructuur

Afhankelijkheid arbeidsmigratie bepaalde sectoren

Relatief hoge aantrekkingskracht regio op (jonge) kenniswerkers Diverse, op kennis en innovatie gerichte, broedplaatsen zoals bijvoorbeeld het Innovatiekwartier

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

33

Een prettige en goed bereikbare woon- en werkomgeving Strengths

Weaknesses

Opportunities

Threats

Centrale ligging

Matige aansluiting OVnetwerk op werklocaties (m.u.v. binnenstedelijke werklocaties)

Doorontwikkeling stationslocaties

Congestie A2 en A59

Knooppuntfunctie (spoor, weg, water)

Gedeeltelijk verouderde voorraad bedrijventerrein met weinig ruimtelijke kwaliteit

Uitbreiding OVknooppuntfunctie

Verslechteren bereikbaarheid via de weg

Digitale infrastructuur

Beperkt aanbod startersen studentenwoningen

Verbeteren lokale OV-verbindingen naar werklocaties

Verslechteren verblijfskwaliteit werklocaties

Aantrekkelijk stad om te wonen en te verblijven

Beperkte omvang jongerencultuur

Toevoegen diverse nieuwe milieus, die een bredere doelgroep aanspreken en huisvesten

Betaalbaarheid leefomgeving onder druk voor bepaalde doelgroepen

Specifiek: uitbreiden jongerencultuur

Scheefgroei wonen en werken binnen regio: inwoners werken, consumeren en recreëren voornamelijk buiten de regio, waardoor dynamiek afneemt

Diverse, op kennis en innovatie gerichte, broedplaatsen zoals bijvoorbeeld het Innovatiekwartier

Verscheidenheid aan woonmilieus in de regio

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

34

Governance en positionering van het Bossche economisch ecosysteem Strengths

Weaknesses

Opportunities

Threats

Traditioneel sterke institutionele positie

Weinig aansluiting bij nationale en internationale netwerken

Verstevigen netwerkpositie op verticale en horizontale geografische assen

Afname nationale en internationale concurrentiekracht door ontbreken afstemming met/ verliezen van aansluiting bij regio’s zoals de Randstad en Brainport

Goed ingebed in institutionele netwerken (G40, Provincie, VNG)

Traditioneel voornamelijk naar binnen gekeerd, beperkte ambtelijke samenwerking met andere gemeenten en regio’s

Complementaire ontwikkeling t.o.v. andere economische topregio’s

Ontbreken aansluiting bij samenwerkingsverbanden met als gevolg geïsoleerd te raken, ook in lobby richting provincie en rijk

Uitbreiden samenwerking B7 gemeenten Verstevigen en professionaliseren provinciale en landelijke lobby Bronnen: 1. Economische Monitor ’s-Hertogenbosch (2023); 2. Tordoir Netwerkanalyse ’s-Hertogenbosch 2023; 3. Ecorys rapport Brede Welvaart (2022); 4. Perspectief op de Nederlandse economie (2023); 5. Bestuursakkoord gemeente ’s-Hertogenbosch (2023); 6. Concept koersdocument omgevingsvisie (2023); 7. De Kracht van de Bossche Economie (2017); 8. SER: Perspectief op Brede Welvaart in 2040 (2024).

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

35

Bijlage 2: NEx ’s-Hertogenbosch, de zes thema’s van impact ondernemen Beneden gaan we in op elk van deze zes thema’s: wat houden ze in, welke goede voorbeelden zijn er, welke regelgeving is van toepassing en waar zouden we op kunnen inzetten. • Klimaatneutraliteit: ’s-Hertogenbosch streeft ernaar om in 2045 klimaatneutraal te zijn. Dit betekent dat er meer duurzame energie moet worden opgewekt en gebruikt, en energie moet worden bespaard. Ook moet er meer ruimte komen voor groen en water, en natuurlijke rijkdommen (biodiversiteit). Ondernemers kunnen hier een grote bijdrage aan leveren. Denk aan de verduurzaming van bedrijventerreinen, waar nu al aan gewerkt wordt bijvoorbeeld in de Grote Oogst. We stimuleren en ondersteunen investeringen in groene energie en energiebesparing stimuleren en ondersteunen. Ook stimuleren we alternatieve oplossingen als energy hubs. Biodiversiteit, klimaatadaptatie en circulariteit (zie ook beneden), maar ook duurzame (deel)mobiliteit, zijn ook onderdeel van de Grote Oogst en de Bossche aanpak verduurzaming bedrijventerreinen. Daarnaast belangrijk om te vermelden dat energiebesparing en CO2-reductie door bedrijven ook onderdeel van de Bossche Klimaat Impact Analyse zullen zijn. Hier zullen we dan ook naar verwijzen voor de monitoring. • Circulaire economie: grondstofvoorraden zijn niet onuitputtelijk.

Daarom is de nieuwe economie circulair, zoals de rijksoverheid ambieert in het programma “Nederland circulair in 2050”: de waarde van materialen en grondstoffen blijft behouden door vermindering van gebruik, hergebruik en recycling. Ondernemers zijn onderdeel van deze keten. Zij kunnen langzaam de transitie maken naar circulaire businessmodellen; ook een economische kans. We kunnen hiervan goede voorbeelden laten zien: Peelpioneers, Heijmans, Lister, Spark. En het MKB ondersteunen in deze transitie. We werken aan korte ketens, bijvoorbeeld in de bouw: denk aan het verbouwen van natuurlijke bouwmaterialen in de buurt en urban mining, waarbij je bestaande gebouwen als bron voor grondstoffen gebruikt. Dit gaat samen met de transformatie van de landbouw en het landelijk gebied naar leverancier van bouwmaterialen. Er is ook een sterke link met Datastad: om de circulaire economie goed te laten draaien moet je slim bijhouden welke materialen beschikbaar zijn en waar ze vandaan komen. Tot slot vergt circulariteit ook meer ruimte, tot wel 40% (PBL, 2023). Hier houden we in de Omgevingsvisie en bedrijventerreinprogrammering rekening mee. • Echte prijzen: ondernemers rekenen voor hun goederen en diensten een prijs die ook rekening houdt met de impact ervan op mens en milieu. Denk aan CO2-uitstoot of arbeidsomstandigheden. Dit thema staat nog in de kinderschoenen.

Bekende voorbeelden zijn Tony’s Chocolonely of jeansmerk Kuyichi. Producten die keurmerken dragen als Eko, Beter Leven, Biologisch of Fairtrade houden wel al rekening met deze impact in hun prijzen. Grote bedrijven gaan er ook mee aan de slag: zo heeft Albert Heijn onlangs de echte prijs van haar koffie naast de reguliere prijs gezet. Deze echte prijs omvat ook de prijs van CO2-uitstoot, impact op biodiversiteit en een realistisch loon voor werknemers. Ook in ’s-Hertogenbosch zijn er al enkele ketens die hiermee aan de slag gaan.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

36

• Transparante ketens: ondernemers zijn helder over de impact van hun activiteiten in de keten. Denk aan arbeidsomstandigheden (sociaal) en impact op milieu (duurzaamheid). Vanuit Europa is er dit jaar regelgeving ingevoerd, de Corporate Sustainability Reporting Directive, die grote onderneming verplicht om te rapporteren over hun impact op mens en milieu. Zij moeten ook de keten in kaart brengen, wat betekent dat ook MKB-ondernemers als toeleverancier van grote bedrijven met deze rapportage te maken krijgen. • Inclusief ondernemen: diversiteit is goed voor de veerkrachtigheid van een onderneming. Daarom is het goed om elk talent een kans te geven, ongeacht leeftijd, gender of opleidingsniveau. In de huidige krappe arbeidsmarkt is dit zeker ook in het voordeel van de ondernemer, omdat deze een nieuwe groep potentieel personeel aanboort. Ondernemers kunnen in hun personeelsbeleid rekening houden met diversiteit. Zo kunnen zij, zonder meteen te moeten transformeren naar een sociale onderneming, gelijke kansen op de arbeidsmarkt stimuleren. Veel Bossche bedrijven doen dit al door via WeenerXL mensen aan te nemen die anders minder makkelijk aan het werk komen. • Nieuwe rijkdom: in de nieuwe economie streven bedrijven naar waarden als gezondheid, welzijn, tevredenheid en harmonie met de omgeving en maatschappij. Positieve maatschappelijke impact dus.

Maar dan wel op gelijke voet met financiële groei. In ’s-Hertogenbosch is de “kunst van het verenigen” belangrijk voor onze nieuwe rijkdom. Bossche ondernemers investeren in de maatschappij, in de sociale structuur, in sport, kunst, cultuur, en verenigingen. Hiermee groeit de binding van het MKB met de maatschappij, en dragen ondernemers bij aan de (sociale) structuur van de stad. Denk aan de activiteiten van Hermes, Kubus, Vrienden van de Verkadefabriek, de Bossche Booost. Hier zit al energie, en als gemeente vinden we het belangrijk deze netwerken nog beter met elkaar te verbinden. Ook een instrument als de Bossche pas kan hierbij helpen, door te zorgen dat ondernemers verbonden worden met meer Bosschenaren.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

37

Bijlage 3: economisch beleid, wat doen we al? Bestaand economisch beleid dat de komende jaren nog doorwerkt. Inzet op Datastad, data-economie en innovatie • Economisch Actieplan 2019-2025 gericht op doorontwikkelen van ICT en data de komende jaren, als belangrijkste groeimotor van de bedrijvigheid en werkgelegenheid in ’s-Hertogenbosch.11 Nogmaals bevestigd in programma Datastad, in de pijler data-economie.12 • We bouwen aan een ecosysteem in de ICT- en data-economie, inzet op samenwerking ondernemers en onderwijs. Focus op data X voeding/bouw/gezondheid/logistiek en het meer datawijs maken van MKB. • Ontwikkelen van het IKDB als nieuwe hotspot voor ICT en data, landingsplaats voor het ecosysteem met hybride leeromgeving en innovatielabs. Wonen, werken, leren en leven. • Versterken van het innovatieklimaat voor ICT en data startups en scale-ups acceleratorprogramma • Doorontwikkelen van JADS, gericht op impact: data business (o.a. JADS Playground) en data competenties (MKB Datalab)

Ontwikkeling van de Brede Binnenstad13 • Transformatie van “place to buy” naar “place to meet” • Definiëren van sfeergebieden met elk hun eigen karakter en specifiek beleid • Oprichting DBP voor citymarketing en binnenstadsmanagement • Opzet van een vastgoed-BIZ voor de hele Brede Binnenstad • Uitbreiding werkingsgebied ondernemersfonds naar de hele Brede Binnenstad • Ruimtelijke aanpassingen, functiewijzigingen mogelijk maken, aanpak van zwerfafval, ruimte voor extra terrassen (ook in centrum Rosmalen) • Aantrekkingskracht voor jongeren vergroten • Datatoepassingen, zoals meten van bezoekersstromen, vervoer en koopstromen • Verblijfsklimaat verbeteren: emissieloze stadslogistiek, selectieve toegang, binnenstadsring

Ruimte voor economie • Kantoren14: forse daling leegstand, er is behoefte aan kwalitatieve, duurzame en goed bereikbare locaties. · Voornamelijk vraag verwacht vanuit data en ICT. Deze vraag clusteren, zoals in de Spoorzone. · Huidige planvoorraad realiseren met nieuwbouw om tekorten te voorkomen. · Focus op duurzaamheid en kwaliteit. · Geen expliciete doelstelling voor transformatie meer. · Periodieke monitoring van de kantorenmarkt in de Economische monitor. • Detailhandel15: voortbouwend op Economisch Perspectief Brede Binnenstad, nadruk op wijkwinkelcentra en lokale voorzieningen. Terughoudend omgaan met uitbreiding winkelvloeroppervlak. Verduurzaming winkelpanden – energieloket, digitalisering stimuleren · Binnenstad: beleving in de historische binnenstad centraal stellen, terughoudend met transformatie naar wonen. Horeca, cultuur, leisure, werken wel mogelijk maken. Wonen boven winkels. Grootschalige panden behouden, deze zijn schaars.

Behouden en aantrekken lokale zelfstandige ondernemer, onderscheidend · Wijkwinkelcentra: samenwerking aanjagen, verbeteren kwaliteit ism vastgoedeigenaren, compacte buurt- en wijkhubs ihkv 15-minutenstad · Kernen: supermarkten behouden voor de leefbaarheid 11 Uitvoeringsprogramma Economisch Actieplan 2023-2024 Gemeente ’s-Hertogenbosch 12 Programma Den Bosch Datastad 13 Economisch Perspectief Brede Binnenstad, 2021 14 Kantorenvisie 2023 15 Detailhandelsvisie 2023

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

38

• Horeca16: gericht op vernieuwing, kwaliteit boven kwantiteit, meer diversiteit. De nadruk ligt op de randen van de historische binnenstad, de Spoorzone en buiten de Brede Binnenstad · Brede Binnenstad: Behoud en versterken van de historische waarde en diversiteit, compacte horecaclusters, stimuleren van routes in de Brede Binnenstad, bewaren van rust in gebieden waar wonen dominant is. Ontwikkellocaties aan de randen van de historische binnenstad (Spoorzone, Paleiskwartier en Tramkade) lenen zich voor vernieuwing en diversificatie van het horeca-aanbod. · Rosmalen: enige uitbreiding van horeca in de kom op de Driesprong. Met de ontwikkeling van het centrum van de Groote Wielen wordt voldoende ruimte geboden voor horeca. · Dorpen, buitengebied: positieve grondhouding voor passende initiatieven in de centrumgebieden en stimulering van horeca ondersteunend aan wandel- en fietsroutes. Horeca bij parken en plassen ter ondersteuning van recreatie en toerisme. • Bedrijventerreinenbeleid: · Nog enkele hectares uitgeefbaar rondom de stad, Heesch-West wordt ontwikkeld. · Focus ligt op verduurzaming en intensivering van bestaande terreinen. · Nieuw beleid is in ontwikkeling, in het verlengde van de omgevingsvisie én op regionaal niveau.

Geen economisch beleid, wel relevant voor economie Bereikbaarheid: dit is niet alleen een gemeentelijk vraagstuk. We werken dus samen op niveau van de regio, provincie of nationaal. In Brabant is in 2023 een verstedelijkingsstrategie richting 20240 opgesteld.17 ’s-Hertogenbosch is de centrumstad van het daily urban system in de regio Noordoost-Brabant. Onze gemeente ontwikkelt zich als kenniseconomie in een toenemend hoogstedelijk milieu (Spoorzone) met daaromheen kwalitatief hoogwaardige en duurzame bedrijventerreinen. Bereikbaarheid met OV én auto blijft dus essentieel: ons station is al een van de grootste overstapstations van Nederland en de A2 de belangrijkste noord-zuidverbinding. In de regio hebben we dan ook een multimodaal mobiliteitspakket afgesproken met als hoofdlijnen: in stedelijk gebied komen fiets en OV centraal te staan (het idee van de 15 minutenstad), in middelgrote en kleine kernen en op minder centraal gelegen werklocaties blijft de auto een belangrijke rol spelen, aangevuld met hoogwaardig openbaar vervoer en snelfietsroutes. Met het rijk werken we aan twee belangrijke dossiers voor de bereikbaarheid van de stad: de verbreding van de A2 tussen Deil en Vught18 en de vernieuwing van het station, Bosch Centraal19; beide sinds 2018. We zijn hierbij echter afhankelijk van het rijk, dat recent andere prioriteiten heeft gesteld.

De verbreding van de A2 is uitgesteld en de aanpassingen aan de N65 is stopgezet vanwege gebrek aan stikstofruimte en andere prioritering van de rijksfinanciën. Over de verbetering van de A59 moet nog worden besloten. Als flankerend beleid wordt een breed mobiliteitspakket ontwikkeld met alternatieven voor de automobilist op de A2: denk aan snelfietsroutes, OV stimuleren, gedragscampagnes en opwaarderen/uitbreiden van carpoolplaatsen. Bosch Centraal is recent op stoom gekomen met een participatiecampagne en zal zich tot 2030 richten op uitbreiding van het station om meer reizigers te kunnen accommoderen en de verbinding tussen historische binnenstad en de Spoorzone te verbeteren. Richting 2040 ligt de focus op het gebied eromheen, de pleinen, het busstation en mogelijkheden om dichter bij het station te kunnen bouwen. Hierbij bestaat echter ook de kans dat het rijk andere financiële prioriteiten gaat stellen en de verbetering van het station vertraging oploopt. 16 Horecavisie 2020 17 Verstedelijking - Provincie Noord-Brabant 18 Het programma | MIRT A2 Deil Vught 19 Bosch Centraal | Den Bosch

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

39

Wonen: een toekomstbestendige economie kent een gezonde balans tussen wonen en werken. Het is belangrijk dat werknemers ook in of dichtbij de gemeente kunnen wonen waar ze werken. De Bossche Woonvisie20 richt zich op betaalbaar wonen voor iedereen, leefbare en inclusieve buurten, een toekomstbestendige en duurzame woningvoorraad en een strategisch innovatief woonprogramma. Voor een goede economische basis is belangrijk dat werknemers (vooral jongeren) betaalbare woningen kunnen vinden. Het uitgangspunt van het bestuursakkoord om in te zetten op 70% betaalbaar in de nieuwbouw, kan hierbij ook helpen. Ook arbeidsmigranten en internationale kenniswerkers moeten hier kunnen wonen, waarbij de leefbaarheid van buurten op peil blijft. We zetten dan ook in op een diversiteit in woonmilieus, zowel hoogstedelijk als buiten het centrum, waar mogelijk gemengd met ruimte voor werk. Tot slot is woonbeleid ook omgekeerd relevant voor economische ontwikkeling: de (relatief grote) bouwsector in ’s-Hertogenbosch kan een belangrijke bijdrage leveren aan de woonopgaven en daarmee haar goede positie behouden. Arbeidsmarkt: de gemeente ’s-Hertogenbosch voert geen integraal arbeidsmarktbeleid. Dit doen we wel op regionaal niveau met Noordoost-Brabant Werkt, waar we werken aan wendbare en weerbare mensen, organisaties en netwerksamenwerking.

De huidige focus ligt op de aanpak van arbeidsmarktkrapte, ontwikkeling van vaardigheden, van werk naar werk en de energietransitie. Op gemeentelijk niveau werken we voornamelijk aan leven lang leren, met een focus op personeelstekorten. Zo hebben we het Bosch Onderwijsinnovatie Akkoord ondertekend, waarmee studenten door projecten direct aan maatschappelijke vraagstukken kunnen werken.

20 Woonvisie - Gemeente ’s-Hertogenbosch

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

40

Bijlage 4: samenvatting van de participatiesessies In november 2023 hebben we met zo’n 15 ondernemers en onderwijsinstellingen gesproken en in 2023 en 2024 regelmatig met VNO-NCW ’s-Hertogenbosch. Op 20 maart en 16 april 2024 hebben we een twee keer een grote groep Bossche ondernemers en vertegenwoordigers van onderwijsinstellingen uitgenodigd op het Stadhuis, in totaal bijna 80. Van eenmanszaken tot grootbedrijf, en van de bouw en energiesector tot horeca en detailhandel (zie ook figuren beneden). De grootste groep ondernemers was actief in de zakelijke, juridische of financiële dienstverlening, de creatieve industrie en technologie en IT. Op 6 juni 2024 heeft een selecte groep belanghebbenden uitgebreid met ons gesproken over een eerste concept van de visie. Al met al hebben zo’n 100 belanghebbenden een bijdrage geleverd aan het tot stand komen van deze visie. Zij hebben meegedacht over de drie pijlers van een toekomstbestendige economie, en hun inbreng vatten we hier beneden samen.

Toekomstig verdienvermogen Kansen voor het verbeteren van het toekomstig verdienvermogen in ’s-Hertogenbosch omvatten het bieden van meer ruimte voor kantoren voor het groeiende MKB, versnelling van vergunningstrajecten en verbetering van het lokale openbaar vervoer. De centrale ligging en nabijheid van Brainport bieden verdere mogelijkheden, met name om kennis en innovatie te stimuleren, zoals het aanbieden van ruimte voor bedrijven zoals ASML. Vooral het uitbouwen van de niche Datastad, met een succesvolle JADS, vormt een kans die beter benut moet worden. Daarnaast ligt er potentie in het beter verbinden van verschillende groepen ondernemers/ werknemers, zoals jong en oud, beginners en gevestigden, en onervaren en ervaren individuen, door het creëren van gemeenschappelijke belangen. Het gebruik van bestaande (vrijwilligers) netwerken kan hierbij helpen. Verder kan een gemeentelijk informatiepunt over duurzaamheid, vergunningen en regelgeving bijdragen aan het benutten van kansen, zoals veel aanwezigen hebben aangegeven. Ondernemers ervaren verschillende uitdagingen die vooruitgang tegenwerken, zoals het verkrijgen van de juiste vergunningen, verkeerscongestie op de A2, bereikbaarheid binnen de stad en het beperkte aanbod van bedrijfsruimte voor kleine bedrijven. Veel ondernemers maken zich tevens zorgen over het financieringsklimaat voor scale-ups.

Uitdagingen voor innovatie zijn onder andere terughoudendheid onder ondernemers, gebrek aan stedelijke daadkracht, moeite met het bereiken van het MKB, en het aantrekken van studenten en jongeren.

Duurzame economie Kansen voor duurzame ontwikkeling in ’s-Hertogenbosch omvatten o.a. de implementatie van smart grids en net balancing, evenals koppeling van groene energie aan materiaaltransitie en toepassing van true pricing, waarvoor veel steun was vanuit de aanwezigen. De gemeente kan individuele energiekeuzes coördineren voor collectieve impact. Het concept van een “waterstad” biedt mogelijkheden voor verkoeling en bevordering van biodiversiteit, en integreert ecologie in de economie, wat de aantrekkelijkheid van de stad vergroot. Rondom de circulaire economie liggen kansen, zoals streven naar een voedselverspillingvrij Den Bosch in 2030 en collectieve samenwerking op het gebied van reststromen, mogelijk met hulp van studenten. Madaster, een materialendatabase, kan daarnaast worden gebruikt om circulaire business cases te ontwikkelen. Op bedrijventerreinen bieden zonne- en windenergie kansen voor verduurzaming, naast bewustwording over energieverbruik en collectieve voorzieningen zoals gedeelde mobiliteit. Obstakels zoals netcongestie, beperkte kennis en de noodzaak voor (hoge) investeringen bemoeilijken dit proces echter.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

41

Vergroening draagt bij aan biodiversiteit en leefkwaliteit, met voorbeelden als groene gevels en daken, minder lichtvervuiling en verbeterd fietsbeleid, zowel op bedrijventerreinen als in woongebieden. Het warmere klimaat biedt niet alleen bedreigingen maar ook economische kansen, zoals het verbouwen van nieuwe gewassen en het stimuleren van lokaal toerisme. De overgang naar een circulaire economie vergt een mentaliteitsverandering omtrent grondstoffen en efficiënt hergebruik, ondanks huidige uitdagingen op financieel gebied en met betrekking tot beschikbare kennis.

Sociale economie Het stimuleren van inclusief ondernemen brengt verdieping in het werk doordat werknemers zich binden aan bedrijven die inclusiviteit omarmen, wat leidt tot loyaliteit en betrokkenheid. De huidige arbeidsmarkt biedt kansen voor nieuwe doelgroepen, mits er voldoende aandacht en begeleiding wordt geboden. Social Return en het betrekken van de buurt, bijvoorbeeld van de Open Monumentendag naar een Open Bedrijvendag, dragen bij aan het maken van een daadwerkelijk verschil. Samenwerking met sport, cultuur en verenigingen versterkt de betrokkenheid en verbinding, en ontmoeting stimuleert innovatie. Echter, inclusief ondernemen moet gedragen worden door de hele organisatie, wat uitdagingen met zich meebrengt zoals het vinden van de juiste match en het bieden van begeleiding en ondersteuning aan werknemers voor groei, zingeving en een goede werk-privé balans. Het omarmen van diverse perspectieven bevordert groei en innovatie, waarbij een open benadering van potentiële werknemers buiten traditionele sollicitatieprocedures een kans biedt om inclusie te vergroten. Samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven kan hierin ondersteuning bieden, maar vereist investeringen in begeleiding en opleiding. Goed werkgeverschap resulteert in gemotiveerde werknemers en minder verzuim, hoewel niet alle ondernemers deze investeringen direct kunnen doen.

Collectieve faciliteiten en subsidies kunnen de drempel voor investeringen dan mogelijk verlagen. Sommige aspecten, zoals bereikbaarheid en de kwaliteit van de woonomgeving, zijn echter niet direct beïnvloedbaar door ondernemers. Een platform dat ondernemers verbindt met sociale vraagstukken vormt daarnaast een kans voor het toewerken naar een socialere economie, door het bevorderen van de betrokkenheid van lokale ondernemers met de maatschappij. Dit draagt bij aan een inclusieve samenleving voor alle Bosschenaren.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

42

Afbeelding 1: In welke branche ben jij actief? Automotive Bouw Creatieve industrie Detailhandel Duurzame energie Gezondheidszorg Horeca Juridische en Financiële dienstverlening Landbouw en tuinbouw Onderwijs en training Persoonlijke dienstverlening Technologie en IT Vervoer en logistiek Zakelijke dienstverlening / advies Andere branche 0

2

4

6

8

10

12

14

16

18

20

Afbeelding 2: Waar plaats jij jouw bedrijf?

Aantal werknemers

250

200

150

100

50

0

0

10

20

30

40

50

Aantal jaren in bedrijf

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

43