15800_GDB_Economische_Visie_07

’s-Hertogenbosch

Economische Visie 2035

Inhoud Voorwoord

3

Samenvatting

4

1. Inleiding: aan de vooravond van een nieuw tijdperk

5

2. Visie op de Bossche economie van de toekomst

9 10 11 13 15

Impact ondernemen als motor van de Bossche economie Vertrekpunt Toekomstbeeld: de economie van ’s-Hertogenbosch in 2035 Brede Bossche Welvaart, een nieuw perspectief op economische ontwikkeling

3. De Bossche aanpak voor een toekomstbestendige economie 1. Ondernemerschap en innovatie 2. Talent en kennis 3. Aantrekkelijk en gastvrij 4. De kunst van het verenigen Samen aan de slag: rolverdeling en uitvoering

18 19 21 23 25 27

Bijlagen

30

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

2

Voorwoord Met gepaste trots presenteer ik u de nieuwe economische visie van ‘s-Hertogenbosch. Een visie waarin we samen met ondernemers de waarde van ondernemerschap voor de samenleving beschrijven en versterken. Waarin we de randvoorwaarden voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat benoemen en beschrijven hoe we de economie in de toekomst sociaal en duurzaam laten groeien.

De economie van ‘s-Hertogenbosch Economie is vaak een abstract begrip, maar eigenlijk gaat het over onze directe omgeving. Bedrijven zijn de plek waar we met trots werken, van eerste bijbaan tot volledige carrière, ons geld verdienen. Ze versterken ons sociale leven door sportclubs, culturele instellingen en evenementen te ondersteunen. Ondernemers spelen een grote rol in het bedenken van oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken. Dat zijn de ondernemers die we in onze gemeente willen koesteren en die we willen ondersteunen om het verschil te maken. Daarbij maken we gebruik van onze kwaliteiten. De Bossche economie is sterk en historisch gegroeid tot een handelseconomie van MKB. Waar ondernemers elkaar ontmoeten en verenigen om samen tot nog betere en nieuwe producten te komen. Waar ondernemers en het onderwijs elkaar weten te vinden. En waar we veel ondernemers en startups hebben die midden in de digitalisering en ontwikkeling van AI hun weg vinden.

Alles in huis voor de toekomst De toekomst is weerbarstig: we gaan een tijdperk van schaarste tegemoet. Of het nu om arbeidskrachten, grondstoffen, ruimte of energie gaat, het vraagt een ‘shift’ in het denken om met deze uitdagingen om te gaan. Juist daar kunnen onze ondernemers het verschil maken, vanuit die sterke voedingsbodem die we hier hebben. Ondernemers die sociaal en duurzaam het verschil maken. Omdat we in ’s-Hertogenbosch al gewend zijn om daar aandacht voor te hebben en omdat hier een grote diversiteit aan bedrijven verenigd is. De gemeente heeft als rol om de randvoorwaarden te verzorgen waarbinnen ondernemers kunnen floreren. Samen met het onderwijs en de ondernemers creëren we het vestigingsklimaat waardoor we de sterke economische speler blijven die we zijn. Hier gaan kwaliteit en meerwaarde hand in hand met economische groei. Deze visie is meer dan een analyse van wat voor economie wij nu zijn, het is een stip op de horizon over hoe we willen ondernemen richting 2035. Door impact te maken met de bestaande stevige schouders als basis om verder door te groeien en bij te dragen aan de brede welvaart van ’s-Hertogenbosch. Ik kijk er naar uit om hier samen mee aan de slag te gaan. Ralph Geers Wethouder Economische Zaken ‘s-Hertogenbosch

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

3

Samenvatting De Bossche economie heeft een sterk fundament, maar onze sterke basis staat onder druk door een aantal grote maatschappelijke veranderingen. Er zitten grenzen aan onze huidige economie, vooral door toenemende schaarste aan energie, grondstoffen, arbeid en ruimte voor economische activiteit. Dit vraagt om een nieuwe kijk op ondernemerschap. De transitie naar een nieuwe economie vraagt veel van ondernemers en biedt tegelijkertijd kansen: het bedrijfsleven speelt een essentiële rol in de transitie naar een nieuwe economie. In ’s-Hertogenbosch willen we deze kansen verzilveren om de uitdagingen van de toekomst het hoofd kunnen bieden. Daarom biedt deze Economische Visie 2035 een heldere koers. De visie zet uiteen hoe we ondernemerschap nu en in de toekomst vorm geven, welke randvoorwaarden daar bij horen en hoe bedrijven kunnen bijdragen aan de Brede Bossche Welvaart. Een Brede Welvaart waarin economische, duurzame en sociale ambities elkaar versterken en het welzijn van onze inwoners vergroten. De ambities in deze visie activeren het bedrijfsleven, het onderwijs en het maatschappelijk middenveld om aan de slag te gaan met de transitie naar een nieuwe economie. In de nieuwe Bossche economie van 2035 is “ondernemen met impact” het nieuwe normaal.

Ondernemers nemen verantwoordelijkheid voor hun positie in de maatschappij en zorgen dat hun activiteiten in balans zijn met hun omgeving. Ze dragen bij aan de drie pijlers van Brede Bossche Welvaart: ze hebben een sterk verdienvermogen en ondersteunen de transitie naar een duurzamere en socialere economie. Vooral op de thema’s klimaat, circulaire economie en maatschappelijke betrokkenheid zijn Bossche ondernemers sterk. De economie is in 2035 dus niet louter gegroeid in omvang; kwalitatieve groei is net zo belangrijk. De sterke punten van ’s-Hertogenbosch zijn hiertoe nog verder versterkt langs vier hoofdlijnen: ondernemerschap en innovatie, het Bossche talent en kenniscluster, onze gastvrijheid en vestigingsklimaat en de Bossche netwerkkracht, ook wel bekend als de kunst van het verenigen. Zo gebruiken we onze bestaande kwaliteiten om de transitie naar een nieuwe economie vorm te geven. De speerpuntsectoren food, bouw en gezondheidszorg zijn met behulp van datatechnologie landelijk bekend als Bossche specialiteiten. De Bossche economie in 2035 hoort hiermee nog steeds tot de top 3 van aantrekkelijkste economische regio’s van Nederland. Want ’s-Hertogenbosch heeft iets te bieden: een aangename en duurzame werk- en leefomgeving, sterke sociale cohesie en ondernemersnetwerken, en gastvrijheid voor nabije regio’s als de Randstad en Brainport.

Samenwerking staat centraal in onze aanpak, we zien de uitdagingen voor onze economie als een gezamenlijke opgave en willen het bedrijfsleven, onderwijs en maatschappelijke organisaties met elkaar verbinden. We kijken vooral hoe we met elkaar goede initiatieven kunnen stimuleren, motiveren en ondersteunen. We willen ruim baan geven aan gemotiveerde ondernemers die maatschappelijke impact willen maken, en hen helpen deze impact te realiseren en op te schalen. Daarnaast helpen en motiveren we, samen met de koplopers op het gebied van impact ondernemen, de ondernemers die hier nog niet zozeer mee bezig zijn. Onder andere door ondersteuning op te zetten om ondernemers door de transitie te helpen, zoals met het voldoen aan nieuwe regelgeving. Voor de ontwikkeling van kennis en talent ligt er een belangrijke rol voor het onderwijs en de rest van onze kennisinfrastructuur. Om de voortgang van de transitie naar de nieuwe economie te monitoren zetten we een Impactmonitor op, gebaseerd op de thema’s van de Nieuwe Economie Index (NEx).

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

4

1. Inleiding: aan de vooravond van een nieuw tijdperk

’s-Hertogenbosch kent van origine een sterke economie met bovenregionale invloed, waarbij netwerken, gastvrijheid en samenwerking centraal staan. Onze gunstige geografische ligging heeft door de eeuwen heen bijgedragen aan de ontwikkeling van ’s-Hertogenbosch tot een belangrijke knoop in het stedelijk netwerk van Brabant. De centrumfunctie die hierbij hoort, heeft ervoor gezorgd dat gastvrijheid en netwerkkracht diep verweven zijn in het Bossche economisch DNA. Deze kwaliteiten hebben de basis gevormd voor het aantrekkelijke vestigingsklimaat in de gemeente ’s-Hertogenbosch. Mede dankzij de sterke cultuurhistorische basis, het bourgondische karakter en de gastvrije houding behoort ’s-Hertogenbosch al jaren tot de top 5 van economische toplocaties in Nederland1.

De Bossche economie heeft een sterk fundament, mede dankzij de centrale ligging, aantrekkelijke vestigingslocaties, de beschikbaarheid van talent en een breed palet aan ondernemers. Dit zien we ook terug in de cijfers en statistieken. Zo is de werkgelegenheid de afgelopen 10 jaar gegroeid met 18%. We zien ook de sterke positie van lokaal gewortelde MKB-bedrijven: driekwart van de werknemers werkt bij een MKB-bedrijf. ’s-Hertogenbosch is een echte MKB-gemeente met een grote diversiteit aan sectoren, van handel tot industrie en van ICT tot bouw. De laatste jaren is vooral dienstverlening sterk gegroeid, zodat nu meer dan de helft van de Bossche banen te vinden is in handel, zorg, ICT en advies & onderzoek. Bovendien heeft onze binnenstad een uniek karakter, wat zowel door inwoners, ondernemers als bezoekers hoog gewaardeerd wordt. Deze sterke basis staat echter onder druk door een aantal grote maatschappelijke veranderingen. “We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van tijdperk,” aldus hoogleraar transitiekunde Jan Rotmans. Ook de economie is volop in transitie en er komen veel nieuwe uitdagingen op ondernemers af. De afgelopen eeuw lag de focus van economische ontwikkeling vooral op groei, het efficiënter maken van productieprocessen en dienstverlening en het vergroten van onze materiële welvaart.

Echter, het afgelopen decennium is het besef gegroeid dat deze lijn niet houdbaar is: er zitten grenzen aan onze huidige economie. Die grenzen worden vooral bepaald door toenemende schaarste: aan energie, grondstoffen, arbeid en ruimte voor economische activiteit. Nieuwe bedrijven krijgen steeds vaker geen energieaansluiting, de arbeidsmarkt wordt steeds krapper (vooral voor ICT- en dienstverlenende beroepen)3 en Bossche bedrijventerreinen en andere werklocaties zijn zo goed als vol.

1 Ranglijst economische toplocaties - Bureau Louter 2022 2 Zie hiervoor de Economische Monitor ’s-Hertogenbosch 3 Zie ook ArbeidsmarktInZicht - Arbeidsmarktspanning

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

6

De economie gaat dan ook in transitie, aangedreven door vijf belangrijke ontwikkelingen: technologische ontwikkeling, de toenemende geopolitieke instabiliteit, klimaatverandering en een tekort aan hulpbronnen, toenemende verstedelijking en de veranderende arbeidsmarkt (zie Box 1). Dit vraagt om een nieuwe kijk op ondernemerschap. Ondernemers spelen een essentiële rol in de transitie naar een nieuwe economie waarin de schaarste aan energie, grondstoffen, arbeid en ruimte minder invloed hebben. Zij zullen hiervoor hun bedrijfsvoering toekomstbestendiger moeten maken. Ook wetgeving verandert om transitie mogelijk te maken, waardoor de noodzaak om te veranderen voor bedrijven nog groter wordt. Denk aan het Klimaatakkoord en de Klimaatwet, de ambitie Nederland circulair in 2050, regelgeving voor verduurzaming en Europese wetgeving die transparantie over de impact van bedrijven op mens en milieu verplicht (Corporate Social Responsibility Directive, CSRD). Om onze economie ook in de toekomst bij te kunnen laten dragen aan het vergroten van onze welvaart en ons welzijn, met voldoende verdienvermogen voor ondernemers, moeten we deze transities in goede banen leiden De transitie naar een nieuwe economie vraagt veel van ondernemers en biedt tegelijkertijd kansen.

Zij zullen moeten anticiperen op de uitdagingen die in de nieuwe economie op hen afkomen om de toekomst van hun bedrijf te garanderen. Onderwijs en kennisinstellingen hebben een belangrijke taak om de werknemers en ondernemers van de toekomst de juiste kennis en vaardigheden mee te geven. En zullen overheden zwaarwegende belangen tegen elkaar af moeten wegen en lastige keuzes moeten maken omdat niet alles meer overal kan: denk aan netcongestie, beperkte ruimte voor bedrijvigheid of tekort aan personeel. Kansen voor Bossche ondernemers doen zich voor in de vorm van nieuwe verdienmodellen rondom circulariteit of het werken aan oplossingen voor de grote uitdagingen van de toekomst. Denk aan digitale technologieën die de zorg beter maken, werkdruk verlagen of de transitie naar een duurzaam voedselsysteem mogelijk maken. In ’s-Hertogenbosch hebben we hier al een aantal mooie voorbeelden van.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

In ’s-Hertogenbosch willen we deze kansen verzilveren om de uitdagingen van de toekomst het hoofd kunnen bieden. Daarom zetten we een duidelijke koers uit voor een toekomstbestendige economie: hoe we ondernemerschap nu en in de toekomst vorm geven, welke randvoorwaarden daar bij horen en hoe bedrijven bij kunnen dragen aan de Brede Bossche Welvaart. Een Brede Welvaart waarin economische, duurzame en sociale ambities elkaar versterken en het welzijn van onze inwoners vergroten. De ambitie in deze visie activeert bedrijfsleven en samenleving om aan de slag te gaan met de transitie naar een nieuwe economie.

7

Box 1: grote transities Technologische ontwikkeling zorgt voor grote veranderingen in de rol en taken van werknemers. Aan de ene kant kan technologische ontwikkeling bijdragen aan nieuwe slimme oplossingen voor hedendaagse vraagstukken, aan de andere kant vraagt het veel van werknemers en werkgevers om bij te blijven met de nieuwste innovaties en technologie. Bossche ondernemers kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan de ontwikkeling en/of toepassing van nieuwe technologieën, maar zullen daarvoor zich wel steeds moeten aanpassen aan de nieuwste kennis en innovaties.

De veranderende geopolitieke situatie heeft ons doen inzien dat onze maatschappij en economie minder afhankelijk moet worden van andere landen, ook voor grondstoffen. Denk aan het stilvallen van mondiale handelsstromen tijdens de coronapandemie en de toenemende dreiging vanuit landen zoals Rusland en China. Dat vereist een andere kijk op hoe we omgaan met internationale handel, productie en consumptie. ’s-Hertogenbosch zal net als andere economische regio’s vaker terug moeten vallen op kortere en lokale ketens.

Klimaatverandering vormt een grote bedreiging voor onze leefomgeving en de leefbaarheid van onze aarde. Om onze impact op het klimaat te beperken en daarmee klimaatverandering tegen te gaan, moeten we overstappen op emissievrije en hernieuwbare energiebronnen en ons grondstoffengebruik drastisch verminderen. De Bossche economie is geen uitzondering hierin en staat daarom voor een grote verduurzamingsopgave.

Demografische ontwikkelingen in Nederland zoals vergrijzing zorgen nu al voor groeiende druk op de arbeidsmarkt en arbeidstekorten. Ook zijn er sectoren waarin in korte tijd heel veel meer vraag naar arbeid is ontstaan, bijvoorbeeld door ontwikkelingen als de energietransitie. Er ligt een grote uitdaging om voldoende personeel te vinden om onze economie draaiende te houden. Bovendien zal er meer aandacht moeten zijn voor het aanpassingsvermogen van werknemers en werkgevers om beter in te kunnen spelen op veranderingen en verschuivingen in de vraag naar werk. Dit is een uitdaging voor Bossche werkgevers én voor ons onderwijs.

Toenemende verstedelijking maakt bepaalde economische sectoren moeilijker inpasbaar en noopt tot een verschuiving in de sectorverdeling. Nederland, en ook ’s-Hertogenbosch, wordt steeds meer een dienstverlenende kenniseconomie. Tegelijkertijd zullen juist sectoren als industrie en logistiek meer ruimte nodig hebben vanwege bijvoorbeeld de circulaire transitie. In ’s-Hertogenbosch is de druk op de ruimte al erg groot vanuit wonen, klimaatadaptatie en de energietransitie, dus ruimte creëren voor economische ontwikkeling is een uitdaging. Ook de bereikbaarheid van en binnen onze gemeente staat onder druk.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

8

2. Visie op de Bossche economie van de toekomst

Impact ondernemen als motor van de Bossche economie In dit hoofdstuk beschrijven we onze visie op de toekomst van de Bossche economie. Dit doen we door eerst een kort overzicht te geven van hoe die economie er nu voor staat, ook in relatie tot de belangrijke transities zoals we in de inleiding hebben beschreven. Vervolgens schetsen we een toekomstbeeld, waarin we beschrijven hoe de Bossche economie er in 2035 eruit zou kunnen zien. Dit toekomstbeeld is tot stand gekomen samen met Bossche ondernemers, onderwijspartijen en maatschappelijke organisaties. Zij hebben actief bijgedragen aan de thema’s van de visie. Zie bijlage 4 voor een samenvatting van de participatiesessies die plaatsvonden eind 2023 en in het voorjaar van 2024.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

10

Vertrekpunt Om een helder perspectief voor de toekomst van de Bossche economie te kunnen schetsen, is het belangrijk een goed beeld te hebben van de huidige situatie. Deze uitgangspositie is hieronder uitgewerkt op basis van de kracht, minder sterke punten, kansen en uitdagingen voor de Bossche economie in een SWOT (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats)analyse, zie ook bijlage 1 voor een uitgebreidere versie. De analyse is ingedeeld in vier onderwerpen die gangbaar zijn in de stedelijke economie: ruimte en faciliteiten voor ondernemerschap (huisvesting, begeleiding en financiering), een goede onderwijs- en kennisinfrastructuur, goede fysieke infrastructuur, bereikbaarheid en leefomgeving voor inwoners en werknemers, en goede governance en positionering.4

Bosch ondernemerschap en innovatie Strengths

Weaknesses

Opportunities

Threats

Sterke lokaal gewortelde netwerken van (MKB-) bedrijvigheid

‘Ons kent ons’ – naar binnen gericht

Nieuwe bedrijfsmodellen tbv transities

Bossche ondernemers kunnen niet mee in nieuwe economie

Divers economisch profiel

Beperkte massa in specifieke sectoren

Koppeling Data/ICT met Bossche specialiteiten

Tekort aan ruimte en personeel

Bossche kennis- en onderwijs­infrastructuur Strengths

Weaknesses

Opportunities

Threats

Kenniseconomie met hoog opgeleide beroepsbevolking

Weinig binding studenten met ’s-Hertogenbosch

Investeren in binding jongeren/studenten

Mismatch vraag en aanbod arbeidsmarkt

Veel onderwijsinstellingen op alle niveaus

Beperkte koppeling onderwijs en bedrijfsleven

Verbeteren verbinding onderwijs en bedrijfsleven

Wegvloeien kennis en talent naar andere regio’s

WO nog beperkt ontwikkeld

JADS laten doorgroeien

4 Gebaseerd op PBL (2017), Stedelijke regio’s als motoren van economische groei

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

11

Een prettige en goed bereikbare woon- en werkomgeving Strengths

Weaknesses

Opportunities

Threats

Centrale ligging en knooppuntfunctie

Verouderde werklocaties met matige (OV-) bereikbaarheid en kwaliteit

Uitbreiden OV-knooppunt en verbeteren lokale (OV-) verbindingen werklocaties

Verslechteren verblijfskwaliteit en bereikbaarheid werklocaties

Aantrekkelijke stad om te wonen, werken en verblijven

Beperkt aanbod aan woningen en cultuur voor jongeren

Toevoegen diverse nieuwe leefmilieus voor een bredere en gemengde doelgroep

Verslechteren betaalbaarheid en aantrekkelijkheid voor jongeren en starters

Governance en positionering van het Bossche economisch ecosysteem Strengths

Weaknesses

Opportunities

Threats

Sterke positie in bestuur en dienstverlening

Weinig aansluiting bij economische nationale en internationale netwerken

Verstevigen netwerkpositie en toegevoegde waarde/ complementariteit laten zien, bijv tov Brainport

Afname van concurrentiekracht

Traditioneel sterke positie binnen overheidsnetwerken (G40, Provincie, VNG)

Beperkte samenwerking met andere gemeenten en regio’s in Brabant

Verstevigen en professionaliseren lobbykracht

Missen van ontwikkelkansen in samenwerking met rijk, provincie en andere gemeenten

Bronnen: 1. Economische Monitor ’s-Hertogenbosch (2023); 2. Tordoir Netwerkanalyse ’s-Hertogenbosch 2023; 3. Ecorys rapport Brede Welvaart (2022); 4. Perspectief op de Nederlandse economie (2023); 5. Bestuursakkoord gemeente ’s-Hertogenbosch (2023); 6. Concept koersdocument omgevingsvisie (2023); 7. De Kracht van de Bossche Economie (2017); 8. SER: Perspectief op Brede Welvaart in 2040 (2024)

De kansen en uitdagingen die naar voren komen in deze SWOT-analyse worden bepaald door de grote maatschappelijke transities én de lokale context. Zo biedt technologische ontwikkeling, zeker op gebied van data & ICT, bijvoorbeeld kansen voor onze economische ontwikkeling. Maar klimaatverandering werpt uitdagingen op ten aanzien van verduurzaming van de economie en het mogelijke ruimtegebruik. En demografische ontwikkelingen voeren de druk op onze sociale structuur op, en zorgen voor tekorten op de arbeidsmarkt. In het toekomstbeeld van de Bossche economie gaan we dan ook in op hoe we omgaan met deze kansen en uitdagingen. Hierbij maken we gebruik van de sterke kanten van ’s-Hertogenbosch en verbeteren we onze minder sterke punten.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

12

Toekomstbeeld: de economie van ’s-Hertogenbosch in 2035 In de nieuwe Bossche economie is “ondernemen met impact” het nieuwe normaal. Ondernemers nemen verantwoordelijkheid voor hun positie in de maatschappij en zorgen dat hun activiteiten in balans zijn met hun omgeving. Ze dragen bij aan de drie pijlers van Brede Bossche Welvaart: ze hebben een sterk verdienvermogen en ondersteunen de transitie naar een duurzamere en socialere economie. Vooral op de thema’s klimaat, circulaire economie en maatschappelijke betrokkenheid zijn Bossche ondernemers sterk.

De economie is in 2035 dus niet louter gegroeid in omvang; kwalitatieve groei is net zo belangrijk. De sterke punten van ’s-Hertogenbosch zijn hiertoe nog verder versterkt: ondernemerschap en innovatie, het Bossche talent en kenniscluster, onze gastvrijheid en vestigingsklimaat en de Bossche netwerkkracht; de kunst van het verenigen. De speerpuntsectoren food, bouw en gezondheidszorg zijn met behulp van datatechnologie landelijk bekend als Bossche specialiteiten. De Bossche economie in 2035 hoort hiermee nog steeds tot de top 3 van aantrekkelijkste economische regio’s van Nederland. Met hun innovatieve vermogen en creativiteit dragen Bossche ondernemers in 2035 bij aan oplossingen voor grote (en kleine) maatschappelijke vraagstukken. Dit doen ze in samenwerking met onderwijs, overheid, het maatschappelijk middenveld in een omvangrijk Bosch innovatie-ecosysteem. Het overkoepelende thema van deze innovaties is maatschappelijke toepassingen van data. Deze toepassingen vinden we voornamelijk in de foodsector, de bouw en de zorg. Samenwerking is hét kenmerk van het Bossche ondernemersklimaat. Niet alleen voor data-innovaties, maar ook voor maatschappelijke impact. Het Bossche bedrijfsleven heeft zich in 2035 dan ook verenigd om samen met overheid, onderwijs en het maatschappelijk middenveld gezamenlijk impact te maken in de Bossche Impact Alliantie.

Hiermee werken zij samen aan duurzamere en socialere economie en een verbetering van de Brede Bossche Welvaart voor onze inwoners. Door te werken aan de verduurzaming van het bedrijfsleven en de toepassing van data-innovaties in de circulaire economie zijn in 2035 ook grote stappen gezet richting een klimaatneutrale economie in 2045. ’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

Deze stappen zijn het meest tastbaar op de Bossche werklocaties. In 2035 is een groot deel van deze locaties klimaatadaptief ingericht met waterberging, meer groen tegen hittestress en voor biodiversiteit, een goede en duurzame bereikbaarheid en optimaal gebruik van de beschikbare ruimte. Hierdoor is het vestigingsklimaat uitstekend. De aangename werkomgeving is niet de enige reden waarom talent graag in de regio ’s-Hertogenbosch komt werken in 2035. Bossche bedrijven bieden zinvol werk, hebben aandacht voor het welzijn van hun werknemers en zijn maatschappelijk betrokken. Zij trekken daarmee 13

talent aan vanuit het hele land en daarbuiten. Er is een prettig leefklimaat met voldoende woningen, goede maatschappelijke voorzieningen en een goede sociale cohesie. Bovendien trekt het brede aanbod van onderwijsinstellingen aanstormend talent aan, in zowel praktische als theoretische beroepsgroepen. Voor de bestaande beroepsbevolking is een leven lang leren in 2035 ook het nieuwe normaal. Daarom beschikt ’s-Hertogenbosch in 2035 nog steeds over voldoende mankracht en kennis, vooral in de technische en dienstverlenende beroepen, ondanks de toegenomen krapte op de arbeidsmarkt. ’s-Hertogenbosch heeft ook iets te bieden aan andere steden en regio’s. Als centrumstad van NoordoostBrabant zijn we een hotspot voor kennis en innovatie in de foodsector. Voor de Brainportregio en de Randstad zijn we als Cultuurstad van het Zuiden een bourgondische en culturele vluchthaven. Als Datastad bieden we studenten, startups en andere innovatieve bedrijven een landingsplek. ’s-Hertogenbosch is ook van nationaal belang in het stedelijk netwerk van Brabant en verbinding met de rest Nederland. Vanuit deze positie werken we samen met B7 en G40 en voeren steeds vaker een gezamenlijke lobby op bereikbaarheid, wonen en het aantrekken van talent.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

Mijlpalen van de Bossche economie in 2035 • De Bossche Impact Alliantie verbindt lokale ondernemers met sociale vraagstukken waardoor economische ontwikkeling hand in hand gaat met Brede Bossche Welvaart • De Spoorzone heeft één grote campus van de Onderwijsboulevard tot aan het Innovatie Kwartier, waar ondernemers, onderwijs én inwoners een plek vinden • Bossche bouwers hebben de handen ineengeslagen en het meest circulaire en gezonde gebouw van Nederland neergezet; een gebouw dat de natuur meer geeft dan neemt • Voeding is beleven in ’s-Hertogenbosch. Voeding is beleven in ’s-Hertogenbosch: een food experience laat zien hoe gastvrij, innovatief en duurzaam de Bossche horeca is • Na de Open Monumentendag is er de Open Bedrijvendag. Ondernemers laten zien hoe ze impact maken en zinvol werk bieden aan jongeren, de impactmakers van morgen

14

Brede Bossche Welvaart, een nieuw perspectief op economische ontwikkeling Om dit toekomstbeeld te realiseren is een breder perspectief op welvaart nodig: naast de traditionele focus op verdienvermogen zijn ook ecologische en sociaal-maatschappelijke waarden onmisbaar. Dit is het perspectief van Brede Welvaart, zoals ook de SER (2024), VNO-NCW & MKB Nederland (2021) en Rabobank (2022) dat omarmen.

Daarom willen we bouwen aan een economie die bijdraagt aan alle drie deze aspecten van de welvaart van onze inwoners: de Brede Bossche Welvaart. We gebruiken de Brede Bossche Welvaart als kapstok voor economische ontwikkeling en zetten in op: • Een economie met een solide basis, die voldoende innovatie en verdienvermogen kent om de samenleving draaiende te houden en maatschappelijke transities mogelijk te maken • Een duurzame economie, waarin economische ontwikkeling plaatsvindt in balans met natuur en ruimte • Een sociale economie, gekenmerkt door inkomenszekerheid, zinvol werk en inclusie

Het verdienvermogen van onze economie is een belangrijke basisvoorwaarde om een duurzame en sociale economie te kunnen bouwen, nu en in de toekomst. Bovendien vormt het reguliere bedrijfsleven ook een belangrijk onderdeel van het voorzieningenniveau in de gemeente en regio. Voor het behouden en verbeteren van die solide basis werken we aan de belangrijkste factoren die de ontwikkeling van onze stedelijke economie faciliteren: voldoende passende woningen, een goede en duurzame bereikbaarheid, ruimte voor innovatieve bedrijvigheid en voldoende arbeidskrachten. De grootste uitdaging voor Bossche Brede Welvaart ligt echter in de transitie naar een duurzamere en socialere economie, en ondernemers spelen hierbij een belangrijke rol. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) adviseerde in 2022 al hoe de kracht van ondernemen kan worden benut voor brede welvaart: niet alleen moeten ondernemers toekomstbestendig worden, ze zijn ook onmisbaar voor deze transitie. Impact ondernemers richten zich daarom zowel op winst als op maatschappelijk rendement, of maken impact ondernemen deel van hun missie. Ze zetten zich bijvoorbeeld in voor kansen voor mensen met een beperking, afvalvermindering of armoedebestrijding in wijken. Of ze gebruiken hun bedrijf om te werken aan oplossingen voor duurzame energievoorziening, voedselproductie of het verbeteren van werkomstandigheden.

Hiermee sorteren zij voor op de toekomst en hebben een langetermijnperspectief voor ogen. In deze visie willen we deze impact centraal stellen om toe te werken naar die toekomstbestendige economie. 5 Goede zaken. Naar een grotere maatschappelijke bijdrage van ondernemingen | Rapport | WRR 6 Zie bijv Groene Groeiers, een initiatief van VNO-NCW en MKB Nederland. Bij Avans wordt onderzoek gedaan naar dit onderwerp: Centre of Expertise Brede Welvaart en Nieuw Ondernemerschap

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

15

Om de transitie naar een duurzamere en socialere economie concreet te maken willen we de impact van ondernemers gaan meten. We verdelen deze impact over een zestal thema’s, op basis van de Nieuwe Economie Index (NEx) door SEO Economisch Onderzoek (zie box 2 hieronder). We richten onze aandacht op het stimuleren en vergroten van de impact van ondernemers op deze zes thema’s. Omdat we niet overal op kunnen inzetten prioriteren we ook binnen de thema’s. Dit doen we op basis van het belang van het thema voor ’s-Hertogenbosch en in hoeverre we als gemeente invloed uit kunnen oefenen op het betreffende thema. Wat betreft verduurzaming van de economie richten we ons vooral op Klimaat en de Circulaire economie. Denk aan energiebesparing en duurzame opwek, hergebruik van grondstoffen, klimaatbestendigheid en duurzame mobiliteit om de CO2-uitstoot van onze economie te verlagen. Hier werken we al aan, onder andere door het verduurzamen van bedrijventerreinen. Voor ondernemers is duurzaamheid eveneens een belangrijk thema; veel ondernemers zijn hier al in bepaalde mate mee bezig. Toch kunnen en moeten ondernemers hier nog meer stappen in zetten. Daarnaast is klimaat belangrijk in het kader van een prettige werkomgeving, zonder hittestress bijvoorbeeld. De circulaire economie kent veel raakvlakken met speerpuntsectoren als bouw en food.

Het thema staan nog in de kinderschoenen, maar juist daarom kunnen we vrij grote stappen maken. Hier is het extra belangrijk om de koplopers podium te geven, en het MKB te ondersteunen in deze transformatie. Data speelt ook een grote rol, bijvoorbeeld bij het in kaart brengen van materiaal- en afvalstromen.

als voorwaarde bij aanbestedingen stellen om nieuwe rijkdom te stimuleren. Op de thema’s Inclusief ondernemen, Echte prijzen en Transparante ketens zijn we vooral volgend. Inclusief ondernemen wordt reeds actief ondersteund door Weener XL. Bij Echte prijzen en Transparante ketens is het handelingsperspectief van de gemeente beperkt tot het creëren van bewustwording, en wellicht ondersteuning bij implementatie van nationale of Europese regelgeving zoals de Corporate Social Responsibility Directive (CSRD)7. Desondanks biedt monitoring van de voortgang op deze thema’s belangrijk inzicht in welke mate onze ondernemers zich aanpassen aan de transitie naar de nieuwe economie. Kortom, we zien kansen en een vruchtbare voedingsbodem voor impact ondernemers in ’s-Hertogenbosch. Zij kunnen de transitie van de economie naar Brede Bossche Welvaart versnellen. Uiteraard benutten we bij de ontwikkeling van impactondernemerschap in ’s-Hertogenbosch de bestaande kwaliteiten van onze economie.

Voor een socialere economie ligt de focus op Nieuwe rijkdom: veel ondernemers zijn al maatschappelijk betrokken, in hun informele netwerken en bij het ondersteunen van verenigingen of de culturele sector. De betrokkenheid van ondernemers bij onze maatschappij draagt bij aan een prettiger leefklimaat in onze gemeente. We willen dan ook stimuleren dat ondernemers iets terugdoen voor hun omgeving, en voor hun werknemers. Dit is ook relevant vanwege de krapte op de arbeidsmarkt en behoud van talent, dat op zoek is naar zinvol werk. We kunnen social return

7 Voor meer informatie over CSRD wetgeving, zie: Corporate Sustainability Reporting Directive | Europese Unie & Duurzaamheidsrapportage CSRD: dit betekent het voor jou | Kamer van Koophandel

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

16

Box 2: Impact ondernemen Om impact ondernemen concreet en meetbaar te maken zetten we een Nieuwe Economie Index (NEx) op voor ’s-Hertogenbosch. Deze index, gemaakt door SEO Economisch Onderzoek, meet de impact op verschillende thema's die samen de transitie naar Brede Bossche Welvaart vormgeven. Het verschil tussen de NEx en bijvoorbeeld de CBS Brede Welvaartsmonitor is dat de NEx zich specifiek op ondernemers richt, en wat zij kunnen doen om de Brede Welvaart te vergroten.

De NEx is verdeeld in zes thema’s die aansluiten op raamwerken voor Brede Welvaart van bijvoorbeeld CBS. Zie bijlage 1 voor nadere duiding van de thema’s. Het uitvoeringsprogramma volgend op deze visie zal zich richten op impact ondernemen. Onderdeel van dit programma is opzetten van set indicatoren verdeeld over de zes thema’s.

Klimaat: ’s-Hertogenbosch streeft ernaar om in 2045 klimaatneutraal te zijn. Dit betekent energiebesparing en meer duurzaam energiegebruik, en meer ruimte voor groen, water, en natuurlijke rijkdommen (biodiversiteit). Ondernemers kunnen hier een grote bijdrage aan leveren. Denk aan de verduurzaming van bedrijventerreinen, energy hubs en duurzame mobiliteit.

Circulaire economie: grondstofvoorraden zijn niet onuitputtelijk. Daarom is de nieuwe economie circulair: de waarde van materialen en grondstoffen blijft behouden door vermindering, hergebruik en recycling. Ondernemers zijn onderdeel van deze keten. De transitie naar circulaire business modellen is ook een economische kans voor de bouw, de foodsector, landbouw én de datasector.

Echte prijzen: ondernemers rekenen voor hun goederen en diensten een prijs die ook rekening houdt met de impact ervan op mens en milieu. Bijvoorbeeld door een prijs te geven aan CO2uitstoot, impact op biodiversiteit of goede arbeidsomstandigheden. Dit thema staat nog in de kinderschoenen. Bekende voorbeelden zijn Tony’s Chocolonely of jeansmerk Kuyichi.

Transparante ketens: ondernemers zijn helder over de impact van hun activiteiten in de keten. Denk aan arbeidsomstandigheden (sociaal) en impact op milieu (duurzaamheid). Vanuit Europa is er dit jaar regelgeving ingevoerd, de CSRD, die grote ondernemingen verplicht om te rapporteren over hun impact op mens en milieu in hun toeleveringsketen. Dit betekent dat ook MKBondernemers hieraan moeten voldoen, waarmee zij ook transparanter worden.

Inclusief ondernemen: diversiteit is goed voor de veerkrachtigheid van een onderneming. Daarom is het goed om elk talent een kans te geven, ongeacht leeftijd, gender of opleidingsniveau. In de huidige krappe arbeidsmarkt is dit zeker ook in het voordeel van de ondernemer, omdat deze een nieuwe groep potentieel personeel aanboort. WeenerXL is hier pionier in.

Nieuwe rijkdom: in de nieuwe economie streven bedrijven naar waarden als gezondheid, welzijn, tevredenheid en harmonie met de omgeving en maatschappij. Positieve maatschappelijke impact dus. Maar dan wel op gelijke voet met financiële groei. In ’s-Hertogenbosch is de “kunst van het verenigen” belangrijk voor onze nieuwe rijkdom: Bossche ondernemers investeren in de maatschappij.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

17

3. De Bossche aanpak voor een toekomstbestendige economie

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

18

We gebruiken de Brede Bossche Welvaart als kapstok voor economische ontwikkeling en werken daarmee aan het verbeteren van ons verdienvermogen, de verduurzaming van onze economie en het versterken van onze sociale zekerheid. We stellen de impact die ondernemers op de verschillende thema’s van de nieuwe economie maken hierin centraal en vergroten deze impact. Dit doen we door onze bestaande kracht in te zetten en toe te spitsen op de thema’s waarbinnen ondernemers een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het vergroten van de Brede Bossche Welvaart. De Bossche kwaliteiten die willen benutten voor het vergroten van die impact hebben we samengevat in 4 hoofdlijnen die de basis voor onze strategische aanpak vormen.

1. Ondernemerschap en innovatie Ondernemerschap zit in het DNA van onze regio. Bosschenaren staan er bekend om dat ze graag de handen uit de mouwen steken om dingen voor elkaar te krijgen. Daarbij hoort ook dat we niet bang zijn om nieuwe dingen te proberen en graag op zoek gaan naar oplossingen voor belangrijke vraagstukken. Zo richtten we bijvoorbeeld in 1950 als één van de allereerste Nederlandse gemeenten een publieke

investerings­maatschappij op voor de wederopbouw van de lokale economie na de oorlog: de Bossche Investeringsmaatschappij (BIM). Die doenersmentaliteit en dat lef kunnen we nu goed gebruiken om de transitie naar een nieuwe toekomstbestendige Bossche economie te versnellen. We benutten de creativiteit en het aanpassingsvermogen van onze ondernemers voor impactvolle innovaties.

Om het innovatief vermogen van ons bedrijfsleven te vergroten en nieuwe innovatieve bedrijven tot bloei te laten komen, breiden we ons innovatie-ecosysteem uit. We behouden hierbij de focus op ICT en Data, maar concretiseren deze door ons specifiek te richten op de toepassing ervan op maatschappelijke vraagstukken. Zo dragen de innovaties die we hiermee ontwikkelen direct bij aan de transitie naar een nieuwe toekomstbestendige Bossche economie. We zien vooral kansen voor toepassing van innovaties in onze speerpuntsectoren food, bouw en zorg (zie ook de boxen over deze onderwerpen in het volgende gedeelte). We stimuleren innovatie door, naast het bestaande startersfonds voor ICT-/data startups, extra te investeren in begeleiding en coaching van succesvolle ICT-/data scale-ups. Hierbij speelt de BIM op het gebied van begeleiding/coaching en huisvesting een grote rol. Het Bossche Investeringsfonds (BIF) en de Brabantse Ontwikkelings­ maatschappij (BOM) zijn belangrijk voor financiering.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

19

Het Innovatie Kwartier Den Bosch (IKDB) wordt de nieuwe hotspot voor ICT & data bedrijvigheid in ’s-Hertogenbosch en omstreken. We onderzoeken hoe we bestaande proeftuinen in het gebied zoals SPARK en het IoT-stadslab beter kunnen betrekken bij dit ecosysteem. Samen met onze onderwijspartners, het bedrijfsleven en andere stakeholders creëren we daarnaast een hybride leeromgeving waar de beroeps- en onderwijspraktijk samen komen en studenten, professionals en ondernemers van en met elkaar kunnen leren. De BIM zal een belangrijke rol spelen in de ontwikkeling van dit ecosysteem.

’s-Hertogenbosch als centrumstad in een innovatieve en duurzame voedingsregio De toekomst van ons voedselsysteem is een essentieel onderdeel van de nieuwe economie. Dit systeem moet duurzamer worden en tegelijkertijd zorgen voor voedselzekerheid, met een steeds beperkter ruimtebeslag. Circulariteit zal een belangrijke rol gaan spelen richting 2035. ’s-Hertogenbosch ligt midden in een voedselproducerende regio (Noordoost-Brabant) met een jaarlijkse exportwaarde van 4,8 miljard euro. Wij zijn die bourgondische en gastvrije stad waar het lekker eten en drinken is, én we werken aan duurzame voedingsinnovaties. Hier gaan we de komende mee verder en kiezen nadrukkelijker voor de combinatie tussen data en food. Met de Jamfabriek als hotspot voor voedingsinnovatie, de HAS Green Academy als kennisinstelling en AgrifoodCapital als triple helix organisatie zijn we hier goed op toegerust.

Zij beweegt daarmee van community building op gebouw­ niveau (in de Grasso, Jamfabriek, Gruyterfabriek) naar het bouwen van een bovenlokaal ecosysteem. Naast dat we investeren in de impact die onze innovatieve koplopers maken, besteden we ook aandacht aan grote schare gevestigde MKB-ondernemers. Zij vormen immers het grootste deel van de Bossche economie en zullen zich ook moeten aanpassen aan de transitie naar een nieuwe toekomstbestendige economie. Voor hen is het vooral zaak dat ze mee kunnen bewegen met de ontwikkelingen. Daar helpen we ze bij, bijvoorbeeld door de gemeentelijke informatie­ voorziening beter af te stemmen op hun behoeften en uitdagingen en hen in samenwerking met Bossche databedrijven en kennisinstellingen te ondersteunen in het datawijs maken van hun onderneming. Bovendien kunnen ondernemers elkaar onderling ook helpen met innovaties. Goede voorbeelden doen volgen. Daarom gaan we samen met het bedrijfsleven bekijken hoe we deze goede voorbeelden een podium kunnen geven en koplopers met het peloton kunnen verbinden.

Bossche ondernemers maken ook in food het verschil. In de Jamfabriek werken bedrijven als AgroExact, BrightGreen en Food Insights aan data-innovaties om de foodsector duurzamer te maken. Cateraar Appèl is vooral innovatief in hun werkwijze om zo weinig mogelijk voedsel te verspillen. En PeelPioneers maakt van (voorheen) afval weer hoogwaardige producten: een koploper op circulair gebied. Tot slot is de Bossche horeca onze etalage: hier vinden duurzame voedingsinnovaties hun plek naar onze bezoekers en inwoners. Een initiatief als de HorecaFoodWaste Challenge zorgt hier voor meer bewustwording over voedselverspilling.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

20

2. Talent en kennis ’s-Hertogenbosch huisvest een grote diversiteit aan onderwijsinstellingen en vervult hiermee een belangrijke regionale centrumfunctie op het gebied van kennis en onderwijs. Van praktische tot theoretische opleidingen en van technische tot artistieke opleidingen; je vindt ze allemaal in onze gemeente. Het talent en de kennis die hier uit voortkomen kunnen ons helpen om te werken aan oplossingen voor belangrijke maatschappelijke vraagstukken die relevant zijn voor het toekomstbestendig maken van de Bossche economie. Enerzijds zodat ondernemers impact kunnen maken en deze transitie vormgeven, maar ook zodat werk slimmer kan worden georganiseerd en we de krapte op de arbeidsmarkt het hoofd kunnen bieden. Zo gaan we aan de slag met het verstevigen van ons kenniscluster en werken we aan het behoud, ’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

aantrekken en ontwikkelen van talent. Door de ondernemers en het personeel van de toekomst te verbinden aan concrete maatschappelijke vraagstukken, vergroten we bovendien hun impact. Er bestaat ook veel kennis en kundigheid buiten het onderwijs, bijvoorbeeld binnen bedrijven en kennisinstellingen. Door die kennis en dat talent nog beter met elkaar te verbinden, stellen we de ondernemers en werknemers van nu en in de toekomst in staat om aan de slag te gaan met belangrijke uitdagingen voor onze economie en samenleving. De ontwikkeling van de eerdergenoemde hybride leeromgeving in het IKDB vormt hiervoor het ultieme voorbeeld. Door impact centraal te stellen in onze kennisinfrastructuur, maken we onze gemeente nog aantrekkelijker voor jong talent. Jongere generaties hechten veel

waarde aan zingeving in werk en ondernemerschap. Het maken van de koppeling tussen talent en concrete maatschappelijke (transitie)vraagstukken gebeurt nu al op bijvoorbeeld op onze hogescholen met lectoraten en opleidingen over de nieuwe economie: denk aan circulaire economie, sociaal ondernemen, klimaatverandering en voedseltransitie. Ook bestaan er in de regio Noordoost-Brabant al verschillende omscholingstrajecten voor belangrijke functies gerelateerd aan thema’s zoals de energietransitie of de vergrijzing en bijkomende uitdagingen in de zorg. Deze thema’s vragen om een multidisciplinaire aanpak; middels het Bosch Onderwijsinnovatie Akkoord bieden we daarom elke student in ’s-Hertogenbosch de mogelijkheid multidisciplinair onderwijs te ervaren binnen deze thema’s. 21

We beperken onze inzet niet alleen tot talent uit de eigen regio. Voor de aanwas van nieuw talent kijken bedrijven steeds vaker ook buiten de landsgrenzen. Daarom gaan we aan de slag met goede begeleiding van deze internationale werknemers (en hun gezinnen), in balans met de omgeving en huidige inwoners. Om ons groeiende (inter)nationale profiel te versterken gaan de aansluiting van de Bossche kennisinfrastructuur op academisch onderwijs en onderzoek verbeteren. Daarom zetten we samen met onze samenwerkingspartners Eindhoven University of Technology, Tilburg University en de provincie NoordBrabant in op de doorontwikkeling van de Jheronimus Academy of Data Science (JADS) als groeiende universiteit en kennisinstelling in ’s-Hertogenbosch. Hierbij richten we ons specifiek op de impact die JADS maakt via haar onderzoek, op samenwerking met het (lokale) bedrijfsleven en op de bedrijven die als spin-offs uit JADS voortkomen.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

Duurzaam bouwend ’s-Hertogenbosch: circulair en gezond met behulp van data De bouw is een sector van betekenis in ’s-Hertogenbosch. Niet alleen omdat 7% van de banen zich in deze sector bevinden en we enkele grote bouwbedrijven binnen onze gemeentegrenzen hebben, maar ook omdat de bouw onmisbaar is voor onze woonopgave. Er zijn grote uitdagingen in de bouw: verduurzaming van het proces door zuiniger grondstoffengebruik, hergebruik van materialen en minder CO2-uitstoot, verduurzaming van gebouwen over hun levensduur en verslimming en versnelling van het bouwproces, want er is een tekort aan arbeidskrachten en de vraag is hoog. Met een cluster aan bouwbedrijven en instellingen met kennis over digitalisering en verduurzaming in de bouw (JADS, Avans, KW1C) is ’s-Hertogenbosch goed gepositioneerd om innovaties in de bouw aan te jagen. Bedrijven als Heijmans en Lister Buildings werken aan prefab en duurzame gebouwen, maar ook aan smart city-oplossingen en digital twins. Ook zijn er al projecten om data-innovaties toe te passen zodat het bouwproces duurzamer wordt. Zo draagt SPARK campus bijvoorbeeld bij aan de ontwikkeling van een toekomstbestendige leefomgeving met (leer)programma’s, trainingen, workshops en het SPARK Lab in het IKDB.

Tot slot heeft ’s-Hertogenbosch een groot buitengebied waar kansen liggen voor agrarische ondernemers om duurzame bouwmaterialen te verbouwen; zo creëren we korte, lokale ketens in de bouw. De gemeente heeft een belangrijke rol als opdrachtgever in de openbare ruimte om circulariteit en CO2-neutraliteit in de bouw en infra aan te jagen.

22

3. Aantrekkelijk en gastvrij ’s-Hertogenbosch is een aantrekkelijke plaats om te werken, te ondernemen, te wonen en te bezoeken. We kunnen ons goede vestigingsklimaat inzetten om impactvolle ondernemingen en investeringen aan te trekken. Daarnaast kunnen we extra ruimte creëren voor bedrijven die bijdragen aan vraagstukken op het gebied van duurzaamheid en sociaal ondernemerschap. Hiermee faciliteren we hun ontwikkeling en groei en versnellen we de transitie van onze economie. We doen al veel om dit goede vestigingsklimaat te behouden en te versterken.8 Zo zetten we met de recent vastgestelde kantorenvisie in op kwalitatieve, duurzame en goed bereikbare kantoorlocaties, vooral in het IKDB, en werken we op het gebied van wonen hard aan het bouwen van extra woningen zoals in de Spoorzone en het Gasthuiskwartier. Met MBO-instellingen als Koning Willem I College en Yuverta, HBOinstellingen als Avans, Fontys en HAS Green Academy, en JADS

als data-universiteit beschikt ’s-Hertogenbosch bovendien al over veel talent en een stevige kennisinfrastructuur voor een brede doelgroep. Toch zien we, naast de dingen we al doen, nog genoeg kansen voor verbetering van ons vestigingsklimaat.

voor de transitie naar een nieuwe toekomstbestendige economie. Om deze doorontwikkeling van de bedrijventerreinen vorm te geven, gaan we bovendien vormen van parkmanagement en bijbehorende financieringsmogelijkheden onderzoeken.

Op het gebied van werklocaties gaan we bijvoorbeeld nieuw bedrijventerreinbeleid maken gericht op het intensiveren en verduurzaming van bestaande bedrijventerreinen en vraaggerichte duurzame uitbreiding op nieuwe locaties. Met ook meer ruimtevoor klimaatadaptatie en de circulaire economie in de geest van de ambities van de provincie NoordBrabant en het Rijk om in 2050 circulair te zijn. Voor het opstellen van dit beleid, kijken we ook naar specifieke wensen en eisen vanuit impactvolle sectoren van de economie. Daarop voortbordurend bekijken we ook hoe we gerichter om kunnen gaan met de schaarse ruimte voor bedrijvigheid. Hiermee kunnen we ons economisch ruimtebeslag optimaal benutten

Ook onze bereikbaarheid is belangrijk voor het vestigings­ klimaat. De verbreding van de A2 en aanpassingen aan de N65 zullen voorlopig niet doorgaan, waardoor we ons op andere vormen van mobiliteit zullen moeten richten. In samenspraak met werkgevers gaan we daarom meer inzetten op duurzame vormen van mobiliteit als deelvervoer, elektrisch rijden en meer gebruik van de fiets. Ook gaan we het station de komende 10 jaar ingrijpend vernieuwen om meer reizigers aan te kunnen en onze gemeente nog beter onderling en met de rest van Nederland te verbinden. Er is echter blijvende inspanning en lobby nodig om de bereikbaarheid van ’s-Hertogenbosch op de agenda te houden.

8 Zie ook bijlage 3 voor een overzicht van bestaand beleid op dit vlak

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

23

Daarom gaan we bekijken hoe we samen met ons bedrijfsleven en andere regio’s langs de A2 en N65 onze bereikbaarheid nog beter op de politieke agenda kunnen krijgen. Onmisbaar in ons vestigingsklimaat is de goede kwaliteit van leven in ’s-Hertogenbosch: we scoren hier hoog op, het is hier fijn wonen. Woonruimte, de leefomgeving en voorzieningen staan echter onder druk door de toenemende populariteit van de stad. Ook bestaat het risico dat de woonwerkbalans doorslaat naar de verkeerde kant en wonen het werken verdringt, waardoor onze economie onder druk komt te staan. Daarom is het belangrijk dat er naast aantrekkelijke banen

een aantrekkelijke mix van woningen en voorzieningen blijft. Deze mix moet zich richten op de ontwikkeling van ’s-Hertogenbosch als kenniseconomie met impact. Zodat het talent dat hiervoor nodig is de keuze maakt om zich in ’s-Hertogenbosch te vestigen en daar ook de mogelijkheden toe heeft. Daarom werken we aan aantrekkelijke woon-werkgebieden met een goede balans tussen wonen, voorzieningen en werken. Zo gaan we komende jaren o.a. in de Brede Binnenstad de Bossche Stadsdelta, EKP Noord en het IKDB ontwikkelen. Daarbuiten ontwikkelen we ook dergelijke gebieden in onze wijken en dorpen, zoals bijvoorbeeld rondom Station Oost en in Rosmalen.

’s-Hertogenbosch als gezonde en innovatieve gemeente: data in de zorg Gezondheid speelt een grote rol in ’s-Hertogenbosch, met een groot aantal zorginstellingen voor een breed verzorgingsgebied. Het Jeroen Bosch Ziekenhuis als grootste werkgever van onze gemeente (en twee keer uitgeroepen tot beste ziekenhuis van Nederland). En we hebben de bijbehorende sociale basisondersteuning met WeenerXL en organisaties als Farent, MEE, GGD en Humanitas. En deze infrastructuur hebben we nodig. Onze samenleving vergrijst en de druk op de zorg neemt toe: als we niets doen werkt volgens de WRR in 2040 een kwart van alle Nederlandse werknemers in de zorg (in ’s-Hertogenbosch is dit nu nog 15%). Dit willen we niet zover laten komen. Niet voor niets is het onderwerp van het Bossche Burgerberaad “Fijn oud worden. Hoe gaan we daar samen voor zorgen?”, en is #slimsamenouderworden één van de thema’s in het programma Den Bosch Datastad. Ondernemers in ’s-Hertogenbosch, samen met de zorginstellingen en het onderwijs kunnen het verschil maken. Door te werken aan oplossingen in de medtech, zoals Goal3, Omron en Delft Imaging (ook gecertificeerd B-Corp, een duurzame onderneming) doen. Door in te zetten op verbetering van de gezondheid van onze inwoners, bijvoorbeeld met gezonde voeding (denk aan Fruitfunk).

En door samen te werken aan data-innovaties, zoals nu gebeurt in het IKDB en het Fieldlab Data & ICT in de Zorg. Er zijn nog voldoende vraagstukken waar innovatieve ondernemers hun tanden in kunnen zetten, voor een gezonde, zorgzame en duurzame gemeente in 2035.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

Tot slot heeft ons profiel als gastvrije stad ook een economische kant: er komen jaarlijks veel bezoekers naar onze stad, en we hebben een aantrekkelijk horeca-aanbod, veel mooie winkels, culturele attracties en een rijke cultuurhistorie. Om dit toekomstbestendig te maken werken we aan de ontwikkeling van onze Brede Binnenstad met Den Bosch Partners, waarin private partners (verenigd in een Vastgoed BIZ voor pandeigenaren en Ondernemersfonds voor ondernemers die beide de gehele Brede Binnenstad beslaan) en gemeente samenwerken. Leidraad is het Economisch Perspectief Brede Binnenstad waarin een wenkend perspectief voor de Brede Binnenstad van 2030 is neergelegd. Hierbij gaan we op zoek naar vernieuwende en duurzame vormen van retail en horeca en in de Cultuurstad van het Zuiden - naar symbiose van cultuur en ondernemerschap. Conform de ambities uit de nieuwe toeristische visie voor ’s-Hertogenbosch gaan we het meerdaags verblijf stimuleren en tegelijkertijd de binnenstad ontlasten wanneer het te druk wordt. Dat doen we door het toeristisch aanbod te verrijken, waardoor er spreiding ontstaat van bezoekers, zowel geografisch als in de tijd. We benutten onze Bossche identiteit en kwaliteiten om de groei van toerisme vorm te geven.

De combinatie van ons bourgondische karakter, de Bossche gastvrijheid en ruimte voor innoveren en experimenteren zorgt ervoor dat onze stad blijft verrassen en dat deze ook aantrekkelijk is en blijft voor zowel inwoners en bezoekers als ondernemers en bedrijvigheid.

24

4. De kunst van het verenigen Wij verstaan in ’s-Hertogenbosch als geen ander de kunst van verenigen. Dit zien we bijvoorbeeld terug in ons sterke verenigingsleven en de vele en hechte (zakelijke) netwerken in onze gemeente. We kunnen onze netwerkkracht inzetten om gezamenlijk onze impact te vergroten. Bijvoorbeeld door bedrijfsleven, onderwijs, maatschappelijk middenveld en overheid nog beter met elkaar te verbinden en samenwerkingen op gezamenlijke uitdagingen en thema’s op te zetten. Het geheel is immers meer dan de som der delen. Bovendien kunnen we door onze blik ook meer naar buiten te richten, onze impact onder de aandacht brengen in andere regio’s. Dit kan dan weer leiden tot nieuwe koppelingen tussen impactondernemingen uit onze regio en elders; door middel van bijvoorbeeld concrete samenwerkingsverbanden, maar ook door het delen van ervaringen en ‘best practices’. Hierdoor kunnen onze ondernemers anderen buiten hun bestaande netwerk in de regio inspireren, maar ook van hen leren en elkaars krachten benutten. Zo wordt de bijdrage aan de transitie naar een duurzame en sociale economie vergroot en reikt deze verder dan de eigen omgeving. Daarnaast kan het uitdragen en onder de aandacht brengen van onze economische agenda bij provincie en rijk zorgen voor het binnenhalen van extra investeringen in economische onderwerpen en sectoren die we belangrijk vinden.

Lokaal gaan we onze netwerk­ kwaliteiten nog meer benutten door het beter verbinden van onze bestaande netwerken. Er bestaan al veel zakelijke en informele ’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

netwerken en verenigingen in ’s-Hertogenbosch en deze zijn van grote waarde voor onze samenleving en economie. Zoals we hierboven al beschreven: Ondernemers kunnen elkaar helpen in de transitie naar de nieuwe economie. Door elkaar te ontmoeten en van elkaar te leren over bijvoorbeeld duurzaamheid (in de Club van Duurzaam Doen), nieuwe rijkdom voor hun werknemers (van ‘Top Employers’ in onze gemeente zoals Hoppenbrouwers techniek) en nieuwe rijkdom in de maatschappij (zoals het netwerk rond impact ondernemen, Ohmygood). Door de hoeveelheid en soms ook de geslotenheid van de zakelijke netwerken in ’s-Hertogenbosch, zijn deze echter vrij versplinterd en soms ook moeilijk om binnen te komen. Door deze netwerken onderling met elkaar te verbinden, kunnen we samenwerking en gemeenschapsgevoel nog beter tot bloei laten komen dan dat nu al gebeurt. 25

Ook zien we kansen voor het versterken van de verbinding tussen bedrijven en hun omgeving. Ondernemers zijn soms nu al uit zichzelf maatschappelijk betrokken en werken aan nieuwe rijkdom. Deze positieve energie, de kunst van het verenigen, willen we graag vergroten. Daarom verkennen we of we een initiatief kunnen opzetten waarin Bossche ondernemers hun specialiteiten, netwerk en hun betrokkenheid (naast een financiële bijdrage) inzetten om het leven van de Bosschenaren beter te maken (Zoals het Hermes Netwerk al doet, maar we kijken ook breder, naar bijvoorbeeld Brainport voor elkaar.). Daarnaast gaan we op lokaal en regionaal niveau met belangrijke partners en relevante partijen in gesprek over een organisatievorm waarin we een gezamenlijk agenda voor de gemeente en regio kunnen uitwerken. Bijvoorbeeld in de vorm van een economic board dat in samenspraak de transitie naar een toekomstbestendige Bossche economie en samenleving ondersteunt en aanjaagt.

’s-Hertogenbosch - Economische Visie 2035

Ook buiten de lokale context willen we onze netwerkkracht inzetten. Bijvoorbeeld om onze economische agenda ook buiten onze gemeente kenbaar te maken. We gaan deze actiever uitdragen en trekken samen met het Bossche bedrijfsleven op in lobby en public affairs. We staan voor een diverse dienstverlenende economie gestoeld op MKB, goede vestigingsvoorwaarden, sterke ondernemersnetwerken en een focus op innovatieve toepassingen van data science en AI voor een duurzame en sociale economie. We hebben als ’s-Hertogenbosch iets te bieden. Regionaal dragen we deze boodschap uit als lid van de RNOB. De regionale ontwikkelingsmaatschappij AgrifoodCapital speelt vooral rondom innovatie een rol, en we zoeken nadere samenwerking in data & food. We benutten hiermee dat we een centrumstad zijn van een innovatieve voedings­regio. We gaan strategische banden aan met buurgemeenten in ons Daily Urban System. Zo halen we binnen de regio de banden

met Oss aan, bijvoorbeeld op het vlak van innovatie en werklocaties. Op provinciaal niveau houden we data-economie op de provinciale economische agenda en onderhouden we nauw contact met de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij (BOM). Op internationaal vlak stimuleren we dat ons MKB internationaal gaat en samenwerkingen binnen Europa opzet, bijvoorbeeld met hulp van de zojuist genoemde partijen. Binnen Brabant streven we naar nauwere samenwerking met de grotere steden als Breda, Eindhoven en Tilburg om massa te maken in Nederland en Europa. We verkennen op welke onderwerpen we elkaar kunnen aanvullen en hoe we complementaire ontwikkeling in impactvolle sectoren en thema’s kunnen realiseren. We beginnen hiermee middels een gezamenlijke verkenning met de Brainportregio naar wat we elkaar (op economisch vlak) te bieden hebben. We zien bijvoorbeeld al dat onze kwaliteiten op het gebied van netwerken en verenigen en ons aantrekkelijke (recreatieve) verblijfsklimaat met gezellige bourgondische sfeer een mooie aanvulling vormen op de innovatieve kwaliteiten van Brainport. Denk bijvoorbeeld aan de vele zakelijke evenementen in de Brabanthallen en andere vormen van ontmoeting die we in onze gemeente realiseren. Het zakelijk netwerk van de Brainportregio zou hier veel meer gebruik van kunnen maken om bij elkaar te komen en zich verder te profileren.

Andersom willen we graag kennis delen en krachten bundelen rondom data science & AI. Hierbij zou het helpen dat meer studenten en startups uit Brainport kunnen landen in ’s-Hertogenbosch, bijvoorbeeld in het IKDB.

26

Samen aan de slag: rolverdeling en uitvoering In deze visie hebben we met ondernemers, onderwijs en het maatschappelijk middenveld een gezamenlijk doel opgesteld en een strategie uitgewerkt die ons helpt dit doel te bereiken. Nauwe samenwerking is belangrijk om de beschreven strategie uit te voeren en het geschetste toekomstbeeld te bereiken. De betrokken partijen zullen zich dus (mede)verantwoordelijk moeten voelen voor het verwezenlijken van de ambities die we met elkaar bepaald hebben. Voor de uitvoering van de beoogde aanpak in deze strategie zijn verschillende rollen weggelegd voor deze groepen. In deze passage zetten we de beoogde rolverdeling voor onszelf en onze uitvoeringspartners uiteen en beschrijven we hoe we deze visie gaan vertalen naar concrete acties.

De rol van ondernemers, onderwijs en het maatschappelijk middenveld Met elkaar gaan we aan de slag voor een toekomstbestendige economie, die duurzaam en sociaal is en bijdraagt aan de Brede Bossche Welvaart. Zoals beschreven vraagt dit, naast onze eigen inzet, ook veel van ondernemers, het onderwijs en het maatschappelijk middenveld. Zij zijn onder andere aan zet als het gaat om de totstandkoming van innovaties, de verduurzaming van de bedrijfsvoering, het opleiden van (toekomstige) werknemers, het welzijn van het personeel en het inclusiever maken van de onderneming. We verwachten daarom van onze samenwerkingspartners dat ze hun bijdrage aan het bereiken van het geschetste toekomstbeeld serieus nemen en hier in samenspraak met ons en elkaar ook uitvoering aan geven. Daarbij hoort ook dat we gezamenlijk en actief uitdragen wat onze ambities zijn en anderen enthousiasmeren om net als wijzelf hiermee aan de slag te gaan.