1. Gebiedspaspoort Citadelpoort

GEBIEDSPASPOORT

CITADELPOORT onderdeel van de Bossche Stadsdelta

oktober 2024

GEBIEDSPASPOORT CITADELPOORT

onderdeel van de Bossche Stadsdelta

DEEL I S P R O N G O V E R D E D I E Z E p . 7 DEEL II H E T K A D E R W A A R A A N G E T O E T S T W O R D T

p.11

1 . H e t S i b e r i ë v a n d e s t a d

p.11

2 . B o s s c h e S t a d s d e l t a p . 1 4 3 . R u i m t e l i j k e s t r u c t u u r p . 2 1 Titel Gebiedspaspoort Citadelpoort Status Versie 1.1

Er kunnen geen rechten worden ontleend aan het Gebiedspaspoort Citadelpoort

Datum oktober 2024

In opdracht van

Gemeente ‘s-Hertogenbosch

Powered by

Ontwerpatelier Bossche Stadsdelta en WeLoveTheCity

4 . P r o g r a m m a p . 2 6 5 . D u u r z a a m h e i d e n m i l i e u p . 3 2 6 . B e r e i k b a a r h e i d p . 3 8 7 . H o o g b o u w p . 4 0 8 . B e e l d k w a l i t e i t p . 4 3 DEEL III V E R V O L G S T A P P E N R I C H T I N G R E A L I S A T I E

9 . Fa s e r i n g e n p l a n n i n g p . 4 9

Meer weten?

https://www.denbosch.nl/nl/projecten/spoorzone/bossche-stadsdelta/citadelpoort

1 0 . O n t w i k k e l a a n p a k e n g r o n d e x p l o i t a t i e

p.50

1 1 . C o m m u n i c a t i e e n p a r t i c i p a t i e p . 5 2

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

p.49

VOORWOORD Bouwen aan ’s-Hertogenbosch doen we inmiddels sinds honderden jaren. Het begon ooit met de panden die we nu

koesteren als erfgoed in onze karakteristieke en historische binnenstad. Met dit Gebiedspaspoort zetten we opnieuw een stap in de stedenbouwkundige historie van de stad.

Als je naar de geschiedenis kijkt, raakt iedere ontwikkeling van de stad de uitdagingen in de samenleving van dat

moment. Op dit moment gaat het bijvoorbeeld om de energietransitie waarbij we zorgen voor het bouwen van zuinige en energieneutrale gebouwen, die flink lang mee kunnen. Ook gaat het nu om het geven van ruimte aan de hang naar experimenteren, vernieuwen en ondernemen. En zien we de behoefte aan ontmoeting en plekken voor creativiteit en

innovatie. We zullen bovendien de enorme nood aan woningbouw het hoofd moeten bieden. Niet in de laatste plaats

liggen er vraagstukken op het vlak van mobiliteit en parkeren, bijvoorbeeld hoe we daar in de bredere binnenstad mee

omgaan. In de Bossche Stadsdelta en in de Citadelpoort specifiek maken we plannen voor deze ontwikkelingen, om klaar te zijn voor de toekomst. Ook de Diezebrug zal na realisatie een stuk rustiger gaan worden en meer een verblijfplek.

Ontwikkelen en beweging in de stad is nodig om daadwerkelijk mee te blijven doen. Om relevant te blijven en niet stil te

blijven staan. We geloven, stil staan is achteruit gaan. Daarbij kijken we naar landelijke ontwikkelingen waarbij woningbouw enorm urgent blijft. Ook naar de toekomst toe. Demografische ontwikkelingen zijn relevant; de trek naar de stad blijft

een beweging. Op die uitdaging zullen we een antwoord moeten hebben. Tegelijk willen we levendigheid in het gebied

en relaties leggen met de binnenstad om toe te werken naar een ‘Brede Binnenstad’. Precies de reden waarom we in de verschillende onderdelen van de Bossche Stadsdelta reuring door onder andere cultuur en sport willen. De keuze voor

een nieuwe locatie voor het Design Museum op deze plek is gevallen en we daarmee de sprong over de Dieze mogelijk maken en duurzame groei voor de roeivereniging faciliteren.

Kijkend naar de toekomst zie ik ook daadwerkelijk voor me dat het een prachtige aanvulling wordt op onze historische en sfeervolle binnenstad. Waar veel groen met bomen is in het openbaar gebied, waar creativiteit zichtbaar is in de

architectuur, waar interessante doorsteekjes en wandelingen mogelijk zijn, waar reuring, levendigheid en lef is en mensen elkaar volop ontmoeten, binnen én in de buitenruimte, en waar cultuur en ondernemerschap heel gewoon en voelbaar zijn als je er rondloopt.

Het wordt dus een geweldige plek om te wonen, te ondernemen en te zijn. Daar geloof ik in. Ik ben er blij mee om dit

enthousiasme ook in de stad te merken bij onze samenwerkingspartners BrabantWonen en Design Museum Den Bosch, inwoners, ondernemers en initiatiefnemers. Daarom zie ik enorm uit naar verdere stappen in deze ontwikkeling. Met dit gebiedspaspoort leggen we daar nu de kaders voor vast. Mike van der Geld Citadelpoort met de Citadel op de voorgrond

4

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

wethouder Verstedelijking ’s-Hertogenbosch 5

DEEL I

SPRONG OVER DE DIEZE Zonder ambitie geen glans

Als stad willen we onze inwoners en bezoekers het beste bieden wat we kunnen. We zetten ons daar al heel lang voor in en we hebben geleerd dat dit vraagt om ambitieus te zijn, om te willen doorontwikkelen. We hebben in de Noordelijke

Spoorzone en Bossche Stadsdelta een stevige ambitie. We investeren in een enorme toename van het aantal woningen, realiseren een uitgebreid werk- en cultuurprogramma met nieuwe broedplaatsen voor makers en maken met de Brede “In de nabije toekomst kom ik aan bij de Diezebrug, een moderne en elegante brug die de levendige nieuwe stadsdelen in de Bossche Stadsdelta met elkaar verbindt. Terwijl ik over de brug loop, word ik verwelkomd door een prachtig uitzicht op de rivieren de Dieze en de Aa, omzoomd door groene oeverbeplanting en kleurrijke bloemen. De frisse lucht en het groen zorgen voor een ontspannen sfeer. Eenmaal aan de andere kant van de brug, stap ik het nieuwe Oeverpark binnen en ga over het Ravelijn. Dit park nodigt uit tot een rustige wandeling. Kinderen spelen op het gras, terwijl andere bezoekers genieten van een boek of een kop koffie van het nabijgelegen café van het museum. De jonge bomen bieden schaduw en de geur van bloeiende planten maakt de ervaring nog aangenamer. Terwijl ik verder wandel, ga ik ook nog even kijken bij de ateliers van de Citadelpoort. Hier zijn kunstenaars druk in de weer met hun werk. Andere bezoekers gluren even naar binnen en zien hoe verschillende kunstvormen tot leven komen. De sfeer is inspirerend; de mix van creativiteit en ambacht trek me vanzelf verder het gebied in.

Na mijn ontdekkingstocht in het Oeverpark en de ateliers, vervolg ik mijn weg naar dé eyecatcher van het gebied: het Design Museum. Het gebouw is een prachtig voorbeeld van vooruitstrevende architectuur. Eenmaal binnen word je omringd door innovatieve ontwerpen en inspirerende exposities die het design vieren. De combinatie van kunst en functionaliteit maakt diepe indruk. De hele ervaring maakt het bezoek aan ‘s-Hertogenbosch onvergetelijk. Het is een perfecte mix van natuur, cultuur en creativiteit.”

Binnenstad de Sprong over de Dieze mogelijk. Hiermee zetten we een langjarige ontwikkeling van binnenstedelijke

verdichting en vernieuwing voort, welke in de jaren ’90 begon met de sprong over het spoor met het Paleiskwartier,

Willemspoort en meer recent IKDB (Innovatie Kwartier Den Bosch) en EKP Noord (Expeditie KnoopPunt). De volgende

stappen worden gezet in de Bossche Stadsdelta, waar we een aantrekkelijk binnenstedelijk gebied creëren, met cultuur,

verblijven en absolute trekker in het gebied met het nieuwe Design Museum, waarmee we het haltermodel realiseren. Met Citadelpoort maakt de Brede Binnenstad de sprong over de Dieze.

Stad wil zich ontwikkelen

‘s-Hertogenbosch is op een cruciaal moment in de ontwikkeling van de stad beland. We groeien harder dan we ooit hebben gedaan en kunnen dat amper bijbenen. En toch willen we de stad blijven die we koesteren, waar we elkaar

kennen, hard werken en van het leven genieten. Het is daarom belangrijk om de balans in de stad te behouden. En hoe

gek het misschien ook klinkt, zo’n harmonieuze, evenwichtige stad krijg je niet door stil te zitten. Het is juist de uitdaging

voor gemeente en andere stakeholders om nieuwe ontwikkelingen los te trekken die inspelen op de behoefte van de stad en samenleving. De Citadelpoort is hét voorbeeld van zo’n ontwikkeling.

Citadelpoort en de Brede Binnenstad

De Citadelpoort markeert de sprong van de Brede Binnenstad over de Dieze. We maken die sprong niet zomaar.

Het is onderdeel van een lange-termijnstrategie om onze geliefde historische binnenstad uit te laten groeien tot de

Brede Binnenstad. Op die manier kunnen we hier, in het hart van onze stad en op loopafstand van het station, meer

Bosschenaren een betaalbare woning bieden. Daarnaast creëren we ruimte voor de komst en/of doorontwikkeling van

innovatieve bedrijven, verbreden we het onderwijs- en cultuuraanbod, koesteren we onze oude en nieuwe monumenten

en werken we aan een stad die groen, circulair en klimaatrobuust is. Er komen vele ambities bij elkaar op de Citadelpoort.

Het zijn ambities die niet alleen op deze plek effect hebben, ze creëren ook ontwikkelruimte op andere plekken en zorgen voor extra aantrekkingskracht van onze stad. We gaan hier het beste bieden wat we kunnen.

Samen met de stad

De sprong over de Dieze maken we met de stad. De ontwikkeling van de Bossche Stadsdelta is tot stand gekomen

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

7

in een uitgebreid participatieproces, waarin ook de

We realiseren een groot aantal woningen, waarvan een

We voegen in Citadelpoort stedelijk leven toe. Het

bezoekers samen. Dat inspireert en maakt benieuwd naar

De koers is hiermee grotendeels bepaald. Maar het

wordt vormgegeven als een gebouw dat de

makers, design en horeca brengen Bosschenaren en

maken een nieuw stuk interessant binnenstedelijk gebied.

gemeenteraad diverse besluiten heeft genomen.

ontwikkelen van het gebied is nog niet af. In het voorjaar van 2024 heeft voor Citadelpoort een participatief

ontwerpproces plaatsgevonden. Bewoners, stakeholders en belanghebbenden hebben in een serie werksessies

invulling gegeven aan het gebied. Het gemeentelijk team

heeft tussendoor de verschillende modellen professioneel verrijkt en de ruimtelijke, milieutechnische en financiële

groot deel sociaal en betaalbaar: de woonbebouwing

Orthenseweg volgt met daarop een woontoren die een de kop van de Orthenseweg staat een markant gebouw dat de entree tot de Brede Binnenstad markeert. Daarin

bevinden zich woningen met buurtgerelateerde functies op de begane grond.

We maken veel nieuw groen: het Oeverpark wordt tot

varianten teruggebracht tot twee voorkeursvarianten

Ravelijn. Dit richten we in als groene plek die ook gebruikt

en hebben de deelnemers een advies uitgebracht. De meeste deelnemers hebben een voorkeur voor de

variant ‘Verbeterde Groene Stadsentree’. Op basis van

deze uitkomst is verder gewerkt tot dit Gebiedspaspoort. Met het participatief ontwerpproces is een stevige basis

aan de Citadellaan doorgezet en we reconstrueren het

kan worden voor evenementen. Tussen het museum en het Ravelijn kan extra water worden gerealiseerd, zodat het verdedigingswerk nog beter herkenbaar wordt. Zo geven we ook cultuurhistorie extra aandacht.

gelegd voor het verder kunnen uitwerken van de plannen.

Dit is het moment

De verbeterde Groene Stadsentree

ontsluiten we de ontwikkeling van de Citadelpoort

De Citadelpoort wordt de entree van de Brede

Binnenstad. In de verbeterde Groene Stadsentree is

ruimte gevonden voor het bij elkaar brengen van wonen, cultuur, design, water, groen en een parkeergarage. Een

gebied waar de inwoners en bezoekers van de stad nog

jaren plezier kunnen beleven. Door er te wonen, creëren, wandelen of te genieten van cultuur en design.

We willen als stad vooruit. Met dit gebiedspaspoort en maken we de sprong over de Dieze. Die sprong is

nodig en urgent. De krapte op de woningmarkt is groot en steeds meer jongeren en jonge gezinnen die geen

betaalbare woonruimte kunnen vinden, ‘stemmen’ met hun voeten. Door dat dreigende vertrek naar andere

regio’s en steden, verliest de stad talent. Talent dat onze bedrijven hard nodig hebben.

Het Design Museum wordt dé eyecatcher en aanjager

Met de plannen voor de Citadelpoort leggen we de

gezicht aan het water en opent zich in alle richtingen. Het

stad. We nemen het erfgoed als basis en voegen daar

aan de noordoever van de Dieze. Het gebouw heeft een

museum vervult zowel een schakelpositie voor de sprong over de Dieze als voor de bestaande woonbuurten.

We creëren nieuwe ruimte voor makers en design: In de voet van de woontoren is ruimte voor makers en

design. Op die manier ontstaat een sterke binding met het nieuwe museum. Met deze mix ontstaat een nieuw interessant binnenstedelijk gebied.

wat onze geweldige stad nog meer te bieden heeft. We

ruimtelijke relatie aangaat met het Design Museum. Op

gevolgen zo goed mogelijk in beeld gebracht. Tijdens de laatste sessie op 24 juni 2024 zijn de kansrijke

nieuwe Design Museum, de ateliers en werkruimten voor

verbinding tussen het verleden en de toekomst van onze weer een nieuwe laag met verhalen aan toe van nu en

van de toekomst. De Citadelpoort wordt een echt stukje Brede Binnenstad: de stad als het podium van het leven

van alle dag, waarin de historie herkenbaar is, maar ook

ruimte biedt voor de wensen en opgaven van de nieuwe

tijd. We bieden niet alleen het beste wat we kunnen voor de inwoners en bezoekers, we voegen hiermee ook een nieuw hoofdstuk toe aan het verhaal van de stad.

Voorbeeldverkaveling Citadelpoort in 3d

8

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

9

DEEL II

HET KADER WAARAAN GETOETST WORDT 1. Het Siberië van de stad De ontwikkeling van een gebied begint bij de geschiedenis van de plek. Daar bouwen we op verder door een nieuwe tijdlaag aan te brengen. Zoals we dat in onze stad al eeuwen doen. In dit gebied springt vooral de Citadel direct in

het oog. In 1635 werd begonnen met de bouw van het fort Willem en Maria dat de stad moest beschermen tegen de

Spanjaarden en de katholieke bevolking onder de duim moest houden. Sinds de Franse tijd heet het fort Citadel. In 1880

werd het meest zuidelijke bastion gesloopt ten behoeve van de scheepvaart op de Zuid- Willemsvaart. Nadat de Citadel haar militaire functie verloor (1962) raakte het rijksmonument steeds meer in verval. Totdat het in de jaren ‘80 van de

twintigste eeuw werd gerestaureerd, verbouwd en in gebruik genomen door het Brabants Historisch Informatiecentrum

(BHIC). Het oorspronkelijke beeld van de Citadel als vestingwerk is nu nog altijd dominant aanwezig en sterk verbonden met de historische betekenis van het water op deze plek.

Plan van ‘t Citadel Papenbril der stad ‘s-Hertogenbosch Geïnspireerd op de ideeën Menno van Coehoorn werd de verdediging van de stad gemoderniseerd.

Pijlers van de Hoge Diezebrug tijdens de bouw in 1940. Op de achtergrond de bebouwing op de Citadel

10

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

Kaart circa 1878 (maker onbekend)

Na de Vestingwet van 1874 verloren de vestingwerken haar verdedigende functie. Diverse vestingwerken werden geslecht omdat ze de uitbreiding van de stad belemmerden.

Ontwikkeling van de verdedigingswerken (Studie naar het Ravelijn, M. van Osch 2008)

11

Bossche Stadsdelta ten tijde van de aanleg van de Hoge Diezebrug in 1939

westen van de Citadelpoort zien we tegenwoordig vooral

ondanks dat is er een balans gevonden waarin de nieuwe

politie, brandweer etc. Deze functies, die niet overal

cultuurhistorie.

functies van een grotere schaal, zoals een bouwmarkt, in de stad inpasbaar zijn, passen dan wel weer bij de

ontwikkeling zich goed kan verhouden tot de aanwezige

geschiedenis van Orthenpoort Zuid als het Siberië van de stad.

Ten oosten van de Citadelpoort ligt De Muntel, de

tweede uitbreidingswijk van de stad. De Muntel bood, in tegenstelling tot de slechte woonomstandigheden tussen de fabrieken, goed en gezond wonen. De

Muntel is een voorbeeld van de moderne, planmatige

stedenbouw in ’s-Hertogenbosch en is aangewezen als

beschermd stadsgezicht. Met respect voor de omgeving is de planontwikkeling van Citadelpoort opgepakt. Het plangebied wordt binnenstedelijk, fors verdicht, maar

In het begin van de 18e eeuw werden de vestingwerken

1939 zijn er daarvan reeds 4 gesloopt en vervolgens werd

Coehoorn. Het Ravelijn werd gelijktijdig aangelegd met

Door de sloop verloor het complex zijn historische

uitgebreid, geïnspireerd op de ideeën van Menno van lunetten en andere verdedigingswerken. Een is een

voorwerk voor een toegangspoort van een vesting en

was nooit bebouwd. Toen de verdedigingswerken eind 19 eeuw niet meer nodig waren, werd het Ravelijn bij e

de Citadel een vuilstort voor slik en straatafval en het

gebied daar omheen werd opgehoogd. Er vestigden zich

allerlei bedrijven zoals een scheepswerf, paardenslachterij, darmzouterij, mortuarium, houtzagerij, gemeentewerf,

ook de omliggende industriële bebouwing gesloopt. en stedenbouwkundige betekenis. Ten noorden van

de Vogelstraat verrees de Vogelwijk met eenvoudige arbeiderswoningen. Bouwbedrijf Duli wilde dit beter

doen en bouwde een ‘Duliwijk’ met mooie bakstenen woningen en relatief grote tuinen. De Vogelwijk werd in 1968 gesloopt maar de Duliwijk, beter bekend als Orthenpoort, bestaat nog steeds.

een creosoteerbedrijf dat hout met zware chemicaliën

De naam van de Vaaltweg herinnert nog aan de eerste

die men niet in de stad wilde huisvesten. Ze werden zo

staat nu aan het begin van deze weg, waarvan nog

bewerkte etc. Het waren smerige en lawaaiige activiteiten ver mogelijk buiten de stad geplaatst. Het terrein lag zo

afgelegen dat men het ‘Siberië’ (‘Sieb’ of ‘Siep’) noemde. Hoewel het gebied er eigenlijk niet geschikt voor was,

werd er in Siberië ook gewoond: eerst in barakachtige woningen en later ook in stenen huizen. Zo werd in

1919 Het Citadelhofje gebouwd, dat oorspronkelijk uit 19

woningen bestond. Tijdens de bouw van de Diezebrug in

gemeentewerf met vuilstort. Roeivereniging De Hertog enkele fragmenten resteren. Onder de grond bevinden zich nog resten van het Ravelijn, een archeologisch

monument. Het benzinestation aan de Citadellaan (circa

1958) herinnert aan de groei van de automobielindustrie. Het gebouw is een rijksmonument in de stijl van

de nieuwe zakelijkheid. Het werd gebouwd om het

groeiende aantal automobilisten tot service te zijn. Ten De Houtzagerij St Joseph gelegen aan het Werfpad, circa 1920

12

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

13

Bestaande kaders

2. Bossche Stadsdelta Op dinsdag 8 oktober 2024 heeft de gemeenteraad het Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta (2024) vastgesteld.

Hierin staan reeds de kaders voor de ontwikkeling van

het gebied van de Bossche Stadsdelta. Deze gelden ook voor Citadelpoort en worden in dit Gebiedspaspoort

De Citadellaan en de Orthenseweg zijn onderdeel van

de binnenstadsring. Deze worden heringericht conform het Handsboek Binnenstadsring, met meer ruimte voor

kruising met de Vogelstraat wordt omgevormd naar een rotonde. Daardoor wordt het deelgebied Citadelpoort twee keer zo groot.

Herschikken voor samenhang

op de Citadelpoort, zijn samengevat in dit hoofdstuk. De

niet op. Daarvoor is het nodig om de huidige functies

Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta, die van toepassing zijn

De extra ruimte lost de versnippering in het gebied

uitwerking volgt in de hier opvolgende hoofdstukken.

te herschikken of te verplaatsen. Het Citadelhofje

De historische binnenstad was vroeger omringd door

maakt plaats voor een stedelijk woon-, werk- en

cultuurprogramma. Het middenspanningsstation (MS/ MS-station) gaat naar een nieuwe plek.

stadspoorten. Ging je daar naar binnen, dan stapte je het

Publiekstrekker bij de brug

variant. Als je in de toekomst vanuit het noorden de

bezoekers om de nieuwe Diezebrug over te steken.

stedelijke leven in. De Citadelpoort is de hedendaagse

Het Design Museum verleidt de Bosschenaar en

stad nadert, dan kom je bij deze nieuwe stadspoort

Het Ravelijn versterkt deze gastvrije publieke ruimte.

aan en stap je de Brede Binnenstad binnen. Hier ga je de Bossche stedelijkheid in al haar facetten beleven.

Mensen wonen er met uitzicht over de vestingwerken. Je ontmoet Bossche makers die hier hun werk ontwikkelen,

De openbare ruimte krijgt ook betekenis voor inwoners

van de omliggende wijken die hier van het groen, water,

Fijnmazig netwerk

tentoonstellingen voor lokaal en (inter)nationaal publiek.

autoverkeer de spin in het web tussen de historische

springende nieuwe Design Museum met aansprekende

De parkeergarage bij het museum is voor het

Je geniet van een optreden op het Ravelijn. Je wandelt

ondertussen genietend van de geweldige architectuur die Bosschenaren en andere liefhebbers van heinde en ver trekt. Het wordt genieten in Citadelpoort.

binnenstad, het Oeverpark en De Muntel. De beoogde

Programma (Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta – Hoofdstuk 5)

programma’s die hun stempel drukken. Voor de

om gelijkvloers over te steken naar de ‘Ecofabriek’ (een

dat in de Citadelpoort circa 185-200 woningen gebouwd

6.000 m² bvo) en ateliers/werkruimten voor makers (circa

verlaging van de verkeersintensiteit maakt het mogelijk

ander deelgebied in de Bossche Stadsdelta). Het tunneltje onder de Orthenseweg verdwijnt.

Het is een grote stap: van Siberië, de mestvaalt en

Trapsgewijze opbouw

bruisend gebied dat iedereen welkom heet. Om dat te

Muntel en hoger richting de brug. Een woontoren kan op

een door verkeer gedomineerde omgeving, naar een

De woonbebouwing volgt de omgeving: laag bij De

bereiken zijn er veranderingen in de ruimtelijke structuur

die manier een klassiek oriëntatiepunt vormen, die helpt

nodig.

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

Voorbeeldverkaveling Bossche Stadsdelta

erfgoed en hedendaagse cultuur kunnen genieten.

presenteren en verkopen. Je bezoekt het in het oog

door het Oeverpark en strijkt neer met een koud drankje,

Citadelpoort

voetgangers en fietsers. Overbodig asfalt verdwijnt. De

waar nodig verder uitgewerkt. De kaders uit het

Ruimtelijke structuur (Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta - Hoofdstuk 4)

14

Minder asfalt, meer stadspoort

om van de Orthenseweg een aangename stadslaan te maken.

In het Ontwikkelplan Bossche stadsdelta is vastgelegd worden en circa 10.000 m² bruto vloeroppervlak

(bvo) werk- en cultuurprogramma (design&maak). De

woningverdeling is 30% sociale huur, 40% middenhuur/ betaalbare koop en 30% vrije sector. Het werk- en

cultuurprogramma (onder de woonbebouwing) is circa 50% commercieel en circa 50% niet-commercieel, een verdeling die voor de lange termijn geborgd moet

Citadelpoort zijn dat functies op gebied van Design &

Maak, onder andere een nieuw Design Museum (circa

4.000m2 bvo). Het overige programma is bedoeld om

de ruimtelijke en sociale samenhang te versterken. Voor

de Citadelpoort is dat onder andere Culinary Playground (500-550 m² bvo) en in de buitenruimte Sport en Water. Op en rond het Ravelijn is, naast de groene inrichting, ruimte voor evenementen.

blijven. Deze functies zijn verder ingevuld volgens

de Schijf van Vijf Plus Vijf. Die bestaat uit thematische

15

BSD Le

rs v ato

4.000 m2

Hart en Ziel In elk deelgebied is ruimte voor sociaalmaatschappelijke functies op het gebied van zorg, welzijn en zingeving. De omgeving van de Arrahma Moskee is een plek om bewoners uit de Bossche Stadsdelta en die in de buurten ten noorden daarvan te bedienen.

2.000 m2

otsp

10.000 m2

er

r Spo

S ocia l

ot

w at

3.500 m2

l

De ruimte voor detailhandel is beperkt. Zelfstandige detailhandel is toegestaan tot 600 m2, mits passend binnen de profilering van de Bossche Stadsdelta. Daarnaast is productiegebonden detailhandel. Meer weten? Check het Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta.

e re

Beleidskader

eH

2.500 m2 2.000 m2

C re a

Cult

In elk deelgebied is ruimte voor onderwijsinstellingen en sociale en culturele ondernemers met een missie om impact te genereren, bijvoorbeeld in de vorm van werkplaatsen, exporuimtes en detailhandel van en voor Bosschenaren met afstand tot de arbeidsmarkt.

In elk deelgebied is ruimte voor wandelen, samen tuinieren, spelen, een potje voetbal, de uitdagende bootcamp, roeien, boulderen en yoga, kortom alles wat je binnen of buiten nodig hebt voor een gezonde en evenwichtige levensstijl.

ar

3.000 m2

Sport en Water CreaSocial

C u li n

t

en

7.000 m2

H a r t e n Z ie l

Het metrage voor de hotelfunctie is maximaal 2.500 m2 bvo. Het hotelbeleid wordt thans herzien. Als daaruit blijkt dat er voldoende marktruimte is, dan kan er in afweging met andere locaties in de stad mogelijk verblijfsaccommodatie op de noordoever / Ecofabriek gerealiseerd worden.

Eco-Creative Inno

Het metrage voor zelfstandige horeca is maximaal 2.700 m2 bvo. Daarnaast is er ruimte voor functieondersteunende horeca en niet-zelfstandige horeca. Meer weten? Check het Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta.

c e p ti o n n e l

n Maak

Beleidskader

H

Ex ot el

ign e

Beleidskader

Des

In elk deelgebied is ruimte voor kleinschalige accommodaties op bijzondere plekken. De Tramkade is de locatie voor een groter hostel. De Ecofabriek, bij het Design Museum en het Oeverpark, is geschikt voor een luxer verblijf.

ro un d

In elk deelgebied is ruimte voor vernieuwende en onderscheidende horecaconcepten, die het karakter van het desbetreffende thematische programma (Design & Maak, Street Scene, Culturele Hotspot, EcoCreative Innovators en BSD Leisure) versterken.

4.000 m2

la y g

Hotel Exceptionnel

Schijf van Vijf plus Vijf

yP

Culinary Playground

i s u re

7.000 m2 Ur b a n Stre

n e c S et

e

Design & Maak

Street Scene

Het nieuwe Design Museum vormt het hart van een makerskwartier met ruimte voor ontwerpers en makers die elkaar inspireren om hier mooie en innovatieve producten te ontwikkelen, te produceren, te presenteren en te verkopen.

Het World Skate Center ontwikkelt zich tot een bruisende omgeving waar jongeren uit verschillende culturen elkaar ontmoeten en zich vrij voelen om hun passie voor stedelijke kunstvormen zoals skaten, breakdance, hiphop, spoken word en graffiti te uiten. Dit kan binnen en soms ook buiten plaatsvinden.

Special: events in de openbare ruimte Het Ravelijn wordt ingericht als groen plein, een heerlijke plek om te luieren, picnicken ed. Er mogen een aantal keer per jaar ook evenementen plaatsvinden. Daarbij wordt gedacht aan culturele evenementen, muziekfestivals met livemuziek en als finish- of doorkomstplaats bij sportwedstrijden. Voorbeelden zijn Jazz in Duketown, Theaterfestival Boulevard, November Music, Bosch Parade, Foodtruckfestivals en festivals rond waterrecreatie, zoals Swim to Fight Cancer. Het beleid is vastgelegd in de Uitvoeringsregels Evenementenbeleid 2020. Die moeten ten behoeve van het Ravelijn worden aangevuld. Dit gebeurt in een participatief traject met omwonenden en evenementenorganisaties. Het opstellen van een specifiek locatieprofiel voor evenementen is hier een onderdeel van. Daarin staan randvoorwaarden op operationeel vlak, zoals het aantal evenementen per periode, bezoekersaantallen, mobiliteitsvraagstukken etc.

16

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

Culturele Hotspot

Eco-Creative Innovators

BSD Leisure

De Verkadefabriek en Willem Twee brengen film, theater, dans, muziek en beeldende kunst voor een breed publiek en overwegen om hun aanbod verder uit te breiden, waarbij een deel van de culturele activiteiten binnen én buiten plaatsvindt.

Het beeldbepalende Molengebouw wordt een epicentrum voor bedrijven die de brug slaan tussen creatief, duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen, zoals die in het veld van circulair en bio-based ontwerpen en bouwen.

Water, vestingwerken en een rauw randje vormen een geweldige aanleiding voor ongedwongen en laagdrempelige recreatieactiviteiten die jong en oud doet ontspannen, verbazen en bewegen. En waarvoor je de stad niet uit hoeft.

17

looptijd tot Lage Diezebrug smart self-driving electric ferry

12min

P

2min

Brabanthallen ca. 4.000 pp

centrumgarage Citadelpoort ca. 400 pp

P 2min

In het hele gebied wordt prioriteit gegeven aan het

langzaam verkeer (fietsers en voetgangers). Doorgaand

Citadelpoort

8min

de Sint Jansgarage tot aan de Markt.

fietsverkeer of gemotoriseerd bestemmingsverkeer rijdt over de Citadellaan en Orthenseweg. Ook lopen er

P

meerdere busroutes langs dit gebied.

mobiliteitshub Innovatie Kwartier Den Bosch ca. 500 pp

Hoogbouw (Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta – Hoofdstuk 8)

De woontoren houdt afstand tot De Muntel en staat

nabij de Orthenseweg en het Ravelijn. Daar gaat het een 15min

P

Q-Park Arena ca. 475 pp Lopen en parkeren in de Bossche Stadsdelta

•

Groen en klimaatbestendig - Het Oeverpark dringt

•

bewoners en bezoekers parkeren in de nieuwe parkeergarage onder het gebied.

archeologie en natuur en stikstof op de Citadelpoort het

biodiversiteit.

Gezond - Laagdrempelige voorzieningen, onder

milieuaspecten geluid, externe veiligheid, bodem,

CO2- neutraal - Aardgasvrij, energiezuinig bouwen

vanuit het noorden. Hier komt een parkeergarage waar je

en deelname aan een ‘gebieds-WKO’.

Circulair - Aan de slag met ‘R-ladder circulariteit’, een

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

Erfgoed als inspiratie Indicatieve bebouwing (mag veranderen) Hoogteaccent groot/klein (indicatief ) Indicatieve rooilijn Dwaalroutes Zichtlijn Groen- of waterverbinding Buurtparkje Hart van de stadspoort

Citadellaan

Orthenseweg

De Muntel afloopt. Het accent verwelkomt, samen met de woontoren bij het Ravelijn, de bezoekers die vanuit

het noorden de stad binnenrijden voor een dagje Den

Bosch. Tevens markeert het ook het begin van de groene Kinderenlaan).

Ravelijn met evenementen

Benzinestation

Beeldkwaliteit (Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta – Hoofdstuk 9)

De Citadelpoort verandert in een bruisende entree van de Brede Binnenstad. Op deze plek komen verleden,

heden en toekomst samen. De Citadel en het Ravelijn

maken de geschiedenis van de plek zichtbaar, terwijl het Design Museum ons de weg wijst naar de toekomst.

‘Uitwerking Duurzaamheid en Milieu’ nader uitgewerkt.

ontspannen, ontmoeten en bewegen. Voldoende schaduw om hittestress tegen te gaan.

Restauratie

zwaarst mee. Deze aspecten worden in de hoofdstuk 5

Bereikbaarheid (Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta – Hoofdstuk 7)

tweede kans voor sloopafval en biobased bouwen

18

Duurzame mobiliteit - Langzaam verkeer centraal;

wordt ter plekke geïnfiltreerd of tijdelijk geborgen.

andere toegankelijk openbaar groen, om te

•

•

remanufacture, repurpose, recycling and recover).

Wat de reguliere milieuaspecten betreft, wegen de

Toegepaste beplanting zorgt voor toename van de •

(refuse en rethink, reduce, re-use, repair refurbisch,

door tot ver in het gebied. Waar mogelijk wordt ook groen op en tegen gebouwen gerealiseerd. Water

Vlak waarbinnen gebouwd mag worden

In de voet van de woontoren is ruimte voor makers,

as door De Muntel (Willem van Nassaulaan/Antoon der

duurzaamheidsambities van de stad:

LEGENDA

ruimtelijke relatie aan met het nieuwe Design Museum.

middelhoog bebouwingsaccent dat trapsgewijs naar

Station ‘s-Hertogenbosch

De Citadelpoort draagt bij aan de

De Stadspoort

design en horeca. De kop richting Orthen wordt een

15min

Duurzaamheid en Milieu (Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta – Hoofdstuk 6)

ontwerpopgave

Citadelpoort wordt de toegang tot de Brede Binnenstad

als bewoner en bezoeker je auto of fiets kan parkeren om daarna te voet je weg te vervolgen. De afstand van deze garage tot de Arena is vergelijkbaar met de afstand van

19

Uitwerking

3. Ruimtelijke structuur

Het Kopgebouw

In het vorige hoofdstuk zijn de kaders voor de

ontwikkeling van het gebied vanuit het Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta uiteengezet. In navolgende

Ecofabriek

hoofdstukken zijn de specifieke ambities en kaders voor

de Citadelpoort verder uitgewerkt. Waarmee we binnen

Citadelpoort de globale fysieke ruimtereservering bieden om de beoogde ambities waar te kunnen gaan maken. De Citadelpoort wordt nu voornamelijk gedomineerd

Woonbebouwing

door autoverkeer en transformeert de komende jaren in een aantrekkelijke entree tot de Brede Binnenstad. Een uitnodigend, bruisend, en groen gebied. Een

De Woontoren

belangrijke ingreep is het verwijderen van de oude

hoge Diezebrug, die nu een visueel en fysiek obstakel vormt in de openbare ruimte. Met de aanleg van de Lage Diezebrug ontstaat een vriendelijker beeld. De

Design Museum

nieuwe brug ligt ten noordwesten van de bestaande

brug, waardoor het Ravelijn weer zichtbaar gemaakt kan

worden. De brug komt aan op maaiveld waardoor fietsers en voetgangers direct het gebied kunnen betreden. De omliggende straten worden echte binnenstadstraten,

waar je prettig kunt wandelen en fietsen. Straks bieden de twee rijbanen ruimte voor bestemmingsverkeer en

openbaar vervoer. De kruising Citadellaan, Orthenseweg, Ravelijn

Lage Diezebrug

Vogelstraat wordt vervangen door een rotonde die

Legenda

noordelijker komt te liggen. Door het versmallen en verplaatsen van bestaande infrastructuur krijgt het

Nieuwe bebouwing

plangebied letterlijk meer ruimte. Voor roeivereniging

Hoogteaccent

De Bascule

De Hertog zoeken we een nieuwe locatie in of nabij de

Oeverpark

Bossche Stadsdelta waar meer ruimte is om te groeien.

Smal straatje

Het MS/MS-station krijgt ook een nieuwe locatie en

het bestaande Citadelhofje maakt plaats voor circa 185

Steiger

nieuwe woningen, waarvan een groot deel sociaal. Door

Fijnmazige padenstructuur (indicatief)

het herschikken en verplaatsen van bestaande functies

Zicht op de Citadel Citadel Ruimtelijke Structuurkaart Citadelpoort

20

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

ontstaat de mogelijkheid om een aantrekkelijk stedelijk gebied te realiseren met ruimte voor wonen, werken,

0m

50m

100m

cultuur en groen.

21

Schetsvoorstel openbare ruimte

Wonen op de Citadelpoort

Het museum wordt een vrijstaand, verrassend gebouw in

woningen, waarvan een groot deel betaalbaar (in een

van het museum zorgt voor een interessante alzijdige

We zetten in op het ontwikkelen van veel nieuwe

verdeling volgens de Bossche mix, zie hoofdstuk 4

uitwerking Programma). Aan de wijze waarop dit in te

passen, is veel energie gestoken tijdens het participatief

ontwerpproces. Tijdens dit proces hebben we de ambities omarmd en is er hard gewerkt aan een zo optimaal

mogelijk resultaat. Het heeft geleid tot een interessante opzet van de woonbebouwing en andere functies: de

architectuur. Waarbij ook het daklandschap meedoet in

de beleving. Het gebouw heeft een herkenbaar gezicht vanuit de stad en wordt zorgvuldig ingebed in de

Citadelpoort en De Muntel. Het museum houdt afstand t.o.v. het Ravelijn om de eigenheid te waarborgen en

tegelijkertijd te verbinden met de reuring op deze plek.

woonbebouwing volgt de Orthenseweg en sluit aan

Mobiliteitshub

Ecofabriek aan de overkant van de Orthenseweg. Het

te zorgen dat we bereikbaar zijn en bewoners en

bij de schaal van het voormalige GGD-gebouw en

Oeverpark vindt zijn weg tot aan de Citadellaan. De

bebouwing trapt af richting het park. Hier komen (atelier)

woningen met een voordeur aan het park. De woontoren van 70 meter staat nabij het Ravelijn. Daar gaat het een ruimtelijke relatie aan met het Design Museum aan het water. De ruimte voor makers en design bevindt zich

ook aan deze kant, onder de woontoren. De atelier- en

werkruimtes bevinden zich in de eerste verdiepingen van het woongebouw.

Ter hoogte van de Willem van Nassaulaan is een smal

straatje, dat de fasering van het project vergemakkelijkt. De kop van de Orthenseweg is circa 35 meter en loopt af richting De Muntel. Daarin bevinden zich woningen met op de begane grond ruimte voor functies die de verbinding leggen met buurt.

Het Design Museum

Het Design Museum is dé belangrijkste trekker op de

noordoever. Het museum verleidt zowel inwoners uit ‘s-Hertogenbosch, als mensen uit heel Nederland en

daarbuiten om een bezoek te brengen aan deze nieuwe

bijzondere plek. Wat een bevruchtend effect heeft op het omliggende design- en maakcluster. Het museum staat

prominent aan het water, is uitnodigend en toegankelijk. Het pakt haar plek en straalt aan alle kanten. Zichtbaar vanuit de stad, de Citadel en De Muntel.

22

het park met een terras aan het water. Deze vrije ligging

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

Een belangrijke opgave in de Brede Binnenstad is bezoekers prettig en in een fijne omgeving kunnen

ontvangen. Zoals we thuis doen, zo ontvangen we onze

Oeverpark strekt tot de Citadellaan

gasten: gastvrij. Binnen het plangebied realiseren we

derhalve een mobiliteitshub. Met het hoge kwaliteitsen belevingsniveau van parkeergarage St.-Jan. We zorgen voor haltes voor openbaar vervoer langs

zowel de Orthenseweg als de Citadellaan (o.a. voor de

transferiumbus). De ondergrondse parkeergelegenheid

Informele routes

maken we voor bewoners en bezoekers van de

Citadelpoort, bezoekers van het Design Museum en

bezoekers van de Brede Binnenstad. Ook is er ruimte om fietsen te parkeren, zodat het maaiveld zoveel mogelijk gebruikt kan worden om te verblijven en

ontmoeten. Er wordt bij de nadere uitwerking gekeken naar mogelijkheden voor deelmobiliteit (zowel fiets als

auto). Gecombineerd met het knooppunt van fietsroutes die langs het gebied lopen en een fijnmazig netwerk van wandelroutes ontstaat een nieuwe stedelijke

mobiliteitshub. Met name de wandelroute door de Citadel en over de Citadellaan, waar je kunt genieten van de

oude muurwerken van de Citadel, gaat een aantrekkelijke

Lage Diezebrug

route zijn om van en naar de binnenstad te gaan. Een

route die, van parkeergarage Citadelpoort naar de Markt, qua lengte vergelijkbaar is met die van parkeergarage

Steiger

Ravelijn

De Bascule

Sortiebrug

Citadel

St.-Jan naar de Markt. Door het verbeteren van de

infrastructuur en op termijn ook het fors verlagen van de verkeersbelasting in het gebied, is de mobiliteitshub ook vanuit de omliggende buurten goed bereikbaar.

23

Woontoren

Design Museum

Kopgebouw

Oeverpark

Ravelijn

van veel meer groen, onder andere in de vorm van

om het Ravelijn vrij te leggen. De locatie van het

Een ambitie in de Bossche Stadsdelta is het realiseren het Oeverpark. Met het resultaat van het participatief ontwerpproces voor Citadelpoort is hier een nieuw

Straatbeeld vanuit Orthenseweg

element aan toegevoegd: het park loopt in het

plangebied Citadelpoort tussen de bebouwing door tot aan de Citadellaan. Met deze groenstructuur, zoals het

groene Ravelijn en het groen langs de Aa en Dieze wordt niet alleen belevingsgroen maar ook een ecologisch

Woontoren Kopgebouw

waardevolle groenstructuur toegevoegd. De ecologische zone langs de Aa en Dieze krijgt ruimte om haar rol als verbindingszone te vervullen.

Waar op dit moment de huidige hoge Diezebrug het gebied visueel en als hoogtebarrière scheidt, wordt

(iets verderop) de Lage Diezebrug gebouwd. Hiermee maken we de twee delen van de Bossche Stadsdelta zowel visueel als fysiek beter bereikbaar. We zien de

overkant, we zien de oude en nieuwe gebouwen en

roeivereniging. Van het Ravelijn zelf is slechts een stukje

rollaag van de muren zichtbaar in het maaiveld naast de roeivereniging. Het Ravelijn verdient beter. De muurwerken worden gerestaureerd en waar nodig

gereconstrueerd op basis van archeologisch en bouw-

technisch onderzoek. Met coupures en wandelpaden om het bereikbaar te maken. Na de reconstructie zal de

Ravelijn maakt samen met de Citadel, de Boompoort en het Kruithuis de militaire geschiedenis van de stad

zichtbaar. Tussen het Design Museum en het Ravelijn kan

extra water worden gerealiseerd, zodat het verdedigingswerk nog beter herkenbaar wordt. Het Ravelijn wordt

groen ingericht en biedt ook ruimte voor evenementen.

kunstwerk, dat beiden zijden van het Oeverpark verbindt.

bijeenkomen, ligt de oude basculekelder van de hoge

wordt onderdeel van de Binnenstadsring, waar vooral

bestemmingsverkeer en bussen gebruik van gaan maken. Vanaf de Lage Diezebrug heb je prachtig uitzicht op het Design Museum, het Oeverpark, de Citadel, en zie je de

Design Museum

tot de Diezebrug en opslag van de botenwagen van de

De Bascule

Er is volop ruimte voor fietsers en voetgangers. De brug Woontoren

gestapelde functies, infrastructuur, talud van de toerit

we kunnen er met gemak overheen fietsen of flaneren. De Lage Diezebrug wordt een elegant en ingetogen

Ecofabriek

Ravelijn is op dit moment nog een verzameling van

Sortiebrug weer centraal aankomen op het Ravelijn. Het

Lage Diezebrug

Straatbeeld vanuit W. van Nassaulaan

De aanleg van de Lage Diezebrug biedt de mogelijkheid

Bascule in het water liggen.

In het water, precies daar waar de Aa en de Dieze

Diezebrug. In deze kelder was oorspronkelijk de bascule (het contragewicht van de ophaalbrug) aanwezig. Deze verrassend grote kelder blijft bestaan en vormt een

beetje een vreemd object in het water. Waar ruimte is

voor vleermuizen en cultuur. Het is een spannende plek en dat houden we zo.

Woontoren Boompoort

Ecofabriek Design Museum

Straatbeeld vanuit Citadellaan

Citadel

Lage Diezebrug Ravelijn 24

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

Straatbeeld vanaf de brug Buitenhaven

25

Woonprogramma

Uitwerking

4. Programma

16.450 m² – 17.800 m² (circa 185-200 woningen)

Als uitwerking van de ruimtelijke structuur wordt in dit

hoofdstuk ingegaan op de programmatische uitwerking van Citadelpoort. Waarmee we binnen Citadelpoort

de programmatische ruimte bieden om de beoogde ambities waar te kunnen gaan maken.

Op de Citadelpoort is ruimte voor 16.450 m2 –

17.800 m² bvo voor wonen. Daarmee kunnen circa

185-200 nieuwe woningen worden gerealiseerd. Het

woningbouwprogramma wordt verdeeld in 30% sociale huur, 40% middeldure huur of goedkope koop en 30% vrije sector wonen (Bossche mix).

Het totale bruto vloeroppervlak op de Citadelpoort

De Citadelpoort is een proeftuin voor makers, vrije

Stadsdelta 17.450 m – 18.800 m . Dit vormt een leidraad

wonen en experimenteren. We streven naar een krachtige

bedraagt op grond van het Ontwikkelplan Bossche 2

2

voor de verdere ontwikkeling. Het programma is in dit Gebiedspaspoort verder uitgewerkt:

denkers en doeners die hier (tijdelijk) willen werken,

waar creativiteit samengaat met wonen. In dit bruisende,

metrages uit het Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta. Op

maar ook een podium voor hun creatieve expressie.

& Maak, Culinary Playground (500-550 m2), aangevuld

nieuwe stadsdeel vinden bewoners niet alleen een thuis, De architectuur weerspiegelt dit concept met moderne,

met sportieve, sociaal-maatschappelijke voorzieningen

behoeften en met een divers ruimte-aanbod voor

makers uit het gebied (maximaal 150 m2 zelfstandige

flexibele ruimtes, die zich aanpassen aan veranderende verschillende functies. Straten, pleinen en het park

dienen als ontmoetingsplaatsen, waar buurtbewoners

inspireren. Deze plaatsen worden ook gebruikt voor het

Museum Den Bosch hét cultuurgebouw aan de

stad samenkomen om te ontdekken, te creëren en te

Het Gebiedspaspoort biedt ruimte om het Design

tijdelijk tonen van kunst en design.

noordzijde van de Dieze te laten zijn. Als trekker

In het Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta staan drie

‘jonge’ geesten en dynamiek om een plek te creëren

en Flexibel, Ontmoeting en Verbinding en Bewust en

woonoriëntaties om daarbij richting te geven: Inspirerend Circulair. De Citadelpoort is koploper voor de oriëntatie De woning en directe woonomgeving vormen een unieke ontmoetingsplek waar je je gezien voelt. Een echte community waarvoor je kiest. Als je hier komt wonen, kies je niet alleen voor het huis, maar ook voor deze manier van wonen, werken en cultuur beleven. Er zijn verschillende gemeenschappelijke ruimtes, binnen én buiten. De openbare ruimte is er voor de voetganger, fietser en om te spelen. Het is een plek waar je elkaar gemakkelijk ontmoet en een praatje maakt. Je helpt elkaar een handje als dat nodig is en staat open voor nieuwkomers. Want jouw buurtje biedt geborgenheid en is tegelijkertijd onderdeel van iets groters, een stedelijk netwerk van ontmoetingsplekken. Er wordt gewoond aan het park, in de woontoren en in het gebouw op de kop van de Orthenseweg.

Werk- en cultuurprogramma circa 10.000 m²

Het werk- en cultuurprogramma wordt ingevuld aan

de hand van de programmatische thema’s uit de Schijf van Vijf + Vijf, rekening houdend met de indicatieve

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

detailhandel).

Design Museum

Ontmoeting en Verbinding:

26

presentatie- en verkoopruimte voor design van creatieve

(óók van omliggende wijken) en bezoekers uit de hele

en versterkende verbinding tussen makers, cultuur en

gemeenschap. We omarmen de energie van de makers,

het de Citadelpoort ligt het accent op de thema’s Design

en eyecatcher voor de noordoever van de Bossche

Stadsdelta en het hele programma van de Citadelpoort. Het museum vormt de stapsteen voor de Brede

Binnenstad voor het maken van de sprong over de

Dieze. Design Museum Den Bosch benadert design

als een cruciaal fenomeen midden in de samenleving en ziet in de toekomst voor design in allerlei nieuwe

vormen een steeds sterkere culturele en maatschappelijke rol weggelegd. Het Design Museum heeft een breed programma dat wordt gedreven door opvallende en

bijzondere tentoonstellingen waarin relevante en urgente maatschappelijke vraagstukken geadresseerd worden.

Daarmee wil het museum verschillende groepen in de samenleving bereiken en betrekken. Dit uit zich in de verschijningsvorm van het museum.

Het Design Museum bestaat uit diverse expositieruimtes en speelt in op een complete museumervaring waarbij onderscheidende horeca en retail een onmisbare rol

spelen, passend bij de programmering. Op de begane grond is ruimte voor een aan het museum verbonden horecavoorziening ter grootte van circa 400 m² bvo. Deze is ook open wanneer het museum gesloten is

en krijgt ruimte voor een terras van circa 150 m². Dit

terras ligt aan de zijde van het Ravelijn en het water.

Een heerlijke plek in de zon tussen nieuwbouw, historie en water. Daarnaast bieden we op een verdieping en

dakterras ruimte voor 100-200 m² bvo ondersteunende

27

Wonen

Kopgebouw circa 40 woningen

op de Citadelpoort

Werk en Cultuur op de Citadelpoort

Leisure, gezondheid Aan de straat

Buurtgerelateerde voorzieningen - circa 500 m2

horeca, die een extra bijdrage kan leveren aan de

attractiviteit en exploitatie van het museum. Samen

worden het de plekken waar culinair design een plek kan krijgen. Daarnaast herbergt het gebouw bijbehorende functies als depot, werkruimten, kantoren voor

medewerkers en werkruimtenvoor makers, ook voor

makers die niet in het museum geprogrammeerd zijn. Voor de maatvoering van het museum gaan we uit

Restauratie en transformatie van monumentale benzinestation

Het monumentale benzinestation aan de Citadellaan

blijft nog een aantal jaren in gebruik (volgens lopend

huurcontract) en krijgt op termijn een nieuwe, publieke

invulling. Na de huidige exploitatieperiode zal dit in detail

bouwhoogte om de ambities voor het museum waar

fietsparkeerplekken

faciliteren. We zoeken naar mogelijkheden om extra

We realiseren een ondergrondse parkeervoorziening

te maken van de openbare ruimte. Of het museum soms

parkeervoorziening vormgeven als een mobiliteitshub

‘speelruimte’ toe te voegen, onder andere door gebruik letterlijk tijdelijk met 500-1000 m uit te kunnen breiden 2

(zie hoofdstuk 8 Uitwerking Beeldkwaliteit). Overig Werk- en cultuurprogramma

Het werk- en cultuurprogramma bedraagt circa 4.000

m2 en is verdeeld over de onderste verdiepingen van

het woongebouw en het kopgebouw. Het programma in de voet van de woontoren en aan het park richt zich op

ruimte voor Design & Maak functies. De ateliers, galeries en expositieruimte hebben een open uitstraling en

presenteren zich naar buiten toe. Langs de Orthenseweg wordt wonen afgewisseld met zakelijke dienstverlening. Op de kop van de Orthenseweg wordt de verbinding gezocht met de buurt, bijvoorbeeld door middel van buurtgerichte zorgfuncties.

Onder de woontoren, aan de zijde van het Design

Museum is er ruimte voor 100-150 m² bvo zelfstandige horeca en bijbehorend in vergelijkbare omvang terras aan de gevel. Een ideale ruimte voor culinair design.

Waarbij we ruimte zien voor daghoreca en/of restaurant (geen fast-food of afhaalrestaurants).

Atelier- en expositie ruimte Meerdere verdiepingen

Design Museum circa 6.000 m2

Circa 370-400 parkeerplekken voor auto’s en circa 500

Benzinestation Bestaand

in het plangebied Citadelpoort. We willen deze

(met meerdere verkeersmodaliteiten), die we voor een optimaal gebruik willen combineren met het

parkeren voor meerdere doelgroepen. Binnen deze

parkeervoorziening nemen we ook een compensatie op van het binnenstadsbezoekersparkeren van de

Tolbruggarage. De parkeergarage bevindt zich onder de woonbebouwing , het Design Museum en het

tussenliggende park. De inrit is gesitueerd aan de

Citadellaan en de uitrit aan de Orthenseweg, waardoor

Zelfstandige Horeca

binnen een totaal van maximum 550 m

2

Programma van de buitenruimte op de Citadelpoort

gebruikers optimaal in- en uit kunnen rijden met zo weinig mogelijk kruisende verkeersbewegingen .

Programma van de buitenruimte

Het hart van de Citadelpoort is een park, tussen de

Daghoreca/restaurant circa 100 - 150 m2

woningen, de ateliers én het Design Museum. Het is de

plek waar bewoners (ook van de aangrenzende buurten),

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

Park - Ontmoeting en verblijf

Oeverpark - ecologie, ontmoeting en verblijf

bezoekers en makers elkaar ontmoeten. Dit park is

onderdeel van het grotere Oeverpark in de Bossche

Stadsdelta, een ruig rivierenpark met veel ruimte voor

Ravelijn - Openbare ruimte en evenementen

de natuur. Het park ligt boven op de parkeergarage.

Er is een voldoende dikke leeflaag op het dek om een

robuust park - mét bomen - te maken. De makers in de atelierwoningen gebruiken het park om wat van hun

Daghoreca/restaurant circa 400 m2

werk te laten zien, ook het Design Museum maakt soms

28

Atelierwoningen Aan het park

functies en behoeften worden uitgewerkt.

Ondergrondse mobiliteitshub

te kunnen maken en de gewenste groei te kunnen

Makersstraatje Atelierwoningen

Design & Maak circa 3.500 m2

Woonblok circa 25 woningen

Woontoren circa 120 woningen

en in afstemming met de op Citadelpoort aanwezige

van circa 6000 m2. Dit wordt in de ontwerpfase verder

uitgewerkt met de kaders van de oppervlakte en

Zakelijke dienstverlening Aan de straat en 1e etage

Steiger - activiteiten op het water

De Bascule Bestaand

29

gebruik van het park, voor een (kleinschalig) evenement

periode, de aard (type) en omvang van de evenementen,

Gebruik van het water

hiervoor worden ingezet. Er is een wandelroute over het

en de toegelaten geluidsniveaus op geluidsgevoelige

Ook op de Citadelpoort willen we het gebruik van water

of een expositie in de buitenlucht. Ook het Ravelijn kan Ravelijn, via de Sortiebrug en door de Citadel richting binnenstad.

Citadelpoort grenst aan de Dieze, waar natuur een

nog grotere rol speelt. Deze oever is samen met het

Oeverpark onderdeel van de Ecologische verbinding

langs de Aa. De oever bestaat uit een 5 tot 25 meter

de eindtijden, het op- en afbouwen, het aantal bezoekers

Het Waterplein is het hart van de Bossche Stadsdelta.

objecten. We bekijken dit ook in samenhang met de

stimuleren. We verwelkomen initiatieven die zich óp of

locatieprofielen voor andere evenementenplekken in

de Bossche Stadsdelta (Tramkade en Cultuurplein) en in de omgeving. Het opstellen van een locatieprofiel

Placemaking

ingebruikname van het terrein als evenemententerrein.

Citadelpoort wordt het gebied al gebruikt voor

is een traject dat plaatsvindt voorafgaand aan de

brede strook halfnatuurlijk of verruigd grasland, met

De Bascule

aangelegd. Bij het Design Museum wordt een steiger

ietwat spannende Bascule. Deze blijft gehandhaafd en

struweel en bomen. De oever wordt natuurvriendelijk

Onder de Hoge Diezebrug bevindt zich een oude en

aangelegd voor recreatieve activiteiten op het water.

wordt geschikt gemaakt voor cultureel gebruik. Waarbij

Aan de oever bevindt zich ook het terras van het Design Museum.

Evenementen Het Ravelijn is een groen verblijfsterrein voor de

tijdelijkheid van de activiteiten van groot belang is

voor het blijvend aantrekkelijk maken van deze plek.

We noemen deze vreemde eend in het landschap: ‘De

In de Bascule is er jaarrond ruimte voor verschillende

de Citadel waar heerlijk gerecreëerd kan worden.

bijzondere expositie van het Design Museum of een

Op het Ravelijn kiezen we voor het beperkt mogelijk

maken van geluidsproducerende evenementen. Er is

juist ook plaats voor de ‘rustigere’ evenementen. Voor het type evenementen op het Ravelijn wordt vooral

gedacht aan culturele evenementen, (live) muziekfestivals en als finish- of doorkomstplaats bij sportwedstrijden. Voorbeelden zijn Jazz in Duketown, Theaterfestival Boulevard, November Music, Bosch Parade,

Foodtruckfestivals en festivals rond waterrecreatie, zoals Swim to Fight Cancer. Het beleid dat nu is

vastgelegd in de Uitvoeringsregels Evenementenbeleid 2020 moet voor het Ravelijn worden aangevuld. Dit

gebeurt in een participatief traject met omwonenden en evenementenorganisaties. Het opstellen van een

specifiek locatieprofiel voor evenementen is hier een onderdeel van. Daarin komen randvoorwaarden op

In de aanloop naar en tijdens de realisatie van de placemaking. Waarmee we bedoelen dat we kleine activiteiten (o.a. voor buurtbewoners) en tijdelijke

het terrein deels tijdelijk ingericht als bouwterrein en

voorzieningen voor tijdelijke wandel- en fietspaden. Bij

deze inrichting ontstaat de kans om het bouwketenpark zodanige vorm te geven dat het een rol kan spelen in het organiseren van betrokkenheid van de buurt en placemaking voor de nieuwe Design & Maak

functies. Deze kans laten we niet onbenut en we

creëren een tijdelijke werkplek voor de werkzaamheden gecombineerd met een tijdelijk bezoekerscentrum.

design- en kunstuitingen in het gebied gaan neerzetten. De installatie “Toekomstkijkers” aan de voet van de Citadel is hier een voorbeeld van. Hiervoor wordt

samengewerkt met omwonenden en culturele- en

evenementenorganisaties en makers. In de aanloop

Bascule’.

omgeving waar ook evenementen plaatsvinden. Het

betreft een prachtige plek aan het water met uitzicht op

áán het water afspelen, zoals suppen, een watertaxi etc.

van de bouwrijp- en realisatiewerkzaamheden wordt

tijdelijke culturele activiteiten, zoals een kleine

andere kunstinstelling, een theateruitvoering tijdens Festival Cement of Theaterfestival Boulevard, een

presentatie die verzorgd wordt door Kings of Colors

of een eindexamenpresentatie van St. Joost School of

Art&Design. Vanwege de aard van het gebouw is deze ruimte alleen geschikt voor kleinere activiteiten met

tegelijkertijd enkele tientallen bezoekers (minder dan 50

personen). De Bascule is de eerste jaren bereikbaar zoals nu, maar op termijn mogelijk via een spannende route of met een ‘self driving ferry’ of trekpontje (zoals naar

Bossche Broek). Bovenop maken we op termijn een tinyforest, die we toegankelijk willen maken als onderdeel

van een spannende route. Omdat er nu al bewoners zijn (vleermuizen), wordt het gebouw aangepast zodat het

ook geschikt blijft als vleermuizenverblijf. Deze blijvende bewoners maken het gebouw extra spannend.

operationeel vlak, zoals het aantal evenementen per

30

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

31

Uitwerking

5. Duurzaamheid en milieu In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de maatregelen die

Gezond

lagere vraag naar elektriciteit en warmte betekent dat

en beweging.

Voor bewoners, bezoekers, werkenden en omwonenden.

groot mogelijk aandeel van de energievraag kunnen

aangename plekken te creëren voor verblijf, ontmoeting

Waar we kunnen behouden we bomen en boom-

aangegeven welke onderzoeken en opgaven er voor

moeten verdwijnen. Te kappen bomen in het projectgebied

volgende fases liggen in het voldoen aan regelgeving op gebied van duurzaamheid en milieu.

Groen en Klimaatbestendig

We hebben de ambitie om een groene en

klimaatbestendige gemeente te zijn. Als gevolg van het

(met hetzelfde bouwprogramma). Daarnaast wordt

voorkeursvolgorde eerst infiltreren, dan bovengronds

Oeverpark. De ecologische verbindingszone wordt

versterkt en we creëren met het groen een bijdrage aan een gezonde leefomgeving en aan de biodiversiteit.

De voorbeeldverkaveling voor de Citadelpoort voldoet aan de groennorm (‘minimaal 15% groen’) uit de

Verordening bomen, water en groen ‘s-Hertogenbosch 2021. Tevens geldt een kwalitatieve vereiste waaraan

voldaan zal worden. Daarnaast wordt met de inrichting

vuilwater rioolstelsel. Bij het afkoppelen geldt de

van het plangebied Citadelpoort voldaan aan de

Het plangebied is gelegen aan de a-watergangen van

Klimaatbestendig 2024. Daarbij worden de bouwstenen

geldt een beschermingszone van 5 meter ten behoeve

voorwaarden uit de Gebiedspaspoorten Groen en

voor ‘Zandwijken’, waarbinnen de Citadelpoort valt,

gebruikt. Hieruit volgt ook dat we bij het vormgeven

van de groenstructuur de zogenaamde ‘3-30-300 regel’ hanteren om een prettige, groene leefomgeving voor

alle inwoners bereikbaar te maken. De 3-30-300 regel is leidend: minstens 30% van de openbare ruimte is

schaduwrijk, en binnen 300 meter is een koele plek van

circa een halve hectare beschikbaar. De 3 staat voor drie bomen zichtbaar vanuit iedere woning. Dit aspect is van

belang voor de biodiversiteit en klimaatadaptatie en heeft een positief effect op de gezondheid en leefbaarheid in

Bossche Stadsdelta Gebiedspaspoort Citadelpoort 2024

Toegang - Het plangebied ligt in het binnenstedelijke

voor een comfortabel woon- en verblijfsgebied te •

midden van de culturele design&maak-functies.

waterpeil waar rekening mee gehouden moet worden.

Zo dienen er maatregelen in het plangebied te worden getroffen om overstromingsrisico’s te voorkomen /

reduceren. Denk hierbij aan het op voldoende hoogte brengen van de nieuwe gebouwen en/of aan een afschermende voorziening aan de waterzijde.

de parkeergarage zal veel energie vragen voor verlichting en ventilatie. We dagen onszelf uit

om zowel in het ontwerp (architectuur) als in slim

3.

deze energetische uitdaging.

Een collectief bodemenergiesysteem binnen

materialen zowel technisch als financieel.

systeem mag de mogelijkheden voor bodemenergie

mogelijke toepassing van circulaire en biobased •

energiebeheer een extra bijdrage te leveren aan

Citadelpoort - We streven naar een collectief

Milieukwaliteit - De milieukwaliteit is op orde; zie ‘Milieuaspecten en waarden’.

dat er voor dit gebied wordt ingezet op open, collectieve

aan de watergang is dat er sprake is van een fluctuerend

om binnen het plangebied op te lossen. Ook

Gezonde materialen - We onderzoeken de

van het onderhoud ervan. Tevens is de Aa onderdeel

van de ecologische opgave. Een gevolg van de ligging

eisen betekent dat de energievraag te hoog wordt

Comfort - Citadelpoort wordt groen en voor stedelijk

Energie

ruimte van 25 meter geldt ten behoeve van de invulling

slim benut. Het alleen maar voldoen aan wettelijke

park voor iedereen toegankelijk zijn.

Waterschap Aa en Maas, te weten de Aa en Dieze. Er

van een ecologische verbindingszone waardoor een vrije

van het museum moet worden beperkt danwel

van hittestress met de groeninrichting. Zo zorgen we

voor nieuwe en vernieuwde verharding. Bebouwing berging van minimaal 25 liter per m .

kan worden opgewekt. De warmte en koude vraag

waterbergingseisen en zorgen voor vermindering

van het hemelwater moet voldoen aan ons staande

2

wandelen, spelen en ontmoeten bevordert.

gebruik ingericht. We houden rekening met de

watergangen is niet toegestaan. De bergingscapaciteit

wordt bij voorkeur voorzien van een groen dak met een

elektriciteit dan er met zonnepanelen op het dak

van de woning. We zorgen dat de gebouwen en het

bergen. Directe afvoer op het bestaande riool of de

gelden bovendien eisen van ten aanzien van infiltratie

Zonder maatregelen gebruikt een museum meer

gebied met voorzieningen op loop- en fietsafstand

•

Energiezuinig museum en parkeergarage - Musea het conditioneren (koelen) van de expositieruimten.

openbaar en beleefbaar groen gebied dat het •

warmte-oplossingen toestaan.

verbruiken veel energie voor verlichting en voor

openbare ruimte kenmerkt zich als een toegankelijk

bergen en tot slot (als het niet anders kan) ondergronds

beleid. Om verdroging van het groen te voorkomen,

2.

ontmoeting, beweging en ontspanning draait. De

bomen worden conform het Bomenbeleidsplan verplaatst. behouden.

dekken. We willen in principe geen individuele

gebied staan garant voor een leefomgeving die om

soorten en van voldoende omvang. Goed verplantbare

Het hemelwater wordt niet gekoppeld aan het

het Ravelijn een groene zone als onderdeel van het

Citadellaan. De inrichting en programmering van het

worden vervangen door nieuwe bomen, liefst inheemse

De huidige monumentale bomen bij het Ravelijn worden

energieoplossingen binnen het plangebied een zo

Bewegen, spelen en ontmoeten - Het Oeverpark komt het gebied binnen en strekt tot aan de

structuren. Er zullen vanwege de vele ambities ook bomen

participatief ontwerpproces is een gebiedsinrichting

ontstaan met meer groen dan in de eerdere planschetsen

We willen een gezonde leef- en werkomgeving creëren. •

we in het plan gaan nemen op gebied van duurzaamheid en milieu. Ook wordt in dit hoofdstuk -op hoofdlijnen-

32

de buurt, onder ander om hittestress te beperken en om

In het Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta is vastgelegd

bodemenergiesysteem binnen het plangebied. Dit in andere delen van de Bossche Stadsdelta niet

verminderen. We werken deze energie-oplossing uit met woningcorporatie BrabantWonen. De maximale diepte is vastgesteld op 80 meter voor WKOsystemen.