1. Bijlage 1 - Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug

Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug (Bijlage bij Raadsvoorstel/-besluit met reg.nr. 14437601 van de gemeente ’s-Hertogenbosch tot vaststelling van het bestemmingsplan Lage Diezebrug)

Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 1 van 71

Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug I. De procedure Het ontwerpbestemmingsplan ‘Lage Diezebrug’ heeft met ingang van 10 oktober 2022 gedurende zes weken ter inzage gelegen op het Stadskantoor van de gemeente ’s-Hertogenbosch. Tijdens deze termijn heeft ingevolge artikel 3.8 van de Wet ruimtelijke ordening eenieder schriftelijk of mondeling zijn zienswijze omtrent het ontwerp kenbaar kunnen maken bij de gemeenteraad van ’sHertogenbosch. De terinzagelegging is bekendgemaakt in het Gemeenteblad van 7 oktober 2022. II. De ingediende zienswijzen/ontvankelijkheid Er zijn 106 zienswijzen, waarvan 105 schriftelijke zienswijzen en een mondelinge zienswijze, ingediend. De termijn van terinzagelegging eindigt op zondag 20 november 2022. Op grond van de Algemene termijnenwet wordt een in de wet gestelde termijn die op een zondag of algemeen erkende feestdag eindigt, verlengd tot en met de eerstvolgende dag die niet een zaterdag, zondag of algemeen erkende feestdag is. Dit betekent in dit geval dat de termijn wordt verlengd tot en met maandag 21 november 2022. De zienswijzen zijn, op één uitzondering na, binnen de termijn ontvangen c.q. verzonden dan wel zijn na een verzoek om uitstel binnen een gestelde termijn ontvangen. De zienswijzen zijn op één uitzondering na daarom ontvankelijk en in behandeling genomen.

De zienswijze die (veel) te laat is verstuurd, is niet-ontvankelijk, maar komt inhoudelijk wel aan bod aangezien de inhoud aansluit op andere zienswijzen. III. Lijst van reclamanten niet openbaar De namen en adressen van insprekers zijn opgenomen in een bij deze Nota zienswijzen behorende Lijst van reclamanten die niet openbaar wordt gemaakt in verband met de bescherming van persoonsgegevens. In deze Nota zienswijzen wordt daarom gesproken van zienswijzen 1 t/m 106. De nummers verwijzen naar de namen en adressen van reclamanten, zoals opgenomen in de nietopenbare bijlage Lijst van reclamanten. IV. Samenvatting ingekomen zienswijzen en beoordeling zienswijzen Hieronder is een algemeen commentaar opgenomen voor de onderwerpen die in meerdere zienswijzen voorkomen. Daarna is een samenvatting van de schriftelijke zienswijzen opgenomen. Dit betekent niet dat die onderdelen van de zienswijzen die niet expliciet worden genoemd, niet bij de beoordeling zijn betrokken. De zienswijzen zijn in hun geheel beoordeeld. De zienswijzen zijn daarbij van commentaar voorzien, waarbij veelvuldig wordt terugverwezen naar het algemeen commentaar gemeente.

Voor de volledigheid wordt hierbij vermeld, dat de volledige schriftelijke zienswijzen, zoals deze zijn ingediend, zijn betrokken bij de opstelling van het commentaar en de betreffende zienswijzen, zoals deze zijn ingediend, volledig (niet actief openbaar) ter inzage liggen in het kader van de (verdere) besluitvorming.

Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 2 van 71

Algemeen commentaar gemeente Samenhang Lage Diezebrug met Bossche Stadsdelta Er is een ruimtelijke samenhang tussen de realisatie van de Lage Diezebrug en de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta. We willen met de Bossche Stadsdelta een nieuw dynamisch stedelijk gebied in de Brede binnenstad creëren met ruimte voor ontmoeting, cultuur, religie, sport, werk en duurzame innovatie, met een gevarieerd woningaanbod dat daarbij past. Hiertoe is door de gemeenteraad besloten en is het Gebiedsperspectief Bossche Stadsdelta voor deze gebiedsontwikkeling op 8 december 2020 vastgesteld. Hierin is de ontwikkelingsrichting voor de verdere planuitwerking voor de integrale gebiedsontwikkeling weergegeven. In het Gebiedsperspectief is gekozen voor het realiseren van een nieuwe verlaagde brug tussen noord- en zuidoever van de Dieze. De Lage Diezebrug is dus niet in strijd met de gebiedsontwikkeling van de Bossche Stadsdelta, maar is hier onderdeel van. De situering en het verlagen van de nieuwe brug over de Dieze als rode loper tussen noord- en zuidoever ondersteunt een van de hoofduitgangspunten van de ruimtelijke structuur van de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta: het creëren van een waterplein als het hart van de Bossche Stadsdelta. De Lage Diezebrug wordt daarmee beschouwd als een aanjager voor de verdere gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta.

De realisatie van de brug loopt voorop in de gehele ontwikkeling van de gehele Bossche Stadsdelta, waarmee wij ook voortvarend aan de slag zijn. De gemeenteraad heeft op 9 mei 2023 besloten tot het afronden haalbaarheidsfase Bossche Stadsdelta. Op basis van de bevindingen uit de haalbaarheidsfase en de hieruit voortvloeiende verfijningen van het Gebiedsperspectief in de Rapportage Haalbaarheidsfase Bossche Stadsdelta ligt er voldoende onderbouwing om de plannen in samenwerking met stakeholders en belanghebbenden uit te werken. Huidige Hoge Diezebrug De verschijningsvorm van de huidige Hoge Diezebrug is bepaald door twee gegevens. Sinds de aanleg van de Drakentunnel in 1959 maakt de brug onderdeel uit van de Rijksweg UtrechtEindhoven. Samen met de tunnel vormt zij de ‘Traverse door ’t Zand’. Op de brug is vooral ruimte voor autoverkeer. Fietsers en voetgangers komen er bekaaid af. Het tweede gegeven is dat de brug hoog is, vanwege de doorvaart voor de beroepsvaart over de Zuid-Willemsvaart. Dit levert een redelijk steile helling op en lange toeritten naar de brug over grondlichamen. Pas op het Brugplein en bij de kruising Vogelstraat sluit de weg weer aan op maaiveld. Daardoor vormt de weg een fysieke en stedenbouwkundige barrière tussen oost en west. Tussen Brugplein en Vogelstraat is er slechts één dwarsverbinding: een voetgangerstunneltje in de Vaaltweg.

Langs beide Diezeoevers is er geen dwarsverbinding mogelijk onder de brug door. In het oorspronkelijk plan voor ’t Zand was de Diezebrug niet voorzien. Er was dan ook te weinig ruimte voor de toeritten en grondlichamen, waardoor forse keermuren zijn gebouwd. Deze versterken nog eens de scheidende werking van de Diezebrug. We hebben geconcludeerd dat de huidige Hoge Diezebrug door zijn schaal niet past bij de kwaliteit van de binnenstad. Door de hoogte en de grondlichamen/keermuren vormt de weg een fysieke en stedenbouwkundige barrière tussen de delen van de binnenstad ten oosten en westen van de brug. Tevens ontstaan daardoor aan weerszijden veel restruimtes. De bouwtechnische staat van de Hoge Diezebrug is in 2019 onderzocht door adviesbureau Nebest. Voor een instandhoudingstermijn van 20 jaar van de Hoge Diezebrug wordt groot onderhoud in 2024 geadviseerd. De begroting van het groot onderhoud betreft omvangrijke uitgaven. De gemeente wil Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 3 van 71

deze kosten voor groot onderhoud voorkómen door een nieuwe brug met een levensduur van circa 100 jaren aan te leggen. Dit betekent dat de Hoge Diezebrug voordien aan het verkeerskundige gebruik dient te worden onttrokken. De gemeenteraad heeft op 1 februari 2022 besloten de (voorbereiding van de) realisatie van de nieuwe brug te starten. De monitoring van de staat van onderhoud geschiedt sinds het onderzoek iedere twee jaar. Naar aanleiding van de monitoring in 2022 wordt geadviseerd het groot onderhoud niet uit te stellen. Doelstelling Lage Diezebrug De Lage Diezebrug is een belangrijk verbindend element in de Brede Binnenstad. Een verbinding over de Dieze is en blijft noodzakelijk voor alle verkeersdeelnemers. Wij vinden namelijk dat de binnenstad bereikbaar moet zijn voor bestemmingsverkeer, met elke vorm van vervoer. De verbinding vormt voor fietsers een belangrijke noord-zuidverbinding en maakt onderdeel uit van de snelfietsroute naar het NS-station (zie onderdeel Verkeer en bereikbaarheid). Het verleggen en verlagen van de brug over de Dieze als rode loper tussen noord- en zuidoever is een belangrijk onderdeel en tevens de aanjager van de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta (zie onderdeel Samenhang met Bossche Stadsdelta).

De vervanging van de bestaande Hoge Diezebrug biedt kansen om de barrièrewerking van de bestaande hoge brug en aanbruggen weg te nemen en de ruimtelijke kwaliteit van het gebied te verbeteren. De brug hoeft niet meer zo hoog te zijn sinds de beroepsvaart gebruik maakt van het tracé van het Maximakanaal. De bestaande brug vormt door zijn hoogte en de steile aanlandingen een flinke horde voor voetgangers en fietsers die van het station naar Orthenpoort en De Muntel en vice versa willen gaan. De Lage Diezebrug bedient weliswaar alle verkeersstromen maar wordt in aansluiting op de inrichting van de Binnenstadsring gedimensioneerd als 30 km-weg met meer ruimte voor voetgangers en fietsers en is voor iedereen beter toegankelijk doordat deze minder hoog is. Door het verlagen van de brug wordt de verbinding tussen het noorden en het zuiden van de Bossche Stadsdelta voor fietsers en voetgangers comfortabeler en aantrekkelijker. Niet alleen verbindt de brug beide zijden van de Bossche Stadsdelta, maar ook is het straks een route van het station naar de nieuwe locatie van het Design Museum en van de nieuwe parkeergarage (centrumgarage) in het deelgebied Citadelpoort richting het cultuurplein/tuin. Een van de ontwerpuitgangspunten voor de nieuwe Lage Diezebrug is dan ook dat de voetganger en de fietser centraal staan en meer ruimte krijgen.

Een groot contrast met de huidige Hoge Diezebrug waar alles op de auto gericht is. Ook de barrièrewerking in oost-westverbinding zal door de dimensionering van de Binnenstadsring als 30 km/u zone flink minder worden, omdat er geen ruimte meer nodig is voor aanlandingen. Zo kan de brug veel beter in het stedelijk weefsel ingepast worden. Op deze wijze kan aan beiden oevers van de Dieze een levendig stedelijk gebied ontwikkeld worden waarbij de beide gebieden onderling goed verbonden zijn. Door een lagere brug ontstaan er meer zichtlijnen tussen de historische binnenstad en het gebied van de Bossche Stadsdelta. Ook het zicht op de Citadel wordt vergroot. Met deze zichtlijnen en door de vorm(geving) van de nieuwe Lage Diezebrug als rode loper worden stadsdelen onderling meer met elkaar verbonden en kan synergie tussen de Bossche Stadsdelta en de omliggende gebieden ontstaan. Ook ontstaat er door de nieuwe brug ruimte voor een doorlopende openbare wandel- en fietsroute langs de Dieze in het Zuid-Willemspark dat de binnenstad met de Bossche Stadsdelta, EKP-terrein Noord en Brabanthallen verbindt.

Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 4 van 71

Door het verschuiven van de brug naar het westen kan er bovendien meer ruimte rondom de Citadel worden gecreëerd en ontstaat er ruimte om het ravelijn vrij te maken en te herstellen. Situering Lage Diezebrug In het Gebiedsperspectief Bossche Stadsdelta is de nieuwe brug ten westen van de bestaande brug geplaatst. Bij het besluit van de gemeenteraad van 1 februari 2022 om de (voorbereiding van de) realisatie van de Lage Diezebrug te starten is nogmaals de ligging van de brug onderdeel geweest van de afweging. Een brief van het college met een Nadere uiteenzetting afweging alternatieven situering Lage Diezebrug d.d. 21 december 2021 maakt onderdeel uit van de stukken van de besluitvorming. Door het bouwen van een nieuwe brug blijft de aansluiting op de bestaande verkeersstructuur gehandhaafd en kan de nieuwe brug al gebouwd worden voordat de bestaande brug gesloopt wordt. De Lage Diezebrug is zo gepositioneerd, dat het aansluitende wegtracé aan de noordzijde over het huidige Werfpad loopt. Bebouwing aan het Werfpad, waarvan het bij de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta de intentie is deze te slopen ten faveure van een oeverpark (raadsbesluit Afronden haalbaarheidsfase Bossche Stadsdelta d.d. 9 mei 2023), komt zo aan de Binnenstadsring te liggen.

Door de nieuwe ligging van de brug ontstaat aan de oostzijde meer ruimte rondom de Citadel en het ravelijn, dat nu half verborgen gaat onder de taluds van de aanlandingen van de Orthenseweg. Tegelijkertijd ontstaat door de verplaatsing in westelijke richting extra ruimte om samen met BrabantWonen het deelgebied Citadelpoort te (her)ontwikkelen. Hier kan een belangrijk deel van de sociale huurwoningen in de Bossche Stadsdelta gerealiseerd worden. Aan de zuidzijde is de aanlanding van de brug op de Diezeoever nabij de IJzergieterij gedacht (verplaatsing van circa 50 meter ten opzichte van huidige brug). Komend vanuit het noorden komt de Binnenstadsring (de Lage Diezebrug) uit op het bouwblok rondom de IJzergieterij. Het industrieel erfgoed wordt hiermee in de beleving een trekker van het zuidelijke deel van de Bossche Stadsdelta. In de aansluiting op de Brugstraat komt er een ‘slinger’ in het nieuwe tracé. Dit doorbreekt de rechtstand van de weg en past bij de ambitie van de Binnenstadsring om doorgaand verkeer te weren door middel van een maximale snelheid van 30 km/u en bijbehorende weginrichting. De keuze voor en situering van de Lage Diezebrug is mede ingegeven doordat de verbinding onderdeel uitmaakt van de Binnenstadsring. Een route en inpassing in de bestaande stad is dan de meest logische keuze zonder te veel inbreuk te doen op het aansluitende netwerk.

Door de nieuwe brug op deze locatie te leggen blijft het aansluitende wegennetwerk (Brugstraat, Orthenseweg) op een logische manier aansluiten. Belangrijk daarbij is dat de langzaam verkeerroutes en de route voor het openbaar vervoer van het noorden naar het NS-station zo intact blijven. De brug op dezelfde locatie als de huidige levert vooral een faseringsprobleem op: de brug moet dan eerst gesloopt worden, voordat de nieuwe gebouwd kan worden. Dit betekent dat deze belangrijke noordzuidverbinding (richting station) voor een zeer lange periode niet bruikbaar zou zijn. De nieuwe brug ernaast leggen is dan een beter alternatief. De nieuwe brug kan eerst gebouwd worden, de bestaande brug wordt dan na oplevering van de nieuwe brug afgebroken. Met de bouw van de nieuwe brug op een andere plek blijft aantakking op het aansluitende netwerk mogelijk en wordt de verkeershinder als gevolg van deze ingreep tot een minimum beperkt. Tijdens de bouw van de Lage Diezebrug kan nog gebruik worden gemaakt van de huidige brug, zodat de verkeersdoorstroming geborgd blijft voor het lokale, regionale en bovenregionale verkeer vanuit het noorden de binnenstad in en naar het noorden de binnenstad uit.

Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 5 van 71

Verkeer en bereikbaarheid Bereikbaarheidsstrategie Voor verkeer en bereikbaarheid in ’s-Hertogenbosch is de afgelopen jaren beleid vastgesteld en onderzoek gedaan. In 2019 is de Actualisatie Stedelijke Bereikbaarheidsstrategie en -agenda vastgesteld. Vervolgens is aan de hand van de nieuwe ruimtelijke plannen in de Spoorzone een studie naar de bereikbaarheid van de Spoorzone gedaan. De voornaamste conclusie is dat door de ruimtelijke en infrastructurele plannen er geen bereikbaarheidsprobleem ontstaat in de Spoorzone. Alleen de kruispunten Randweg/Vlijmenseweg en Randweg/Magistratenlaan zijn locaties waar de verkeersafwikkeling tijdens de spitsen tegen de grenzen van de capaciteit aanzit. Dat kan effect hebben op de aanliggende wegvakken, zoals de Magistratenlaan (terugslageffect). De kruispunten en aanliggende wegvakken vormen daarmee een aandachtspunt en verkeerskundige opgave. De aanbeveling is om een vervolgonderzoek te doen naar mogelijke structuurmaatregelen in en om de Spoorzone ter versterking van de gestelde ontwikkelrichtingen in de Spoorzone.

Voor dit gebied is vooral de volgende strategie relevant: Verken parallel aan de ruimtelijke (her)ontwikkelingen van de Bossche Stadsdelta en de Stationsontwikkeling verdere verluwings- en herinrichtingskansen op en nabij de Binnenstadsring als volgende stap na de huidige plannen, om doorgaand verkeer te ontmoedigen en deze via de aangewezen doorstroomassen te laten rijden. In aanvulling hierop is door de gemeenteraad een motie aangenomen om onderzoek te doen naar het tegengaan van doorgaand verkeer over de Binnenstadsring. Vanuit het noorden blijft het mogelijk om het 't Zandnoord en station te bereiken, echter niet door te rijden richting de zuidkant van de stad. Dit geldt ook vice versa. Hierbij worden ook de andere Binnenstadsboulevards betrokken. Dit onderzoek wordt in de 2e helft van 2023 uitgevoerd en in de loop 2024 gerapporteerd. De tweede fase van het onderzoek richt zich meer op het gebied van de Spoorzone waar we ook de doorgaande verkeersstromen willen beperken, dan wel sturen via de doorstroomassen. Bijdrage Lage Diezebrug aan Bereikbaarheidsstrategie We willen een schone en groene binnenstad die aantrekkelijk is voor bewoners en bezoekers. De binnenstad moet bereikbaar zijn voor bestemmingsverkeer, maar doorgaand verkeer geleiden we om de Brede Binnenstad heen via de doorstroomassen.

Met de herinrichting van de Binnenstadsring werken we aan een schone, veilige en leefbare binnenstad, die voor iedereen bereikbaar is. We gaan van een verkeersgebied naar een gebied met meer verblijfskwaliteit. Dit doen we door verlaging van de maximale snelheid naar 30 km/u, minder asfalt, meer groen en meer ruimte voor de fietser en voetganger. De Lage Diezebrug past met de gekozen inrichting nadrukkelijk binnen de uitgangspunten van een autoluwere binnenstad, de Binnenstadsring en de Bereikbaarheidsstrategie. De dimensionering van de nieuwe brug sluit aan op de Binnenstadsring (30 km/u-weg) met meer ruimte voor voetgangers en fietsers, waardoor het als een rode loper meer toegankelijk is voor voetgangers en fietsers om de oversteek te maken. Dit sluit aan op de Actualisatie Stedelijke Bereikbaarheidsstrategie en -agenda waarin het accent binnen de centrumzone van 2,5 km onder meer is gelegd op lopen en fietsen. De brug vormt voor fietsers een belangrijke noord-zuidverbinding en maakt onderdeel uit van de snelfietsroute naar het NS-station. De Lage Diezebrug krijgt een rijbaan (tweerichtingsverkeer) met fietspaden en voetgangerspaden aan beide zijden van de rijbaan. We beseffen dat alleen het realiseren van een nieuwe brug niet direct zorgt voor een verandering van de verkeersstromen.

Zoals in het Bestuursakkoord 2022-2026 gemeld, wordt er op weg naar het autoluwer maken van de binnenstad per gebied aan passende maatregelen gewerkt. Het is voor een Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 6 van 71

goed functionerende 30 km/u zone dan ook nodig om de komende jaren in de ruimere omgeving maatregelen te nemen om de verkeersstroom te laten afnemen en/of omleiden naar de doorstroomas (Nelson Mandelalaan en Magistratenlaan). Om het extra verkeer van de Zandzuigerstraat richting de Nelson Mandelalaan goed af te kunnen wikkelen, investeren we in een optimale opwaardering van de Magistratenlaan. Ook gaan we met de verdere vormgeving van de Binnenstadsring (Oranjeboulevard) en de ontwikkelingen rondom het station 's-Hertogenbosch zorgen voor het minder aantrekkelijk maken van de Diezebrug als doorgaande route. Aangezien de nieuwe brug op zichzelf niet meteen leidt tot minder verkeer, zijn we in de onderzoeken voor de brug uitgegaan van de prognoses van verkeer op basis van de huidige verkeersgegevens inclusief de verwachte groei van verkeer op basis van de huidige verkeersverdeling van de wegen. Dit is een “worstcasescenario” waarbij nog niet rekening is gehouden met de gevolgen van de te nemen aanvullende maatregelen (bijvoorbeeld het onmogelijk maken van doorgaand verkeer). Wij verwachten dat door het nemen van de betreffende maatregelen de verkeersstromen op deze route op termijn afnemen. Dit zal dan ook het uitgangspunt zijn bij de verdere ontwikkeling van de Bossche Stadsdelta.

Doortrekken Vogelstraat met mogelijke knip Diezebrug De mogelijke maatregelen om de Vogelstraat door te trekken al dan niet met het doorvoeren van een knip door de Diezebrug af te sluiten voor (gemotoriseerd) verkeer zijn onderzocht. De conclusie van deze studie is dat de doortrekking van de Vogelstraat ongewenste effecten heeft voor de ambities en ontwikkelrichtingen van de Spoorzone en de vastgestelde keuzes uit de Bereikbaarheidsstrategie. De doortrekking zorgt voor een toename van oost-westverkeer door de stad, omslag van verkeer van doorstroomassen naar onderliggende wegen en voor een barrière aan de noordkant van de Bossche Stadsdelta en de wijk 't Zand-noord. Het effect op reistijd voor hulpdiensten is beperkt maar is wel nadelig doordat een grote hoeveelheid extra verkeer voorlangs het uitrukpunt van de hulpdiensten gaat rijden. Ook is doortrekking van de Vogelstraat in combinatie met afsluiting Diezebrug voor autoverkeer onderzocht. De ongewenste effecten gelden ook voor deze variant. Wel wordt conform het Bestuursakkoord de calamiteitenontsluiting van de hulpdiensten naar de Nelson Mandelalaan onderzocht, waardoor de hulpdiensten naar het westen een extra uitrukmogelijkheid krijgen. Ontwerp en beeldkwaliteit brug Functie brug Het is niet de bedoeling om een hoogintensieve verkeersader door het gebied te laten lopen.

We willen de doorstroming van gemotoriseerd verkeer hier niet langer prioriteit geven. Doorgaand autoverkeer wordt eerder richting Nelson Mandelalaan-Magistratenlaan afgebogen. Bestemmingsverkeer naar de binnenstad blijft gebruikmaken van de Citadellaan en de Orthenbrug. Het overige bestemmingsverkeer, ook de bussen naar het station, rijdt over de Lage Diezebrug die onderdeel van de Binnenstadsring wordt. We kiezen uitdrukkelijk voor een verbinding die een rode loper vormt voor met name het langzaam verkeer. Dit komt tot uitdrukking in de inrichting van het ontwerp. Om deze rode lopersfunctie in de praktijk te bewerkstelligen, dienen en zullen dan ook aanvullende maatregelen worden genomen (zie onderdeel Verkeer en bereikbaarheid). Verkeerskundig ontwerp Het ontwerp van de Lage Diezebrug wordt momenteel nader uitgewerkt. De verkeerskundige uitgangspunten voor de brug zijn: een rijbaan (tweerichtingsverkeer) met een breedte van circa 6 Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 7 van 71

meter; fietspaden en voetgangerspaden aan beide zijden van de rijbaan; de breedte van de fietspaden is circa 3 meter, de breedte van de voetgangerspaden is circa 2,5 meter. In totaal heeft het voorlopig ontwerp van het brug-/wegdek een brutobreedte van iets minder dan 19 meter. Dit komt ongeveer overeen met de breedte van de huidige brug. Dit betekent echter niet dat de nieuwe brug die ruimte nodig heeft voor rijstroken voor gemotoriseerd verkeer. Het ontwerp van de brug biedt juist meer ruimte voor langzaam verkeer met brede fietspaden en voetgangerspaden aan beide zijden van de rijbaan. Ten tijde van het opstellen van het ontwerpbestemmingsplan was de aanlanding aan de zuidzijde nog niet aan te geven, omdat de precieze ligging van het ravelijn aan de noordzijde van de Dieze nog onderzocht werd. Daarom is gekozen voor een groter plangebied voor de flexibiliteit voor de aanlanding van de brug waarbij een maximale breedte voor de brug is geregeld. De ligging van het ravelijn is inmiddels onderzocht en bekend. De Lage Diezebrug sluit daar aan de noordzijde parallel op aan en gaat dan in een rechte lijn door over het water richting het zuiden. De ligging van het ravelijn bepaalt daarmee nu de plek van de aanlanding op de zuidelijke Diezeoever.

De aanlanding aan de zuidzijde is daarmee ook bekend en daardoor kan het plangebied ter plekke bij de vaststelling van het bestemmingsplan hierop worden aangepast. De planregel voor de maximale breedte kan daarmee worden geschrapt bij de vaststelling van het plan. De uitgangspunten voor de profielen van vrije ruimte onder de Lage Diezebrug zijn voor vaarverkeer: 1 keer 4,5 meter hoogte x 12,5 meter breedte of 2 keer 4,5 meter hoogte x 6,7 meter breedte en voor voetgangers: hoogte 2,5 meter. Ten slotte zijn er uitgangspunten voor de Lage Diezebrug in samenwerking met het waterschap geformuleerd. Met het ontwerpen van de pijlers t.a.v. het waterbelang, berging en afvoer is het advies zo minimaal mogelijk aantal en omvang. Het aantal is daarin bepalend: liever twee of drie grote pijlers dan meerdere kleine pijlers. Daarbij de voorkeur voor een massieve pijler boven een pijler met openingen. Uitgangspunt is dat geen verslechtering van de waterhuishoudkundige situatie optreedt. De ontwerpuitgangspunten voor de uitwerking van de brug zijn: • De Lage Diezebrug moet een slank en open karakter krijgen zodat de ruimte en het zicht zo min mogelijk worden beperkt door de brug. • De Lage Diezebrug dient het formaat en de kwaliteit van een stadsbrug te krijgen.

• De Lage Diezebrug dient ambitie uit te stralen en te passen in het nieuwe ontwikkelingsgebied de Bossche Stadsdelta; creatief, verbindend tussen oud en nieuw. • Vanaf het brugdek dient het uitzicht vrij te zijn, vrij zicht op de binnenstad, Citadel en de Tramkade. Dit betekent dat de dragende constructie niet boven het dek uit komt en het zicht belemmert. • Op het brugdek is een stedelijke uitstraling wenselijk. De materialisatie moet aansluiten bij het Handboek Binnenstadsring. We denken hierbij aan de rijbaan en de voetgangerspaden uit te voeren met gebakken klinkers begrensd door donkergrijze banden. De fietspaden dienen uitgevoerd te worden in rood asfalt, omdat het een snelfietsroute betreft. Verblijfsruimten op de brug zijn niet wenselijk. De omgeving aansluitend op de brug biedt voldoende mogelijkheden voor mooie verblijfsruimten. • Het tempo van de voetganger staat centraal. Ontmoetingsplekken, pauzeplekken, stilstaan en kijken. De auto is ondergeschikt. • Landhoofd zuidwestzijde zo ver mogelijk op de kade/het aansluitende maaiveld. Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 8 van 71

• • • •

•

Landhoofd zuidwestzijde zo hoog mogelijk plaatsen voor het doorstroomprofiel. Ruimte om wandelpaden onder de brug mogelijk te maken. Het talud aan de zuidwestzijde ter plaatse van het landhoofd parallel aan de noordoost kade (en hiermee de steunpunten) uitvoeren. De brug dient zo lang als mogelijk recht te zijn, vanaf de noordoostzijde. De bocht aan de zuidwestzijde dient zo klein mogelijk te zijn. De bochtstraal wordt bepaald door het verkeerskundig ontwerp (twee bussen dienen elkaar in de S-bocht te kunnen passeren). Onder de aanlanding van de brug op het landhoofd noordoostzijde dient een onderdoorgang mogelijk te zijn voor ecologische verbinding. Uitgangspunt is een onderdoorgang met een breedte van 10 meter. Om de bruglengte te beperken kan het landhoofd meer naar de waterkant worden verplaatst.

Beeldkwaliteit brug Het waterplein wordt het hart van de Bossche Stadsdelta. Het waterplein is de betoverende plek waar de Dommel, Aa, Binnendieze en Zuid-Willemsvaart samenvloeien in de Dieze. Hier worden het oudste én het nieuwste samen gevierd. De Citadel komt weer vrij in het water te liggen, het bijbehorende ravelijn kan worden hersteld. De zuidoever langs de IJzergieterij (‘Dommelbocht’) krijgt een groene inrichting. De noordoever verandert in een oeverpark met natuurontwikkeling en recreatie waar het voor Bosschenaren en hun gasten goed toeven is. De nieuwe Lage Diezebrug scheert over het waterplein en verbindt de noordoever met de zuidoever. De brug zal een belangrijke rol spelen in de verbinding van beide zijden die in de toekomst even stedelijk en levendig zullen zijn. Het icoon aan de Dieze is wat ons betreft het gebied van de Bossche Stadsdelta zelf met het water en oeverpark, het aanwezige historisch erfgoed en de nieuwe ontwikkelingen zoals het Design Museum dat in belangrijke mate de uitstraling van het waterfront bepaalt. Wij vinden het niet gepast om hiermee te concurreren en vinden het dan ook belangrijk de nieuwe brug naast laag ook bescheiden te houden. Er is daarbij vooral gekeken naar voorbeelden van een gemetselde boogbrug of basculebrug, zoals er nog meer van in de stad voorkomen.

Het uiteindelijke plan voor de brug wordt getoetst aan redelijke eisen van welstand. In dat kader wordt het plan aan de Monumenten- en Welstandscommissie voorgelegd. De Monumenten- en Welstandscommissie toetst aan het welstandsbeleid zoals opgenomen in de Welstandsnota. Kunst en cultuur in de Bossche Stadsdelta De Lage Diezebrug ondersteunt de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta en daarmee de kunst en cultuur binnen het gebied. Wij merken op dat het verplaatsen van de Diezebrug op zichzelf geen wezenlijke veranderingen meebrengt voor de aanwezige voorzieningen en initiatieven op de Tramkade of de omgeving daarvan. Ook hoeven er geen gebouwen te worden gesloopt voor de ontwikkeling van de Lage Diezebrug. Het terrein en de bestaande gebouwen op het voormalige terrein van De Heus zijn op dit moment tijdelijk - voor een periode van 10 jaar - in gebruik gegeven ‘aan de stad’ als een culturele en creatieve hotspot. Deze periode duurt tot 31 augustus 2025. Met de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta wordt een dynamisch stedelijk gebied gemaakt, waarin straks juist (meer) ruimte wordt geboden voor ontmoeting en cultuur aan de noord- en zuidzijde van de Dieze (zie het onderdeel Samenhang Lage Diezebrug met Bossche Stadsdelta). Een goede voetgangers- en langzaamverkeersverbinding tussen beide oevers is daarbij van vitaal belang.

Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 9 van 71

Het Gebiedsperspectief Bossche Stadsdelta benoemt het gevaar dat herontwikkeling in de praktijk al snel leidt tot het verdwijnen van vrijplaatsen. Dat willen we niet, want juist die trekken het jonge talent aan die de positie van ‘s-Hertogenbosch als Datastad van Nederland en Cultuurstad van het Zuiden versterken. De Bossche Stadsdelta vormt straks het rauwe randje waar ook initiatieven op het kruisvlak van ontmoeting, cultuur, sport, werk en duurzame innovatie gedijen. Dergelijke projecten, experimenten en events concentreren zich nu nog in het zuidelijk deel van het gebied Bossche Stadsdelta en dan vooral in en rond Willem Twee, Verkadefabriek en Tramkade. We willen van de Bossche Stadsdelta als geheel een gebied maken waar vernieuwers uit de hele wereld durven te dromen over de wereld van morgen. Een plek waar iedereen zich thuis voelt, de handen uit de mouwen steekt en op een gegeven moment ook weer vertrekt om plaats te maken voor nieuwe energie. Dat vraagt om gebouwen en openbare ruimte die inspelen op voortdurend veranderende wensen en ideeën uit de Bossche samenleving. Dit betekent dus niet zozeer het einde van de bestaande vrijplaatsen in en rondom de Tramkade en de rest van het gebied, maar mogelijk wel het doorontwikkelen en/of herpositioneren ervan binnen de Bossche Stadsdelta. Het aantrekken, uitdagen én laten doorstromen van talent staat voor ons centraal.

Initiatiefnemers, private eigenaren en gemeente werken daarom samen aan de doorontwikkeling van inspirerende vrijplaatsen aan beide zijden van de Dieze. Voor de Bossche Stadsdelta wordt uitgegaan van 45.000 m² bruto vloeroppervlakte (bvo) niet-wonen programma dat over de noord- en zuidoever verdeeld wordt. De helft van dit programma heeft een niet-commercieel karakter. In de omschrijving van de diverse programma’s waarmee we het nietwonen programma in de Rapportage Haalbaarheidsanalyse (behorende bij het raadsbesluit Afronden haalbaarheidsfase Bossche Stadsdelta van 9 mei 2023) nader hebben aangeduid is volop ruimte opgenomen voor verschillende doelgroepen. Het creëren van ruimte voor (jonge) cultuurmakers geeft mede invulling aan de ambitie van culturele aanjaagplek. Met de urban scene zijn we reeds in overleg over de realisatie van een permanente urban locatie. Daarbij is het deelgebied Tramkade de voor de hand liggende locatie. Binnen het Design en Maak programma is ruimte voor diverse doeners en (cultuur)makers. Voor het verder ontwikkelen en coördineren van het niet-wonen programma in de Bossche Stadsdelta is een externe kwartiermaker aangesteld. De kwartiermaker bewaakt de samenhang van het nietwonen programma vanuit de ambities en identiteit van het gebied.

Daarnaast fungeert de kwartiermaker als eerste aanspreekpunt voor partijen die zich willen vestigen in de Bossche Stadsdelta en werkt hij nauw samen met zowel toekomstige als huidige initiatiefnemers, die al dan niet tijdelijk in het gebied zijn gevestigd, waaronder ook de bestaande kleine initiatieven. Naast het coördineren van uitvragen en selectieprocessen voor initiatieven, ondersteunt de kwartiermaker tevens bij het opstellen van businesscases en bijbehorende financieringsmogelijkheden. Via een of meerdere uitvragen kunnen potentiële initiatiefnemers (al dan niet nu al in het gebied gevestigd) zich melden. Erfgoed De voormalige IJzergieterij is beschermd als gemeentelijk monument. Het gebouw heeft hoge monumentale waarden, vanwege zowel de voormalige functie als de bouw- en cultuurhistorische kenmerken. Samen met de overige meer kleinschalige en andere grootschaliger industriële historische bebouwing in het omliggende gebied is het gebouw van belang als cultuurhistorisch object

Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 10 van 71

als onderdeel van 19e eeuwse expansie van de stad, net na het opheffen van de vesting en tijdens de periode van industrialisatie. Het bouwblok waar de IJzergieterij in ligt zal in de toekomst vanuit de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta transformeren. Nieuwe toevoegingen zullen de bestaande kwaliteiten uit deze industriële periode respecteren. De nieuwe brug landt aan op de openbare ruimte tussen het bouwblok waar de IJzergieterij in ligt en de zuidelijke Dieze oever die een nieuw groen talud krijgt. De brug houdt afstand tot de Citadel. Na inmeting van het ravelijn is het tracé van de brug iets verlegd, zodat het ravelijn vrij komt te liggen en binnen de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta hersteld kan worden en weer in het zicht komt. De richting van de brug volgt de loop van het ravelijn met bij de aanlandingen een knik die het binnenstedelijke (geen snelweg) karakter van het kunstwerk accentueert. De brug is ongeveer 90 meter lang en krijgt maximaal drie steunpunten, zodat de doorvaart en doorkijk naar de historische binnenstad en de Citadel vrij blijft. De vormgeving is bovendien terughoudend en concurreert niet met het erfgoed in de directe omgeving. Op deze manier is voldoende rekening gehouden met de consequenties van de aanleg van de brug en van de brug zelf voor het monument IJzergieterij en de Citadel en het ravelijn.

Woningbouw Bossche Stadsdelta In de Bossche Stadsdelta is ruimte voor ontmoeting, cultuur, religie, sport, werk en duurzame innovatie, met een gevarieerd woningaanbod dat daarbij past. Bij het afronden van de haalbaarheidsfase is bepaald dat het gaat om ongeveer 1.600 tot 1.700 woningen in plaats van de 1.300 woningen die oorspronkelijk in het Gebiedsperspectief Bossche Stadsdelta waren voorzien. Het woningaanbod behelst ook een deel sociale woningbouw. In het Gebiedsperspectief Bossche Stadsdelta is uitgegaan van minimaal 25% sociale huur, minimaal 30% middeldure huur/goedkope koop en maximaal 45% vrije sector. Zoals verwoord in het Bestuursakkoord 2022-2026 werken we aan een bruisend stedelijk woonklimaat en levendige dorpen met meer kansen op de woningmarkt voor iedereen. We kiezen ervoor onze sturing te richten op de projecten waarvoor de plannen nog niet definitief zijn, de zogenaamde zachte plancapaciteit, met grofweg realisatie tussen 2026-2030). We leggen hierin een sterker accent op middenhuur en betaalbare koop. Voor deze plannen sturen we op de mix: 30% sociaal, 10% betaalbare koop, 30% middenhuur en 30% dure huur en (middel)dure koop. We gaan daarbij nadrukkelijk gemeentebreed sturen op deze woningbouwmix. Dit betekent dat we niet elk afzonderlijk plan langs deze meetlat leggen, maar we houden focus op waar we gemeentebreed uit willen komen in de periode tot 2030.

Zo kunnen we ook maatwerk leveren en de bestaande differentiatie in een wijk meenemen in de planvorming. In het onderzoek naar de haalbaarheid van de ontwikkeling van Bossche Stadsdelta is dan ook nadrukkelijk gekeken naar de mix in het woningbouwprogramma. De uitkomst daarvan is dat we de volgende woningbouwmix hebben vastgelegd voor de Bossche Stadsdelta: minimaal 30% sociale huur, minimaal 40% middenhuur/betaalbare koop en maximaal 30% vrije sector. Hiermee is het aandeel middenhuur en/of betaalbare koop verhoogd ten opzichte van de uitgangspunten van het Gebiedsperspectief. De optelsom van sociale huurwoningen, middenhuur woningen en betaalbare koopwoningen bedraagt hiermee in ieder geval 70% van het totaal. We zetten daarmee in op het bouwen van meer betaalbare woningen, zowel in absolute aantallen als in percentage. Dit programma sluit aan op onze ambitie van culturele aanjaagplek en een levendig stukje stad. De doelgroepen voor de Bossche Stadsdelta zijn mensen die jong van geest zijn, die het dynamisch karakter van het gebied waarderen. We zetten

Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 11 van 71

ook in op combinaties van wonen en werken (bijvoorbeeld voor creatieve makers) of woongroepen met gedeelde voorzieningen (bijvoorbeeld stadstuin, buurtkamer). Participatie Fase Gebiedsperspectief Bossche Stadsdelta De keuze om de bestaande Hoge Diezebrug te vervangen door een lage brug en te verplaatsen is al gemaakt bij de vaststelling van het Gebiedsperspectief Bossche Stadsdelta in december 2020. Voor de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta is in 2019 gestart met een uitgebreid participatietraject. We hebben de hele stad uitgenodigd om hieraan deel te nemen. We hebben bewust innovatieve werkvormen ingezet, zodat ook doelgroepen aan tafel komen die normaliter minder snel meepraten in dit soort trajecten. Uiteindelijk hebben veel mensen met een grote diversiteit aan achtergronden geparticipeerd in een of meerdere onderdelen van het proces: het Kort en Krachtig festival, drie maanden lang wekelijks het Open Huis, de tweedaagse Citizens Science Labs en de Ren je Rotavond. Vervolgens is een inspraakprocedure gevoerd op het concept Gebiedsperspectief Bossche Stadsdelta. Hiervoor is het concept Gebiedsperspectief voor een periode van zes weken ter inzage gelegd met de mogelijkheid voor iedereen om een inspraakreactie in te dienen. Dit proces heeft uiteindelijk geleid tot de vaststelling van het Gebiedsperspectief Bossche Stadsdelta op 8 december 2020.

Haalbaarheidsfase Bossche Stadsdelta De daaropvolgende fase betrof een nadere brede studie naar de haalbaarheid van het Gebiedsperspectief en de wijze waarop de ontwikkeling tot stand gebracht zou kunnen worden. De participatie in deze haalbaarheidsfase kenmerkte zich door een meer gerichte interactie met specifieke stakeholders. Er is met name intensief afstemming geweest met diverse overheidspartners om helderheid te krijgen over de externe financiële bijdragen. In het kader van de verkenningen rondom het niet-wonen programma zijn gesprekken gevoerd met sleutelpersonen uit het culturele veld en met marktpartijen. En uiteraard zijn gedurende deze periode ook gesprekken gevoerd met de diverse eigenaren en andere directe stakeholders, waaronder ook de centrale spelers op de Tramkade (te weten Social Label, Conceptenbouwers, Urban Scene, Verkadefabriek en ook Willem Twee). In het kader van de gedachtenvorming rond het ravelijn als evenementenlocatie, het al dan niet doortrekken van de Aa en de invulling van deelgebied Citadelpoort (met de komst van een Design Museum, parkeergarage en aanvullend woon/werkprogramma), is ook met roeivereniging De Hertog meermaals gesproken en gezamenlijk onderzocht wat voor hen het gewenste toekomstperspectief is.

Meer specifiek heeft er voor de Lage Diezebrug overleg plaatsgevonden met de eigenaar van de voor de ontwikkeling benodigde gronden aan het Werfpad. Ontwerpfase Willen we uiteindelijk tot een (financieel) haalbaar plan komen, dan vergt dit een samenwerking met de huidige grondeigenaren. De gemeente pakt een actieve rol als zij de gronden (grotendeels) in bezit heeft en een meer faciliterende en randvoorwaardenstellende rol als het grondbezit bij marktpartijen ligt. Om de samenhang en relatie tussen deelgebieden te waarborgen, wordt in de ontwerpfase een Ontwikkelplan voorbereid. In het Ontwikkelplan worden kaders opgenomen met betrekking tot onder meer kwaliteit, programma en ruimtelijke invulling. De in het Ontwikkelplan vast te leggen ruimtelijke kaders sturen op hoofdlijnen en zullen een bepaalde mate van flexibiliteit hebben om de kennis, creativiteit en inventiviteit van de markt te benutten. Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 12 van 71

Om daarbij tot een werkbare en voortvarende aanpak te komen in deze gebiedsontwikkeling met een breed spectrum aan stakeholders, is de insteek dat we bij de uitwerking van die plannen in eerste instantie vooral met de direct relevante stakeholders/doeners om tafel gaan om tot een opzet te komen. En dat in een tweede ronde ook de bredere omgeving hierin wordt betrokken en bevraagd. Aangezien de deelgebieden sterk van elkaar verschillen, vergt dat per deelgebied een maatwerkaanpak. Financiën Er is een grote investering nodig in het behoud van een verbinding over de Dieze. We hebben gekozen voor een nieuwe brug om grote onderhoudskosten aan de bestaande brug (met een beperkte verlenging van de levensduur) te voorkomen. Hiervoor wordt verwezen naar onderdeel Huidige Hoge Diezebrug. In het Gebiedsperspectief Bossche Stadsdelta is vanuit een integrale afweging gekozen om de huidige Hoge Diezebrug te vervangen door een nieuwe Lage Diezebrug op een nieuwe locatie circa 50 meter ten westen van de Hoge Diezebrug. Met de vaststelling van het Gebiedsperspectief Bossche Stadsdelta op 8 december 2020 heeft de gemeenteraad, vooruitlopend op de besluitvorming over opname van de Bossche Stadsdelta in de verkenningsfase van het Structuurfonds, besloten de voorbereiding van de bouw van de nieuwe brug op te starten.

Vervolgens heeft de gemeenteraad op 9 november 2021 besloten de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta op te voeren in de verkenningsfase van het gemeentelijk structuurfonds. Voorafgaand aan het besluit tot vaststelling van het bestemmingsplan, vindt besluitvorming plaats om het project Lage Diezebrug over te brengen van de planstudiefase naar de uitvoeringsfase van het Structuurfonds en om het investeringskrediet voor de Lage Diezebrug uit het Structuurfonds beschikbaar te stellen. In het investeringskrediet zijn de kosten is het slopen van de bestaande brug (exclusief basculekelder) en het verwerven van benodigde gronden inbegrepen. Ingekomen zienswijzen samenvatting zienswijze commentaar gemeente Zienswijze 1. d.d. 16 november 2022, ingekomen 17 november 2022 Reclamant merkt op dat hij zijn zienswijze tijdig heeft ingediend. In de inleiding beschrijft hij dat de brug wordt verlaagd maar dat dit ook al zou zijn toegestaan binnen het geldende bestemmingsplan Orthenpoort 2004. Commentaar gemeente: Het verlagen van de brug op de huidige locatie van de Hoge Diezebrug past inderdaad binnen de mogelijkheden van het geldende bestemmingsplan.

In het Gebiedsperspectief Bossche Stadsdelta, dat is vastgesteld op 8 december 2020, is vanuit een integrale afweging echter gekozen om de huidige Hoge Diezebrug te vervangen door een nieuwe verlaagde Diezebrug op een andere locatie ongeveer 50 meter ten westen van de huidige brug. Daaropvolgend heeft besluitvorming over de Lage Diezebrug door de gemeenteraad plaatsgevonden met het besluit Planstudiefase project Lage Diezebrug op 1 februari 2022 en het besluit Afronden haalbaarheidsfase Bossche Stadsdelta op 9 mei 2023. De ontwikkeling van deze nieuwe Lage Diezebrug past niet binnen het geldende

Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 13 van 71

bestemmingsplan. Voor de overwegingen van een brug op deze nieuwe locatie wordt verwezen naar het algemeen commentaar gemeente onder onderdeel Doelstelling Lage Diezebrug. Zonder gebiedsontwikkeling geen noodzaak tot verleggen brug Volgens de toelichting van het bestemmingsplan is de verlegging en de verlaging van de brug een voorwaarde voor de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta. Maar het omgekeerde geldt volgens reclamant evenzeer: als de gebiedsontwikkeling niet doorgaat, is het verleggen (en verlagen) van de brug wellicht nog steeds wel wenselijk, maar niet noodzakelijk. Naar de mening van reclamant kunnen de locatie van de brug en de aanlanding niet bepaald worden zonder het totaalplan van de nieuwe gebiedsontwikkeling te kennen en dient het een met het ander afgestemd te worden. Reclamant is groot voorstander van de gebiedsontwikkeling maar betreurt het dat het bestemmingsplan beperkt is tot de brug en de gebiedsontwikkeling nog niet verder is uitgewerkt. Commentaar gemeente: Het verleggen en verlagen van de verbinding over de Dieze heeft meerdere voordelen voor de omgeving, ook los van de uiteindelijke gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta. Hiervoor wordt verwezen naar het algemeen commentaar gemeente onder onderdelen Doelstelling Lage Diezebrug en Situering Lage Diezebrug.

Niet onbelangrijk is daarbij dat de Lage Diezebrug op een nieuwe locatie het voordeel heeft dat de verkeersverbinding over de Dieze tijdens de bouw in stand kan blijven. De Lage Diezebrug vloeit bovendien voort uit de uitgangspunten voor de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta. Hiervoor wordt verwezen naar het algemeen commentaar gemeente onder onderdeel Samenhang Lage Diezebrug met Bossche Stadsdelta. Nu de haalbaarheidsfase Bossche Stadsdelta is afgerond, zetten wij stappen in een nieuwe fase in de verdere gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta. Wij hebben daarmee het vertrouwen dat deze gebiedsontwikkeling de komende jaren gaat plaatsvinden. Een dergelijke grote gebiedsontwikkeling zal echter gefaseerd plaatsvinden, waarbij de ontwikkeling van de brug een eerste stap in de verdere gebiedsontwikkeling betreft. Gevolgen verlegging voor perceel reclamant Reclamant zal een deel van haar gronden moeten opofferen voor de aanlanding van de brug zonder dat er uitzicht is op een mogelijke herontwikkeling van het resterende perceel. De gronden die nodig zijn voor de aanlanding van de brug zijn nu in gebruik als parkeerterrein voor het bedrijfsverzamelgebouw op het perceel van reclamant. Dat betekent dat hij een alternatieve parkeerplaats moet zoeken, want zonder parkeerplaats is het bedrijfsverzamelgebouw volgens hem niet bruikbaar.

Commentaar gemeente: Het ontwerpbestemmingsplan voorziet voor bedoelde gronden in dezelfde bestemming als het geldende bestemmingsplan. In de gesprekken tussen gemeente en reclamant over de minnelijke verwerving van de gronden is gesproken over een alternatief voor de ter plaatse in gebruik zijnde parkeervoorzieningen. In de aanbiedingen die de gemeente aan reclamant heeft gedaan, is ervan uitgegaan dat de 'op te offeren’ parkeerplaatsen in de nabijheid van het object aan het Werfpad kunnen worden gecompenseerd. De gemeente heeft ook aangegeven open te staan voor de aankoop van het gehele perceel. Wat het verschuiven van de brug betekent voor de ontwikkelmogelijkheden van het gebied, en in het bijzonder van de ontwikkelmogelijkheden van het gebouw, is door het losknippen van de verlaging en Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 14 van 71

verlegging van de brug van de rest van de ontwikkeling, volgens reclamant niet duidelijk en is in ieder geval niet onderzocht. Commentaar gemeente: De verschuiving van de brug is onderdeel van het Gebiedsperspectief Bossche Stadsdelta en vloeit daarmee juist voort uit de visie op de bredere ontwikkelingsmogelijkheden binnen de gebiedsontwikkeling. Het onderzoeken van de ontwikkelmogelijkheden van de omliggende omgeving maakt geen onderdeel uit van de noodzakelijke beoordeling in het kader van dit bestemmingsplan, maar wordt in algemene zin betrokken bij de verdere gebiedsontwikkeling en bijbehorende ruimtelijke procedure(s) van de Bossche Stadsdelta. Hierbij zal sprake zijn van een stedelijke herontwikkeling, waarin de ontwikkelmogelijkheden van individuele percelen dienen te passen binnen de kaders en uitgangspunten voor het totaal. Er is in het Gebiedsperspectief Bossche Stadsdelta echter ook voor deze locatie uitgebreid gekeken naar de mogelijke functies van de betreffende locatie. De intentie is het gebouw in zijn huidige verschijningsvorm te amoveren om een oeverpark met een mogelijk bijzonder gebouw opgaand in dit oeverpark te realiseren. We hebben in mei 2023 de haalbaarheidsfase Bossche Stadsdelta afgerond waarin de haalbaarheid van de mogelijke invulling van het gebied met een wonen en niet-wonen programma is onderzocht.

Hiervoor verwijzen wij naar het algemeen commentaar gemeente onder onderdeel Samenhang Lage Diezebrug met Bossche Stadsdelta. Economische uitvoerbaarheid De gemeente lijkt zich volgens reclamant geen rekenschap te hebben gegeven van het feit dat dan ook het bedrijfsverzamelgebouw zelf onteigend zal moeten worden omdat zonder parkeerterrein het bedrijfsverzamelgebouw niet gebruikt kan worden. Reclamant vraagt zich af of die kosten ook in het Structuurfonds zijn opgenomen en of het daarin opgenomen bedrag toereikend is. Zo niet, dan staat dat aan de uitvoerbaarheid van het plan in de weg. Commentaar gemeente: In de aanbiedingen die de gemeente aan reclamant heeft gedaan, is ervan uitgegaan dat de vervallen parkeerplaatsen in de nabijheid van het object aan het Werfpad kunnen worden gecompenseerd. De mogelijkheden hiertoe zijn onderzocht en de vergoeding die in de schadeloosstelling hiervoor is opgenomen past bij dit alternatief. Aangezien de waarde van het object door de nieuwe brug en de alternatieve locatie van de parkeerplaatsen negatief kan worden beïnvloed, is in de schadeloosstelling een waardevermindering van het overblijvende opgenomen. De gemeente heeft ook aangegeven open te staan voor de aankoop van het gehele perceel. De kosten voor de te verwerven gronden maken onderdeel uit van het investeringskrediet van de Lage Diezebrug.

Voor de onderbouwing van de haalbaarheid van het plan wordt verwezen naar het algemeen commentaar gemeente onder onderdeel Financiën. Onderzoeken ontoereikend Gebiedsbescherming: Volgens de quickscan soortbescherming is de afstand tot het Natura 2000-gebied van 2,7 km zo groot dat uitgebreide toetsing waarschijnlijk niet nodig is en daarom niet is opgenomen in de quickscan. Reclamant meent dat niet onderbouwd is waarom de afstand van 2,7 km te groot is om effect te hebben en dat vaststaat dat een beoordeling daarvan niet heeft plaatsgevonden. Hij wijst Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 15 van 71

erop dat in de quickscan zelf staat dat een stikstofberekening bijvoorbeeld mogelijk nodig is, omdat de effecten van het plan op grotere afstand kunnen optreden. Bovendien blijkt volgens reclamant dat er bij de beoordeling van de effecten van het plan in verband met de stikstofwet geen rekening is gehouden met de aanlegfase. Aldus kan volgens reclamant niet met zekerheid gesteld worden dat het plan geen significante effecten heeft op beschermde natuurgebieden. Commentaar gemeente: De afstand tot Natura 2000-gebied bedraagt circa 2,7 km. Tussen plangebied en Natura 2000-gebied bevindt zich stedelijke bebouwing met bijbehorende activiteiten. Eventuele verandering in geluid, licht en trillingen ten gevolge van de nieuwe brug zal uitdoven, geabsorbeerd worden en/of overstemd worden door het tussenliggend stedelijk gebied, dan wel ten gevolge van de afstand, voordat dit het Natura 2000 gebied kan bereiken. Deze externe factoren zullen derhalve geen effect sorteren op het Natura 2000 gebied. De externe factor stikstof kan, gezien de afstand, wel effect hebben. Daarom is een doorrekening met Aerius gemaakt van de stikstofbijdrage voor de aanlegfase (inclusief sloop huidige brug) en de gebruiksfase van de Lage Diezebrug ten opzichte van de huidige brug.

Uit de doorrekening voor de aanleg/sloopfase blijkt dat er een bijdrage te verwachten is op een Natura 2000 gebied als alle machines diesel aangedreven zijn. Slechts een klein deel van de machines kan diesel aangedreven zijn om een stikstofbijdrage op Natura 2000 gebieden te voorkomen. Conclusie is dat de bouw van de nieuwe brug en de sloop van de huidige brug nagenoeg emissieloos moet worden uitgevoerd om in het kader van de Wet natuurbescherming geen bijdrage op een nabijgelegen Natura 2000 gebied te veroorzaken. Uit de verschilberekening voor de gebruiksfase tussen 2022 en 2033 is een jaarlijkse reductie te zien van de stikstofemissie. In 2033 komt deze neer op 0,14 mol/ha/jaar. Conclusie is dat het gebruik van de nieuwe Lage Diezebrug (door enerzijds iets minder verkeer en een groeiend percentage emissieloos verkeer en anderzijds door het verminderen van de achtergrondconcentratie) er jaarlijks een reductie van de stikstofemissie op zal treden. Soortenbescherming: Reclamant vindt dat de ecologische quickscan gebreken vertoont ten aanzien van de soortenbescherming. Zo is niet uit te sluiten dat het plangebied mogelijk een unieke vliegroute vormt, zodat het ongeschikt kunnen raken ervan mogelijk een significant effect op vleermuizen kan hebben, hetgeen zou zorgen voor overtreding van de Wnb.

Commentaar gemeente: Het gebruik van het plangebied door vleermuizen is inmiddels door ecologen nader onderzocht (Aanvullend onderzoek Diezebrug en woningen ‘s-Hertogenbosch, idverde Advies, 18 augustus 2023 dat als bijlage bij het vast te stellen bestemmingsplan wordt gevoegd). Daarbij is ook beoordeeld of de Dieze een essentiële vliegroute is voor vleermuizen. De conclusie is dat het plangebied fungeert als vliegroute (niet essentieel) voor vleermuizen en daardoor gedurende de werkzaamheden intact dient te worden gehouden (geen volledige blokkade). Er is geen aanleiding om aan te nemen dat de Lage Diezebrug minder makkelijk te passeren zou zijn voor vleermuizen, tussen onderzijde brug en het wateroppervlak zit meer dan 4 meter ruimte.

Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 16 van 71

NNB: Ook is er geen "Nee, tenzij-toets", die nodig is i.v.m. de NNB, uitgevoerd, zodat niet vast staat of het plan van invloed is op de kwalitatieve kenmerken van het NNB. Commentaar gemeente: Inmiddels is een “Nee, tenzij-toets" uitgevoerd (Toetsing NNB voor de Diezebrug, ’s-Hertogenbosch, idverde Advies, 27 juli 2023). Uit de toets van het inrichtingsplan van de Lage Diezebrug aan de regels zoals opgenomen in artikel 3.21 lid 1 van de Interim Omgevingsverordening van de Provincie Noord-Brabant, wordt geconcludeerd dat het plan voldoet aan de voorwaarden voor kleinschalige herbegrenzing. Met de toekomstige realisatie van de Lage Diezebrug zal een beperkte inbreuk worden gemaakt op de omvang van het Natuurnetwerk Brabant en ook de aantasting van natuurwaarden is beperkt. Er is geen sprake van blijvende knelpunten maar wel van kwaliteitsverbeteringen die leiden tot versterking van het NNB en EVZ ter plaatse. Het bestemmingsplan kan hiermee de voorgenomen ontwikkeling toestaan conform de Interim Omgevingsverordening. De toelichting van het bestemmingsplan is met de conclusie van de “Nee, tenzij-toets”/toetsing NNB aangevuld. De toets is als bijlage bij de toelichting van het vast te stellen bestemmingsplan gevoegd.

Verkeer, externe veiligheid, luchtkwaliteit, geluid: De effecten van het plan voor de aspecten verkeer, externe veiligheid, luchtkwaliteit en geluid op de nog te ontwikkelen woningen Bossche Stadsdelta, zijn volgens reclamant in het geheel niet onderzocht. Gezien de samenhang tussen het voorliggende plan en de beoogde gebiedsontwikkeling had dat volgens hem wel gemoeten. Reclamant vindt dat dit niet getuigt van een goede ruimtelijke ordening. Commentaar gemeente: Het bestemmingsplan maakt uitsluitend een nieuwe brug over de Dieze mogelijk. Uitgangspunt voor de onderzoeken voor het bestemmingsplan Lage Diezebrug is dan ook dat nog geen rekening is gehouden met de overige herontwikkelingsmogelijkheden van de Bossche Stadsdelta, omdat deze herontwikkelingsmogelijkheden voor de Bossche Stadsdelta nog niet definitief vaststaan en ook (nog) niet worden geregeld in dit bestemmingsplan. Het klopt dus dat de aspecten verkeer, externe veiligheid, luchtkwaliteit en geluid op de te ontwikkelen woningen in de Bossche Stadsdelta nog niet zijn onderzocht. Dit is ook nog niet mogelijk aangezien de plannen nog niet zijn uitgewerkt. We doen dit onderzoek op het moment dat er meer duidelijkheid is over de daadwerkelijke plannen in de Bossche Stadsdelta.

Bij de uitwerking van de verdere gebiedsontwikkeling wordt daarbij rekening gehouden met de inpassing van de Lage Diezebrug als vaststaand gegeven. Bij de ruimtelijke procedures voor de uitwerking van de plannen voor de verschillende deelgebieden wordt uiteraard nader onderzoek gedaan naar alle relevante milieuhygiënische aspecten. Geen participatie Reclamant heeft geen uitnodigingsbrieven ontvangen voor participatie. Behalve de presentatie van de Gebiedsvisie is er voor hem geen mogelijkheid geweest voor participatie. Daarbij wijst hij erop dat hij pas in een zeer laat stadium is geïnformeerd.

Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 17 van 71

Commentaar gemeente: Er geeft een heel uitgebreid participatietraject plaatsgevonden bij de start van de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta. Hiervoor zijn ook alle op dat moment aanwezige eigenaren binnen het gebied uitgenodigd. Wij merken op dat reclamant ten tijde van het proces van het Gebiedsperspectief Bossche Stadsdelta nog geen eigenaar van gronden/panden in het gebied was, maar als Bossche ondernemer wel kennis had kunnen hebben van het participatietraject. Voor een toelichting op het participatietraject wordt verwezen naar het algemeen commentaar gemeente onder onderdeel Participatie. Ook hebben er gesprekken met reclamant plaatsgevonden onder andere in het kader van de verwerving van gronden voor de Lage Diezebrug. Conclusie: zienswijze is ongegrond, met uitzondering van de onderdelen die zich richten op de ontbrekende resultaten van onderzoeken als het aanvullend onderzoek ecologie, de “Nee, tenzijtoets”/toetsing NNB en het stikstofonderzoek. De resultaten hiervan zijn inmiddels ambtshalve verwerkt in de toelichting van het vast te stellen bestemmingsplan en de onderzoeken/doorrekeningen zijn als bijlagen bij de toelichting van het vast te stellen bestemmingsplan gevoegd. Dit heeft niet geleid tot wijziging van het juridisch bindende deel (regels en/of verbeelding) van het bestemmingsplan. Zienswijze 2. d.d.

18 november 2022 Reclamant meent dat stuk kunst en cultuur uit de stad wordt weggenomen. Commentaar gemeente: De Lage Diezebrug heeft op zichzelf geen gevolgen voor de bestaande voorzieningen en initiatieven op de Tramkade of de omgeving daarvan. Kunst en cultuur maken bovendien straks ook onderdeel uit van de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta. Hiervoor wordt verwezen naar het algemeen commentaar gemeente onder onderdeel Kunst en cultuur in de Bossche Stadsdelta. Conclusie: zienswijze is ongegrond. Zienswijze 3. d.d. 18 november 2022 Reclamant maakt bezwaar tegen het bestemmingsplan. Zij vindt de Tramkade een stuk dat erg aantrekkelijk is voor de jonge en nieuwe generatie van Den Bosch. Reclamant meent dat door de bouw van de Lage Diezebrug dit mooie stukje Den Bosch wordt gesloopt. Dit is volgens haar nadelig voor jongeren en het imago van de stad. Zij vindt het een schande als de gemeente deze plannen voortzet en niet luistert naar de nieuwe generatie van de stad. Commentaar gemeente: De Lage Diezebrug heeft op zichzelf geen gevolgen voor de bestaande voorzieningen en initiatieven op de Tramkade of de omgeving daarvan. Kunst en cultuur maken bovendien straks ook onderdeel uit van de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta. Hiervoor wordt verwezen naar het algemeen commentaar gemeente onder onderdeel Kunst en cultuur in de Bossche Stadsdelta.

Conclusie: zienswijze is ongegrond. Zienswijze 4. d.d. 18 november 2022 Reclamant is het niet eens met het voorgestelde bestemmingsplan, met verlenging zijnde van de herontwikkeling van de Bossche Stadsdelta. Hij vindt dat het gebied rond de Tramkade de stad een uniek rauw randje biedt wat nergens anders in de stad vindbaar is. En wijst erop dat het gebied een Nota zienswijzen bestemmingsplan Lage Diezebrug Pagina 18 van 71