WUP Samen naar een aardgasvrije Multatulibuurt - 2025

De warmtepomp verwarmt de woning met water van ongeveer 50°C. Om dit effectief te kunnen doen is het belangrijk om goed te isoleren en het warmte-afgiftesysteem (radiatoren, convectoren, vloerverwarming) geschikt te maken voor deze lage temperatuur. Tapwater wordt ook door de warmtepomp verwarmd en op meer dan 60°C opgeslagen in een buffervat. Koken gebeurt bij deze optie elektrisch. Met de luchtwarmtepomp kan gekoeld worden door koud water door het afgiftesysteem te laten stromen. Dit kost wel extra elektriciteit.

Figuur 9: Luchtwarmtepomp in de woning

24

Airco met elektrische boiler Er wordt verwarmd met een airco op elektriciteit. De airco is een apparaat dat warmte uit de lucht haalt door middel van een buitenunit (vergelijkbaar met een luchtwarmtepomp). De buitenunit wordt vaak in de tuin, op het dak of aan de gevel geplaatst. Deze oplossing kan individueel (dus per woning) gerealiseerd worden. De airco verwarmt de ruimtes in de woning tot de gewenste temperatuur met een binnenunit die warme lucht de ruimte in blaast. Dit is dus anders dan bij een afgiftesystemen waar water doorheen loopt (radiatoren of vloerverwarming) zoals in de drie hiervoor genoemde oplossingen. Voor het aardgasvrij bereiden van warm tapwater is een apart apparaat nodig: een elektrische boiler. Tapwater wordt door een elektrische boiler verwarmd tot meer dan 60°C en opgeslagen in een boilervat.

Het maken van tapwater op deze manier kost veel energie, omdat de elektrische boiler minder efficiënt is dan een warmtepomp. Koken gebeurt bij deze optie elektrisch. In de berekeningen voor deze technische variant is uitgegaan van één buitenunit en drie binnenunits. Dat betekent dat de woonkamer en nog twee andere kamers (slaapkamers of badkamer) verwarmd kunnen worden. Dat wil dus zeggen dat de gang, overloop of een hal achter de voordeur niet verwarmd zullen worden. Daardoor is dit een variant die minder comfort biedt in de woning dan nu het geval is. Deze variant is zo meegenomen, omdat er bewoners zijn die ervoor kiezen om slechts een deel van het huis te verwarmen. De binnenunit van de airco kan ook koude lucht de ruimte in blazen om te koelen. Dit kost extra energie.

Figuur 10: Airco met elektrische boiler in de woning

25

Warmtenet De woningen kunnen verwarmd worden met een warmtenet. Elke woning wordt dan aangesloten op dit net, en via een afleverset wordt de warmte in de woning gebracht. Deze oplossing kan alleen door collectieve aansluiting (groot deel van de buurt tegelijkertijd) gerealiseerd worden. De woningcorporaties DUWO, Stedelink, Vidomes en Woonbron en de gemeente werken samen met het warmtenetwerkbedrijf NetVerder en warmteleverancier InWarmte aan de ontwikkeling van een nieuw warmtenet (fase 1, zie ook hoofdstuk 2). Het warmtenet wordt gevoed met een aardwarmtebron op het campusterrein van de TU. Dit creëert een kans om in de

toekomst ook grondgebonden woningen hierop aan te sluiten (fase 2). Samen met Netverder wordt de haalbaarheid van fase 2 momenteel onderzocht. Het warmtenet levert water van 70°C aan de woningen, hiermee kan de woning verwarmd worden en wordt ook warm tapwater gemaakt. Er gaat afgekoeld water (40°C) weer terug van de woningen naar de bron om opnieuw opgewarmd te worden. Koken gebeurt bij deze optie elektrisch. Met deze oplossing moeten voor eventuele koeling van de woning andere maatregelen toegevoegd worden.

Figuur 11: Warmtenet in de woning

26

Vergelijking van de oplossingen De aardgasvrije oplossingen zijn met elkaar vergeleken op basis van een aantal kwantitatieve en kwalitatieve criteria. In tabel 3 hieronder staan de resultaten van die vergelijking. Hierbij geldt dat over de werkelijke kosten voor een warmtenet nog onvoldoende bekend is. De vergelijking in de tabel geldt voor alle woningtypes in de Multatulibuurt. Deze tabel geeft geen oordeel over de kwaliteit van de techniek en is niet bedoeld om te adviseren over de keuze.

Warmtetechnieken

Bodemwarmtepomp

Luchtwarmtepomp

Airco + elektrische boiler

Warmtenet

Investering Installatie

€ 28.500

€ 16.300

€ 7.100

Nog niet bekend18

Jaarlijkse energielasten en onderhoud

€ 1.650

€ 1.950

€ 2.300

Nog niet bekend18

Herinvestering na 15 jaar

Ja

Ja

Ja

Nee

ISDE-subsidie (excl. VHF)

€ 6.300-7.500

€ 4.600-6.200

n.v.t.

€ 4.300-5.000

1.380

1.650

2.063

1.440

Keuzevrijheid binnen de oplossing

Vrije keuze in merk en energieleverancier

Vrije keuze in merk en energieleverancier

Vrije keuze in merk en energie­ leverancier

Keuze in aansluiten of niet aansluiten

Onderhoud

Jaarlijks

Jaarlijks

Jaarlijks

Niet nodig

benodigde ruimte (in cm) binnen unit

100 x 100 x 150

100 x 100 x 150

80 x 30 x 30 (3 X)

20 x 40 x 60

buffer- of boilervat

135 x 70 x 70

135 x 70 x 70

135 x 70 x 70 (e- boiler)

n.v.t.

buiten unit

n.v.t.

90 x 75 x 35

90 x 75 x 35

n.v.t.

onderscheidende aanpassingen in de woning

aanpassen afgiftesysteem

aanpassen afgiftesysteem

heel nieuw afgiftesysteem (binnenunits)

n.v.t.

aanpassingen in de wijk

(eerder) verzwaren elektranet

(eerder) verzwaren elektranet

(eerder) verzwaren elektranet

aanleggen warmtenet

geluid

geen geluid

buitenunit maximaal 45dB

buitenunit maximaal 45dB

geen geluid

goed mogelijk

met extra stroomkosten

met extra stroomkosten

niet zonder aanvullende maatregelen

Financieel (prijspeil 2024)

Duurzaamheid CO2-uitstoot in kg CO2/ woning/jaar Organisatorisch

Praktisch

belasting elektriciteitsnet mogelijkheid om te koelen

Tabel 3: Vergelijking van de technieken op kwantitatieve en kwalitatieve criteria

18 Het warmtenet is nog in ontwikkeling. De hoogte van de eenmalige en jaarlijkse kosten zijn op het moment van vaststellen van dit warmte-uitvoeringsplan nog niet bekend. Zodra die kosten bekend zijn, krijgen woningeigenaren daar inzicht in. Ook krijgen zij informatie over de mogelijkheden om aan te sluiten.

27

Het voordeel van het warmtenet is ontzorging bij aanschaf en onderhoud en weinig aanpassingen in huis. De gemeente Delft wil zich inzetten voor het warmtenet als collectieve duurzame oplossing vanuit het oogpunt van kosten efficiëntie (laagste maatschappelijke kosten) en netcongestie. Voorwaarde hiervoor is dat het haalbaarheidsonderzoek positief uitpakt en dat een betaalbaar aanbod geboden kan worden. Bovendien kan dit in de tijd nog veranderen door bijvoorbeeld het toegekend krijgen van rijkssubsidies. In tegenstelling tot een individuele oplossing is er bij een warmtenet geen keuze in warmteleverancier. Het voordeel van de luchtwarmtepomp is een lage maandelijkse energierekening. Het nadeel is dat de startinvestering hoog is. Dit komt mede door eisen aan de isolatie en ventilatie, maar deze worden waarschijnlijk grotendeels weggenomen door het VHF. Daarnaast moet het warmte-afgiftesysteem aangepast worden. En na 15 jaar, de verwachte technische levensduur, is er een herinvestering nodig. De buitenunit maakt geluid en vraagt ruimte (bij voorkeur in achtertuin). Aandachtspunt hierbij is dat de plaatsing van de buitenunit moet voldoen aan welstandseisen en geluidsnormeringen19. Er is ruimte nodig in de woning voor de warmtepomp en het bijbehorende boilervat.

Conclusie Voor het aardgasvrij maken van de woningen is het belangrijk om eerst (zoveel mogelijk) energie te besparen. De gemeente adviseert om de woning eerst te isoleren en te laten voldoen aan de standaard en werkt aan de regeling waarmee de middelen uit het VHF hiervoor ingezet kunnen worden. De vier uitgewerkte aardgasvrije technieken hebben allemaal plus- en minpunten. De keuze voor een techniek is persoonlijk, en afhankelijk van de woonwens en/of gezinssituatie. Met isoleren tot de standaard worden de woningen toekomst­ bestendig en klaar voor alle vier de technieken. Bij beperkte isolatie is alleen het warmtenet een toepasbare techniek voor aardgasvrij verwarmen. Om een positieve keuze voor het warmtenet te kunnen maken is duidelijkheid over de haalbaarheid en planning van fase 2 van het warmtenet essentieel.

De bodemwarmtepomp zorgt voor de laagste maandelijkse energielasten door de efficiëntie van de techniek. Ook is er geen geluid in de buitenruimte. Het nadeel is dat de start­ investering erg hoog is door de bodemlus, dat maakt dat de investering in deze techniek hoger is dan bij een luchtwarmtepomp. Investeringen in de isolatie en ventilatie worden, indien daar gebruik van wordt gemaakt, gecompenseerd door het VHF. En na 15 jaar, de normale technische levensduur, is er een herinvestering nodig. Er is ruimte nodig in de woning voor de warmtepomp en het bijbehorende boilervat. Het voordeel van de airco met doorstroomboiler is een goedkope aanschaf. Het nadeel van deze optie is dat op deze manier niet alle ruimtes verwarmd kunnen worden. De woning wordt daarmee minder comfortabel dan in de huidige situatie. De buitenunit maakt geluid en vraagt ruimte (in voor- of achtertuin), net als bij de luchtwarmtepomp. Aandachtspunt hierbij is dat de plaatsing van de buitenunit moet voldoen aan eisen16. Er is ruimte nodig in de woning voor het boilervat en leidingen van en naar de buitenunit en de binnenunits. De huidige radiatoren kunnen uit de woning verwijderd worden.

19 Een buitenunit mag niet zichtbaar zijn vanaf de openbare ruimte. Voor units die hoger zijn dan 1 meter geldt een vergunningplicht Dat kun je doen bij Aanvraag of melding indienen - Aanvragen - Omgevingsloket. Er geldt een norm voor de geluidsproductie van een buitenunit. Deze mag ’s nachts op de erfgrens van uw woning maximaal 40 dB bedragen.

28

5. Handelingsperspectief

29

Dit hoofdstuk beschrijft voor de verschillende stakeholders de concrete mogelijkheden waar zij mee aan de slag kunnen en hoe zij dat kunnen doen. Hierin worden dezelfde stakeholders onderscheiden als die betrokken zijn in het proces. Dit handelings­ perspectief past bij de ambitie van de gemeente om de Multatulibuurt voor 2030 aardgasvrij te maken, een toelichting hierop staat in hoofdstuk 1.

Scholen

VvE Albert Verweylaan

Er zijn twee schoolgebouwen in de Multatulibuurt. De PrO Grotius is al aardgasvrij. Voor de Mgr. Bekkersschool is aansluiting op het warmtenet de voorkeursoptie, vanwege ontzorging in de exploitatiefase. Duidelijkheid over de haalbaarheid en planning van fase 2 van het warmtenet is essentieel om verdere stappen te kunnen nemen. De aanpalende gymzaal, eigendom van de gemeente, kiest idealiter dezelfde aardgasvrije oplossing als de school.

De VvE Albert Verweylaan, bestaande uit 8 appartementen is aangesloten op het verouderde gasgestookte warmtenet en moet daarom een keuze maken voor de toekomstige warmtevoorziening: aansluiting op het toekomstig warmtenet of overstap op een individuele oplossing, zoals een multi-split airco.

Handelingsperspectief Het schoolbestuur en de gemeente werken samen aan één plan voor de school en gymzaal. De gemeente werkt samen met Netverder om snel helderheid te krijgen over de haalbaarheid van fase 2 van het warmtenet.

Woningcorporaties en Stedin De corporaties beheren 579 woningen in de buurt. Voor 336 woningen zijn er plannen om vóór 2030 aardgasvrij te zijn. Voor 73 woningen is dit nog onzeker en worden plannen uitgewerkt. Bewoners worden actief betrokken bij de besluitvorming, zodat draagvlak ontstaat voor de uiteindelijke keuze. Voor de overige 170 woningen zijn nog geen concrete plannen. De manier waarop en de snelheid waarmee de woningen aardgasvrij worden heeft invloed op het tempo van verzwaring van het elektriciteitsnet. Stedin speelt een cruciale rol in het verzwaren van het elektriciteitsnet, waarbij collectieve warmtevoorzieningen worden geprefereerd om netcongestie te vertragen.

Handelingsperspectief • Corporaties kunnen geplande verduurzamingsmaatregelen uitvoeren, met oog op samenwerking bij gespikkeld bezit. Voor overig bezit moet balans worden gevonden tussen cycli van renovatieopgaven enerzijds en ontwikkeling van het warmtenet anderzijds. Hiervoor is tijdige en duidelijke communicatie over plannen met mede-eigenaren in gespikkeld bezit, de gemeente en Stedin cruciaal. • Stedin kan zorgen voor regelmatige updates over netbelasting en scenario’s voor verzwaring, zodat er een goed beeld bestaat van de status van het net. Stedin kan samen met de gemeente en corporaties werken aan een gezamenlijk plan voor fase 2 van het warmtenet.

Handelingsperspectief De VvE kan kookgas vervangen door elektrisch koken en isolatiemaatregelen nemen om de energievraag te reduceren. Voor isolatie komt financiële hulp en ondersteuning van het Volkshuisvestingsfonds beschikbaar. Ook kan de VvE met vragen over activeren en besturen van een VvE, verduurzamen van woningen en subsidies terecht bij het VvE-loket van de gemeente. Daarnaast moet een besluit worden genomen over de definitieve aardgasvrije verwarmingsoptie.

Particuliere woningeigenaren Particuliere woningeigenaren staan voor de uitdaging om zelfstandig hun woningen aardgasvrij te maken. Uit de participatie blijkt dat hun behoeften uiteenlopen: van duidelijke informatie over techniek en financiering tot praktische ondersteuning bij specifieke woningproblemen. Daarnaast vragen bewoners om een logische volgorde van maatregelen en hulp bij het maken van keuzes. Meer specifiek leidt dat tot de volgende aandachtspunten: Duidelijkheid: • Veel eigenaren willen inzicht in de haalbaarheid en voordelen van het warmtenet. Als deze optie beschikbaar wordt en een betaalbare optie is, zou dit voor veel bewoners de voorkeur hebben. • Er is behoefte aan een overzicht van logische stappen in de verduurzaming, inclusief hulp bij het vergelijken van offertes en het selecteren van aannemers. • Eigenaren in gespikkeld bezit willen afstemming met de plannen van woningcorporaties, zodat ze mogelijk mee kunnen liften op grootschalige renovaties.

30

Financiering: • Voor de helft van de eigenaren zijn financiële beperkingen een belangrijk obstakel. Het aanvragen van subsidies wordt ervaren als tijdrovend en niet altijd toereikend. Oudere bewoners zien soms geen noodzaak om te investeren vanwege hun leeftijd. Technische uitdagingen: • Sommige woningen kampen met gebreken zoals puin in de kruipruimte of betonrot in de vloer. Deze problemen moeten eerst worden opgelost voordat isolatie en andere maatregelen kunnen worden uitgevoerd. • Geluidsproductie en ruimtebeslag van technieken zoals warmtepompen roepen zorgen op. Vooral in kleinere woningen kan dit een beperkende factor zijn.

Handelingsperspectief Inventariseren en plannen Eigenaren kunnen starten met een inventarisatie van hun woning: isolatieniveaus, gebreken en benodigde aanpassingen. Deze stap vereist geen grote investeringen, maar biedt inzicht in de benodigde maatregelen en kosten. Voor woningen met gebreken kunnen bewoners gezamenlijk offertes aanvragen voor herstel, zoals het opruimen van kruipruimtes of reparatie van vloeren. Een collectieve aanpak kan de kosten en organisatorische lasten verlagen. De gemeente kan hier een ondersteunende rol in bieden. Isoleren tot de standaard Het isoleren van woningen naar de standaard is de eerste stap richting aardgasvrij, zoals aanbevolen in de Trias Energetica. Dit biedt direct voordelen zoals lagere energiekosten, meer comfort en een waardevastere woning. Het Volkshuisvestingsfonds (VHF) biedt een unieke kans om deze maatregelen (mede) te financieren. Keuze voor een aardgasvrije techniek Het warmtenet is een optie, maar duidelijkheid over de beschikbaarheid ervan wordt binnen enkele jaren verwacht. Tot die tijd kunnen bewoners voorbereidende stappen nemen. Voor eigenaren die een warmtepomp of airco overwegen, is het belangrijk om geluids- en ruimtevereisten te begrijpen. Geluidsmetingen en oplossingen zoals geluidwerende kasten kunnen hierbij helpen.

Financieringsmogelijkheden Een eerste stap is het inventariseren van de kosten van de nodige maatregelen. Eigenaren kunnen beschikbare subsidies zoals de ISDE of leningen via het Warmtefonds verkennen. In 2025 werkt de gemeente daarnaast het VHF uit dat voor isolatiemaat­ regelen gebruikt kan worden. Het maken van een financieel plan helpt bij het bepalen welke maatregelen binnen hun budget passen. Samenwerking en kennisdeling Buurtbewoners kunnen samenwerken om ervaringen te delen en gezamenlijk oplossingen te zoeken voor technische uitdagingen. Hierin kan ook de gemeente een rol spelen.

Gemeente De gemeente speelt een centrale rol in de coördinatie en ondersteuning van de energietransitie in de Multatulibuurt. Naast het bieden van begeleiding aan stakeholders zorgt de gemeente voor continuïteit en samenhang in de verschillende projecten en initiatieven.

Handelingsperspectief Beheer en toekenning van VHF-middelen De gemeente zet in op een snelle en eenvoudige uitwerking van het Volkshuisvestingsfonds, zodat de middelen snel ingezet kunnen worden voor isolatiemaatregelen. Dit omvat ook het bieden van persoonlijke begeleiding en ondersteuning van de woningeigenaren bij de inzet. Onderzoek naar warmtenet fase 2 Samen met Netverder voert de gemeente een haalbaarheidsstudie uit naar de uitbreiding van het warmtenet. De uitkomsten worden gedeeld met zowel particulieren als woningcorporaties, zodat dit een volwaardige optie is in hun handelingsperspectief en zij goed geïnformeerde keuzes kunnen maken. Continuering van de integrale aanpak De gemeente blijft samenwerken met partners als Delft voor Elkaar en andere afdelingen om projecten zoals herinrichting van de buitenruimte te integreren en af te stemmen met de warmtetransitie. Dit verhoogt de efficiëntie en betrokkenheid van inwoners.

31

Coördinatie en afstemming De gemeente zal een coördinerende rol blijven vervullen bij het maken van afspraken met woningbouwcorporaties en Stedin. Dit voorkomt knelpunten in de uitvoering en bevordert een gezamenlijke aanpak van uitdagingen zoals netverzwaring en renovatiecycli. Waar nodig fungeert de gemeente als verbindende partij tussen stakeholders, bijvoorbeeld bij gespikkeld bezit. Faciliteren van participatie en aanspreekpunt voor de buurt De gemeente blijft aanwezig en aanspreekbaar in de buurt, zodat bewoners snel en eenvoudig informatie kunnen krijgen. De gemeente blijft woningeigenaren ondersteunen met praktische hulp, zoals het organiseren van collectieve acties als daar behoefte aan is (bijvoorbeeld leegmaken van kruipruimtes) en het delen van kennis. Een vast aanspreekpunt in de buurt zorgt voor continuïteit en vertrouwen. Met deze actieve en ondersteunende rol helpt de gemeente particuliere woningeigenaren, VvE’s en andere stakeholders om hun handelingsperspectieven optimaal te benutten en gezamenlijk te werken aan een aardgasvrije Multatulibuurt.

32

Bijlage 1. Participatieaanpak particuliere woningeigenaren Om ervoor te zorgen dat zoveel mogelijk particuliere woning­ eigenaren bereikt werden is een grote variatie in contact­ momenten gerealiseerd. Om mensen uit te nodigen voor bijeenkomsten is er gebruik gemaakt van brieven, het sturen van e-mails naar particuliere woningeigenaren die hun e-mailadres hadden doorgegeven (zij kregen daarnaast ook een uitnodiging per post) en het huis aan huis persoonlijk uitnodigen van particuliere woningeigenaren. Daarnaast zijn meerdere malen huis aan huis individuele gesprekken gevoerd en is energiehulp aangeboden om gratis kleine maatregelen te laten uitvoeren.

Eenduidige opbouw Er zijn diverse fysieke bijeenkomsten georganiseerd. Daarbij is een eenduidige opbouw gehanteerd. Uit de buurtanalyse van Muzus kwam sterk naar voren dat bewoners behoefte hadden aan een terugkoppeling: ‘wat wordt er gedaan met wat ik heb verteld?’ en ‘wat doen jullie met mijn vragen?’ Transparantie in het proces was dan ook een aandachtspunt voor het hele traject. Daarom startte ieder contact (zowel het verslag als de bijeenkomsten) altijd met een korte terugkoppeling van wat er tijdens de vorige activiteit was opgehaald. Dat konden bijvoorbeeld de uitkomsten van een stemming, een samenvatting van een enquête, de antwoorden op veel gestelde vragen etc. zijn. Daarna volgde een presentatie om de particuliere woning­ eigenaren inhoudelijk weer een stap verder te brengen en daarna altijd een moment van meedenken en doen. Niet alleen om informatie op te halen, maar ook omdat het de verbinding tussen mensen versterkt als je samen iets doet. Deze bijeenkomsten werden allemaal in het zeer nabijgelegen buurthuis Het Voorhof georganiseerd om de drempel om te komen zo laag mogelijk te maken. Omdat niet iedereen ‘s avonds kan en

wil en niet iedereen het prettig vindt om in een groep vragen te stellen is er ook een tweedaagse inloop georganiseerd waar mensen zowel ’s ochtends, ’s middags als ’s avonds terecht konden om informatie op te halen en één op één vragen te stellen. Van iedere bijeenkomst is een kort verslag opgesteld, waarin altijd een terugblik stond naar voorgaande bijeenkomsten en/of activiteiten. Dit was om terug te koppelen, maar ook zodat particuliere woningeigenaren die later in het proces zouden instappen toch samengevat konden lezen wat er was gebeurd. Dit korte verslag werd meegestuurd bij de uitnodiging voor de volgende bijeenkomst. Door deze niet los tussendoor te versturen werden de bewoners niet overladen met post. Deze verslagen zijn ook terug te vinden op de website www.delft.nl/ multatulibuurt. Een van de inloopdagen was gepland op een verkiezingsdag, waardoor mensen het stemmen én het bezoek aan de inloop konden combineren. Daarnaast is zo goed mogelijk geprobeerd om mensen die kwamen stemmen en vooraf niet de intentie hadden om de inloop te bezoeken, toch even naar binnen te laten gaan en de informatie wel te bekijken. Tot slot is de bewoners meegegeven dat het belangrijk was om deel te nemen aan het proces.

Om die reden is er twee keer huis aan huis langs gegaan met een vragenlijst én is er een uitnodiging voor een bijeenkomst aan de deur uitgereikt, zodat de mensen hiervoor persoonlijk benaderd zijn.

Activiteiten en bijeenkomsten In onderstaand overzicht zijn alle activiteiten op een rij gezet. Daaronder volgt een toelichting op een groot deel van deze activiteiten.

33

Datum

Activiteit

Aantal contacten

april 2023

Vraagbaak in het buurthuis

Elke 2 weken

sept-dec 2022

Opstellen buurtpaspoort

180 bewoners reactie

18 april 2023

Bijeenkomst: Wat kun je bijdragen in je eigen buurt

9 bewoners aanwezig

13,14,15 juni

Huis aan huis: gesprekken over energietransitie

90 particuliere woningeigenaren gesproken

28 augustus 2023

Bijeenkomst: Waarden

12 particuliere woningeigenaren aanwezig

20, 21 en 22 september 2023

Karavaan

29 bewoners met vragen over energietransitie  

31 oktober 2023

Bijeenkomst: Selecteren technieken

41 particuliere woningeigenaren aanwezig

22-23 november 2023

Inloopbijeenkomst

92 bewoners aanwezig

6 maart 2024

Bijeenkomst: technieken verder uitgewerkt

42 particuliere woningeigenaren aanwezig

18-19 juni 2024

Huis aan huis: Peilingen hoe staat u nu in de energietransitie

65 reacties particuliere woningeigenaren

26 november 2024

Slotbijeenkomst WUP

27 bewoners aanwezig

Tabel 4: Overzicht van alle activiteiten in de Multatulibuurt

Buurtpaspoort Het traject tot het komen van een warmte-uitvoeringsplan is eigenlijk al in juni 2022 opgestart door Muzus, zij stelden het eerder in hoofdstuk 2 benoemde buurtpaspoort op door de bewoners uit de wijk, zowel huurders als particuliere woning­ eigenaren, te bevragen naar hun mening omtrent diverse vraagstukken in de wijk. Een van de thema’s was de energietransitie. In deze periode hebben tijdens voordeurgesprekken, diepte-interviews, vragenlijsten, een buurtwandeling, een nieuwjaarsbijeenkomst en een tweetal actiedagen maar liefst 180 interacties plaatsgevonden tussen gemeente en bewoners. Tijdens deze gesprekken konden bewoners aangeven of ze mee wilden denken bij de diverse trajecten. 50 particuliere woning­ eigenaren hebben dit aangegeven. Het buurtpaspoort is gepresenteerd tijdens een nieuwjaarsbijeenkomst in januari 2023.

Inloopdagen buurthuis In april 2023 is besloten dat drie medewerkers van de gemeente een dag per twee weken hun werkplek in het buurthuis zouden innnemen, waardoor zij op een laagdrempelige manier goed bereikbaar zouden zijn voor bewoners. Dit heeft erin geresulteerd dat niet alleen vragen van inwoners konden worden beantwoord, er zijn ook waardevolle contacten ontstaan met enkele actieve bewoners.

Huis-aan-huis gesprekken In juni 2023 voerden gemeentemedewerkers gesprekken met 90 huishoudens over verduurzamen, is gratis energiehulp aangeboden, zijn inwoners geïnformeerd over de energietransitie en zijn zij uitgenodigd voor een aantal bijeenkomsten. Hieruit bleek dat bewoners vooral geïnteresseerd zijn in de kosten, terugverdientijd en het ruimtebeslag van verschillende tech­ nieken. Tijdens de huis aan huis gesprekken in juni gaven bewoners gerichte feedback, zoals ‘we moeten te veel informatie brengen, de gemeente moet ook informatie geven’. Daarop is de opzet van de bijeenkomst ‘waarden’ eind augustus aangepast en werd het informerende karakter wat groter.

In juni 2023 voerden gemeentemedewerkers gesprekken met 90 huishoudens en het gesprek gevoerd over verduurzamen, gratis energiehulp aangeboden, geïnformeerd over energie­ transitie en een aantal bijeenkomsten aangekondigd. Hieruit bleek dat bewoners vooral geïnteresseerd zijn in de kosten, terugverdientijd en het ruimtebeslag van verschillende tech­ nieken. Tijdens de huis aan huis gesprekken in juni gaven bewoners gerichte feedback, zoals ‘we moeten te veel informatie brengen, de gemeente moet ook informatie geven’. Daarmee is de opzet van de bijeenkomst ‘waarden’ eind augustus aangepast en werd het informerende karakter wat groter.

(Voor)waarden bepalen Tijdens deze bijeenkomst zijn de bewoners meegenomen in de gedachte waarom de buurt aardgasvrij moet worden, wat er dan eigenlijk verandert en waar gezamenlijk een oplossing voor gevonden moet worden. Ook is getoond dat de veelheid in technieken makkelijk kan worden opgedeeld waardoor het een stuk overzichtelijker wordt: laag en hoog temperatuur, collectief en individueel, maar ook marktrijp en geschikt voor woningen kwamen aan bod. En er is tijdens en aan het eind van de bijeenkomsten dan ook ruimte gemaakt om te praten over de uitkomsten. Samen met de aanwezigen werd die avond bepaald aan welke (voor)waarden de nieuwe techniek en het proces zou moeten voldoen. De volgende waarden kwamen uit de groep: • Zo laag mogelijke kosten voor iedereen. • Keuzevrijheid, maar aardgas is geen keuze. • We houden rekening met de kosten voor zowel de korte als de lange termijn (voor zover deze nu bekend zijn). • We nemen de tijd. • Eerlijke en heldere communicatie.

34

Doordat de kosten maar ook de keuzevrijheid zo belangrijk werden gevonden, werden voor de tweede bijeenkomst niet alleen die 50 bewoners uitgenodigd die zich al hadden gemeld, maar zijn alle particuliere woningeigenaren uitgenodigd.

Techniekselectie Voor deze bijeenkomst konden particuliere woningeigenaren vooraf technieken aandragen waar ze meer informatie over wilden. Deze technieken werden objectief, met voor- en nadelen gepresenteerd en uiteindelijk werd een stemming gehouden welke drie technieken verder onderzocht werden. Omdat veel eigenaar-bewoners aangaven dat ze de relatief in aanschaf goedkope airco met doorstroomboiler toch graag uitgewerkt wilde zien, is besloten om niet met drie, maar met vier technieken door te gaan. De vier door particuliere woningeigenaren geselecteerde technieken waren: • Collectief warmtenet, • Individuele luchtwarmtepomp, • Individuele bodemwarmtepomp, • Airco met doorstroomboiler.

Tweedaagse inloopbijeenkomst Deze vier technieken werden vervolgens gepresenteerd tijdens een tweedaagse inloopbijeenkomst waarvoor alle particuliere woningeigenaren waren uitgenodigd. Omdat de eerste inloopdag een verkiezingsdag was en er gestemd kon worden in het buurthuis, was de opkomst erg hoog en hebben ook huurders de inloopbijeenkomst bezocht. Iedereen was zowel overdag als ’s avonds welkom om langs verschillende informatiebanners te lopen en vragen te stellen aan de aanwezige experts en de gemeente. De banners begonnen laagdrempelig met informatie over het waarom en in vier banners werden de eerder geselecteerde technieken toegelicht. Zeker de mensen die aanwezig waren geweest op de vorige bijeenkomst(en) waren vaak snel op zoek naar de banner met ‘hun’ techniek. Bewoners die nog niet vaker geweest waren, begonnen juist bij de eerste banners om zich zo stap voor stap mee te laten nemen. Op een daarvoor geschikt gemaakte wand konden bewoners met post-its laten weten wat zij als kansen zagen, maar ook waar ze zich zorgen over maakten, hoe bewoners geïnformeerd wilden worden, waar ze mee aan slag wilden en welke tips de gemeente mee moesten nemen. De betaalbaarheid van alle maatregelen kwam daar het meest naar voren, maar ook vragen als ‘Waar laat ik al die apparaten?’ werd meerdere malen genoemd.

Aan het eind van de route konden alle aanwezigen (zowel huurders als particuliere woningeigenaren) stemmen op hun, op dat moment, favoriete techniek. Hieruit bleek dat de voorkeur toen uitging naar een warmtenet (meeste stemmen). Als tweede werd gestemd op de airco, daarna de luchtwarmtepomp en de minste stemmen waren voor de bodemwarmtepomp.

Workshops per techniek In maart 2024 is een volgende avond voor particuliere woning­ eigenaren georganiseerd. Om de urgentie van deze bijeenkomst te benadrukken zijn de uitnodigingen persoonlijk langsgebracht. Na een korte terugblik van de inloopbijeenkomst en een samenvatting van alle reacties op de wand van de inloopbijeenkomst, is de groep in vier subgroepen verdeeld en werden de vier technieken weer verder uitgediept. In één groep ging het over het verduurzamen van de woning. Er werd specifiek ingegaan wat de techniek voor de woning betekent, maar ook welke investeringen qua verduurzaming nodig zijn voor de betreffende techniek. Om ervoor te zorgen dat alle bewoners de gelegenheid hadden om ook hun persoonlijke vragen te stellen, waren er drie rondes per techniek, waardoor de groepsgrootte ongeveer tien personen was. Na de bijeenkomst was er nog extra tijd gereserveerd voor persoonlijke vragen.

Peiling Voor de zomervakantie 2024 is er twee dagen huis aan huis een peiling gehouden bij alle particuliere woningeigenaren. De gemeente heeft, aangevuld met een wijkverbinder van Delft Voor Elkaar, in twee dagen enquêtes gehouden waarbij maximaal vier keer bij huizen aangebeld is, op een ochtend, middag of avond. Als bewoners niet thuis waren, kregen zij het formulier van de peiling door de brievenbus, inclusief een antwoordenvelop. Met deze aanpak zijn 65 van de toen 129 particuliere woningeigenaren bereikt. Door middel van een vragenlijst zijn de particuliere woningeigenaren bevraagd hoe zij het participatieproces tot nu toe hebben ervaren en of zij al voldoende informatie hebben gekregen. Door deze gesprekken deur aan de deur te doen was er de mogelijkheid om door te vragen. De particuliere woningeigenaren konden hun antwoorden meer toelichten, anderzijds gaf het de gemeente de mogelijkheid om aanpak en werkwijze beter toe te lichten als particuliere woningeigenaren daar vragen over of bij hadden.

Tevreden over betrokkenheid Uit de peiling komt naar voren dat 75% van de respondenten van de particuliere woningeigenaren tevreden is over hoe zij betrokken zijn geweest in het proces om te komen tot een plan voor een alternatieve warmtevoorziening. Alle huishoudens die gereageerd hebben, op één na, zijn op de hoogte van het feit dat de Multatulibuurt aardgasvrij wordt. 72% van de respondenten is ook al aan het nadenken over of zijn al bezig met alternatieven voor aardgas. De belangrijkste aandachtsgebieden bij het maken van hun keuze waren: beperkte kosten voor aanschaf, weinig aanpassingen nodig in de woning en keuzevrijheid van leverancier.

35

Voorkeur voor techniek Uit de peiling komt nog geen specifieke voorkeur naar voren voor een collectieve of individuele aanpak, maar uit de toelichting blijkt dat de particuliere woningeigenaren er al wel serieus over hebben nagedacht. Redenen als kosteneffecten, minder zelf te regelen, makkelijker en duurzamer, en het negatief imago van het warmtenet worden genoemd om hun voorkeur te onderbouwen. Als het gaat om de voorkeur voor een specifieke techniek dan gaan het warmtenet en de airco met elektrische boiler op dit moment hand in hand (beide circa 30%) maar de luchtwarmtepomp scoort iets lager. Ongeveer 12% heeft nog geen voorkeur.

Veel particuliere woningeigenaren hebben al verduurzamingsstappen gezet en plannen om verder te gaan verduurzamen. Isoleren en elektrisch koken worden dan het meest genoemd. Maar bij het realiseren van de verduurzaming ervaart men wel problemen als; betaalbaarheid, het vinden van onafhankelijk advies of een goede uitvoerder of al concreter bijvoorbeeld de kwaaitaalvloer met de kans op betonrot of het ontbreken van een luik naar de kruipruimte.

Slotbijeenkomst Tijdens de slotbijeenkomst op 26 november 2024 zijn drie workshops gegeven: 1) een workshop waarin bewoners informatie kregen en vragen konden stellen over de financieringsmogelijkheden, 2) een workshop waarin een buurtbewoner de ervaringen met zijn aanpak deelde en 3) een workshop waarin de mogelijkheden werden toegelicht die er zijn om nu zelf al in actie te komen (handelingsperspectief ). Hiermee is het participatieproces om het WUP op te stellen afgerond, en begint de uitvoeringsfase waarin alle stakeholders aan de slag kunnen met het aardgasvrij maken van hun deel van de bebouwing in de Multatulibuurt.

36

Bijlage 2. Energieconceptenvergelijking voor de Mgr. Bekkerschool De Mgr. Bekkersschool is actief betrokken bij de totstand­ koming van het WUP. In deze bijlage wordt dieper ingegaan op welke wijze is geparticipeerd en op de energieconceptenvergelijking die voor en met de Mgr. Bekkersschool is gemaakt.

Participatie De schooldirectie en stichting Laurentius, die het gebouw beheert, hebben samen met de gemeente in een aantal sessies nagedacht over hoe de school aardgasvrij kan worden. In eerste instantie is gekeken naar de kenmerken van de school en welke technische mogelijkheden er zijn en wat die behelzen. Daarbij kwamen zowel kwantitatieve als kwalitatieve aspecten van de verschillende oplossingen aan de orde, waaronder investeringskosten, CO2-uitstoot, onderhoud en de mate van ontzorging. Vervolgens is enerzijds gesproken over het koppelen van technische haalbaarheid aan de specifieke behoeften van de school, zoals aansluiting op het warmtenet en behoud van het bestaande koelsysteem. Anderzijds is gezamenlijk een waarde toegekend aan kwalitatieve aspecten van de mogelijke oplossingen. De sessies leverden inzicht op in de belangrijkste prioriteiten van de school, waaronder betaalbaarheid, duurzaamheid en minimale overlast tijdens de implementatie. Ook kwam tijdens de sessies naar voren dat de waarde van ontzorging bij aansluiting op het warmtenet expliciet een doorslaggevende factor is.

Energieconceptenvergelijking De Mgr. Bekkersschool is een redelijk modern gebouw (bouwjaar 1969, laatste renovatie 2015) met goede isolatie en warmte afgiftesystemen. Er wordt momenteel verwarmd met een CV installatie uit 2015, deze is over 5 à 10 jaar aan vervanging toe. Deze periode geeft de school de gelegenheid

om een keuze te maken en dan goed voorbereid de overstap te maken. Tegelijkertijd is het voor de school dus van belang dat het beoogde warmtenet tegen die tijd gerealiseerd is. Mocht dit niet lukken dan zal er een tijdelijke oplossing gezocht moeten worden, of de school kan zich genoodzaakt voelen om een individuele oplossing toe te passen. De Mgr. Bekkersschool ziet het overstappen op een aardgasvrije warmtevoorziening als een mooie kans, het maatschappelijke belang van duurzaamheid speelt hier een noemenswaardige rol in. In de school is ook een luchtbehandelingssysteem met koelmogelijkheden aanwezig. Naast het aansluiten op het komende warmtenet zijn er twee kansrijke alternatieven aangewezen, waarvan voor ieder twee varianten denkbaar zijn. Zo is er tot vijf varianten gekomen: • Aansluiten op het warmtenet; • Individuele bodemwarmtepomp voor ruimteverwarming en warm tapwater; • Individuele bodemwarmtepomp voor ruimteverwarming, warm tapwater met close-in boilers; • Individuele lucht/water warmtepomp voor ruimteverwarming en warm tapwater; • Individuele lucht/water warmtepomp voor ruimteverwarming, warm tapwater met close-in boilers. Deze varianten zijn vergeleken op kwantitatieve aspecten zoals de investeringskosten of jaarlijkse kosten, en op kwalitatieve aspecten.

Om de kwalitatieve analyse te maken zijn in een sessie met de directeur van de school, de directeur van stichting Laurentius en de beleidsmedeweker onderwijshuisvesting van de gemeente scores toegekend aan een aantal aspecten, en is de weegfactor van deze aspecten bepaald. Dit is weergegeven in onderstaand overzicht.

37

Weegfactor

Warmtenet

Rendement energieopwekking en het energieverbruik

Aspect

4

Bodemwarmtepomp

Luchtwarmtepomp

5

4

3

Ruimtebeslag in de technische ruimte

1

4

3

3

Ruimtebeslag rondom het gebouw

2

5

3

2

Mogelijkheid tot koeling

0

1

4

2

Eigendom en exploitatie warmtevoorziening en energieopwekking

2

4

2

2

Overlast tijdens aanleg

1

2

3

4

Geluidsproductie

3

5

4

2

Klimaat (frisse school)

5

4

5

5

Keuzevrijheid exploitatiefase

0

4

2

2

Belasting op het landelijke elektriciteitsnet

1

4

2

2

83

71

60

SCORE Tabel 5: kwalitatieve vergelijking van de varianten

Aan de hand van de kwantitatieve en kwalitatieve vergelijking zijn de volgende conclusies getrokken: • De lucht/water warmtepomp voor ruimteverwarming, met close-in boilers voor warm tapwater heeft de laagste totale kosten over een periode van 15 jaar. • De lucht/water warmtepomp voor ruimteverwarming, met close-in boilers voor warm tapwater heeft de laagste investeringskosten van alle individuele opties. De investeringskosten bij aansluiten op het warmtenet zijn in alle varianten substantieel lager. • Bij de individuele concepten is alle CO2 uitstoot een gevolg van elektriciteitsverbruik. Bij aansluiting op het warmtenet is een deel van de CO2 uitstoot een gevolg van de productie van warmte. In beide gevallen kan de uitstoot naar nul teruglopen wanneer de landelijke elektriciteitsmix volledig uit groene stroom gaat bestaan. • Uit de kwalitatieve analyse komt het warmtenet als beste uit de vergelijking. Een belangrijke bevinding tijdens de sessie is de waarde van ontzorging die aansluiten op het warmtenet met zich meebrengt.

Op basis van de resultaten kiezen de school en beheerdersstichting ervoor om in te zetten op aansluiten op het komende warmtenet. Hierbij kan het concept met de lucht/water warmtepomp voor ruimteverwarming met close-in boilers voor warm tapwater achter de hand gehouden worden, als alternatief voor wanneer het warmtenet er niet komt. De aanliggende gymzaal, eigendom van de gemeente, kiest idealiter dezelfde aardgasvrije oplossing als de school. Het advies is om de komende jaren natuurlijke vervangings- of onderhoudsmomenten te gebruiken om stapsgewijs voor te bereiden op de komst van het warmtenet. Door benodigde aanpassingen op te nemen in het MJOP kunnen kosten en overlast gespreid worden.

38

Colofon Dit is een uitgave van Gemeente Delft Postbus 78, 2600 ME Delft Telefoon 14015 Internet www.delft.nl

Februari 2025