Toekomstvisie religieus erfgoed Delft

TOEKOMSTVISIE RELIGIEUS ERFGOED DELFT

WAAR MENSEN SAMENKOMEN

VOORWOORD Beeldbepalende monumenten in Delft, dat is ons religieus erfgoed. Er komen hechte gemeenschappen samen voor erediensten en om elkaar te ontmoeten en te steunen. We weten dat de wereld om ons heen, ook in Delft, verandert. Niet elke geloofsgemeenschap floreert zoals voorheen. Sommige hebben moeite om de eindjes aan elkaar te knopen. Anderen zoeken juist meer ruimte. Of ze willen hun activiteiten anders vormgeven. Al die mensen, met hun wensen zijn eigenlijk op zoek naar elkaar. Het doet me deugd dat vanuit de gemeente daarover gesprekken zijn gevoerd. Alle geloofsgemeenschappen hebben daar hun bijdrage aan geleverd. Dat resulteert in deze gebedshuizenvisie. Een visie om

in te geloven. Het gaat om de toekomst van religieus erfgoed in Delft. Het gaat over gebouwen en het gaat over de mensen die ze gebruiken.Vrijwilligersorganisaties houden dit erfgoed in stand. Daar zijn we blij mee en we zijn er zuinig op. Zij verdienen onze aandacht en steun. We willen bereiken dat de kerken, de moskeeën en de synagoge op een goede manier gebruikt blijven worden. Dat kan anders zijn dan hoe het nu is. Soms is dat zelfs noodzakelijk. Daarmee kunnen we ze behouden voor toekomstige generaties. De gewenste samenwerking versterkt de sociaal-maatschappelijke structuur. Suggesties daarvoor staan in deze visie. Ik hoop van harte dat deze een ontwikkeling in gang zet waar we met elkaar trots op kunnen zijn. Frank van Vliet wethouder

2

INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave 3 Hoofdstuk 1 Inleiding 4 Hoofdstuk 2 Toekomstvisie 6 Hoofdstuk 3 Proces 8 Hoofdstuk 4 Overzicht gebedshuizen in Delft 12 Hoofdstuk 5 Toekomstverwachting van gebedshuizen 20 Hoofdstuk 6 Input uit gemeentelijke workshops en beleid 24 Hoofdstuk 7 Bevindingen 30 Hoofdstuk 8 Actieprogramma 34

3

“Respect voor gebouw door gebruik”

HOOFDSTUK HOOFDSTUK

1. 1.

4

HOOFDSTUK 1 INLEIDING Een toekomst voor religieus erfgoed in Delft

De gebedshuizen in Delft hebben een bijzondere waarde voor de identiteit van de stad, zowel fysiek in hun omgeving als in hun maatschappelijke functies. Delft heeft een unieke en brede variëteit aan gebouwen, van oude rijksmonumenten tot modernistische kerken uit de jaren ’70. Deze bijzondere verzameling verdient bijzondere aandacht in de historische én innovatieve stad Delft. Eigenaren en de gemeente Delft hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor deze gebouwen. We willen ervoor zorgen dat de gebouwen blijven bestaan en een rol van betekenis blijven spelen in de stad. Het gaat daarbij om monumentaal erfgoed en ook om recentere wijkkerken. Delft ziet de waarde in van de vaak beeldbepalende gebouwen én van de gemeenschappen die de gebouwen gebruiken. Daarom wil de gemeente Delft hier in de toekomst meer aandacht aan besteden.

De gebedshuizen van Delft zijn onder andere middeleeuwse kerkgebouwen, 19de-eeuwse kerken, wederopbouwkerken, twee moskeeën en een synagoge. Een aantal gebouwen heeft geen religieuze functie meer en heeft een nieuwe eigenaar gekregen. Sommigen zijn zelfs gesloopt. Rond religieuze gebouwen die nog wel hun oorspronkelijke functie vervullen, spelen vaak allerlei vraagstukken. Dat kan gaan om bijvoorbeeld verduurzaming, het teruglopen van de inkomsten of de vergrijzing van de gemeenschap. Met het opstellen van een toekomstvisie religieus erfgoed hebben wij (vertegenwoordigers van de gebedshuizen en de gemeente, ondersteund door bureau COUP) het gesprek op gang gebracht over de religieuze gebouwen in Delft. We onderzochten wat er speelt bij eigenaren en gebruikers van de kerken, de moskeeën en de synagoge en hoe we kunnen aansluiten bij gemeentelijk beleid en (ruimtelijke) plannen. We wilden weten hoe eigenaren de toekomst zien, welke sterktes en zwaktes

er zijn en of we door slimme samenwerking misschien ook kansen zien voor bijvoorbeeld neven- en hergebruik van de gebouwen. Vanwege de ontkerkelijking in de samenleving heeft het Rijk middelen beschikbaar gesteld die gemeenten in staat stellen om een kerkenvisie op te stellen. Een dergelijke visie helpt om samen met de betrokken eigenaren op tijd te anticiperen op veranderende maatschappelijke ontwikkelingen die gevolgen kunnen hebben voor hoe een religieus gebouw behouden kan blijven. In Delft spreken we over een gebedshuizenvisie, een toekomstvisie voor religieus erfgoed.

Het doel van een visie religieus erfgoed

Deze visie geeft inzicht in het religieus erfgoed van Delft en helpt om keuzes te maken bij veranderingen in behoud en gebruik van religieuze gebouwen in Delft. We doen dit voor de samenleving als geheel en voor onze Delftse geloofsgemeenschappen.

Hoe zijn we tot de visie gekomen?

De Delftse gebedshuizen en gemeente Delft hebben samen strategische toekomstkansen geformuleerd voor religieus vastgoed. Door met elkaar in gesprek te gaan en te blijven, vergroten we het wederzijds begrip en vertrouwen.Vertrekpunt zijn de wensen, behoeften en ideeën van gebruikers, gemeenschappen en eigenaren van deze gebouwen geweest. We gingen op zoek naar een beeld van de opgave die op Delft afkomt en naar kansen voor krachtenbundeling. Verder onderzochten we het belang van het religieus erfgoed in de stad zelf. In beleving, identiteit en functioneel. Deze rapportage beschrijft de visie en is daarnaast ook het verslag van het proces dat is doorlopen om tot deze visie te komen.

5

HOOFDSTUK HOOFDSTUK

2.

6

“Kerkge bouwen voor ied e geen ge reen, ïsoleerd e functie m echt ve aar rbinding met bu ur maatsc t en happij.”

HOOFDSTUK 2 TOEKOMSTVISIE Toekomstvisie

De kernwaarden van deze toekomstvisie zijn het koesteren van religieus erfgoed, het bevorderen van verbinding en het zichtbaar maken van gebedshuizen. De gemeente Delft streeft naar het behoud van cultuurhistorisch erfgoed en stedenbouwkundige kwaliteit en wil toekomstbestendig gebruik bevorderen. De gemeente zet zich ook in voor een sterke sociale basis waar iedereen mee kan doen in de samenleving.Vanuit deze rol werkt de gemeente mee met eigenaren van gebedshuizen die plannen ontwikkelen voor de toekomst van hun gebouw en gemeenschap. Eigenaren streven ernaar relevant te blijven voor de samenleving en hun maatschappelijk nut te vergroten door hun gebouw open te stellen voor publiek en hun gebouw te delen met andere functies. Sommige geloofsgemeenschappen zoeken zelfs naar een groter gebouw om aan hun groeiende behoeften tegemoet te komen. De gezamenlijke ambitie is om vraag- en aanbod beter op elkaar af te stemmen.

De toekomstvisie benadrukt de potentie binnen Delft om (sociaal)maatschappelijke, economische en culturele functies toe te voegen aan bijzondere bestaande gebouwen op prominente locaties. Het behouden van de gebouwen en zichtbaarder maken van gebouwen (als organisaties) wordt beschouwd als de sleutel tot het verwezenlijken van dit ideaalbeeld. Als een gebedshuis niet langer als functionerend gebedshuis kan dienen, willen we een passende herbestemming vinden. De rijke variatie aan gebouwen daagt de gemeente uit om slim te sturen op het verdelen van sociaal-maatschappelijke functies over mogelijk vrijkomende gebouwen en gebouwen waar medegebruik mogelijk is. Gebedshuizen worden gezien als mogelijke drijvende krachten achter werkgelegenheid, sociale cohesie en het bieden van voorzieningen. We geloven dat erfgoed-, culturele-, economische-, sociaalmaatschappelijke- en stedenbouwkundige waarden versterkt kunnen worden door ze in samenhang te bekijken. Kansen liggen met name in gebiedsprogrammering en integrale afweging, waarbij de gemeente uitgaat van ontwikkeling op gebiedsniveau.

Deze visie sluit aan op bestaand beleid en de gebiedsgerichte manier van werken van de gemeente, vanuit Stedelijk Programmeren. Hierdoor kan en wil de gemeente een actieve rol blijven spelen als partner van eigenaren en gebruikers, met een focus op het faciliteren, inspireren en verbinden. Gezien de beeldbepalende rol en unieke functie van bepaalde gebedshuizen in de stad, is een intensievere samenwerking met deze gebedshuizen nodig.

Belangrijk is dat de gemeente expliciet de taken van geloofsgemeenschappen en het religieus gebruik van gebouwen overlaat aan deze gemeenschappen zelf. Er zijn reeds talloze voorbeelden van maatschappelijke bijdragen die geloofsgemeenschappen leveren of kunnen oppakken. De visie omarmt een evenwichtige benadering tussen het behoud van erfgoed en respect voor de autonomie van geloofsgemeenschappen.

TOEKOMSTKANSEN

Gebiedsgericht werken en aansluiten op het Stedelijk Programmeren brengt kansen voor gebedshuizen in beeld: • Ontmoetingsplekken voor de wijk (maatschappelijke functie) in de gebouwen.

• Gebedshuizen bieden ruimte voor sociaal-culturele wijk activiteiten of kunnen als zodanig worden herbestemd.

• Plekken waar inwoners met zorgen ondersteuningsvragen vroegtijdig ondersteund kunnen worden, bijvoorbeeld in samenwerking met het welzijnswerk.

• Maatschappelijk en economisch nut gebedshuizen kan vergroot worden (multifunctioneel gebruik van de vierkante meters).

• Gebedshuizen bieden ruimte voor cultureel medegebruik of herbestemming als culturele plek. • Gebedshuizen bieden economische potentie voor de wijk (commerciële functies/werkplekken).

• Ontmoetingen van en voor eigenaren religieus vastgoed kunnen onderlinge samenwerking verbeteren. • Stimuleren van samenwerking tussen gemeenschappen onderling. • Verbinding leggen met opgave energietransitie.

7

HOOFDSTUK HOOFDSTUK

3. 3.

n e s n e tm e o m “Je aten l n e m a s t e h doen”

8

HOOFDSTUK 3 PROCES Er bestaat geen vast format voor een visie op religieus erfgoed, aangezien de situatie per gemeente verschilt. De Delftse visie kwam in 2022 en 2023 tot stand in meerdere fases. De bouwstenen voor deze visie zijn gelegd door middel van een inventarisatie van alle gebouwen, gesprekken met hun eigenaren/gebruikers en meerdere bijeenkomsten. Gezamenlijk is er in de eerste fase doel en richting gegeven aan het project, waarbij specifiek is gekeken naar de kansen die zich in Delft voordoen. Dit rapport is het resultaat van dit proces. Dit hoofdstuk biedt een uitleg van het gevolgde proces. Gedurende het hele proces hebben gemeente Delft, eigenaren en hoofdgebruikers van de gebouwen nauw samengewerkt. De vraag die centraal stond is: hoe borgen we het religieuze erfgoed in Delft nu en in de toekomst? Om antwoord te geven op die vraag hebben we eerst de volgende vragen beantwoord: Religieus erfgoed: Hoe ziet de collectie van religieuze gebouwen in Delft eruit? Welke geschiedenis vertellen de gebouwen? Wat is de cultuurhistorische waarde van de gebouwen, zowel individueel en als geheel?

Toekomstperspectief: Hoe gaat het met de gemeenschappen? Hoe kijken zij naar de toekomst? Welke ambities hebben eigenaren voor hun organisatie en hun gebouw? Welke religieuze gebouwen verwachten hun religieuze functie te behouden en welke niet?

Kansen: Welke rol spelen de kerken, de moskeeën en synagoge in hun omgeving en in de gemeenschap?  Welke eigenaren willen een combinatie maken met andere functies, bijvoorbeeld cultureel, maatschappelijk of wonen? Welke samenwerkingen met culturele en maatschappelijke organisaties zijn er al of zijn kansrijk?

Het is belangrijk om deze vragen te stellen en te beantwoorden, om de volgende redenen: • Door de ontkerkelijking ervaren veel eigenaren flinke uitdagingen. De verantwoordelijkheid voor het onderhoud van een (monumentaal) gebouw rust soms zwaar op hun schouders. • Sommige gemeenschappen streven ernaar hun gebouwen meer toegankelijk te maken voor de buurt of zoeken naar aanvullende inkomstenbronnen door middel van nevenbestemmingen. • De gemeente Delft formuleert beleid op diverse terreinen die van invloed zijn op gebedshuizen, zoals zorg en welzijn, ruimtelijke ordening, toerisme, economie, parkeervoorzieningen, enzovoort. In dit proces willen we samenwerkingskansen benutten tussen eigenaren, de gemeente en andere betrokken partijen.

• Het proces van her- of bijbestemming vergt tijd. Het is van belang dat we leegstand tijdig herkennen en hierop anticiperen. Zo kunnen plannen eerder worden ontwikkeld voor de volgende fase. Dit biedt voldoende tijd om te onderzoeken of er in overleg met de gemeente en andere belanghebbenden een passende nevenfunctie of herbestemming gevonden kan worden.

9

Inventarisatie

In 2022 zijn we gestart met een inventarisatie van alle gebedshuizen in de gemeente. Uit de inventarisatie is een bestand voortgekomen van 43 gebedshuizen: de collectie. Het gaat hier om gebouwen die als kerk, moskee of synagoge zijn gebouwd en die ofwel in religieus gebruik zijn, of bij nieuw gebruik van buiten en van binnen herkenbaar zijn gebleven als gebedshuis. Daarnaast zijn ook gebouwen toegevoegd die gebouwd zijn met een ander doel, maar nu fungeren als kerk. Kloosters maken geen onderdeel uit van dit onderzoek.

Paspoorten

Het proces in beeld.

10

Van alle 43 gebedshuizen is een paspoort gemaakt. Dit paspoort geeft toegang tot basisgegevens als de locatie, monumentale status, oppervlakte, bouwjaar en het gebruik opgenomen, en een beschrijving van het gebouw. In het kaartje is het gebouw in relatie tot de omliggende omgeving weergeven. Daarnaast is per gebouw een beknopte cultuurhistorische waardering opgenomen, gemaakt door erfgoed Delft. De paspoorten zijn te vinden als bijlage 1 bij dit rapport.

Startbijeenkomst met eigenaren/ gebruikers

Een grote vertegenwoordiging van de gebedshuizen en de gemeente Delft kwamen bij elkaar op 20 april 2022 in een startbijeenkomst. Het projectteam stelde zich voor en presenteerde het plan van aanpak. Ook bespraken de deelnemers de wensen en verwachtingen van de eigenaren voorafgaand aan het proces.

Gesprekken met eigenaren/gebruikers

Een belangrijk onderdeel van het onderzoek waren de gesprekken met alle eigenaren en/ of gebruikers. Het waren open gesprekken over veel verschillende onderwerpen en ze liepen bijna allemaal uit: er was veel om over te praten. De gesprekken gaven inzicht in de feitelijke gegevens over de gebouwen en de samenstelling van de geloofsgemeenschappen. Door de vertrouwelijke sfeer is ook over soms lastigere onderwerpen gesproken zoals verantwoordelijkheid, de toekomst en hoe de samenleving naar het gebedshuis kijkt en andersom. De eigenaren/gebruikers waarderen de aandacht en inspanning vanuit de gemeente. Ook zijn gesprekken gevoerd met religieuze organisaties die geen gebouw in eigendom hebben. De gespreksverslagen, die voorgelegd zijn aan de eigenaren, zijn toegevoegd als bijlage 2. De verschillende quotes in deze rapportage zijn afkomstig van diverse eigenaren.

Workshops met interne stakeholders

Er zijn doorlopend gesprekken gevoerd en kleinschalige bijeenkomsten georganiseerd met ambtenaren van de gemeente Delft. Daarnaast zijn in juli 2023 in twee workshops met ambtenaren van verschillende beleidsterreinen – vastgoed, erfgoed, cultuur, samenleving en veiligheid, maatschappelijke voorzieningen, de Stadsbouwmeester, stedenbouw en planologie – gekeken naar de wensen, verwachtingen en toekomstvoorspellingen van de 43 gebedshuizen.Vervolgens zijn (beleids) doelen en ambities, huidige ontwikkelingen in de verschillende gebiedsnetwerken en toekomstige ontwikkelkansen voor de gebedshuizen verkend vanuit verschillende beleidsterreinen.

bijeenkomst met gebedshuiseigenaren

Bijeenkomst met eigenaren/gebruikers en ambtenaren

Analyse van de opgave, visie en vervolg

bijeenkomst met gebedshuiseigenaren

workshop met ambtenaren

In september 2023 organiseerden we een tweede bijeenkomst voor eigenaren/ gebruikers en ambtenaren, waarbij de conclusies van de inventarisatie, de gesprekken en de kansenverkenning zijn gedeeld. Ook hebben we in groepen de conclusies verdiept en een aantal vervolgstappen benoemd. Deze zijn verwerkt in Hoofdstuk 7: Bevindingen.

De informatie over de gebouwen en de gebruikers zijn met elkaar in verband gebracht om de opgave voor Delft in beeld te krijgen. De toekomstverwachting en de urgentie tot acties zijn in woord en beeld gevat. De conclusies zijn per thema samengevat en de visie (hoe gaan we om met religieus erfgoed in Delft) en het actieprogramma (wat gaan we doen) concreet gemaakt. Dit vormt de Toekomstvisie Religieus Erfgoed gemeente Delft.

11

HOOFDSTUK HOOFDSTUK

4.

12

an v w u “Gebo gen en rin e n n i r he n” e g n i r vie

HOOFDSTUK 4 OVERZICHT GEBEDSHUIZEN IN DELFT Aantal en bouwjaar

Er zijn in Delft 43 (voormalige) gebedshuizen. Het oudste gebouw is de Oude Kerk aan de Heilige Geestkerkhof en het jongste gebouw is de Koninkrijkszaal van de Jehova’s Getuigen aan de Guido Gezellelaan. Opvallend is dat in Delft ook na 1970 nog een behoorlijk aantal nieuwe gebedshuizen is gebouwd. Dit is een afwijkend beeld in vergelijking tot de meeste andere gemeenten in Nederland. Er zijn ook nu nog geloofsgemeenschappen die meer ruimte zoeken, maar veelal hebben die een andere geloofsbeleving en behoeften die niet per se passen in bijvoorbeeld een middeleeuwse kerk.

Functies

Van de 43 gebedshuizen zijn er nog 28 in religieus gebruik, vaak wel in combinatie met nevenfuncties. 14 gebedshuizen zijn herbestemd en de Génestetkerk is momenteel buiten religieus gebruik en in transitie naar een nieuwe bestemming onder de naam de Cultuurtempel. De 14 herbestemde gebouwen hebben verschillende functies gekregen.Veel hebben een woonbestemming gekregen of worden ingezet voor culturele en/of maatschappelijke activiteiten.

Denominaties

De grootste denominatie in de gemeente Delft is de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). De PKN is ontstaan uit een samenvoeging van de Nederlands Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerk en de Evangelisch-Lutherse Kerk. In totaal zijn er zeven kerken die behoren tot de PKN.

Monumentale status

Zestien kerken in Delft hebben de status van rijksmonument en zes hebben de status van gemeentelijk monument. Opvallend is dat meer dan de helft van de gebedshuizen is beschermd, dat is meer dan de gemiddelde per Nederlandse gemeente. Het aandeel gemeentelijk monumentale gebedshuizen ligt iets lager dan het gemiddelde. De meeste beschermde monumenten zijn gesitueerd in de binnenstad, maar bijvoorbeeld ook de Marcuskerk in de Voorhof is een gemeentelijk monument.

13

Kaart22 MonumentenstatusKaart

Kaart met Monumentenstatus van de gebedshuizen in Delft. Rijksmonument

E LF T

BE D

D

Rijksmonument Gemeentelijk monument Geen status

UI SH Z

GE

Monumentale status

EN

Kaart22 Kaart

39

Onbeschermd

IN

Monumentale status

Rijksmonument 1 monument Waalse Kerk Gemeentelijk Geen status 2 H.H. Maria en Ursulakerk

22

Hart van Delft

23

Vierhovenkerk

3

Génestetkerk

24

Vm. Ontmoetingskerk

4

Zuiderkerk

25

Koninkrijkszaal

5

Raamstraatkerk

26

Sultan Ahmet Moskee

6

Vergadering van Gelovigen 22 Hart van Delft

27

Al-Ansaar Moskee

1

Waalse Kerk

2

7 Vm. Adventkerk H.H. Maria en Ursulakerk

23

Vierhovenkerk 28 Synagoge

3

Génestetkerk

8

Bethlehemkerk

24

29 St.-Joriskapel (Historisch Joris) Vm. Ontmoetingskerk

4

Zuiderkerk

9

Vm. H. Pastoor van Arskerk 25 Koninkrijkszaal 30 St.-Stanislaskapel

5

Raamstraatkerk10

6 7

Apostolische Kerk

26

31 Barbarakapel Sultan Ahmet Moskee

Immanuëlkerk Vergadering van11Gelovigen

27

32 Kapel Sanctus Virgilius Al-Ansaar Moskee

Vm. Adventkerk12 Hofkerk

28

Synagoge

33

St.-Hippolytuskapel Delft

34 Vm. Marthakapel Vm. Gereformeerde Kerk29(vrijgemaakt) St.-Joriskapel (Historisch Joris)

8

Bethlehemkerk 13

9

14 Vm. Mattheüskerk Vm. H. Pastoor van Arskerk

30

35 Mount Zion International Parish St.-Stanislaskapel

10

15 Adelbertkerk Apostolische Kerk

31

Barbarakapel

11

Immanuëlkerk 16 Marcuskerk

32

37 Gereformeerde Gemeente Kapel Sanctus Virgilius

Oude Kerk

36

33

38 De Open Deur St.-Hippolytuskapel Delft

34

39 Evangeliegemeente de Deur Vm. Marthakapel

35

40 Voorstraat 51 Mount Zion International Parish

36

Het Boek

12

Hofkerk

18 Nieuwe Kerk Vm. Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt)

14

19 Lutherse Kerk Vm. Mattheüskerk

15

Adelbertkerk

20

H. Maria van Jessekerk

16

Marcuskerk

21

Sacramentskerk

37

42 Kapel van Abtswoude Gereformeerde Gemeente

21a

Noodkerk Allerheiligst Sacrament 38 De Open Deur

17

41

Delft 7

10 9

Delft

10

2 9

17

3

30 24

17

Oude Kerk Nieuwe Kerk

39

Evangeliegemeente de Deur

19

Lutherse Kerk

40

Voorstraat 51

20

H. Maria van Jessekerk

41

Vm. Christelijk Gereformeerde Gemeente

21

Sacramentskerk

42

Kapel van Abtswoude

21a

Noodkerk Allerheiligst Sacrament

24 34

22

33

18 5 20 14 28

14

23

16 42 35

26

15

23

27 25

16 42

36

36

4

37

13 21

15

21a

11

21a

11

35 13

21

38

38

26

28

32

4

5

37

20

31

41

32

25

14

33

6

31

41

18 3

30

1

12

17

7 40

22

34

1

12 19

6

40

2

Vm. Christelijk Gereformeerde Gemeente

18

19 29

8

Het Boek

13

29

8

39

Gemeentelijk monument

27

Wijken en buurten

Oorsprong 15 12

buitenhof 5%

Vrijenban 5%

tandhof 2%

Voordijkshoorn 2%

Voorhof 14%

Hof van delft 14%

Wippolder 7%

Binnenstad 49%

9 6 3 0

voor 1500

1500-1700

1700-1850

1850-1940

1940-1970

na 1970

Buiten Delft 2%

Functie herbestemming Gemengd

BE D

E LF T

GE

D

Wonen Bedrijf Cultuur en ontspanning

Maatschappelijk

IN

ELFT

Maatschappelijk

Bedrijf

EN

EN

D

Cultuur en ontspanning

Gemengd

UI SH Z

UI SH Z

G

EBE D

Wonen

15

IN

Kaart22 Kaart22 Kaart Kaart Functies gebedshuizen

Kaart met de ligging en huidige functie van de gebedshuizen in Delft. in transitie

Functies gebedshuizen Functies gebedshuizen

religieus

herbestemd

Religieus gebruik Religieus gebruik Herbestemd Herbestemd Leegstaand/in transitie Leegstaand/in transitie

39

29 8

8

IN

Delft

Delft 7

19

16

1

Waalse Kerk

2

2 H.H. Maria en Ursulakerk 23 Vierhovenkerk23 Vierhovenkerk H.H. Maria en Ursulakerk

3

Génestetkerk 3 Génestetkerk

24

24 Vm. Ontmoetingskerk Vm. Ontmoetingskerk

4

Zuiderkerk

Zuiderkerk

25

Koninkrijkszaal25 Koninkrijkszaal

5

5 Raamstraatkerk

Raamstraatkerk

26

26 Sultan Ahmet Moskee Sultan Ahmet Moskee

6

27 Al-Ansaar Moskee 6 Gelovigen Vergadering van Vergadering van Gelovigen27 Al-Ansaar Moskee

4

Waalse Kerk

22

Hart van Delft 22 Hart van Delft

7

7 Vm. Adventkerk Vm. Adventkerk

28

Synagoge

8

Bethlehemkerk8 Bethlehemkerk

29

29 St.-Joriskapel St.-Joriskapel (Historisch Joris) (Historisch Joris)

28

9

30 St.-Stanislaskapel 30 St.-Stanislaskapel Vm. H. Pastoor9van Vm. Arskerk H. Pastoor van Arskerk 10 Apostolische Kerk Apostolische Kerk

31

Barbarakapel

11

Immanuëlkerk11 Immanuëlkerk

32

32 Kapel Sanctus Virgilius Kapel Sanctus Virgilius

33

33 St.-Hippolytuskapel St.-Hippolytuskapel Delft Delft

Hofkerk

12

Hofkerk

34 Vm. Marthakapel 34 Vm. Marthakapel 13 Vm. Vm. Gereformeerde Kerk Gereformeerde (vrijgemaakt) Kerk (vrijgemaakt)

14

14 Vm. Mattheüskerk Vm. Mattheüskerk

35

35 Mount Zion Mount Zion International Parish International Parish

15

Het Boek

Adelbertkerk

15

Adelbertkerk

36

16

Marcuskerk

16

Marcuskerk

37

Gereformeerde37Gemeente Gereformeerde Gemeente

36

Het Boek

17

Oude Kerk

17

Oude Kerk

38

De Open Deur 38 De Open Deur

18

Nieuwe Kerk

18

Nieuwe Kerk

39

39 Evangeliegemeente Evangeliegemeente de Deur de Deur

19

Lutherse Kerk 19 Lutherse Kerk

40

Voorstraat 51

20

20 H. Maria van Jessekerk H. Maria van Jessekerk

41

Vm. Christelijk41Gereformeerde Vm. Christelijk Gemeente Gereformeerde Gemeente

21

21 Sacramentskerk Sacramentskerk

42

42 Kapel van Abtswoude Kapel van Abtswoude

21a

21a Noodkerk Noodkerk Allerheiligst Sacrament Allerheiligst Sacrament

40

2

6

9 12

17

9 1 12

30

33 3

3031

37

28

3 38

14

41 18

33 31 32

4 5

5

22

34

1 18 20

32 24

24

6

40 22 17 41

34 2

28 21

11 13

35 26

35

26 15

23

16 42

27

23

16 42

Voorstraat 51 25

36

25

36

15

21

3821a

4 14 13

37

20

Barbarakapel

13

12

10

Synagoge

10

31

10

7

19

40 1

29

EN

D

E LF T

BE D

UI SH Z

GE

39

27

21a

11

Kaart22 Kaart Denominaties

Kaart22 Kaart

Kaart met denominaties van de gebedshuizen in Delft. Hoofdstroming 28 gebedshuizen Denominaties Denominaties

Joods

Overig

Rooms-Katholiek 39

Islamitisch

Rooms-Katholiek Rooms-Katholiek

39

Protestantse Kerk inProtestantse Nederland (PKN) Kerk in Nederland (PKN)

Overig

ELFT

Joods

Overig

BE D

D

Joods

GE

IN

Islamitisch

UI SH Z

Islamitisch

Uit religieus gebruikUit religieus gebruik

Delft

Waalse Kerk

Waalse Kerk

Hart van Delft

22

Hart van Delft

2

23 Vierhovenkerk 2 H.H. Maria en Ursulakerk H.H. Maria en Ursulakerk

23

Vierhovenkerk

3

Génestetkerk

3

Génestetkerk

24

24 Vm. Ontmoetingskerk Vm. Ontmoetingskerk

4

Zuiderkerk

4

Zuiderkerk

25

Koninkrijkszaal 25 Koninkrijkszaal

5

Raamstraatkerk 5 Raamstraatkerk

26

26 Sultan Ahmet Moskee Sultan Ahmet Moskee

6

27 Al-Ansaar Moskee 27 Al-Ansaar Moskee Vergadering van 6Gelovigen Vergadering van Gelovigen

7

Vm. Adventkerk 7 Vm. Adventkerk

28

Synagoge

8

Bethlehemkerk 8 Bethlehemkerk

29

29 St.-Joriskapel St.-Joriskapel (Historisch Joris) (Historisch Joris)

9

30 St.-Stanislaskapel 30 St.-Stanislaskapel 9 Arskerk Vm. H. Pastoor van Vm. H. Pastoor van Arskerk

10

10 Apostolische Kerk Apostolische Kerk

22

31

Barbarakapel

28

31

Immanuëlkerk

11

Immanuëlkerk

32

32 Kapel Sanctus Virgilius Kapel Sanctus Virgilius

Hofkerk

12

Hofkerk

33

33 St.-Hippolytuskapel St.-Hippolytuskapel Delft Delft

13

34(vrijgemaakt) 13 Vm. Vm. Gereformeerde KerkGereformeerde (vrijgemaakt) Kerk Vm. Marthakapel34 Vm. Marthakapel

14

14 Vm. Mattheüskerk Vm. Mattheüskerk

35

35 MountParish Mount Zion International Zion International Parish

15

Adelbertkerk

15

Adelbertkerk

36

Het Boek

16

Marcuskerk

16

Marcuskerk

37

37 Gereformeerde Gemeente Gereformeerde Gemeente

Het Boek

17

Oude Kerk

17

Oude Kerk

38

De Open Deur

18

Nieuwe Kerk

18

Nieuwe Kerk

39

39 Evangeliegemeente Evangeliegemeente de Deur de Deur

19

Lutherse Kerk

40

Voorstraat 51

De Open Deur

19

Lutherse Kerk

20

41 Vm. Christelijk 20 H. Maria van Jessekerk 41 Vm. Christelijk Gereformeerde H. Maria van Jessekerk Gemeente Gereformeerde Gemeente

21

Sacramentskerk 21 Sacramentskerk

21a

21a Noodkerk Noodkerk Allerheiligst Sacrament Allerheiligst Sacrament

42

40

6

9 12

2

33

18 1 20

17 9

1

12 3

30

32

24

24 4

5

33 31 32

14 13

37

20 28 21

21

21 38a

4

5

14

41 18

37 3

38

22

34

41 17

28

30 31

6

40 22

34

11

21a

11

13

Barbarakapel

11

38

2

Synagoge

12

36

10

7

19

40

1

1

7

19 10

29

Delft

Protestants (PKN)

Protestants (overig)

29 8

8

EN

Protestants overig Protestants overig

35 26

15

23

16 42

35

26

27

23

15

27

16 42

Voorstraat 51 25

25

42 Kapel van Abtswoude Kapel van Abtswoude

36

36

17

18

Impressie van de gebedshuizen in Delft. 8 10

33

12

38 4

16 39

2

35

37 1 19 34

13 14 15 17

Impressie van de gebedshuizen in Delft.

9

11

27

6

22 28

21

5

7

26 23

32

3

20

24

30 25

18 19

HOOFDSTUK HOOFDSTUK

5. 5.

de n i f o “Gelo st” m o k e to

20

HOOFDSTUK 5 TOEKOMSTVERWACHTING VAN GEBEDSHUIZEN Op basis van gesprekken met eigenaren Achtentwintig gebedsgebouwen (67%) in de gemeente Delft zijn op het moment in religieus gebruik. De verwachting is dat dit aantal over vijftien jaar is afgenomen naar vijftien gebouwen met een religieuze functie, waaronder enkele kerken, de moskeeën en de synagoge.Voor twee kerkgemeenschappen is de toekomst heel duidelijk want hun kerkgebouw

wordt aan de eredienst onttrokken. Op de kort termijn (tot vijf jaar) voorzien gemeenschappen weinig problemen. Dit is ten opzichte van het landelijke gemiddelde een positief beeld. Over 10-15 jaar is dat beeld anders. Een aantal eigenaren geeft aan dat zij onzeker zijn over hun toekomst op die termijn om meerdere redenen. De geloofsgemeenschappen worden veelal voor een structureel deel geleid en gerund door betrokken vrijwilligers, maar dat

Toekomstverwachting uit de gesprekken met eigenaren. herbestemd

onzeker

in transitie

religieus gebruik

aantal neemt af. En een aanzienlijk deel van de gemeenschappen kent een relatief hoge gemiddelde leeftijd en jonge aanwas stagneert of neemt af. Het is mogelijk dat op een termijn van 10-15 jaar meerdere gebedshuizen leeg komen te staan, tenzij nevenfuncties worden gevonden om te combineren met de religieuze activiteiten.

40

30

Series2

20

10

0

2022

2027

2032

2037

Urgentie om actie te ondernemen

Op basis van gesprekken met eigenaren hebben we de urgentie geanalyseerd, wat heeft geleid tot de onderstaande kaart. Urgentie manifesteert zich op twee manieren. Enerzijds zijn er gebouwen die moeten worden afgestoten of waarvan wordt verwacht dat ze binnenkort leeg zullen staan. Deze gebouwen zijn aangeduid met een oranje kleur (op termijn bedreiging voor de instandhouding) of een rode kleur (directe dreiging voor de instandhouding). Anderzijds zijn er gemeenschappen die dringend behoefte hebben aan ruimte. Bovendien is het voor alle gebedshuizen met een groene kleur van belang om hun perspectief naar buiten toe te verbreden in de toekomst. Dit is cruciaal om midden in de maatschappij te blijven staan en om te zoeken naar partners voor gebruik of eigenaarschap. Ook deze gebouwen verdienen een duidelijk toekomstperspectief. De kleur op de kaart geeft een indicatie voor het tijdpad dat aangeeft wanneer een bepaald gebied of gebouw verder moet worden onderzocht. 21

Kaart22 Kaart

Kaart die de mate van bedreiging per gebedshuis aangeeft. De gebedshuizen met de hoogste urgentie liggen voor het merendeel in de binnenstad.

Kaart22 Kaart

Bedreiging Bedreiging 39

Geen bedreiging Geen bedreiging Op termijnOp bedreigd termijn(10 bedreigd jaar) (10 jaar) Acuut bedreigd Acuut bedreigd Herbestemd Herbestemd OnbekendOnbekend

8

1

1 Waalse Kerk Waalse Kerk

22

Hart van22Delft Hart van Delft

2

2 en H.H. Maria H.H. Ursulakerk Maria en Ursulakerk

23

23 Vierhovenkerk Vierhovenkerk

3

3 Génestetkerk Génestetkerk

24

24 Vm. Ontmoetingskerk Vm. Ontmoetingskerk

4

4 Zuiderkerk Zuiderkerk

25

25 Koninkrijkszaal Koninkrijkszaal

5

5 Raamstraatkerk Raamstraatkerk

26

26 Sultan Ahmet Sultan Moskee** Ahmet Moskee**

6

6 Vergadering Vergadering van Gelovigen* van Gelovigen*

27

27 Moskee*** Al-Ansaar Al-Ansaar Moskee***

7

7 Vm. Adventkerk Vm. Adventkerk

28

28 Synagoge

8

8 Bethlehemkerk Bethlehemkerk

29

29 St.-Joriskapel St.-Joriskapel (Historisch Joris) (Historisch Joris)

9

9 Vm. H. Pastoor Vm.van H. Pastoor Arskerk van Arskerk

30

30 St.-Stanislaskapel St.-Stanislaskapel

10

10 Apostolische Apostolische Kerk Kerk

31

31 Barbarakapel Barbarakapel 32 Kapel Sanctus Kapel Virgilius Sanctus Virgilius 33 St.-Hippolytuskapel St.-Hippolytuskapel Delft Delft

Synagoge

11

11 Immanuëlkerk Immanuëlkerk

32

12

Hofkerk 12

33

13

34 34 13 Vm. Gereformeerde Vm. Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt) Kerk (vrijgemaakt) Vm. Marthakapel Vm. Marthakapel

14

14 Vm. Mattheüskerk Vm. Mattheüskerk

35

35 Mount Zion International Mount Zion International Parish Parish

Hofkerk

39

15

15 Adelbertkerk Adelbertkerk

36

36 Het Boek

16

16 Marcuskerk Marcuskerk

37

37 Gereformeerde Gereformeerde Gemeente Gemeente

Delft

8

7 19

7 640 22 34 17 41

40 10

2

9 12

9

30

234

17 1

18

1 33

12

3 30

20 3 28

31

5

6 22 41 18

37 33

28

31

4

5 14

14

21 38 4

13

17

17 Oude Kerk Oude Kerk

38

De Open38Deur De Open Deur

18 Nieuwe Kerk Nieuwe Kerk

39

39 Evangeliegemeente Evangeliegemeente de Deur**** de Deur****

19

Lutherse19Kerk Lutherse Kerk

40

40 51 Voorstraat Voorstraat 51

20

H. Maria20vanH. Jessekerk Maria van Jessekerk

41

41 Vm. Christelijk Vm.Gereformeerde Christelijk Gereformeerde Gemeente Gemeente

21

21 Sacramentskerk Sacramentskerk

42

42 Abtswoude Kapel van Kapel van Abtswoude

21a

21a Allerheiligst Noodkerk Noodkerk Allerheiligst Sacrament Sacrament

35 26

26

23

16 23 42

15

13

16 42

** Gebouw is**goed Gebouw maarisde goed ruimte maar wringt de ruimte wringt

25

25

*** Goed, maar *** ruimte Goed, maar wringt, ruimte mogelijk wringt, al over mogelijk 5 jaaralopzoek over 5 naar jaar opzoek een groter naargebouw een groter gebouw **** gebouw Goed, maar gebouw wordt te klein, er wordt al momenteel al gezocht naar ruimte een grotere ruimte **** Goed, maar wordt te klein, er wordt momenteel gezocht naar een grotere

36

36

35 15 27

21

21a

11

Het Boek

18

37

20

38 32

2432

24

* Wens voor *groter Wensgebouw voor groter voorgebouw woongemeenschap, voor woongemeenschap, dan wordt het dan huidige wordt gebouw het huidige afgestoten gebouw afgestoten

22

29

Delft 19

10

29

27

21a

11

Sterkte- en zwakteanalyse Sterkte- en zwakteanalyse op basis van gesprekken met eigenaren Dit is een sterkte- en zwakteanalyse van de gebedshuizen op basis van de gesprekken met eigenaren. Aan de hand van de gespreksverslagen is zorgvuldig geteld hoe vaak een uitspraak is gedaan. Uitspraken die meermaals zijn gedaan zijn opgenomen in dit overzicht.

Sterktes

Zwaktes:

Kansen:

Bedreigingen:

• Veel geloofsgemeenschappen hebben een

• Geloofsgemeenschappen hebben vaak minder leden, en deze leden zijn over het algemeen minder actief in de gemeenschap.

• Er is opvallend veel positieve energie bij eigenaren en gebruikers van gebedshuizen om constructief samen te werken.

• Toenemende kosten voor onderhoud en

• De leden vertonen een hoge gemiddelde leeftijd, en er is een afname in nieuwe aanwas.

• Er bestaat een grote ruimtebehoefte in de stad, terwijl gebedshuizen juist streven naar multifunctioneel gebruik.Veel genootschappen beschouwen hun gebouw als geschikt voor meervoudig gebruik.

sterke organisatiestructuur. • Gebedshuizen buiten de binnenstad zijn doorgaans goed bereikbaar per auto, en in een aantal gevallen is er voldoende parkeergelegenheid. Gebedshuizen in het stadscentrum zijn goed bereikbaar via het openbaar vervoer.

• Er is een gebrek aan vrijwilligers, terwijl veel activiteiten structureel van hun inzet afhankelijk zijn.

• (Monumentale) gebedshuizen vormen karakteristieke gebouwen met een rijke historie.

• Gebedshuizen in de binnenstad zijn vaak matig bereikbaar per auto, met beperkte parkeergelegenheid voor de deur.

• Gebedshuizen bevinden zich vaak op markante en/of betekenisvolle locaties in de stad.

• Sommige gebedshuizen kampen met beperkte financiële middelen.

• Gebedshuizen beschikken vaak over een uitstekende akoestiek en hebben een fraai en goed functionerend orgel. • Er zijn talrijke mogelijkheden voor divers gebruik van gebedshuizen in de stad op verschillende gebieden, waaronder cultureel, sociaal-maatschappelijk en commercieel.

• Het vaak bijzondere interieur van met name monumentale kerken en het gebrek aan nevenruimtes en extra toiletten maken multifunctioneel gebruik lastig.

• Gebedshuizen staat vaak op centrale plekken in wijken; geloofsgemeenschappen willen zich inzetten voor hun omgeving. • Landelijke samenwerking binnen genootschappen biedt ondersteuning aan lokale organisaties.

energieverbruik. • Afname van het aantal actieve gelovigen door vertrek, vergrijzing, minder beschikbare tijd voor bijdragen aan de gemeenschap. • Complexiteit van procedures bij aanpassingen en herbestemming van monumenten. • Voor geloofsgemeenschappen zonder eigen gebouw is het overnemen van een bestaand pand niet altijd haalbaar vanwege de locatie of hoge kosten. • Vrees voor incidenten met discriminatie en agressie.

• Er is een groeiende belangstelling voor erfgoed.

• Door de juridische status vallen kerken soms buiten subsidiemogelijkheden. • Het gezamenlijk gebruik van gebouwen wordt bemoeilijkt doordat diensten vaak op dezelfde tijdstippen op zondag plaatsvinden. 23

rlijk e e h n e e s i “Onze kerk chap s n e e m e g e thuis voor d ttige, e r p n e e t f e en he r de a a n g n i l a r t s t open ui omgeving”

HOOFDSTUK HOOFDSTUK

6.

24

HOOFDSTUK 6 INPUT UIT GEMEENTELIJKE WORKSHOPS EN BELEID Er blijken meerdere verbanden met bestaand en nieuw beleid van de gemeente te zijn op diverse, onderstaande, terreinen. Daarmee kan er ook aansluiting plaatsvinden bij de drie ontwikkelopgaven van Delft (Delft West, InnovatieDistrict Delft en Energietransitie). De raakvlakken tussen de toekomstvisie voor religieus erfgoed en het bestaande beleid zijn onderwerp van bespreking geweest in twee interne workshops met ambtenaren van de betreffende beleidsterreinen. Hieruit zijn de volgende kansen naar voren gekomen:

Cultuur

Religieuze gebouwen kunnen dienen als podium voor amateurkunstverenigingen om zich te presenteren, te oefenen of exposities te houden. Dergelijke gebouwen beschikken vaak over prachtige, karakteristieke ruimten en zijn, zowel qua locatie als kenmerken, zeer divers. Op deze manier kunnen religieuze gebouwen bijdragen aan een gevarieerd cultureel aanbod. Wanneer deze gebouwen hun oorspronkelijke religieuze functie verliezen, bestaat de mogelijkheid van een culturele herbestemming, al dan niet gecombineerd met andere bestemmingen, zoals: • Bedrijfsruimte/werkplekken/ateliers • Culturele/creatieve broedplaats • Maatschappelijke publieksfunctie  

Economie en toerisme

Gebedshuizen spelen een belangrijke rol in de toeristische aantrekkelijkheid van de stad. Als (museale) bezienswaardigheid dragen ze aanzienlijk bij aan de bezoekerseconomie van Delft. Het perspectief op religieuze gebouwen in de binnenstad dient daarom anders te worden benaderd dan bijvoorbeeld een gebedshuis in een woonwijk. De context van gebedshuizen in de binnenstad verschilt van die buiten de stadskern. Dit heeft betrekking op diverse aspecten, zoals benodigde investeringen, subsidiemogelijkheden, de geschiktheid voor evenementen, instandhoudingskosten, enzovoort. Gebedshuizen in wijken kunnen, in geval van multifunctioneel gebruik of herbestemming, een economische functie vervullen en op die manier bijdragen aan de lokale wijkeconomie.

Erfgoed

We streven ernaar om de waarde van cultureel erfgoed voor de samenleving beter te benutten, zoals ook vastgelegd in de Erfgoednota (20202030). Ons doel is behoud door ontwikkeling en gebruik, hiervoor hebben we de intentie om de volgende stappen te nemen:

• Integreren van religieus erfgoed als bouwsteen binnen het bredere erfgoedbeleid. We onderzoeken niet-beschermde gebouwen om te bepalen of eventuele beschermingsmaatregelen nodig zijn.

• Toekomstgericht kijken naar erfgoedinterieur en klinkend erfgoed (orgels), die bedreigd kunnen worden door veranderd gebruik of herbestemming van het gebouw. We onderzoeken welke rol de gemeente, samen met eigenaren en gebruikers, kan spelen om het gebruik en onderhoud te bevorderen.

• Initiëren van een project rond de waardering van Post-‘65 architectuur, waarbij we nadenken over het erfgoed van de toekomst.

• Bijdragen aan en initiëren van educatie over de geschiedenis van kerken, herbestemming, architectuur en het bezoeken van kerken. 25

Planologie en stedenbouw

Er bestaan diverse mogelijkheden voor gebedshuizen in de stad, waaronder medegebruik en huisvesting van maatschappelijke functies. Het uitgangspunt is om op gebiedsniveau te analyseren welke kansen en uitdagingen er zijn met betrekking tot de aanwezige gebedshuizen. Om vervolgens ontwikkelingen binnen de gebiedsnetwerken te koppelen aan de gebedshuizen (matching van vraag en aanbod), is er behoefte aan meer informatie over:

• Buitenruimte (pleinen, parkeerterreinen, tuinen, enz.). • Beschikbare vierkante meters voor medegebruik.

• Ruimtevragen en verhuisbehoeften. • Genootschappen zonder eigen gebouw en hun huidige gebedshuis.

• Een GIS-kaart van alle gebedshuizen in Delft, gelinkt aan de gebiedsnetwerken, inclusief de betekenis van het gebouw in het specifieke gebied.

• Stedelijk programmeren: de manier van werken.

26

Sociaal maatschappelijk

Religieuze gebouwen kunnen geschikte locaties zijn voor diverse maatschappelijke functies. Gebedshuizen staan vaak midden in wijken en hebben van oorsprong een ontmoetingsfunctie. We dienen ons bewust te zijn van de waarde van gebedshuizen, niet alleen vanuit hun fysieke aanwezigheid, maar ook vanwege het sociaal-maatschappelijke netwerk dat zij bieden en het vrijwilligerswerk dat zij verrichten. Zij doen dit voor de eigen geloofsgemeenschappen. Met aandacht voor armoede, schulden, eenzaamheid, isolement, zingeving en rouwverwerking. Zij hebben dus een positief effect op de sociale cohesie, de vorming van sociaal kapitaal (inzet van veel vrijwilligers) en de mentale gezondheid. Daarnaast leveren gebedshuizen/ geloofsgemeenschappen sociale zorg en

ondersteuning die voor een brede groep openstaat (bezoekwerk aan ouderen en zieken, kerkelijke fondsen en openstellingen ontmoetingsactiviteiten). Het is van belang gebedshuizen te betrekken bij de ontwikkeling van sociaal beleid en hun rol zichtbaar te maken in het sociale veld. Door buurthuizen of buurthuisfuncties onder te brengen in religieuze gebouwen, kan met de middelen die de gemeente beschikbaar stelt voor de exploitatie van buurthuizen tevens het gemeenschappelijk erfgoed worden behouden. Dit is een kans voor het vastgoedbeleid van de gemeente. In het kader van de opgave in Delft West bestaat er een goede kans om de maatschappelijke functies van gebedshuizen in dat gebied te versterken door:

• Vergroting ontmoetingsfunctie • Gebedshuizen als vindplaats voor inwoners met een hulp- en ondersteuningsvraag waardoor inwoners vroegtijdig geholpen kunnen worden – aansluiting bij welzijnswerk

• Versterking aansluiting activiteiten in het kader van één tegen eenzaamheid • Uitbreiding activiteiten voor kinderen en jongeren in de directe omgeving van het gebedshuis

Raakvlakken met gemeentelijk beleid

Het gemeentelijk beleid en de drie actuele gebiedsopgaven vormen een belangrijk aanknopingspunt. Relevant is onder andere de omgevingsvisie, de woonvisie, de erfgoednota en de werkwijze stedelijk programmeren.

Omgevingsvisie

In 2021 is de Omgevingsvisie Delft 2040 vastgesteld. De Omgevingsvisie beschrijft de kernwaarden en de Delftse koers in 6 onderwerpen. Dit is de basis voor het opstellen van een samenhangend Omgevingsplan voor de hele gemeente in de komende jaren. Het Omgevingsplan is de vervanging van de verschillende bestemmingsplannen. In de Omgevingsvisie is de Delftse koers vertaald naar zes onderstaande onderwerpen. Hier zoeken we in deze visie aansluiting op te zoeken. 1. Delft als stad van innovatie en technologie 2. Historie, innovatie en creativiteit kleurt cultuur en toerisme in Delft 3. Delft, waar het goed en gezond leven is; sterke en leefbare wijken 4. Duurzaam Delft is klaar voor de toekomst 5. Delft met voorzieningen voor iedereen 6. Delft bereikbaar Gebedshuizen staan op prominente locaties in de stad en leveren een waardevolle bijdrage aan de kwaliteit, leefbaarheid en voorzieningen. De implementatie van de Omgevingsvisie houdt voor gebedshuizen primair in dat de focus ligt op het behoud van het gebouw (onderwerp 2), niet alleen vanwege de erfgoedwaarden, maar ook vanwege duurzaamheidsoverwegingen, de centrale ligging in de binnenstad en

dynamisch document, dat de gemeente ieder jaar we zorgvuldig hoe we doelstellingen kunnen verbinden, o actualiseert. Het stadsbeeld geeft een overzicht over de te voorkomen dat we de ruimte invullen vanuit maar één ruimtelijke ontwikkelingen in heel Delft, zet gebieds­ perspectief. Daarvoor hebben we het Kompas voor Goed overstijgende opgaven op de agenda en kijkt vooruit Groei uitgewerkt: de kern van het Stedelijk Programmere wijken, enz. Met betrekking tot erfgoed naar ontwikkelingen Sommige locatiesnavan gebedshuizen 2030. Waar knelpunten of Stedelijk Programmeren citeert de Omgevingsvisie de Erfgoednota:nieuwe (bijvoorbeeld in boven buitenwijken) in Kompas‘Stedelijk voor goede groei vragen naar komen,bieden agenderen we dieDe werkwijze Programmeren’ “de stad moet historische gebouwen dat opzicht mogelijkheden. Echter, bij een Het Kompas voor Goede Groei start vanuit de kernwaar vraagstukken. van de gemeente Delft biedt goede kansen van Delft. De stad onderscheidt zich door behouden en goed onderhouden vanwege focus op woningbouw bestaat het risico dat om gebedshuizen integraal onderdeel te de combinatie Dit komt er op Delft af historie met technologie, innovatie en creativiteit en de w hun esthetische, historische, toeristische de waardevolle aspecten van zo’n locatie maken van de ruimtelijke ontwikkelingen. De stad Delft groeit de komende 20 jaar fors.

Tot 2040 stijgt om een verbonden stad te zijn. Het Kompas voor Goede en educatieve waarde”. Met name de verloren gaan, zoals de voorzieningen en de Stedelijk Programmeren baseert zich op het aantal bewoners van 105.000 naar 135.000, het aantal geeft aan hoe we dit handen en voeten kunnen geven doo historische kerkgebouwen dragen aanzienlijk sociale functie in de wijk. De Omgevingsvisie vante‘goede groei’, waarbijkwaliteit een en duurzaam werknemers van 55.000 naar 65.000. Het aantal studenten zalhet concept initiatieven sturen op inclusiviteit, bij aan de aantrekkelijkheid van Delft. plaatst kwaliteit en leefbaarheid bovenaan uitgangspunten zijn geformuleerd de komende paar jaar nog toenemen en daarna stabiliseren ofaantalGroei is alleen goede groei als het bijdraagt aan inclusief w Tegelijkertijd erkent de Omgevingsvisie afnemen deals prioriteitenlijst. spelen in gevolg van de Gebedshuizen voorgenomen campusontwikkeling inclusief werken, voorzieningen voor De iedereen, een duurz waaraan initiatieven moeten voldoen. dat (door)ontwikkeling noodzakelijk is van dehet van de in de wijken TU geheel Delft buiten destad staden Delft. Het aantaleen bezoekers enkracht envan gezonde leefomgeving, een stadligt van in korte afstanden e Stedelijk Programmeren neemt naar perinjaar sterkere buurt. in het kader van veranderend gebruik en toeristen belangrijke rolverwachting hierin.

Dezemet rol 7% moet detoe. het feit dat zowel op korte als op lange Delft heeft een belangrijke centrumfunctie vooren de regio, en verduurzaming.Voor de monumentale komende jaren worden gewaarborgd termijn wordt geanticipeerd: welke impact de buurgemeenten groeien ook. De groeicijfers op regionaal In het Stadsbeeld Delft en de gebiedsbeelden geven we d gebouwen vormt dit een urgente en versterkt. heeft de langetermijnvisie op de initiatieven niveau zijn dus nog groter. waarden verder handen en voeten, kwantitatief en kwalit complexe uitdaging voor de komende jaren. die momenteel ingediend? door steedsworden te berekenen hoeveelVoor vierkante meter ruimt elk gebiedsdeel worden gebiedsprofielen Dit alles betekent een grotere gebruiksdruk op dezelfde ruimte dit in welk gebied oplevert, en op welke kwaliteiten we d In onderwerp 3 wordt onder andere het van Delft. Niet alles kan meer overal, want we kunnen de opgesteld komende tien jaar in dat specifieke gebied moeten sturen en uitgangspunten geformuleerd. belang van maatschappelijke functies en ruimte maar één keer invullen. In de Omgevingsvisie geven De aanpak van Stedelijk Programmeren

cultuuraanbod belicht. Het verbreden met cultureel aanbod vormt ook voor gebedshuizen een belangrijke kans. De grote stadskerken benutten deze kans al geruime tijd. Gebedshuizen bieden veelbelovende mogelijkheden om sociale cohesie te versterken: het zijn plekken waar nu al veel verschillende mensen samenkomen, maar waar door het verbreden van het aanbod nog meer mensen elkaar kunnen ontmoeten. Zowel gebedshuizen die hun functie (gedeeltelijk) behouden als gebedshuizen die hun functie verliezen, bieden mogelijkheden om voorzieningen te creëren die mensen bij elkaar brengen en het aanbod van de stad vergroten.

• Voorzieningen voor iedereen: hoogwaard en de Gebiedsnetwerken lenen passende en toegankelijke voorzieningen voor ied dragenom bij aan zich uitstekend dehet welzijn van bewoners, verster sociale cohesie, de (talent-)ontwikkeling en ontp kwaliteitvanvan gebouwen bewoners. • Inclusief werken: naast de kenniseconomie o en devoldoende functie van het betaalbare ruimte voor de (innovatiev maakindustrie, stadsverzorgende economie, soci gebouw in de wijk ondernemers, starters en creatieven. een stad met een evenwich •meer Inclusief tewonen: integreren bevolkingsopbouw, met voldoende betaalbare wo woningen voorbegin bijzondere doelgroepen en doorst aan het van mogelijkheden (jongeren, senioren). ontwikkelingen. • Een sterke buurt: initiatieven spelen in op d

behoeften van de buurt, dragen bij aan sociale verbondenheid en veiligheid, vinden plaats in comet de omgeving en toekomstige gebruikers. • Stad van korte afstanden: een stad met ee dichtheid en menging van functies, met hoogwaa openbaar vervoer en voorzieningen dicht bij huis aantrekkelijk op ooghoogte, met ruimte voor ont en goede verbindingen tussen de wijken en naar en het buitengebied. • Duurzame, gezonde leefomgeving: een waar de voetganger en fietser centraal staan; energieneutraal, groen, blauw en natuurinclusief leven: goede lucht- en geluidskwaliteit en uitnodi verblijven, sporten en spelen.

27

Werken vanuit gebiedsnetwerken

In de uitvoering van het Stedelijk Programmeren wordt gewerkt vanuit Gebiedsnetwerken/teams die de initiatieven toetsen op wenselijkheid (toetsing o.a. aan criteria goede groei en gebiedsgerichte uitgangspunten). In de gebiedsnetwerken kan er worden ingezoomd op het religieus erfgoed en wat de betekenis hiervan zou kunnen zijn voor lopende en toekomstige initiatieven. Door een gebiedsgerichte benadering kan preciezer gekeken worden waar welke opgaven samenkomen. Welke opgaven liggen er in een bepaalde wijk of gebied? Hoe verhouden deze opgaven zich tot de daar aanwezige gebedshuizen en het beeld dat eigenaren van het betreffende gebedshuis hebben op de toekomst? De opgave voor Delft West leent zich er goed voor om de gebedshuizen in dat gebied nader te bekijken. Wanneer er een initiatief speelt vanuit het gebedshuis zelf dan kan gekeken worden wat dit idee betekent voor de wijk en eventuele andere initiatieven, en hoe dit past binnen de uitgangspunten voor de langere termijn.

28

Wonen

In de woonvisie ‘Goed wonen in Delft, Woonvisie 2023 - 2028’ staat hoe de gemeente zich inzet voor een hoogwaardige woonsituatie. De tevredenheid van de bewoners en een evenwichtige stadsontwikkeling staan hierbij centraal. Delft streeft naar de bouw van een groot aantal woningen, maar erkent tegelijkertijd de beperkte beschikbare ruimte. Het realiseren van 15.000 woningen tussen 2018 en 2040 vormt een van de grootste uitdagingen voor de stad, en alle mogelijke kansen moeten worden benut. De transformatie van gebedshuizen naar woningen staat niet direct bovenaan de lijst, gezien de waarde die deze gebouwen vertegenwoordigen als plekken van sociale cohesie en vaak grote volumes hebben, wat andere functies zoals cultuur, economie of een combinatie ervan mogelijk maakt. Desondanks zijn er in Nederland goede voorbeelden van kerken die succesvol zijn getransformeerd naar woningen, vooral bij gebouwen zonder een waardevol interieur. Dit maakt het in sommige gevallen wel een kansrijke optie en raakt aan het onderwerp ‘vernieuwende woonvormen’.

Vernieuwende woonvormen

De gemeente gaat onderzoeken op welke manier vernieuwende woonvormen beter van de grond kunnen komen. Dit kan variëren van Tiny Houses tot gedeelde woonvormen voor senioren en jongeren, evenals woningen gemaakt van duurzame materialen zoals hout of karton. Religieuze gebouwen vormen geen standaard architectuur. Het is interessant om te onderzoeken of en onder welke omstandigheden de combinatie van wonen en maatschappelijke functies in gebedshuizen passend zou zijn.

Leefbare wijken

De verschillen tussen kwetsbare en sterke wijken worden steeds groter. In kwetsbare wijken is er toenemende behoefte aan hulp en zorg, ervaren mensen meer overlast van elkaar en zijn ze meer op zichzelf aangewezen. Het ontbreekt hen aan mogelijkheden om bij te dragen aan de verbetering van de wijk. De gemeente wil deze dynamiek doorbreken door in deze wijken middeldure huur- of koopwoningen toe te voegen. Religieuze gebouwen bevinden zich vaak centraal in de wijk en kunnen, door de verscheidenheid aan functies die ze kunnen huisvesten, een rol spelen in het verbeteren van de leefbaarheid en veerkracht van wijken en buurten. Dit kan onder andere gerealiseerd worden door maatschappelijke voorzieningen zoals buurthuizen en zorgfuncties te integreren in gebedshuizen. Enkele kansen die we zien voor gebedshuizen in relatie tot leefbare wijken zijn:

Kansen in aansluiting op bestaand beleid, workshop Stedenbouw

• Bestrijden van kansenongelijkheid in Delft-West. • Gebedshuizen meenemen in de gebiedsaanpak.

• Kansen voor cultuurhuizenfunctie en sociaal-culturele wijkfunctie/ -programmering.

Kansen in aansluiting op bestaand beleid, workshop Samenleving e.a.

29

“De kerk openen”

HOOFDSTUK HOOFDSTUK

7.

30

HOOFDSTUK 7 BEVINDINGEN Dit hoofdstuk bevat de belangrijkste bevindingen die zijn voortgekomen uit eerdere stappen in het proces: de inventarisatie, gesprekken met eigenaren, interne workshops en de gezamenlijke bijeenkomst met gemeente en eigenaren/ gebruikers. Hieronder volgen eerst de overkoepelende conclusies en vervolgens een samenvatting van de bevindingen in thema’s als samenleving, organisatievermogen en gebruik.

OVERKOEPELENDE CONCLUSIES: • De maatschappelijke waarde van gebedshuizen in Delft is uniek. • Een belangrijke kracht ligt in de grote bereidheid tot samenwerking van zowel de gemeente als de gebedshuizen.

• Een grote kans om gebedshuizen toekomstbestendiger te maken ligt in het verbreden van hun gebruik (door bijvoorbeeld bijbestemming, verhuur, en deelgebruik).

• Het meest passende en kansrijke bredere gebruik is afhankelijk van het specifieke gebouw en de locatie en omgeving ervan.

• Bijna alle gebedshuizen hebben een verduurzamingsopgave. • Er zijn veel raakvlakken met bestaand en nieuw gemeentelijk beleid. Het traject heeft niet alleen meer inzicht verschaft in de gebouwen zelf, maar ook in de wensen met betrekking tot deze gebouwen.

Gebedshuis en samenleving

Elk gebedshuis bezit een unieke functie, uitstraling en aantrekkingskracht die voortkomen uit de architectuur, locatie en het gebruik van het gebouw. Het behoud van de eigenheid van elke plek vormt het vertrekpunt bij het bepalen van de toekomst van het specifieke gebedshuis. Eigenaren streven ernaar hun gebedshuis zo lang mogelijk te behouden voor hun gemeenschap, maar multifunctioneel gebruik of zelfs herbestemming komen steeds meer in beeld. Ander gebruik kan uitdagend zijn vanwege de inrichting en het beheer. Niet elke kerk leent zich bijvoorbeeld automatisch als concertzaal. Desondanks blijkt herbestemming vaak wel haalbaar. Geloofsbeleving en de relatie tussen gebedshuizen en de samenleving ondergaan veranderingen. Waar kerken vroeger sterk verweven waren met de breedte van de samenleving, is er nu sprake van meer afstand. Gebedshuizen zoeken naar nieuwe verbindingen met de samenleving vanuit hun kernwaarden om hun levensduur te verlengen. De behoefte aan verdieping, hedendaagse contemplatie en verbinding blijft bestaan, evenals de behoefte aan ontmoetingsplekken in de buurt. Dit betekent dat de gebouwen anders gebruikt worden, gericht op een breder scala aan functies. De Toekomstvisie Religieus Erfgoed gaat dus verder dan erfgoed alleen; gebedshuizen hebben tevens culturele, economische, sociaalmaatschappelijke en stedenbouwkundige waarde.

Ze zouden daarom een significante rol moeten spelen in de gebiedsprogrammering. 31

Organisatie en financiën

de G collectebusje uit

enestetkerk

De ene geloofsgemeenschap staat voor meer financiële en organisatorische uitdagingen dan de andere. Over het algemeen beschikken gemeenschappen over sterke organisaties, maar het bezit van vastgoed maakt een aanzienlijk verschil. Huurders ervaren beperkte zeggenschap over ruimtelijke mogelijkheden, verduurzaming, en dergelijke. In sommige gevallen wordt de organisatie bemoeilijkt door een hoge mate van ledenverloop, veroorzaakt door migratie en het vertrek van studenten na hun studie. Daarnaast hebben gebedshuizen te maken met een tekort aan vrijwilligers, met name voor bestuursfuncties. Het beheer van gebedshuizen in Delft vereist organisatie en zichtbaarheid. Het concept van ‘nieuwe kerken’ vraagt om een andere externe houding – als je wilt worden gezien en gevonden, moet je actief zijn – en intern om een andere betrokkenheid van vrijwilligers en expertise, gezien de verschillende doelgroepen en werkzaamheden. Breder gebruik kan tegelijkertijd nieuwe vrijwilligers aantrekken. Niet elk gebedshuis staat echter te springen om breder gebruik, aangezien 32

het delen met anderen zowel voordelen als nadelen met zich meebrengt en extra inkomsten ook extra administratieve verplichtingen met zich meebrengen. Een netwerk van gebedshuizen die kennis, deskundigheid en contacten delen maakt hen goede buren en versterkt de organisaties. In Delft zijn er diverse levensbeschouwelijke groeperingen die, sinds de grootschalige ontkerkelijking, soms op zichzelf functioneren, waarbij de ene geloofsgemeenschap meer naar buiten gericht is dan de andere. Uit de bijeenkomsten bleek dat het doorbreken van deze bubbels en het zoeken naar verbinding met elkaar en de bredere samenleving wenselijk zou zijn. Een interessant voorbeeld is de professionele beheersvorm van de Protestantse Gemeente Delft, waarbij een bedrijfsvoeringsorganisatie verantwoordelijk is voor uitvoeringstaken op het gebied van exploitatie, vastgoedbeheer, inkoop en administratie voor meerdere locaties. Door kennis te bundelen en schaalvergroting te realiseren, bereiken zij synergievoordelen, zij het tot nu toe beperkt tot één kerkverband.

Multifunctioneel gebruik en herbestemming

Veel eigenaren overwegen multifunctioneel gebruik van gebedshuizen. Dit genereert meer inkomsten voor het behoud van het gebouw en biedt ook kansen voor nieuwe verbindingen met de samenleving, wat wellicht nog belangrijker is. De focus ligt op het vinden van andere functies voor gebruik buiten het weekend. Aangezien gebedshuizen het vaakst gebruikt worden in het weekend, is samenwerking met andere gebedshuizen of het verhuren aan andere geloofsgemeenschappen lastig. Het startpunt van deze zoektocht is een onderzoek naar passende functiemenging in de omgeving van het gebedshuis: waar is behoefte aan in de buurt van het gebedshuis? Wat past bij het gebouw? Wat wil de geloofsgemeenschap en hoe kan men slim combineren? Het matchen van vraag en aanbod ondersteunt eigenaren en initiatiefnemers in deze zoektocht: de wensen en eisen van de zoekende partij worden gekoppeld aan de kenmerken en mogelijkheden die gebedshuizen bieden. Enige monitoring en coördinatie zijn wenselijk om mogelijke concurrentie tussen gebedshuizen te voorkomen.

Bij de herbestemming van een gebedshuis gaat de voorkeur uit naar een maatschappelijke functie. Er is namelijk een tekort aan maatschappelijke ruimte in Delft, en er ontstaat een grote kans wanneer een gebedshuis leeg komt te staan of niet volledig wordt benut. Indien de maatschappelijke bestemming niet passend is, zijn andere functies mogelijk. In elk geval is gedegen onderzoek nodig naar de juiste functie voor de betreffende locatie. Wat wellicht een goed idee is voor Delft West, kan minder geschikt zijn voor het centrum. Een kansrijk perspectief is een combinatie met cultuur, aangezien kerken zich vanwege hun ruimte vaak goed lenen voor diverse vormen van cultuurbeoefening. Een specifieke kans die is genoemd in de bijeenkomst (september) is dat er in Delft nog geen concertzaal is. Uit een verkenning naar amateurkunsten in Delft blijkt dat er onvoldoende betaalbare locaties om te oefenen, op te treden of te exposeren zijn in Delft. Bijzonder is dat er ook wensen zijn voor omgekeerde transformatie: van een niet-gebedshuis een gebedshuis maken. In dat geval verdient het de voorkeur eerst te onderzoeken of een bestaand gebedshuis voor nieuw religieus gebruik kan worden benut, aangezien de oorspronkelijke functie vaak het beste bij het gebouw past.

O

Klimaat en verduurzaming

u

o ath K d-

k Ker e k lie

tijden

s de Nationale Orge l d ag

202 3

Verbinding tussen geloofsgemeenschappen is gewenst, ook op het gebied van verduurzaming. Het delen van kennis is cruciaal om gezamenlijke stappen te zetten. Eigenaren zien veel kansen voor het verduurzamen en efficiënter gebruik van hun gebouwen, zoals het installeren van zonnepanelen, na-isolatie, gebruik van warmte en koudeopslag in de grond, versterking van de biodiversiteit, en het voorkomen van piekbelasting. Echter, zij ervaren belemmeringen zoals hoge investeringskosten, complexe procedures, en een ingewikkeld subsidielandschap. Bovendien vereist verduurzaming vaak maatwerk. Huurders ondervinden beperkte zeggenschap over het gebouw, wat hun betrokkenheid bij verduurzamingsinitiatieven bemoeilijkt.

Gebedshuis en toerisme

Niet alle toeristisch interessante gebedshuizen zijn toegankelijk voor bezoekers, en zelfs als ze dat zijn, zijn ze niet altijd eenvoudig te vinden. In sommige gevallen zijn aanpassingen aan het gebouw nodig om het geschikt te maken voor bezoekers. Hier biedt verbinding, zowel onderling als met stedelijke partijen zoals Delft Marketing/VVV, kansen. Bijvoorbeeld, de Oude Kerk en Nieuwe Kerk zijn goed vindbaar en richten zich op museaal gebruik en commerciële verhuur. Het is echter een uitdaging om hier een goede balans te vinden met het religieuze gebruik. De aantrekkingskracht en historie van het gebouw vormen een kans om bezoekers iets mee te geven dat het gebouw overstijgt. Het delen van kennis over de beoefening van het geloof binnen het gebouw en het bieden van een luisterend oor kunnen bijdragen aan een verrijkende ervaring voor bezoekers. Zo wordt niet alleen het gebouw breder benut, maar wordt ook de rol van een gebedshuis in de samenleving versterkt.

33

“Voor alles is er een oplossing”

HOOFDSTUK HOOFDSTUK

8.

34

HOOFDSTUK 8 ACTIEPROGRAMMA Het overkoepelende doel van het actieprogramma is om gebedshuizen zichtbaar te maken als plekken waar mensen samenkomen en organisaties waar mee samengewerkt kan worden. Dit willen we bewerkstelligen door met elkaar in verbinding te blijven, gebedshuizen te integreren in Stedelijk Programmeren en de zichtbaarheid van gebedshuizen te vergroten door eigen initiatieven. Het actieprogramma is een gedeelde verantwoordelijkheid van gebedshuizen en gemeente en wordt verder uitgewerkt in overleg. 1. CONTINUÏTEIT IN VERBINDING We willen de ontstane verbinding tussen de gemeente en eigenaren koesteren en onderhouden om de toekomstkansen voor gebedshuizen verder uit te werken. Dit zou op verschillende manieren uitgewerkt kunnen worden: