Rapport rekenkameronderzoek Effecten Coronacrisis Delft

Rekenkameronderzoek Effecten coronacrisis Delft

12 november 2021

Inhoud 1.

2.

3.

Inleiding ................................................................................................................................ 1 1.1

Introductie .................................................................................................................... 1

1.2

Hoofdvragen, deelvragen en normenkader ............................................................... 2

1.3

Afbakening en onderzoeksmethodiek ........................................................................ 3

1.4

Leeswijzer .....................................................................................................................4

Bestuur en gemeentelijke organisatie ................................................................................ 5 2.1

Feitenparagraaf bestuur en gemeentelijke organisatie ............................................. 5

2.2

Analyse ......................................................................................................................... 9

Toezicht en Handhaving .................................................................................................... 12 3.1

Feitenparagraaf toezicht en handhaving .................................................................. 12

3.2

Analyse ........................................................................................................................ 14

4.

5.

6.

7.

8.

Gezondheid, welzijn en kwetsbare groepen ................................................................ 15 4.1

Feitenparagraaf gezondheid, welzijn en kwetsbare groepen ................................. 15

4.2

Analyse ........................................................................................................................ 17

Horeca, toerisme en evenementen ..................................................................................20 5.1

Feitenparagraaf horeca ..............................................................................................20

5.2

Feitenparagraaf toerisme .......................................................................................... 22

5.3

Feitenparagraaf evenementen .................................................................................. 22

5.4

Analyse ........................................................................................................................ 23

Detailhandel en andere ondernemers .............................................................................. 27 6.1

Feitenparagraaf detailhandel en andere ondernemers ........................................... 27

6.2

Analyse ........................................................................................................................29

Cultuur en sport .................................................................................................................30 7.1

Feitenparagraaf cultuur .............................................................................................30

7.2

Feitenparagraaf sport ................................................................................................ 33

7.3

Analyse ........................................................................................................................ 35

Conclusies en aanbevelingen ............................................................................................ 37

Bestuurlijke reactie van het college ......................................................................................... 42 Bestuurlijk nawoord van de rekenkamer .................................................................................45 Bijlage 1. Geraadpleegde personen ...................................................................................... 46 Bijlage 2.

Overzicht verleende subsidies ............................................................................47

Bijlage 3.

Gebeurtenissentabel .......................................................................................... 48

1.

Inleiding

1.1 Introductie Begin 2020 werd Nederland geraakt door de pandemie als gevolg van het coronavirus. COVID-19 werd geclassificeerd als een infectieziekte in de groep A, de zwaarste categorie. Hierdoor kregen de rijksoverheid en de veiligheidsregio’s, in lijn met de Wet veiligheidsregio’s en de Wet publieke gezondheid, meer bevoegdheden. Voor de bestrijding van COVID-19 verschoven bevoegdheden van de burgemeester naar de voorzitter van de veiligheidsregio. Deze verschuiving in bevoegdheden, in combinatie met het snel moeten handelen vanwege de crisissituatie, leidde ertoe dat het lastig werd om overzicht te houden over alle genomen maatregelen op de verschillende niveaus. Het is evident dat de genomen maatregelen ingrijpende gevolgen op korte termijn hebben, zowel maatschappelijk als financieel. Door de eerste noodverordening1, vastgesteld door de plaatsvervangend voorzitter van de veiligheidsregio Haaglanden op 15 maart 2020, moesten horeca, musea, sportverenigingen, et cetera in Delft bijvoorbeeld hun deuren sluiten. Het was voor alle betrokkenen in Delft, zoals ondernemers en inwoners, onzeker welke gevolgen deze genomen maatregelen zouden hebben. Daarnaast greep de coronacrisis in op het openbaar bestuur doordat gemeenteraadsvergaderingen niet als gebruikelijk konden plaatsvinden en een deel van de genomen maatregelen zich aan de zeggenschap van lokaal bestuur onttrokken.

Ook waren er verminderde mogelijkheden voor informeel overleg, zowel onderling als met contacten in de stad. Hierdoor werd het lastiger om informatie te verzamelen over het beleid, de effecten van het beleid en de ervaringen in de lokale gemeenschap waardoor sturende en controlerende mogelijkheden beperkt werden. De coronacrisis zorgde voor een nieuwe werkelijkheid en een andere dynamiek. Zowel de raad als het college kregen te maken met verschillende nieuwe onzekerheden en andere bevoegdheden (o.a. snel reageren op noodverordeningen, afstemming met Veiligheidsregio en het snel organiseren van de handhaving). De nieuwe situatie eiste van raad en college dat zij zich meteen goed verhielden tot de veranderingen in bevoegdheden. In de loop van 2020 werd steeds duidelijker dat dit niet alleen een ernstige, maar ook een langdurige crisis zou zijn, met mogelijk ingrijpende gevolgen. Dit vormde voor de Delftse Rekenkamer de aanleiding voor een onderzoek naar de coronacrisis. De Delftse Rekenkamer wil met dit rekenkameronderzoek inzicht verschaffen in: ▪ De beslissingen en maatregelen die voor of door de gemeente Delft zijn genomen in het kader van de coronacrisis en de effecten hiervan op het gemeentebeleid; ▪ De ervaringen van Delftse burgers en ondernemers gefocust op de beelden en verwachtingen voor de lange termijn;

1

Veiligheidsregio Haaglanden, Noodverordening COVID-19 veiligheidsregio Haaglanden, 16 maart 2020

1

▪

De invulling van het gemeentebeleid door het gemeentebestuur tijdens de coronacrisis en in het bijzonder hoe daarin wordt en is omgegaan met de positie en het functioneren van de raad.

1.2 Hoofdvragen, deelvragen en normenkader De Delftse Rekenkamer heeft de volgende twee hoofdvragen geformuleerd: ▪ Welke effecten hebben beslissingen en maatregelen genomen voor of door gemeente Delft op het gemeentebeleid en hoe heeft het gemeentebestuur daar invulling aan gegeven? ▪ Wat zijn de verwachte effecten van de coronacrisis voor de lokale gemeenschap op lange termijn? Deze hoofdvragen zijn uitgewerkt in de onderstaande deelvragen en een referentiekader dat als richtsnoer dient voor de beantwoording van de deelvragen. Deelvragen

Referentiekader

1. Overzicht beslissingen en maatregelen 1.1 Welke voor de gemeente Delft [beschrijving, geen referentiepunt] relevante beslissingen en maatregelen zijn genomen in het kader van de coronacrisis? 1.2 Welke beslissingen en maatregelen [beschrijving, geen referentiepunt] in het kader van de coronacrisis zijn door welk overheidsorgaan genomen? 2. Effecten op gemeentebeleid 2.1 Wat waren de effecten van de [beschrijving, geen referentiepunt] genomen maatregelen en beslissingen op het gemeentebeleid, niet zijnde het beleid in het kader van de crisisbeheersing? 3. Langere termijn effecten voor de lokale gemeenschap 3.1 Welke effecten op langere termijn ▪ De gemeente Delft heeft kunnen worden voorzien voor inzichtelijk welke sectoren in de specifieke sectoren binnen de lokale gemeente het zwaarst getroffen gemeenschap die relatief zwaar zijn zijn door de coronacrisis; getroffen door de coronacrisis? ▪ Ondernemers en burgers in gemeente Delft hebben een beeld bij lange termijn gevolgen van de coronacrisis; ▪ De gemeente Delft is zich bewust van mogelijke lange termijn gevolgen voor de lokale gemeenschap.

2

4. Gemeentebestuur 4.1 Hoe heeft het gemeentebestuur invulling gegeven aan het gemeentebeleid tijdens de coronacrisis? 4.2 Hoe is bij het geven van invulling aan het gemeentebeleid door het gemeentebestuur omgegaan met de positie en het functioneren van de raad?

5. Toekomst 5.1 Welke lessen voor de toekomst zijn er te trekken?

▪

College, raad en griffie hebben voor zover mogelijk ruimte gegeven voor het politieke debat ten tijde van de coronacrisis;

▪

College en raad zijn in staat geweest hun sturende, kaderstellende en controlerende taak uit te voeren; Het college heeft de raad tijdig en volledig geïnformeerd over de implicaties van de coronacrisis op de gemeentelijke besluitvorming.

▪

▪

De gemeente heeft aandacht voor succesfactoren en verbeterpunten in het gemeentebestuur ten tijde van een crisissituatie.

1.3 Afbakening en onderzoeksmethodiek Afbakening Het onderzoek richt zich op de effecten van de coronacrisis op het beleid van de gemeente Dat wil zeggen dat de focus ligt op: ▪ Het jaar 2020 (met uitloop naar mei 2021); ▪ de genomen beslissingen en maatregelen in het kader van de coronacrisis en de effecten hiervan op voor het beleid van de gemeente Delft; ▪ ervaringen van Delftse burgers en ondernemers gefocust op de verwachtingen voor de lange termijn; ▪ Het gemeentebestuur. Het onderzoek richt zich niet op: ▪ de beoordeling van de inhoud van de (bovenlokaal genomen) maatregelen; ▪ het evalueren van besturen onder uitzonderlijke omstandigheden; ▪ het beleid in het kader van crisisbeheersing. Onderzoeksmethodiek en -verantwoording Het onderzoek is uitgevoerd door onderzoeksbureau Unravelling. De onderzoekers zijn begonnen met een startbijeenkomst met de gemeentesecretaris, griffier en direct betrokken ambtenaren. Daarop volgde een documentstudie op basis van onder meer de collegevoorstellen en -besluiten, de raadsvoorstellen en -besluiten, raadsinformatiebrieven en corona gerelateerde documenten. De onderzoekers voerden daarna gesprekken met managers van verschillende domeinen (zogeheten programmeurs), met beleidsmedewerkers, met de griffier, met twee wethouders en met

3

de burgemeester (zie bijlage 1). Om een beeld te krijgen van de impact van de crisis en de maatregelen op de stad, voerden de onderzoekers vervolgens gesprekken met vertegenwoordigers van toeristische en culturele instellingen, en ondernemers. In een sessie met raadsleden zijn alle onderzoeksthema’s langsgelopen en hebben de onderzoekers enkele voorlopige bevindingen getoetst bij deze raadsleden. Om het beeld compleet te krijgen hebben de onderzoekers in Delft op straat korte interviews gehouden met enkele ondernemers en met inwoners van de stad. Deze interviews zijn op camera vastgelegd en vormen onderdeel van een korte video over dit rekenkameronderzoek. 1.4 Leeswijzer Om de effecten van de crisis en de maatregelen overzichtelijk weer te geven is in dit rapport gekozen voor een themagewijze opzet. Hiertoe hebben de onderzoekers een aantal thema’s gebundeld. Achtereenvolgens komen in de hoofdstukken 2 tot en met 7 de volgende thema’s aan bod: ▪ Bestuur en gemeentelijke organisatie; ▪ Toezicht en handhaving; ▪ Gezondheid, welzijn en kwetsbare groepen; ▪ Horeca, toerisme en evenementen; ▪ Detailhandel en andere ondernemers; ▪ Cultuur en sport. Elk hoofdstuk begint met een of meer feitenparagrafen, gevolgd door een analyseparagraaf die uitmondt in een aantal bevindingen. De hoofd- en deelvragen worden beantwoord in de conclusies.

4

2.

Bestuur en gemeentelijke organisatie

Dit hoofdstuk belicht de ontwikkelingen rond het bestuurlijk proces en de gemeentelijke organisatie zelf. Paragraaf 2.1 beschrijft de belangrijkste feiten en paragraaf 2.2 bevat de analyse van deze feiten uitmondend in een aantal bevindingen. 2.1 Feitenparagraaf bestuur en gemeentelijke organisatie Op 28 februari 2020, een dag na de eerste coronabesmetting in Nederland, informeerde het college de raad met een raadsinformatiebrief over het coronavirus.2 Het college zette de rollen uiteen van de Gemeentelijke gezondheidsdienst (GGD), de Directeur Publieke Gezondheid (DPG), de voorzitter van de Veiligheidsregio Haaglanden en het RIVM bij een bestrijding van een infectieziekte A, zoals COVID-19. Daarnaast wees het college op de voorzorgsmaatregelen die de Technische Universiteit Delft had genomen omdat ongeveer 1.500 medewerkers en studenten banden hadden met China. In maart 2020 kwam de besluitvorming door het college en de raad rondom het coronavirus op gang. Het college bracht de raad met raadsinformatiebrieven op de hoogte van de landelijke en regionale maatregelen en noodverordeningen.

Zo ging de burgemeester in de raadsinformatiebrief van 15 maart 2020 in op de noodverordening van diezelfde dag, waarmee onder meer eet- en drinkgelegenheden de deuren moesten sluiten.3 In de loop van het jaar volgden meerdere nieuwe noodverordeningen en bracht de burgemeester de raad telkens op de hoogte van de wijzigingen. De raadsinformatiebrief van 15 maart 2020 beschreef ook de opschaling naar GRIP-4 niveau op diezelfde dag.4 Deze opschaling betekende dat er sprake was van een ‘gemeentegrensoverschrijdende crisissituatie’. Met het opschalen tot GRIP-4 werd een regionaal beleidsteam (RBT) gevormd in de Veiligheidsregio Haaglanden. Het RBT zette de grote lijnen uit en nam beslissingen over risicosituaties. De opschaling tot GRIP-4 betekende ook dat de voorzitter van de Veiligheidsregio Haaglanden de bevoegdheid kreeg om de coronacrisis in de hele veiligheidsregio te managen. Dit betekende dat een belangrijk deel van de verantwoordelijkheden en bevoegdheden op het vlak van openbare orde en veiligheid van de burgemeester van Delft overging naar de burgemeester van Den Haag in zijn hoedanigheid als voorzitter van de Veiligheidsregio Haaglanden. In maart 2020 werd een beleidsteam Corona (BT Corona) gevormd waarin de burgemeester en de wethouder Gezondheidszorg wekelijks met ambtelijke ondersteuning zaken afstemden binnen de organisatie.

Vanaf dat moment stond corona wekelijks op de agenda van het college. Vanuit het BT werden ontwikkelingen rond corona gesignaleerd naar het college.

2 Gemeente Delft, Raadsinformatiebrief (2009139): Stand van Zaken Preventie

Coronavirus, 28 februari 2020. 3 Gemeente Delft, Raadsinformatiebrief (2012196): update maatregelen coronavirus, 15 maart 2020. 4

GRIP staat voor: Gecoördineerde Regionale Incidentenbestrijdingsprocedure

5

Na een week crisissturing is besloten de reguliere lijn zoveel mogelijk te benutten. Ambtelijk betekende dit dat er een voorbereidingsteam werd samengesteld (vanaf tweede golf ‘Corona-Coördinatieteam), voorgezeten door een projectleider, met een programmeur, twee directieadviseurs, een businesscontroller, een financieel strategisch adviseur en een communicatieadviseur. Dit team rapporteerde aan het Directieteam (DT) dat vervolgens besluiten nam over organisatorische uitwerkingen en adviseerde aan het college. Dit team zorgde ervoor dat de gemeente maatregelen nam op het gebied van de ondersteuningspakketten, de handhaving en de openbare orde, maar ook op het gebied van de ondersteuning van bedrijven en inwoners via diverse projecten. Ook programmeurs en business controllers waren hierbij betrokken. Na deze ambtelijke voorbereiding vond besluitvorming plaats door het bevoegd gezag, meestal het college maar ook regelmatig de raad.5 Uit gesprekken blijkt dat burgemeester en wethouders dicht op de uitvoering zaten. De gemeentesecretaris gaf het team Strategie in het voorjaar 2020 de opdracht om scenario’s te ontwikkelen over de impact van de crisis op de toekomst van de stad en de lange termijn opgaven die de gemeente zich daarin heeft gesteld.

De scenario’s waren gebaseerd op onder andere de scenario’s van het CPB en hadden als doel het college te ondersteunen bij de besluitvorming. Met de scenario’s zijn fictieve extreme situaties in beeld gebracht, als een denkraam om maatregelen aan te kunnen toetsen. In het najaar zijn de scenario’s aangevuld op basis van hernieuwde inzichten.

Figuur 1 Ontwikkeling aanvullende overlegstructuren van de gemeenteraad Delft in 2020

In de loop van maart 2020 werd ook duidelijk dat de coronacrisis gevolgen had voor de politieke besluitvorming. Er ontstonden nieuwe vergaderstructuren zoals een extra fractievoorzittersoverleg en een extra commissie algemeen. Deze hadden de functie om te overleggen over de coronacrisis en de implicaties daarvan voor het democratisch

5

Bijvoorbeeld wanneer beslissingen het budgetrecht van de raad of verordeningen raakten.

6

proces. Burgemeester, presidium en griffie hebben daar in overleg structuur in aangebracht. Het presidium kreeg tijdelijk een kleinere rol in de besluitvorming en het fractievoorzittersoverleg een grotere rol. Fractievoorzitters hebben de lead gehad. Na de zomer heeft het presidium zijn rol weer gepakt en zijn de extra overleggen weer opgeheven (zie figuur 1). Het college won intern juridisch advies in over de besluitvorming in het college.6 Het college besloot naar aanleiding van het advies tot het instellen van een nieuw Reglement van Orde van het college met daarin de expliciete vastlegging van de al toegestane mogelijkheid tot digitaal vergaderen. Daarnaast besloot het college om tot 1 juni 2020 een bestuurlijk mandaat aan de burgemeester te verlenen in geval van het ontbreken van een quorum voor besluitvorming in de collegevergadering.7 In de raadsinformatiebrief van 31 maart 2020 meldde het college de wijziging ten aanzien van het digitaal vergaderen in het Reglement van Orde. De raadsvergadering van 2 april 2020 verliep zonder raadsleden, waardoor een quorum ontbrak en de burgemeester een nieuwe raadsvergadering uitschreef, waarbij dan geen quorum nodig was. Bij deze nieuwe raadsvergadering op 6 april waren twee raadsleden persoonlijk aanwezig.

Er kwam in die periode wat discussie, bijvoorbeeld over welk orgaan bepaalt dat de raadsvergadering digitaal of fysiek verloopt: het presidium of het fractievoorzittersoverleg. Uiteindelijk ontstond daarna een nieuwe standaard werkwijze waarbij zowel de commissies en de raad digitaal waren. Ook het stemmen verliep digitaal, hetgeen volgens betrokkenen functioneerde. De raad besloot dat bij de landelijke risiconiveaus 1, 2 of 3 in het kader van de coronacrisis de commissievergaderingen met fysieke aanwezigheid zouden zijn, maar de raadsvergaderingen werden volledig digitaal. In het raadsvoorstel van 10 april 2020 werd de digitale beraadslaging en besluitvorming verder uitgewerkt.8 Op 28 mei 2020 ging de raad akkoord met de tijdelijke aanvulling op het Reglement van Orde en de Commissieverordening van de gemeenteraad van de gemeente Delft.9 Onderdeel hiervan was onder meer het ‘kunnen’ vergaderen langs de digitale weg en het bepalen van regels hieromtrent (onder andere in geval van technische storing bij stemmingen). Zo werd bijvoorbeeld de regel vastgelegd dat raadsleden op tijd moties en amendementen naar de griffie mailen in geval van digitale vergaderingen. Voorts is het raadsbesluit van 28 mei 2020 over het handelingsperspectief en de instelling van de bestemmingsreserve voor maatregelen aangaande de coronacrisis relevant.10

6 Gemeente Delft, memo (4214208) besluitvorming in tijden van corona, 27 maart 2020. 7

Gemeente Delft, Besluitenlijst vergadering college van burgemeester en wethouders, 31 maart 2020.

8 Gemeente Delft, raadsvoorstel (2017324) Voorstel van het college aan de raad inzake

Tijdelijke aanvulling op het Reglement van Orde van de gemeenteraad en de Commissieverordening in verband met digitale beraadslaging en besluitvorming, 10 april 2020. 9 Gemeente Delft, raadsbesluit (142681) tijdelijke aanvulling op het Reglement van Orde en de Commissieverordening van de gemeenteraad van de gemeente Delft, 28 mei 2020. 10 Gemeente Delft, Raadsbesluit (4243753) inzake handelingsperspectief en instelling bestemmingsreserve maatregelen coronacrisis, 28 mei 2020.

7

Kort samengevat waren de algemene uitgangspunten voor de inzet van deze reserve: ▪ de al bestaande afspraken in het kader van subsidieverstrekking of contracten blijven leidend, maar waar nodig kan een beroep worden gedaan op overmacht, onvoorziene omstandigheden of een hardheidsclausule, zoals vastgelegd in de subsidieverordening; ▪ de continuïteit van de gemeentelijke dienstverlening wordt zo veel mogelijk geborgd waarbij de gemeente eventueel beslistermijnen opschort; ▪ de kosten voor lokale maatregelen worden opgevangen binnen de desbetreffende begrotingsprogramma’s. Als blijkt dat maatregelen (extra) financiële consequenties hebben, wordt dekking gezocht in de bestemmingsreserve Maatregelen corona-crisis. De raad besloot tegelijk tot het instellen van een bestemmingsreserve Maatregelen coronacrisis van € 2,5 miljoen. Het belangrijkste doel van deze reserve was het creëren van een financieel kader voor maatregelen, waardoor de gemeente snel zou kunnen handelen in de onzekere situatie door de crisis. Daarnaast besloot de raad het college mandaat te verlenen om - binnen het doel en het saldo van deze reserve - uitvoering te geven aan maatregelen ter bestrijding van de gevolgen van de coronacrisis.

Ten slotte stemde de raad in met het voorstel dat het college in de planning- en control cyclus de raad zou moeten informeren over de kosten van de coronacrisis, de uitvoering van de maatregelen, de uitputting van het budget en de compensatie van maatregelen vanuit het Rijk. In de loop van het jaar volgden zoals beloofd drie financiële coronarapportages met begrotingswijzigingen, op basis waarvan de raad besluiten nam over de financiële consequenties van de crisisaanpak.11 “Er was geen tijd voor kaderstellen. Het college moest handelen en daar hebben we op gereageerd, waarbij we wel onze rol als volksvertegenwoordiger hebben vervuld.” “Je kan niet met zijn allen een crisis aanpakken.” “Er moest snel doorgepakt worden en dat vond ik toen verdedigbaar. En nog steeds.” “Iets meer sturing was wel prettig geweest, maar ik denk dat we daar als raad nu [red. mei 2021] meer in groeien.” Citaten raadsleden Delft Uit gevoerde gesprekken blijkt dat de raad aan de voorzitter van de veiligheidsregio, de burgemeester en het college in 2020 het vertrouwen heeft gegeven om de crisis te managen. Dat vertrouwen is niet beschaamd in de zin dat de raad over het algemeen tevreden is over de crisisbesluitvorming. Tijdens de coronacrisis werd soms afgeweken van de reguliere werkwijze.

Zo kwamen enkele raadsvoorstellen (over bijvoorbeeld terrasuitbreiding) in 2020 in beginsel te laat bij de griffie om nog geagendeerd te kunnen worden voor de raadsvergadering. Ze werden echter - in afwijking van het Reglement van Orde - alsnog geagendeerd onder verwijzing naar de crisis. De (te) late agendering beperkte zo de mogelijkheden voor inspraak, doordat behandeling in de raadscommissies achterwege bleef. 11

Gemeente Delft, Raadsbesluit Derde financiële coronarapportage, 17 december 2020.

8

Burgemeester, wethouders en raadsleden hebben geprobeerd zo goed als mogelijk contact te houden met inwoners en organisaties. Daarover wordt aangegeven dat het lastiger was om het gevoel van verbinding met de stad te bereiken. Terwijl dat hard nodig was. Raadsleden signaleren een tweedeling: het contact met inwoners en organisaties die al in contact met het gemeentebestuur stonden heeft niet zo sterk geleden onder de coronacrisis, maar door het ontbreken van fysieke bijeenkomsten raakten inwoners met een minder sterke band met het gemeentebestuur verder op afstand. Het is voor raadsleden moeilijker zicht te krijgen op latente vragen van inwoners en organisaties. 2.2 Analyse De coronacrisis is een bovengemeentelijke crisis en de besluitvorming over de meest bepalende maatregelen vinden op Rijksniveau plaats. De gemeente is in deze crisis voor een groot deel alleen uitvoeringsorganisatie voor het Rijk, zowel voor ondersteuningsmaatregelen zoals uitvoering van de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemer (Tozo), als voor toezicht- en handhavingsmaatregelen.

De gemeente heeft ingespeeld op de crisis door een uitvoeringsteam (CoronaCoördinatieteam) in te richten dat de ambtelijke organisatie en het college ondersteunt bij de afwegingen op het gebied van de ondersteuningspakketten, de handhaving en de openbare orde, maar ook op het gebied van de ondersteuning van bedrijven en inwoners. Daarnaast is er op bestuurlijk niveau een Beleidsteam Corona gevormd ten behoeve van afstemming en signalering aan het college. In de beginperiode van de coronacrisis was er geen algemene strategie om de crisis aan te pakken. Een verandering kwam met het handelingsperspectief, omdat dit meer richting gaf in wat de gemeente kon doen. De burgemeester en het college hebben de raad geïnformeerd over de crisis, bijvoorbeeld door raadsinformatiebrieven over noodverordeningen, maatschappelijke effecten en maatregelen, maar ook door de financiële coronarapportages (budgetrecht). Dit is vergelijkbaar met hoe dit in andere gemeenten verliep.12, 13, 14 Raadsleden in Delft realiseren zich dat de crisisbesluitvorming gepaard gaat met beperkte informatievoorziening en ook dat dat ze daarbij geen zicht hebben op de omvang van de eigen informatieachterstand. Tegelijk hebben zij terugkijkend niet de indruk dat belangrijke informatie achtergehouden is.

Door deze crisis verschoven bevoegdheden en ontstond – conform wet- en regelgeving een meer autoritaire vorm van sturing, waarbij de raad niet aan zet was. Dit past bij crisisbesluitvorming, waarbij snel en doelgericht handelen van belang is en (tijdelijk) prevaleert boven verkenning van draagvlak en democratische besluitvorming. Het zwaartepunt verschoof daarmee in de beginfase van de crisis van democratische kaderstelling door de raad vóóraf, naar controle achteraf, met beperkte mogelijkheid tot bijsturing.

Rekenkamers Arnhem, Breda, Oss en Tilburg, Rapport Lokale steun in crisis, Vergelijking van coronasteunmaatregelen in de gemeenten Arnhem, Breda, Oss en Tilburg, opgesteld door Bureau voor Economische Argumentatie, 9 maart 2021. 13 Rekenkamer ’s Hertogenbosch, Wat mag, doet en wil de raad? Een onderzoek naar de rol van de gemeenteraad van ’s-Hertogenbosch ten tijde van (corona)crisis, opgesteld door CrisisLab, oktober 2021. 14 Rekenkamer Den Haag, Verkenningen rekenkamer coronacrisis, 20 augustus 2020. 12

9

De raad van Delft had er begrip voor dat zijn rol in de democratische besluitvorming beperkt was. De raad heeft de voorzitter van de veiligheidsregio, de burgemeester en het college het vertrouwen gegeven om de crisis te managen en dat vertrouwen is niet beschaamd in de zin dat de raad over het algemeen tevreden is. Vanaf het moment dat er een coronareserve was opgetuigd, was de raad weer meer aan zet doordat de raad op grond van het budgetrecht daarover kon debatteren en een besluit kon nemen. Het was gedurende de coronacrisis steeds zoeken naar waar de raad binnen de grenzen van de landelijke maatregelen invulling kon geven aan de volksvertegenwoordigende rol. Burgemeester, college, raad en ambtelijke organisatie hebben geprobeerd om het democratisch proces zoveel mogelijk via de reguliere procedures te laten doorgaan. Dat is niet in alle gevallen gelukt, bijvoorbeeld doordat raadsvoorstellen (over bijvoorbeeld terrasuitbreiding) soms te laat bij de griffie werden aangeleverd. Ook vraagt het digitale vergaderen om een andere vorm van regie en discipline, waardoor het politieke debat in de raad, bijvoorbeeld over de afweging van verschillende belangen, wat moeilijker werd. Raadsleden signaleren dat er ook iets aan dynamiek en kwaliteit verloren is gegaan doordat het persoonlijk contact ontbrak.

Het democratisch proces is in Delft net als in andere gemeenten doorgegaan.15, 16 Onderling vertrouwen, zowel tussen college en raad, als ook tussen raadsleden onderling, speelde daarbij in Delft een rol. Het heeft een inspanning gevergd en er waren meerdere technische en organisatorische ‘hobbels’, maar college, raad en ambtelijke organisatie hebben door de coronacrisis een grote sprong gemaakt op het vlak van digitalisering. Dit is zichtbaar in de digitale collegeen raadsvergaderingen, maar ook op het vlak van thuiswerken. Dit is volgens betrokkenen blijvende winst. Het was vóór de coronacrisis het plan om met het nieuwe vergadermodel, het BOB-model, meer aandacht aan de beeldvormingsfase te besteden. Het was de ambitie om inwoners eerder in het besluitvormingsproces te betrekken. Deze ambitie is niet gerealiseerd en er is op dat vlak juist een stap teruggedaan doordat persoonlijke bijeenkomsten en ontmoetingen wegvielen. Bij de crisisaanpak lag de focus vooral op de korte termijn. Het college had door middel van globaal opgestelde scenario’s in combinatie met het handelingsperspectief ook oog voor de lange termijn, maar door de hectiek van de crisis in het eerste halfjaar en de weer toenemende onzekerheid na de zomer van 2020, lag de aandacht met name bij de korte termijn.

De scenario’s zijn als achtergrond en toetsingskader gebruikt door het college en niet gedeeld met de raad. De raad had zicht op het korte termijn handelingsperspectief,

Evaluatiecommissie Tijdelijke wet digitale beraadslaging en besluitvorming, derde rapportage en tevens eindrapport, 7 december 2020. 16 Rekenkamercommissie Wassenaar, Voorschoten, Oegstgeest en Leidschendam-Voorburg, De impact van de lockdown op het functioneren van de lokale democratie in Wassenaar, Een verkennend onderzoek in opdracht van de Rekenkamercommissie Wassenaar, Voorschoten, Oegstgeest en Leidschendam-Voorburg, opgesteld door Necker van Naem, 6 november 2020. 15

10

maar het ontbrak aan een strategisch langetermijnperspectief. Dit is ook zichtbaar bij andere gemeenten.17 Bevindingen ▪ De coronacrisis is een bovengemeentelijke crisis en de besluitvorming over maatregelen vonden vooral op Rijksniveau plaats. ▪ De burgemeester en het college hebben de raad tijdig en volledig geïnformeerd over de crisis. ▪ Het zwaartepunt in de besluitvorming verschoof in de beginfase van democratische kaderstelling door de raad vóóraf, naar controle achteraf, met beperkte mogelijkheid tot bijsturing. ▪ Het democratisch besluitvormingsproces verliep moeizamer, maar is wel doorgegaan ten tijde van de crisis. ▪ De gemeente heeft een enorme sprong gemaakt op het vlak van digitalisering. ▪ Doordat persoonlijke ontmoetingen niet meer mogelijk waren, ontstond er meer afstand tussen de raad en de inwoners van Delft. ▪ Bij de crisisaanpak lag de focus vooral op de korte termijn. Het ontbrak aan een strategisch langetermijnperspectief.

Rekenkamers Arnhem, Breda, Oss en Tilburg, Rapport Lokale steun in crisis, Vergelijking van coronasteunmaatregelen in de gemeenten Arnhem, Breda, Oss en Tilburg, opgesteld door Bureau voor Economische Argumentatie, 9 maart 2021. 17

11

3.

Toezicht en Handhaving

Dit hoofdstuk beschrijft de maatregelen en gevolgen van de coronacrisis voor de Delftse samenleving op het gebied van handhaving. Paragraaf 3.1 beschrijft de belangrijkste feiten en paragraaf 3.2 bevat de analyse van deze feiten uitmondend in een aantal bevindingen. 3.1 Feitenparagraaf toezicht en handhaving In de coronacrisis was de gemeente verantwoordelijk voor het handhaven van de 1,5 meter samenleving om de kans op besmetting tegen te gaan. In eerste instantie werd vooral ingezet op crowd control bij grote drukte in de stad (grote aantallen bezoekers, demonstraties of bijzondere omstandigheden). De gemeente zette daarvoor boa’s in, die daarmee een nieuwe rol kregen in toezicht en handhaving. Tijdens de eerste lockdown was het stil op straat en was handhaven weinig nodig. In de zomer waren er versoepelingen en moest de gemeente strakker handhaven omdat het publiek zich minder goed aan de maatregelen hield. De gemeente heeft gaandeweg een handhavingsscenario opgebouwd. Toezicht en handhaving werkte volgens een door de burgemeester vastgestelde handhavingsstrategie met prioritering en een daaraan gekoppeld stoplichtmodel voor rechtspersonen zoals bedrijven. Halverwege de maand november 2020 informeerde de burgemeester de raad over deze handhavingsstrategie in de horeca en detailhandel met in het bijzonder de inzet van boa’s in burger.

De handhavingsstrategie is een levend document: na wijziging van de maatregelen wordt de handhavingsstrategie hierop aangepast. In december 2020 gold bijvoorbeeld de prioriteit voor de volgende maatregelen: ▪ Geopend hebben van publieke plaatsen voor publiek is verboden; ▪ Geopend hebben van eet- en drinkgelegenheden; ▪ Winkel moet gesloten zijn tussen 20.00 en 6.00 uur, m.u.v. winkels in levensmiddelenbranche; ▪ Alcoholhoudende drank: verbod op verkoop, of anders dan om niet tussen 20.00 en 06.00 uur; ▪ Evenementen verboden te organiseren.18 De stoplichtstrategie voor rechtspersonen zoals bedrijven hield het volgende in: 1. De gemeente bekeek samen met de specifieke doelgroepen hoe de handhaving in de coronacrisis het best uitgevoerd kan worden. 2. De gemeente en doelgroepen waren gezamenlijk verantwoordelijk voor naleving van de maatregelen. Wanneer de medewerkers van Toezicht & Handhaving iets signaleerden, werd dit teruggekoppeld aan de ondernemer zodat deze kon zorgen voor een aanpassing. Wanneer dat niet gebeurde kon de burgemeester een bestuurlijke maatregel opleggen. 3. Er bestaan grijze gebieden. In die situaties bekeken de gemeente en de ondernemer samen hoe ze de situatie konden oplossen. Op deze manier kon de gemeente toezichthouders zoveel mogelijk eenduidig instrueren.

18

Gemeente Delft, Wpg prioritisering en handhavingsstrategie, 17 december 2020

12

Deze strategie maakte taken en verantwoordelijkheden voor toezichthouders duidelijker. Ook was er een wekelijks overleg binnen de portefeuille handhaving en bekeek het gemeentelijke beleidsteam wekelijks het aantal waarschuwingen en boetes. Daarnaast kwam vanuit de Koninklijke Horeca Nederland (KHN) en de detailhandel het verzoek om iets te doen aan de zaken die buiten het zicht van de controleurs plaatsvonden. Gebaseerd op ervaringen in andere gemeenten koos de gemeente Delft voor de inzet van boa’s in burger. Dit kan enerzijds een preventieve werking hebben en daarnaast kunnen deze boa’s een beter beeld krijgen van de werkelijke mate van het naleven van maatregelen.19 Ondernemers waren echter ontevreden met de inzet van boa’s in burger, onder andere omdat de maatregel niet was aangekondigd. De gemeente heeft achteraf aangegeven dat de maatregel inderdaad beter aangekondigd had moeten worden.20 Daarnaast nam de raad een motie aan voor het stellen van duidelijkere kaders voor de boa’s in burger en om de inzet ervan te beperken.21 Voor ondernemers waren diverse maatregelen moeilijk te accepteren, waardoor ze er in sommige gevallen ook tegenin gingen of ze zich er niet aan hielden.

Voor natuurlijke personen werd strafrecht toegepast waarbij bij constatering van een overtreding eerst een schriftelijke waarschuwing werd gegeven en bij recidive een proces verbaal werd (bekeuring) opgelegd. “De billboards met instructies en de ordehandhaving in de stad vielen op. Maar ze hebben mij niet lastig gevallen, want ik hou me aan de regels.” Citaat respondent straatinterview In de periode april 2020-maart 2021 hebben de gemeentelijke boa’s in 611 gevallen waarschuwend opgetreden: ▪ 462 keer tegenindividuele burgers: 462 ▪ 130 keer tegen horecaondernemingen; ▪ 19 keer tegen detailhandelsbedrijven.

19 Gemeente Delft, Raadsinformatiebrief inzet BOA’s in burger, 16 november 2020 20 21

Gemeente Delft, Afschrift reactie brief van de KHN, 9 oktober 2020. Gemeente Delft, Motie duidelijke kaders inzetten mystery guest visits, 19 november 2020

13

De gemeente verstuurde 21 waarschuwingsbrieven (horeca: 20, detailhandel 1). Er is bij horecagelegenheden zesmaal een last onder dwangsom opgelegd en tweemaal tot sluiting overgegaan.

Figuur 2 Aantal coronaboetes per 1.000 inwoners.

De politie schreef tussen maart 2020 en maart 2021 in Delft 1.229 coronaboetes uit, per 1.000 inwoners ongeveer evenveel als in Den Haag (zie figuur 2). Het betrof met name overtredingen van de avondklok (848 boetes), van de noodverordening (166 boetes) en van het verbod op groepsvorming (148).22

3.2 Analyse In de coronacrisis moest de gemeente zoeken naar een balans tussen toezicht en handhaving en de leefbaarheid van de stad. Communicatie over de inzet van toezicht- en handhavingsinstrumentarium was hierin een leerpunt. De ideeën vanuit de gemeente ten aanzien van toezicht en handhaving moesten vertaald worden naar toezichthouders op straat. Het bleek belangrijk om sneller strakke afspraken te maken over de taken en verantwoordelijkheden rondom toezicht en handhaving. Bevindingen ▪ De gemeente moest zoeken naar een balans tussen toezicht en handhaving en de leefbaarheid van de maatregelen. Communicatie was hierin een leerpunt.

22 Politie, coronaboetes jaarcijfers, geraadpleegd op 14 mei 2021.

14

4.

Gezondheid, welzijn en kwetsbare groepen

Dit hoofdstuk beschrijft de maatregelen en gevolgen van de coronacrisis voor de Delftse samenleving op het gebied van gezondheid en welzijn. Paragraaf 4.1 beschrijft de belangrijkste feiten en paragraaf 4.2 bevat de analyse van deze feiten uitmondend in een aantal bevindingen. 4.1 Feitenparagraaf gezondheid, welzijn en kwetsbare groepen Ondersteuning maatschappelijke organisaties Maatschappelijke organisaties hadden het lastig om reguliere activiteiten uit te voeren. Daarom ging de gemeente coulant om met de prestatieafspraken met deze organisaties. Dat hield in dat de maatschappelijke organisaties niet aan alle afgesproken activiteiten hoefden te voldoen om de subsidie te ontvangen. Zo besloot het college op 12 mei 2020 dat zij coulant zou omgaan met de subsidievoorwaarden van Stichting JGZ-ZHW.23 Ook stimuleerde de gemeente de maatschappelijke organisaties om alternatieven te zoeken voor hun reguliere activiteiten. Ook is er een aantal maatschappelijke organisaties die extra kosten maakten of te maken hadden met inkomstenderving. De gemeente Delft compenseerde deze inkomstenderving voor de regiotaxi, betaalde de subsidie aan kinderopvang door, bekostigde de ouderbijdrage van ouders die niet vielen onder de kinderopvangtoeslag (KOT) gedurende de coronacrisis en vergoedde de vraaguitval bij gesubsidieerde peuteropvang.

24 25 26 Verder besloot het college op 26 mei 2020 in te stemmen met de regeling ‘Financiering Jeugdwet voor ongedekte kosten in verband met de coronacrisis’ voor de periode maart tot en met mei 2020. Het belangrijkste doel van de regeling was het waarborgen van de continuïteit van de jeugdhulpaanbieders tijdens de corona-periode.27 Deze regeling is verlengd tot 1 juli 2021.28 Ook besloot het college op 14 juli 2020 dat Stichting Stunt en Firma van Buiten als sociale ondernemingen een uitzonderingspositie kregen voor de tijdelijke subsidieregeling coronamaatregelen maatschappelijke organisaties. Beide organisaties houden zich bezig met re-integratie. Ze krijgen hierdoor een subsidie van de gemeente Delft.29 30

23 Gemeente Delft, memo (4259008) subsidieafspraken met de stichting JGZ-ZHW naar

aanleiding van de maatregelen rondom de coronacrisis, 12 mei 2020. 24 Gemeente Delft, Raadsinformatiebrief compensatieregeling Regiotaxi a.g.v. Covid-19, 17 december 2020 Gemeente Delft, Collegebesluit doorbetaling subsidie kinderopvang en ouderbijdrage niet-kot ouders, 1404-2020 26 Gemeente Delft, Collegebesluit vergoeding vraaguitval bij de gesubsidieerde peuteropvang, 14-07-2020 25

27 Gemeente Delft, collegebesluit (4273251) financiering Jeugdwet voor ongedekte kosten

i.v.m. corona-crisis, 26 mei 2020. Gemeente Delft, Collegebesluit verlening regeling Financiering Jeugdwet voor nogedekte kosten i.v.m. Corona-crisis, 07-07-2020 29 Gemeente Delft, Collegebesluit beschikking tijdelijke subsidieregeling coronamaatregelen Stichting Stunt, 14 juli 2020. 30 Gemeente Delft, Collegebesluit tijdelijke subsidieregeling coronamaatregelen Firma van Buiten, 14 juli 2020. 28

15

Kwetsbare groepen De gemeente Delft nam ook een aantal maatregelen voor de kwetsbare groepen in de samenleving. De gemeente heeft een ‘compaan’ ingevoerd. Dit zijn tablets waarmee ouderen contact kunnen houden met vrienden en familie. Daar staat ook op welke activiteiten in de buurt zijn. De raad was hier vóór corona niet voor en vond dat er geld moest worden ingezet op ontmoetingen. Digitaal contact werd niet gezien als echt contact. Door de coronacrisis is de raad van mening veranderd. “Over het algemeen zijn de mensen iets socialer en aardiger en houden ze iets meer rekening met elkaar. Ik loop met een rollator en in de supermarkt laten ze me bijvoorbeeld voorgaan.” Citaat respondent straatinterview Daarnaast nam de raad unaniem een motie aan voor gratis mondkapjes voor minima.31 Dit werd bekostigd uit de coronareserve. Eerder in 2020 had de burgemeester toegezegd te onderzoeken of seksuele uitbuiting van kinderen via internet vaker voorkomt in coronatijd. Volgens de politie was er geen stijging waar te nemen.32 Ook bij Veilig Thuis was er geen stijging in het aantal meldingen. Het aantal ondernemers dat in financiële problemen kwam en een beroep op bijstand deed, was in de loop van het jaar al aantoonbaar gestegen. De verwachting van het college was dat het aantal inwoners met problematische schulden als gevolg van de coronacrisis nog verder zou stijgen.

Ook was de verwachting op basis van onderzoek in andere gemeenten dat een intensivering van de schuldhulpverlening op termijn een maatschappelijk rendement oplevert, deels bij de gemeente.33 Om deze redenen oordeelde het college dat het wenselijk was om in de periode 2021 tot en met 2023 ruim € 1,6 mln. extra te besteden aan schuldhulpverlening.34 De raad heeft via de Programmabegroting 2021-204 ingestemd met het collegevoorstel daarover. Studenten De gemeente Delft is een studentenstad. Hierdoor had zij met andere problematiek te maken dan andere gemeentes in de veiligheidsregio. Daardoor was het van belang om voor deze situatie lokale maatregelen te nemen. Er was een wekelijks overleg tussen de gemeente, de TU, de woningcorporatie en studentenverenigingen. Dit overleg is gestart vanwege klachten over overlast door studentenhuizen en vanwege de oplopende besmettingen onder studenten. De partijen ervoeren de gesprekken als positief, maar de gemeente had graag gezien dat studentenverenigingen bij overlast strenger optraden tegen hun leden met sancties. Dat is niet gebeurd, studentenverenigingen zagen zichzelf 31 Gemeente Delft, Motie gratis mondkapjes voor minima, 1 oktober 2020 32 Gemeente Delft, Afdoening toezegging 25 juni 2020 inzake seksuele uitbuiting

kinderen via internet, 9 oktober 2020 33 Gemeente Delft, Nota extra investering in schuldhulpverlening, 25 augustus 2020. 34 Gemeente Delft, Collegebesluit Extra investering in schuldhulpverlening, 1 september 2020.

16

meer als bemiddelaar. Ook is er vanuit dit overleg een team van studenten opgericht om er samen met de gemeente en de TU Delft voor te zorgen dat studenten zich aan de regels zouden houden. Uitkomsten hiervan waren onder meer een poster voor studentenhuizen met de quarantaine-regels, werkgroepen, structureel overleg en preventieacties. De coronacrisis heeft impact op het mentale welzijn van studenten in de gemeente Delft. Daarom richtte het overleg en het team studenten zich daar later in 2020 ook op. Volgens gesproken partijen worden vooral de (internationale) studenten die niet in een gemeenschappelijk huis wonen getroffen omdat zij minder contacten hebben. Daarnaast vormen de continuïteit van de verenigingen en de beeldvorming van studenten momenteel uitdagingen voor de studentenverenigingen. “Je bent jong, gemotiveerd en wilt leren. Nu wordt dat wel afgeremd.” Citaat respondent straatinterview

Maatschappelijke problemen De coronacrisis vergroot maatschappelijke problemen in de gemeente Delft, net als in andere gemeenten. Betrokkenen binnen de gemeente noemen maatschappelijke problemen zoals eenzaamheid. De gemeente Delft heeft gemonitord hoe groot de eenzaamheid in de stad is tijdens de coronacrisis. Een deel van de Delftenaren voelt zich in de crisis eenzamer dan daarvoor. Dit is bijvoorbeeld te zien bij ouderen, maar ook bij jongeren en studenten. “Het leven bestaat voornamelijk uit school; ik zit voornamelijk thuis en heb veel minder sociale contacten. Dat vind ik persoonlijk niet heel leuk.” “Ik heb het afgelopen jaar alleen maar tv gekeken en online gewinkeld.” Citaten respondenten straatinterview Daarnaast is er volgens gesproken betrokkenen bij de gemeente sprake van tweedeling tussen sociaaleconomische groepen in de gemeente. Enerzijds heeft Delft een historische kern met hoogopgeleide en goed verdienende inwoners, met een bijpassend voorzieningenniveau. Anderzijds is het ook een stad met een groot aandeel sociale woningbouw. Delft heeft mede daardoor ook navenante problematiek omtrent participatie, het niet hebben van werk, zorg en ondersteuning. De coronacrisis heeft deze tweedeling versterkt, volgens de betrokkenen bij de gemeente.

4.2 Analyse Het Rijk riep gemeenten op om zorgaanbieders financiële ruimte te bieden om de continuïteit te waarborgen tot 1 juli 2020.35 De gemeente is daarin meegegaan en ondersteunt welzijnsorganisaties op verschillende manieren. De welzijnsorganisaties, ook vrijwilligersorganisaties, lieten volgens betrokkenen bij de gemeente veel creativiteit en

35

Rijksoverheid, Financiële afspraken coronacrisis jeugd en Wmo, juli 2020

17

veerkracht zien. Dat is belangrijk om contact met de burger te houden en te laten zien dat iedereen er elkaar voor is. Het vermoeden was dat er een toename zou zijn in meldingen van huiselijk geweld en seksuele uitbuiting bij kinderen. Dit blijkt vooralsnog niet zo te zijn. De feitelijke situatie kan anders zijn omdat de melders (zoals sociaal werkers, leraren en huisartsen) minder contact hadden met de kwetsbare gezinnen.36 Ook bij de raad bestaan zorgen over het bereiken van kwetsbare groepen in de gemeente. Volgens landelijk onderzoek zijn andere aandachtspunten bij kinderen en jongeren de leerachterstanden, en de achterstanden in sociale vaardigheden en burgerschapskennis.37 Vanwege de verwachting van het college dat het aantal inwoners met problematische schulden als gevolg van de coronacrisis nog verder zou stijgen, intensiveerde de gemeente de schuldhulpverlening voor 2021 tot en met 2023. Volgens landelijk onderzoek is te zien dat de werkeloosheid vooralsnog meevalt, maar dat zelfstandigen, mensen met een laag inkomen en zzp’ers financieel onder druk staan. Zij rapporteren vaker een verslechtering van inkomen en zelfstandigen maken zich relatief vaak zorgen over hun toekomstig inkomen.38 De coronacrisis heeft effect op de mentale gezondheid van inwoners, in het bijzonder studenten. Dit blijkt ook uit landelijke onderzoeksgegevens.

Met name het aandeel scholieren en studenten met een laag psychisch welbevinden nam toe. Het aandeel studenten en scholieren met een laag psychisch welbevinden is gestegen van een op vier naar een op drie. Een aandachtspunt is het psychisch welbevinden van kwetsbare groepen met een lagere sociaal-economische status (SES). Verschillen in psychisch welbevinden tussen groepen van verschillende SES kunnen groter worden door de coronacrisis als de groepen met een lagere SES harder door de economische gevolgen van de crisis geraakt worden. 39 In de beginperiode was er sprake van overlast en oplopende besmettingen door sommige groepen studenten. De gemeente initieerde vanwege deze overlast een wekelijks overleg met de TU, woningcorporaties en studentenverenigingen. De gesprekken zijn geïnitieerd vanwege overlast, maar zijn nu ook gericht op studentenwelzijn. Het overleg wordt door zowel de gemeente als een studentenvereniging positief ervaren. Sinds de zomer van 2020 zijn studenten zich samen met de gemeente in gaan zetten om besmettingen te voorkomen en voor het mentale welzijn van studenten. De gemeente zou graag zien dat de studentenverenigingen strenger optreden tegen overlast van leden, maar de studentenvereniging ziet zichzelf meer als bemiddelaar.

SCP, Een jaar met corona, maart 2021 SCP, Een jaar met corona, maart 2021 38 SCP, Een jaar met corona, maart 2021 39 SCP, Een jaar met corona, maart 2021 36 37

18

De coronacrisis vergrootte problemen die achter de voordeur aan de hand zijn en maakt de kwetsbaarheid van groepen in de samenleving zichtbaar. Dit gaat bijvoorbeeld om eenzaamheid en tweedeling in de gemeente. Ook landelijk is eenzaamheid vooral te zien bij de specifieke groepen jongeren en ouderen. De gemeente subsidieert hiervoor initiatieven van welzijnsinstellingen die zich ook richten op eenzaamheid. Daarnaast heeft de gemeente Delft te maken met een toegenomen tweedeling. De maatschappelijke samenhang wordt minder naarmate deze crisis langer duurt.40 Het is volgens de betrokkenen belangrijk om te inventariseren hoe de coronacrisis invloed heeft gehad op deze maatschappelijke problemen. Tegelijkertijd is het ingewikkeld wat de rol van de gemeente hierin precies is. Bevindingen ▪ Het Rijk riep gemeenten op om zorgaanbieders financiële ruimte te bieden om de continuïteit te waarborgen tot 1 juli 2020. De gemeente heeft hier gehoor aan gegeven. ▪ De creativiteit en veerkracht van Delftse welzijnsorganisaties was belangrijk om contact te houden met de inwoners en te laten zien dat mensen er voor elkaar zijn. ▪ Er is momenteel geen waarneembare toename in meldingen van huiselijk geweld en seksuele uitbuiting bij kinderen. De feitelijke situatie kan anders liggen.

▪ Leerachterstanden, achterstanden in sociale vaardigheden en burgerschapskennis bij kinderen en jongeren zijn aandachtspunten. ▪ De gemeente speelde in op de verwachting van groei van inwoners met problematische schulden door de schuldhulpverlening te inventariseren. Aandachtspunten zijn zelfstandigen, werkelozen en mensen met een laag inkomen. ▪ De coronacrisis heeft effect op de mentale gezondheid van studenten. Ook het psychisch welbevinden van groepen met een lagere sociaal-economische status is een aandachtspunt. ▪ Na de zomer heeft de gemeente samen met onder meer studentenorganisaties en de TU een overlegstructuur opgezet om een kentering in de houding van studenten te bewerkstelligen. ▪ De coronacrisis versterkte maatschappelijke problemen zoals tweedeling en eenzaamheid. De rol en verantwoordelijkheden van de gemeente hierin zijn niet geheel duidelijk.

40

SCP, Een jaar met corona, maart 2021

19

5.

Horeca, toerisme en evenementen

Dit hoofdstuk beschrijft de maatregelen en gevolgen van de coronacrisis voor de Delftse samenleving op het gebied van horeca, toerisme en evenementen. Paragraaf 5.1, 5.2 en 5.3 beschrijven de belangrijkste feiten en paragraaf 5.4 bevat de analyse van deze feiten uitmondend in een aantal bevindingen. 5.1 Feitenparagraaf horeca Op 24 maart 2020 gaf het college in een memo een reactie op een brief van KHN.41 In deze brief verzocht KHN onder meer dat horeca in Delft geen precario voor terrassen en reclame af hoefden te staan en geen leges voor vergunningen van evenementen in 2020 op te leggen. Het college ging deels akkoord met genoemde deeladviezen van de KHN, zo bleek het kwijtschelden van OZB niet haalbaar. Op 19 mei 2020 kwam het college met een voorstel aan de gemeenteraad inzake lokale economie-fiscale maatregelen.42 Hierin stelde het college de gemeenteraad voor om de Verordening reclamebelastingen Delft 2020 in te trekken en een eerste wijziging te doen van de Verordening op de heffing en de invordering van precariobelasting 2020. Op 28 mei 2020 nam de raad een besluit over de intrekking van de eerder genoemde reclamebelastingen 2020 en een eerste wijziging van de Verordening precariobelasting 2020.43 De reden van het college om deze voorstellen te doen was het (incidenteel) extra ondersteunen van de lokale economie, in dit geval de lokale horecaondernemers.

De geïnterviewde horecaondernemers zeggen deze maatregelen waardevol te vinden. Ook de KHN afdeling Delft geeft aan dat deze maatregelen voor veel ondernemers waardevol zijn. Er zijn echter ondernemers die van deze maatregelen weinig voordeel hebben omdat zij geen (of kleine) terrassen hebben. Dit geldt ook voor een van de gesproken horecaondernemers. De KHN afdeling Delft geeft aan dat hier landelijk discussie over is geweest, maar dat het lastig is een (lokale) steunmaatregel te verzinnen die voor alle horecaondernemers passend is. Op 2 juni 2020 deed het college een voorstel aan de raad over een aanpassing in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) in verband met de tijdelijke uitbreiding van terrassen.44 Er kwamen vergunningen voor deze tijdelijke terrassen. Het college deed dit voorstel om duidelijke kaders te stellen voor vergunninghouders, belanghebbenden (zoals omwonenden) en handhavers. Over de uitbreiding van de terrassen zijn de gesproken horecaondernemers en de KHN afdeling Delft tevreden: de gemeente is soepel geweest in het uitbreiden van de terrassen en heeft dit gedaan waar het kon.

Gemeente Delft, memo (4208757) memo brief Koninklijke Horeca Nederland (KHN) inzake ondersteuning bij coronacrisis, 18 maart 2020. 42 Gemeente Delft, raadsvoorstel (426477) aan de gemeenteraad inzake lokale economie-fiscale maatregelen, 19 mei 2020. 43 Gemeente Delft, raadsvoorstel (4267483) intrekking Verordening reclamebelastingen 2020 en eerste wijziging Verordening precariobelasting. 44 Gemeente Delft, raadsvoorstel (2023456) inzake aanpassing Algemene Plaatselijke Verordening voor Delft i.v.m. tijdelijke uitbreiding terrassen, 2 juni 2020. 41

20

Op 23 juni 2020 deed het college een voorstel aan de raad over het nultarief leges tijdelijke terrasuitbreiding.45 Hierin vroeg het college de raad om de derde wijziging van de Verordening op de heffing en de invordering van leges 2020 vast te stellen. Na de landelijke persconferentie op 18 september 2020 werd een deel van de eerdere versoepelingen teruggedraaid. Zo werd bijvoorbeeld het aantal personen dat binnen mocht samenkomen teruggebracht van 100 naar 40 en moest de horeca om 01.00 uur dicht. Op 14 oktober 2020 werd een nieuwe noodverordening afgekondigd. Het land ging in gedeeltelijke lockdown, die onder andere de sluiting van eet- en drinkgelegenheden tot gevolg had.46 Op 4 november 2020 stuurde de KHN afdeling Delft een brief aan de raad over steun voor de Delftse Horeca.47 In relatie tot deze brief informeerde de Regionale Belasting Groep dat ze de bij AMvB vastgestelde percentages voor invorderingsrente van het Rijk (0,01%) bleven volgen. Op 10 november 2020 stuurde de burgemeester een brief aan de raad over de handhaving van corona-maatregelen, in het bijzonder met betrekking tot de boa’s in burger.48 KHN afdeling Delft liet zich kritisch uit over deze manier van handhaving bij horecaondernemers. Door de inzet van boa’s in burger door de gemeente was het volgens de KHN afdeling Delft lastiger om het gesprek tussen boa’s en horecaondernemers plaats te laten vinden.

Deze gesprekken waren vóór de inzet van boa’s in burger wel mogelijk, en waren volgens de KHN afdeling Delft nodig omdat de regels interpretatiegevoelig zijn. Bovendien is het inzetten van boa’s in burger niet overlegd met horecaondernemers en KHN afdeling Delft. De gemeente heeft achteraf aangegeven dat het fout was om dit zonder overleg te doen. Tot slot verzocht de horeca het college om nieuwe beleidsregels om tijdens de wintermaanden de terrassen te mogen bebouwen en de extra terrasruimte te mogen gebruiken.49 Op 5 januari 2021 stemde het college hiermee in.50 Echter, in de winterperiode van 2020/2021 was de horeca nog steeds gesloten en zijn de beleidsregels daarom niet in de praktijk gebracht. Binnenstadoverleg De gemeente organiseerde een binnenstadoverleg met de binnenstadsmanager en een vertegenwoordiging van de horeca en de ondernemers in Delft. In dit overleg is gekeken naar de invulling van de maatregelen. Zo kon de gemeente toestemming geven voor grotere terrassen, maar dit zou ook invloed hebben op bijvoorbeeld de warenmarkt. De gemeente stuurde daarom op het maken van een set afspraken die voor zowel de Gemeente Delft, collegevoorstel (4294702) aan de raad inzake nultarief leges tijdelijke terrasuitbreiding, 23 juni, 2020. 46 Gemeente Delft, actuele stand van zaken corona november 2020, 11 november 2020.

47 Gemeente Delft, brief Regionale Belastinggroep percentage invorderingsrente, 30 november 2020. 48 Gemeente Delft, brief burgemeester aan de raad over boa’s in burger, 10 november 2020. 49 Gemeente Delft, memo (4442017) aan het college over nieuwe beleidsregels voor extra terrassen en winterproof maken reguliere terrassen, 17 december 2020. 50 Gemeente Delft, Collegevoorstel (442016) winterterrassen en extra terrasruimte, 5 januari 2021. 45

21

horecaondernemers als de warenmarkt goed te doen was. De lokale afwegingen gingen in de eerste fase goed. Later, toen de situatie langer ging duren en er strenge regels golden voor alle ondernemers, werd het lastiger en ontstonden er spanningen, onder meer omdat de ondernemers juist bezoekers wilden trekken en de gemeente niet. De verschillende belangen leidden zowel tot spanningen tussen de ondernemers en de gemeente, als ook tussen de ondernemers onderling. Daardoor was het maken van de belangenafweging soms lastiger voor ondernemers en de gemeente. 5.2 Feitenparagraaf toerisme De Porceleyne Fles is een voorbeeld van een toeristische attractie in Delft die hard is geraakt door de coronacrisis. Het bezoekersaantal is in 2020 gedaald van 140.000 naar 20.000 bezoekers. Hoewel de tijdelijke subsidieregeling coronamaatregelen voor maatschappelijke organisaties (zie paragraaf 6.1) zich hoofdzakelijk richtte op organisaties zonder winstoogmerk, mocht de Porceleyne Fles hier toch gebruik van maken.

Het college gebruikte voor de Porceleyne Fles de hardheidsclausule (een uitzondering om als bestuursorgaan van een beleidsregel af te wijken) omdat de organisatie volgens het college een cruciale betekenis heeft voor de bezoekerseconomie van Delft en de culturele sector.51 In 2020 heeft de Porceleyne Fles € 80.000,- aan subsidie ontvangen.52 In Delft fungeert Het Platform Toerisme Delft als ‘denktank’ bestaande uit instellingen en organisaties die actief zijn in het toerisme in Delft: de hotelsector, horeca, toeristische instellingen, detailhandel en de gemeente. De gemeente heeft met een ambtenaar zitting in het Platform Toerisme Delft. Het Platform Toerisme Delft richt zich vooral op de lange en middellange termijn (Visie Toerisme Delft 2030). Daarnaast is in coronatijd (april 2020) de Taskforce Herstelplan Bezoekerseconomie opgericht. Dit was de centrale plek waar initiatieven ten aanzien van de coronacrisis werden besproken. De taskforce richt zich met name op de korte en middellange termijn.53 De ambtelijke vertegenwoordiging uit het Platform zat ook in de taskforce, evenals een vertegenwoordiger van de toeristische instellingen. Het herstelplan heeft als doel het faciliteren van duurzaam herstel van de bezoekerseconomie en de daarbij behorende werkgelegenheid, en richt zich op meerdere sectoren (niet alleen op de toeristische sector ).

De gemeente heeft budget beschikbaar gesteld voor de taskforce bezoekerseconomie. In coronatijd heeft de taskforce bezoekerseconomie diverse initiatieven in de stad ondersteund, zoals de blauwe lopers. Het Platform heeft over verschillende initiatieven mede geadviseerd. 5.3 Feitenparagraaf evenementen Zoals te lezen in de raadsinformatiebrief van 7 juli 2020 over de stand van zaken54, mochten vanaf 1 juli vanwege versoepelingen weer maximaal 100 mensen binnen samenkomen en buiten maximaal 250 mensen. De meeste zomerevenementen waren in Gemeente Delft, Nota aan het college over subsidie coronamaatregelen, 6 januari 2021. Gemeente Delft, Raadsinformatiebrief verlenging en wijziging tijdelijke subsidieregeling coronamaatregelen maatschappelijke organisaties, 7 december 2020. 53 Gemeente Delft, beeldvormende sessie Herstelplannen lokale economie, 21 januari 2021. 54 Gemeente Delft, Raadsinformatiebrief, Actuele stand van zaken corona, 7 juli 2020. 51 52