Onderzoeksrapport Een goede start voor iedereen
Tekst van het document
welk aanbod zou passen. Het eerdergenoemde actiepunt
Andere LOT-deelnemers nemen de metafoor over. Ze
belang.
waarbij een van de verpleegkundigen uit het ziekenhuis ieder
denken dat het eenvoudiger kan door de verloskundige
teamoverleg een stukje van de sociale kaart presenteerde
en de JGZ als spil aan te wijzen.
Ten eerste zien de professionals een uitdaging in het
was onder meer bedoeld om het team meer zicht te geven in
organiseren van de randvoorwaarden voor
het aanbod en wat er allemaal mogelijk is in de regio
3.6 Verloskundige en jeugdgezondheidszorg als spil
samenwerking. Als elkaar kennen en vertrouwen nodig
(zie actiepunt 4).
zijn om goede samenwerking te realiseren, is het voor
Professionals zijn kritisch op de grote hoeveelheid aanbod in
hen belangrijk dat er tijd en ruimte is voor ontmoeting en
de prenatale zorg en ondersteuning. Ze vragen zich af of de
belangrijk is en samenwerking tussen de twee
het opbouwen van vertrouwen. Het organiseren van tijd
samenwerking niet beter kan worden gestroomlijnd. In het
domeinen niet eenvoudig te regelen, schetsen de
voor ontmoeting met andere partijen wordt vaak niet als
aanbod is er iedere keer een stukje bijgekomen. Zo waren er
LOT-deelnemers een situatie waarin de verloskundige
vanzelfsprekend gezien en ook niet altijd gefinancierd. De
in Delft al prenatale huisbezoeken in het kader van KASTO,
en de JGZ de spil vormen tussen het medisch en sociaal
LOT-deelnemers geven aan dat gemeenten een
Stevig Ouderschap en Homestart voordat met Goede Start
domein. Dit soort brugfuncties wordt vaker gekozen om
Omdat voor ouders continuïteit in de relatie zo
belangrijke rol kunnen spelen in het organiseren in de
Gesprekken werd begonnen (zie ook Hoofdstuk 1). Het aanbod
randvoorwaarden voor samenwerking. De gemeente
is in de loop van de tijd gegroeid en dit kan zowel voor ouders
Delft legt in de contacten met partijen en in hun
als voor professionals verwarrend zijn. Het betekent dat veel
aansturing de nadruk op het gezamenlijk ontwikkelen
meer professionals met elkaar moeten samenwerken om het
Bijna iedere zwangere start bij een verloskundige. En
van goede zorg en ondersteuning in de gemeente, terwijl
geheel van zorg en ondersteuning voor ouders te laten
aangezien verloskundigen vanaf de prille zwangerschap
de samenwerking tussen het medisch en sociaal domein vorm te geven.9
andere gemeenten meer beheersmatig kijken naar uren
tot na de bevalling betrokken zijn, kunnen
en productie. Deze ontwikkelingsgerichte insteek is
verloskundigen en ouders onderling vertrouwen
volgens de LOT-deelnemers behulpzaam. Desondanks
opbouwen. Dit biedt ouders de mogelijkheid hun vragen
staan de tijd en ruimte voor het opbouwen en onderhouden van samenwerking onder druk door personeelskrapte en druk op budgetten. Ten tweede werd al eerder aangegeven dat het voor professionals een uitdaging is om overzicht te houden
“We hebben met elkaar een huis gebouwd met allerlei kamertjes, aanbouwen en dakkappellen. [..] We bouwen het huis steeds verder uit, maar hoe zien we het voor ons als we het huis omgooien en we met alle stenen een nieuw huis bouwen? [..] Krijg je dan niet een heel, misschien wel veel praktischer en logischer geheel?” [LOT7]
of onzekerheden te bespreken en voor de verloskundige om die te signaleren. Omdat ze niet altijd de tijd heeft uitgebreid op alle zaken in te gaan, kan ze doorverwijzen naar de JGZ, bijvoorbeeld voor een PHB. Jeugdverpleegkundigen hebben vervolgens de tijd om samen met de aanstaande ouders het gesprek aan te gaan over wat er nodig is. Ze zijn medisch en sociaal
over welke professionals in de prenatale zorg en ondersteuning actief zijn en wat hun aanbod is. En voor professionals die met ouders uit verschillende gemeenten werken, zoals professionals uit het
9 Hilhorst, P. & Van den Wijngaart, M. (2024). Samenwerking sociaal en medisch domein. Een verkenning. Den Haag: EMMA.
27
«
terug naar inhoud
1 Warme overdracht en het niet steeds hoeven herhalen
opgeleid en kunnen integraal kijken. De LOT-deelnemers
professionals belangrijk om die spil goed te laten werken.
wilden daarom de lijntjes tussen de verloskundige en de
Ten eerste gaan zwangeren ook naar de tweedelijnszorg.
van hun verhaal zijn volgens ouders belangrijke
JGZ verder versterken en uitproberen hoe het uitwerkte
Het is dan ook belangrijk dat de JGZ samenwerkt met
aspecten van samenwerking tussen professionals.
als de JGZ rondom de maternale kinkhoesvaccinatie een
verloskundigen en gynaecologen uit het ziekenhuis. Ten
kennismakingsspreekuur verzorgde in de
tweede viel bijvoorbeeld op dat de assistente van de
werelden met verschillende eigenschappen.
verloskundigenpraktijk waarbij ook de inschatting zou
verloskundige een essentiële rol vervult in de
Samenwerking tussen deze domeinen is waardevol,
samenwerking. Deze assistente stelt de
maar komt niet zomaar tot stand. De verloskundigen
kunnen worden gemaakt of een PHB nodig is (zie
actiepunten 5 en 7). Om te voorkomen dat dit een extra
2 Het medisch en sociaal domein zijn twee verschillende
jeugdverpleegkundige voor aan ouders, als die haar
en JGZ kunnen hierin een belangrijke rol vervullen. Zij
aanbouw zou zijn aan het huis, vinden de
spreekuur heeft op de verloskundigenpraktijk en zorgt er zo
hebben een spilfunctie van waaruit ze beide domeinen
LOT-deelnemers het belangrijk te overwegen of andere
voor dat de JGZ voor ouders al tijdens de zwangerschap een
kunnen verbinden, overzicht hebben over het aanbod
activiteiten kunnen worden ingekort en een PHB na zo
vertrouwd gezicht wordt.
van beide domeinen én de relatie met ouders langdurig
een kennismakingsgesprek mogelijk zelfs niet meer nodig is. Hoewel wordt gesproken over ‘de verloskundige’ en de ‘jeugdverpleegkundige’ als spil, zijn juist ook andere
3.7 Geleerde lessen en bevorderende en belemmerende factoren
kunnen aangaan. 3 Het is belangrijk randvoorwaarden voor samenwerking te organiseren. Het gaat dan onder meer om het
We hebben drie lessen geleerd over samenwerking en
organiseren van tijd en ruimte elkaar te leren kennen.
samenhang:
De gemeente kan hieraan bijdragen door een ontwikkelgerichte insteek te kiezen in haar aansturing.
Kader 6 | Bevorderende en belemmerende factoren in de samenwerking tussen zorg- en hulpverleners. Bevorderende factoren
Belemmerende factoren
● Professionals die elkaar kennen en vertrouwen
● Versnipperd zorglandschap.
en verantwoordelijkheid delen.
● Elkaars expertise inzetten en daarbij ook
professionals benutten die wellicht snel over het hoofd worden gezien, zoals assistenten.
● Organiseren van randvoorwaarden voor
samenwerking.
● Samenwerking eenvoudig organiseren,
bijvoorbeeld via spilfuncties, zodat niet iedereen met elkaar hoeft samen te werken.
28
«
Intermezzo
ACTIE 5
terug naar inhoud
SAMENWERKING JGZ EN VERLOSKUNDIGE
?
OMSCHRIJVING
DOEL
HOE HEBBEN JULLIE DIT GEDAAN?
We verbeteren de samenwerking door als
We versterken de samenwerking tussen de JGZ en de
We begonnen laagdrempelig met gezamenlijke lunchen
verloskundige en JGZ meer contact met elkaar te
verloskundige en verlagen de drempel voor ouders om in
om kennis te maken. We kwamen erachter dat we veelal
hebben.
contact te komen met de JGZ.
met dezelfde onderwerpen en/of ouders bezig waren. We merkten dat het handig was om hierover af te stemmen.
DRAAGT BIJ AAN
WELKE TIPS GEVEN JULLIE ANDEREN MEE?
TIP
● Zoek elkaar op en ga in gesprek. Vanuit je werk en
Cliënt perspectief
Integraal samenwerken
PHB in de praktijk
expertise heb je vaak bepaalde onderwerpen waar je iets mee wilt. Als je samen het gesprek daarover aangaat, komen de plannen vanzelf.
RESULTAAT
”Uiteindelijk wil je allemaal hetzelfde. Je wilt allemaal goede zorg leveren aan die moeder, aan die vader, aan die baby. ”
● Wees bereid om met elkaar door te pakken. Er zijn
soms ook hobbels die je moet nemen. Het is
De samenwerking tussen de JGZ en
belangrijk om je niet uit het veld te laten slaan en op
Verloskundigenpraktijk Delvi is versterkt. We zijn klein
zoek te gaan naar wie je dan kan helpen.
begonnen met kennismaken. Vanuit dat contact groeide de samenwerking steeds verder uit. Uiteindelijk is het idee ontstaat om een kennismakingsspreekuur met de JGZ te organiseren op de verloskundigenpraktijk waarbij ook de mogelijkheid is voor de Maternale Kinkhoest Vaccinatie (MKV) (zie actiepunt 7).
29
«
Intermezzo
ACTIE 6
terug naar inhoud
OVERDRACHT KRAAMZORG, VERLOSKUNDIGE EN JGZ
?
OMSCHRIJVING
DOEL
HOE HEBBEN JULLIE DIT GEDAAN?
De JGZ koppelt indien nodig informatie uit het PHB
We sluiten nog beter aan bij de situatie van ouders door
Via een vragenlijst inventariseerden we hoe
terug naar de verloskundige. De verloskundige deelt
een betere overdracht van informatie naar elkaar.
kraamzorgorganisaties in de regio op de hoogte worden
informatie met de kraamzorg, zodat zij een betere
gebracht van informatie van verloskundigen. Er waren
inschatting kunnen maken van het aantal uur
nog weinig afspraken hierover. De kraamzorg en
kraamzorg dat nodig is.
verloskundige hebben samen een format gemaakt voor overdracht.
DRAAGT BIJ AAN
WELKE TIPS GEVEN JULLIE ANDEREN MEE?
TIP
● Ga het gewoon doen! Je moet eerst tijd investeren,
Cliënt perspectief
Integraal samenwerken
PHB in de praktijk
maar het resultaat levert zoveel op. ● Start met het aangaan van de samenwerking en
RESULTAAT We hebben een snelle digitale overdracht ontwikkeld
begin klein. Wie is het aanspreekpunt bij de andere
“It takes two to tango. Je moet samenwerken en daarom heet het ook SAMEN. Je kan het niet alleen. ”
organisatie? Spreek eens met elkaar af en brainstorm hoe je de samenwerking kan verbeteren. Samen kom je tot goede ideeën.
tussen de verloskundige en de kraamzorg. Dit verbetert de samenwerking en de begeleiding van ouders. De verloskundige kan met 1 druk op de knop een standaardbrief in het patiëntendossier versturen naar de kraamzorgorganisatie. Op basis van de Richtlijnen voor een huisbezoek geeft de verloskundige aan waarom een huisbezoek gewenst is. Wil je meer informatie? Neem contact op met
truus.vanleeuwen@kraamzorgdeeilanden.nl
30
«
terug naar inhoud
4 Het prenataal huisbezoek in de praktijk In dit hoofdstuk beschrijven we hoe het Goede Start Gesprek (GSG) in Delft vorm heeft gekregen en welke uitdagingen dit oplevert.
4.1 Het verloop van een Goede Start Gesprek
Het landelijke uitgangspunt voor PHB is dat ouders zichzelf
“Birhan10 is 26 weken zwanger als zij via haar verloskundige in contact komt met de jeugdverpleegkundige. Ze is onlangs naar Delft verhuisd en ingetrokken bij haar partner. Ze beheerst de Nederlandse taal nog niet goed en heeft nauwelijks een sociaal netwerk. De relatie met haar partner loopt niet lekker. Ze hebben een verstandsrelatie. Ze wil graag nieuwe mensen leren kennen en werken aan haar Nederlandse taalvaardigheden. De verloskundige wijst haar op het GSG en zodoende wordt het eerste huisbezoek ingepland. Het is niet bij een huisbezoek gebleven. Birhan heeft vervolghulp gekregen in de vorm van KASTO en daarna is deze intensieve hulp afgeschaald naar Stevig Ouderschap. De jeugdverpleegkundige die het GSG heeft gevoerd en Birhan hebben nog steeds contact, omdat zij ook KASTO en Stevig Ouderschap uitvoert. Zo is de jeugdverpleegkundige voor Birhan een vertrouwd gezicht geworden.” [Observaties PHB, aangevuld met interviews ouder en professional]
aanmelden. In ons onderzoek zagen we dat dit in de praktijk vaak anders gaat. Verwijzers spelen in de meeste gevallen een actieve rol in het aanmeldingsproces en ondersteunen ouders om zich aan te melden (zie Kader 7).
Kader 7 | Verwijzers naar GSG in Delft. Tijdens het onderzoek kwamen de meeste ouders die zich voor GSG aanmelden binnen via: ● Verloskundigen; ● POP-poli van het Reinier de Graaf Gasthuis; ● Maatschappelijk werk (Stichting MEE en Delft voor
Elkaar); ● JGZ (consultatiebureau; maternale kinkhoestvaccinatie).
Een goede verklaring hiervoor vinden we in hoofdstuk 1. In Delft is een aantal jaar geleden KASTO ontwikkeld. Bovenstaande partijen waren hierbij betrokken en weten elkaar al te vinden. Tijdens dit onderzoek is er een optie bijgekomen. De JGZ vertelt ouders tijdens het kennismakingsgesprek bij de verloskundige ook over de optie voor een GSG (zie actiepunt 7).
10 Gefingeerde naam.
31
« Als de jeugdverpleegkundige een aanmelding krijgt,
behoeften van ouders gebruikt de jeugdverpleegkundige de
weet ze vaak niet veel over de ouders, behalve de naam
prenatale GIZ als ondersteuning. GIZ staat hier voor
terug naar inhoud
1 De ouders hebben een praktische vraag en de jeugdverpleegkundige kan de ouders geruststellen en
en contactgegevens. Soms is er iets meer informatie,
Gemeenschappelijk Inschatten Zorgbehoefte (zie Figuur 4).11
bijvoorbeeld als ouders via een professional zijn
De jeugdverpleegkundige voert een zo natuurlijk mogelijk
Het GSG wordt vrij snel daarna afgesloten. Eventueel
verwezen (bijvoorbeeld over de reden van
gesprek met de ouders en probeert daarbij een balans te
volgt een kort tweede bezoek of belt de
voorzien van praktische tips om hen op weg te helpen.
doorverwijzing). Doordat ze weinig van de aanstaande
vinden tussen ‘vraag me’ en ‘vertel me’ (zie paragraaf 2.5). De
ouder weten, kunnen de jeugdverpleegkundigen open
GIZ wordt er meestal aan het einde van het gesprek bij
2 Uit het GSG komt naar voren dat extra ondersteuning
het gesprek in gaan. Een van hen vertelde dit als
gepakt en gebruikt om het gesprek samen te vatten. De
van de JGZ nodig is, bijvoorbeeld KASTO of Stevig
voordeel te beschouwen omdat dit dwingt te beginnen
jeugdverpleegkundige maakt dan - samen met de ouders -
Ouderschap. In Delft betekent dit dat de
inzichtelijk hoe zij ervoor staan. Daarbij hanteert de
jeugdverpleegkundige een vervolgafspraak inplant,
jeugdverpleegkundige een positieve insteek. Ze laat vooral
omdat KASTO en Stevig Ouderschap door dezelfde
Hoewel het GSG bedoeld is als een huisbezoek, is de
zien wat er goed gaat in het leven van de ouders en komt tot
jeugdverpleegkundigen wordt uitgevoerd. De
setting thuis niet altijd geschikt om dit gesprek te voeren.
slot bij de uitdagingen.
jeugdverpleegkundige kan op- en afschalen tussen
met luisteren (zie paragraaf 2.5).
Zo zagen we dat vooral jonge moeders die nog bij hun
jeugdverpleegkundige nog even na.
deze programma’s. Ze kan zo ouders langer volgen en
ouder(s) wonen, liever niet thuis willen afspreken,
Het GSG wordt ingezet om de situatie en eventuele
vanwege familieleden die op dat moment thuis zijn. Ze
ondersteuningsbehoeften in kaart te brengen. In de praktijk
ervaarden dan te weinig privacy. Gesprekken vonden ook
van Delft ontstaat na het eerste gesprek vaak één van deze
plaats op het consultatiebureau of bij vervolgafspraken
drie situaties:
steeds de zorg en ondersteuning laten aansluiten op wat nodig is. Dat geeft ouders continuïteit. 3 In sommige gevallen ligt de benodigde vervolghulp niet op het vlak van de JGZ, bijvoorbeeld als de problemen
en mooi weer buiten.
te complex zijn of op andere terreinen dan opgroeien en opvoeden liggen. Dan is een doorverwijzing naar
Voor ouders vormt een praktische vraag – bijvoorbeeld
het sociale domein een logische volgende stap. Dit
het regelen van babyspullen - vaak een reden om zich
observeerden we bijvoorbeeld bij een
voor een GSG aan te melden. Voor expats en
tienerzwangerschap. Tijdens het GSG bracht de
statushouders die niet lang in Nederland zijn gaat het
jeugdverpleegkundige niet alleen de problemen in
bijvoorbeeld ook over informatie over taallessen, niet
kaart, maar maakte ze samen met de ouder ook
weten hoe de geboortezorg in Nederland werkt of een te
inzichtelijk wat wel op orde was. Een van de grootste
klein netwerk hebben en zich geïsoleerd voelen.
problemen was dat deze ouder geen eigen woonplek
Gedurende het gesprek of de gesprekken blijkt vaak of er
had. Hoewel de jeugdverpleegkundigen in het
naast praktische vragen andere belangrijke onderwerpen
algemeen niet veel aan woonproblematiek kunnen
zijn in de voorbereiding op het ouderschap. Om een beeld
doen, hielp hier een doorverwijzing naar een
te krijgen van de situatie en de mogelijkheden en
organisatie die begeleid wonen biedt aan tienermoeders. Na de geboorte van haar kind kon deze ouder daar terecht.
11 https://www.ncj.nl/onderwerp/giz/; https://www.nji.nl/sites/default/files/2023-08/GIZ-methodiek.pdf
32
« 4.2 Ervaringen van ouders met Goede Start Gesprek
terug naar inhoud
Figuur 4 | Gezamenlijk Inschatten Zorgbehoefte
De ouders die we in het kader van dit onderzoek hebben gesproken over het GSG, hadden voorafgaand aan het gesprek nog niet zo een beeld van de bedoeling ervan. Ouders geven aan dat een GSG heeft geholpen bij het duidelijk krijgen van hun eigen situatie en hoe het zal gaan als de baby er is. Een ouder vertelt bijvoorbeeld:
“[Het gesprek ging] over: hoe zie je de toekomst? Het was wel een fijn gesprek en ze stelde me gerust. En ze keek wat nodig was, of hoe het ervoor stond eigenlijk.” [GSG, R1]
Deze ouder vertelde dat het haar tijdens het gesprek duidelijk was geworden welke zaken voor haar en voor de baby belangrijk waren als haar baby geboren zou zijn. Tot die tijd had ze zich nog niet voorgesteld hoe dat zou zijn. De jeugdverpleegkundige dacht mee en gaf tips. De ouder kon hier zelf mee aan de slag. De ouders vinden het belangrijk dat de jeugdverpleegkundige tips geeft en aangeeft welke zorg en ondersteuning mogelijk is. Daarnaast waarderen ze dat het een open gesprek is waarin de jeugdverpleegkundige een luisterend oor biedt. Een van de moeders vertelde over de onzekerheden en angsten rondom het moederschap toen haar bevalling in zicht kwam en hoe de jeugdverpleegkundige haar gerust
“Want ik merk het ook, en dat zullen wel meer vrouwen hebben van: ‘Kan ik dit wel? […] Doe ik het wel goed? Gaat het wel goed met mijn kleine? En komt het ook goed?’ Ook met mijn bevalling, want ik vond dat doodeng. […] [Naam jeugdverpleegkundige] heeft me gewoon echt heel goed dingen uitgelegd. […] Dat is toch echt fijn. Ja kijk ik heb dan ook een moeder, maar soms wil je daar niet met je moeder over praten, weet je. Dus dan is iemand die er soort van buiten staat toch wel fijn.” [GSG, R3]
heeft gesteld:
33
« Vaak is het bieden van een luisterend oor en het
rondom psychische problemen waarbij er vaak lange
aanreiken van praktische tips voldoende voor ouders.
wachtlijsten na aanmelding zijn. Jeugdverpleegkundigen
Zij kunnen daardoor dat laatste zetje in de rug krijgen
gebruiken veel creativiteit om voor dit soort moeilijk
om zich meer zelfverzekerd te voelen over het
oplosbare problemen tijdelijke oplossingen te bieden. Zo
ouderschap. Ze geven ook aan dat de balans niet te veel
helpen ze een moeder die nog geen passende huisvesting
moet doorslaan naar ‘vertel me’. Zo geeft een van de
heeft kunnen vinden en tijdelijk bij haar ouders inwoont met
ouders aan dat ze het ook fijn vindt om haar eigen weg
het afschermen van een hoekje in de woonkamer waar de
te zoeken en de adviezen van de jeugdverpleegkundige
baby rustig kan slapen.
terug naar inhoud
niet altijd over te nemen. Ouders geven aan het prettig te vinden dat de optie
Hoewel de jeugdverpleegkundigen hun creativiteit inzetten,
bestaat om meerdere GSG te voeren (en eventueel op te
zijn hun mogelijkheden om iets voor ouders met dit soort
schalen naar KASTO en Stevig Ouderschap). Voor het
problemen te betekenen beperkt en zijn zij hierin afhankelijk
opbouwen van vertrouwen zijn soms meerdere
van andere partijen. Dat kan er ook toe leiden dat ouders
gesprekken nodig. En ouders vertellen soms pas over hun
afhaken, omdat ze zich afvragen wat zo’n GSG toevoegt als
onzekerheden of problemen als dat vertrouwen er is.
het hen niet help verder te komen met het probleem waar
4.3 Uitdaging: preventieve aanpak vs. complexe problematiek
Uit ons onderzoek komt een drietal uitdagingen naar
zij het meest mee zitten.
4.4 Uitdaging: vakmanschap inzetten
Het GSG is niet zomaar een gesprek. Zo wordt in de
voren die in de Delftse praktijk spelen rondom het GSG.
landelijke handreiking van het Nederlands Centrum
De eerste betreft het omgaan met complexe
Jeugdgezondheid (NCJ) uitgebreid aandacht geschonken aan
problematiek. Het GSG heeft oorspronkelijk een
de competenties die nodig zijn voor het voeren van een
preventieve insteek. In de praktijk zien we echter dat
PHB.12 In ons onderzoek zagen we dat het om meer gaat
tijdens een GSG ook kan blijken dat ouders kampen met
dan alleen competenties; het gaat om vakmanschap waarbij
complexe problematiek. Voor de jeugdverpleegkundigen
competenties op een hoog niveau worden ingezet op basis
vormt dit een uitdaging. Voor verschillende complexe
van jarenlange ervaring, inzicht en oefening en het inzetten
problemen kunnen ze doorverwijzen, bijvoorbeeld naar
van creativiteit.
organisaties uit het sociaal domein. Maar in de praktijk vormt dit echter niet altijd een oplossing. Dit speelt
In Delft zagen we twee aspecten van vakmanschap
bijvoorbeeld rondom huisvestingsproblematiek, of
terugkomen. Ten eerste in het vinden van creatieve
12 https://www.ncj.nl/wp-content/uploads/2022/08/ DEF-Handreiking-Prenataal-huisbezoek-door-de-JGZ-februari-2023. pdf
34
« oplossingen, zoals hierboven beschreven. Ten tweede
De LOT-deelnemers hebben het normaliseren op
gaat het om het inzetten van de meer ‘softe’ skills om
verschillende manieren vormgegeven:
goed bij ouders te kunnen aansluiten. Dat betekent dat
● Om het PHB onder de aandacht te brengen en te
de jeugdverpleegkundige op basis van het gesprek, observatie van de lichaamstaal van ouders de situatie inschat en bepaalt hoe ze bepaalde onderwerpen zal aankaarten. Ze geven aan dit vooral te doen op basis van intuïtie, opgebouwde mensenkennis en jarenlange ervaring met huisbezoeken. Uit de interviews met
“Ik heb denk ik wel vijftig flyers van Goede Start uitgedeeld aan mensen, en misschien maar tien mensen enthousiast gekregen om dat [de aanmelding] ook echt te doen. [..] Vrouwen hebben vaak zo veel op hun bordje, dat die aanmelding geen prioriteit heeft, ook al zou het wel helpend kunnen zijn.” [Gesprek POP-poli]
normaliseren hebben enkele LOT deelnemers een presentatie gemaakt die verloskundigen en andere professionals op een scherm in de wachtkamer kunnen tonen met informatie over het GSG, de eerste 1.000 dagen en informatie over de praktijk (zie actiepunt 8).
moeders die een GSG hebben gehad, zagen we hoe dit
● Om informatie over GSG breder te verspreiden, heeft
vakmanschap wordt gewaardeerd. In de praktijk brengt
één van de ervaringsdeskundigen uit de LOT een
dit wel een uitdaging met zich mee. Bij aanvang van dit
Als ouders dat willen vullen verschillende professionals het
Instagram account opgezet. Hier worden regelmatig
onderzoek, voerden twee zeer ervaren
aanmeldformulier met hen in. Een dergelijke professional is
post en repost geplaatst met informatie over
jeugdverpleegkundigen de GSG uit. Het aantal GSG
niet alleen een verwijzer, maar neemt ook een meer
zwangerschap, geboorte en mogelijkheden voor hulp
neemt echter toe en het team GSG-verpleegkundigen
begeleidende rol op zich. Uit ons onderzoek komt naar voren
moet worden uitgebreid. Deze verpleegkundigen
dat het vooral de professionals zijn die nut en noodzaak
hebben nu vooral taken op het consultatiebureau. Ze
inzien van het GSG die zo een rol op zich nemen. Daarnaast
onder de aandacht. Op basis van vervolgconsulten
worden ingewerkt, en moeten zich het vakmanschap
gaat het ook om professionals die de JGZ kennen en
met de ouders en de onderwerpen of vragen die zij
van GSG nog eigen maken. Nu maken de
samenwerking in de prenatale zorg belangrijk vinden. Dit
ter sprake brengen, schat de verloskundige in of een
GSG-verpleegkundigen met meer ervaring na de
benadrukt het belang van investeren in goede lokale
GSG zinvol zou kunnen zijn. Mocht dit het geval zijn,
aanmelding een inschatting of zij zelf de GSG doen, of
samenwerking rondom de geboortezorg, zodat andere
dan brengt zij dit opnieuw ter sprake. Als de ouders
dat zij het aan de minder ervaren collega’s overlaten.
partijen ouders naar GSG kunnen begeleiden.
openstaan voor een GSG, kan de verloskundige hen
Daarmee ontstaat er nog voor het daadwerkelijke GSG een soort triagemoment en moet opnieuw worden gekeken hoe de GSG zo goed mogelijk kunnen worden uitgevoerd.
4.5 Uitdaging: bereiken van ouders
terug naar inhoud
4.6 Normaliseren van het Goede Start Gesprek
(zie actiepunt 2).
● De verloskundige brengt tijdens de intake het GSG
helpen om zich aan te melden. ● Zwangeren kunnen rond 22 weken de maternale
kinkhoestvaccinatie (MKV) krijgen. Om het GSG te
Veel ouders in Delft weten nog niet van de mogelijkheid van
normaliseren is in Delft gaandeweg het onderzoek
GSG. En zoals in paragraaf 2.6 naar voren kwam, kan het
met een pilot gestart, namelijk: een spreekuur voor
gebruiken van de term kwetsbaar drempels opwerpen om
kennismaking met de JGZ en MKV prikken in de
De derde uitdaging betreft het bereiken van ouders.
gebruik te maken van hulp. De LOT-deelnemers hebben er
verloskundigenpraktijk. De afspraak duurt ongeveer
Volgens het landelijk beleid moeten ouders zich
daarom voor gekozen de doelgroep voor het PHB breed in
twintig minuten. Naast de vaccinatie geeft de
zelfstandig aanmelden voor een PHB. De professionals
te steken. Dit betekent dat het huisbezoek voor alle
jeugdverpleegkundige uitleg over de JGZ. De
in Delft merken echter dat dit in de praktijk niet voor alle
aanstaande ouders toegankelijk is, zonder vooraf specifieke
jeugdverpleegkundige voert ook een verkort GSG op
ouders haalbaar is. Een professional zegt:
doelgroepen te onderscheiden. Dit noemen ze normaliseren.
basis van de GIZ. Als de jeugdverpleegkundige
35
« inschat dat het voor ouders zinvol is, brengt ze het GSG ter sprake en maakt ze daarvoor een afspraak. Doordat de MKV-pilot bij de verloskundige is, zien ook de ouders die op dat moment niet voor de vaccinatie komen dat de JGZ al tijdens de zwangerschap wat voor ouders kan betekenen (zie actiepunt 7).
4.7 Geleerde lessen en bevorderende en belemmerende factoren We hebben vier lessen geleerd over GSG in de praktijk:
terug naar inhoud
Kader 8 | Bevorderende en belemmerende factoren in het prenataal huisbezoek in de praktijk. Bevorderende factoren
Belemmerende factoren
● De jeugdverpleegkundige die het GSG doet, voert
● Complexe problematiek waardoor adviezen, tips
ook andere JGZ-interventies uit zoals KASTO en Stevig Ouderschap. Dit zorgt voor continuïteit. ● Vakmanschap en de ruimte om vakmanschap te ontwikkelen. ● Mogelijke verwijzers die openstaan voor een samenwerking met jeugdverpleegkundigen.
en oplossingen die preventief van aard zijn ouders niet veel opleveren. ● Mogelijke verwijzers die nog niet op de hoogte zijn van het GSG.
1 Uit ons onderzoek komt naar voren dat aanmelden niet voor alle ouders eenvoudig is. Actieve verwijzers kunnen hierin wanneer gewenst een begeleidende rol op zich nemen. Dit onderstreept het belang van sterke samenwerking tussen de partijen in de prenatale zorg en ondersteuning. 2 Hoewel het PHB is bedoeld als een eenmalig gesprek (eventueel met één vervolggesprek) geven ouders aan niet direct hun hele situatie toe te lichten tijdens een huisbezoek. Dat vergt het opbouwen van vertrouwen. 3 Ouders vinden continuïteit in de hulp belangrijk. Doordat de JGZ kan wisselen tussen Stevig Ouderschap en KASTO, lukt het om die continuïteit te organiseren. Dat is uniek voor Delft. 4 De term ‘kwetsbaar’ kan contraproductief werken en ouders weerhouden zich aan te melden voor een GSG. Om ouders toch te bereiken, kan het normaliseren door het huisbezoek breed aan te bieden een uitkomst bieden. Ouders die ervoor open staan kunnen van dit preventieve huisbezoek gebruik maken, zonder dat zij daarbij stigma ervaren.
36
«
Intermezzo
ACTIE 7
terug naar inhoud
KENNISMAKING JGZ EN MKV PILOT
?
OMSCHRIJVING
DOEL
HOE HEBBEN JULLIE DIT GEDAAN?
We starten een pilot waarin de jeugdverpleegkundige
Ouders zijn al voor de geboorte bekend met de JGZ.
We werkten de pilot zorgvuldig uit op papier. Bij de
een extra spreekuur heeft op de
Ouders kunnen vroegtijdig ondersteuning krijgen. Het
uitvoering waren er ook uitdagingen. De vaccinaties
verloskundigenpraktijk. In het spreekuur maken ouders
bereik voor de MKV wordt verhoogd.
moesten geregistreerd worden en ook over het
kennis met de JGZ en kunnen zij de Maternale
bewaren van de vaccinaties moest worden nagedacht.
Kinkhoest Vaccinatie (MKV) krijgen.
We werkten samen met o.a. ICT en de beleidsafdeling van de JGZ om het met elkaar vorm te geven.
DRAAGT BIJ AAN
HOE GAAT HET VERDER? De pilot is volop in ontwikkeling en is verlengd tot eind
Cliënt perspectief
Integraal samenwerken
PHB in de praktijk
december 2024. We hebben de wens om de pilot uit te breiden naar andere praktijken en naar het Reinier de Graaf Gasthuis.
RESULTAAT
TIP “Ik dacht: ik pak de koelbox en ik ga er zitten. Maar het was ingewikkelder dan ik dacht. Voor nieuwe plannen moet je binnen de organisatie draagvlak en motivatie hebben. Je moet mensen meenemen.”
In november 2023 is de pilot van start gegaan. De spreekuren hebben een hoge opkomst. Ouders vinden het fijn dat de vaccinatie bij de verloskundigenpraktijk is en dat ze weten wie de JGZ is. Het Goede Start Gesprek (PHB) kan wanneer nodig onder de aandacht worden gebracht. Door het spreekuur is de samenwerking tussen de jeugdverpleegkundige en verloskundige versterkt, bijvoorbeeld in de afstemming over individuele cliënten.
37
«
terug naar inhoud
5 Het participatief actieonderzoek in de praktijk Dit hoofdstuk gaat over het participatief actieonderzoek. We reflecteren op wat de methode heeft gebracht, welke beslissingen we gaandeweg
Tabel 4 | Belangrijke keuzes in het verloop van het onderzoek.
hebben genomen en de resultaten ervan volgens
Keuze
Reden
de deelnemers.
Algemene interviews over prenatale zorg en ondersteuning met moeders
Landelijke invoering van PHB werd een half jaar uitgesteld, waardoor ouders nog niet konden worden gevraagd naar hun ervaringen daarmee
Andere methoden ingezet dan casusreviews
Oorspronkelijk was het idee vooral te leren vanuit casusreviews. Tijdens het onderzoek bleek eerst dat het PHB later van start ging en het aantal PHB’s beperkter was dan gedacht. Daarna kwam naar voren dat een groot deel van de LOT-deelnemers niet dagelijks bezig is met PHB. Zij bedachten acties die vooral waren gericht op het verbeteren van samenwerking tussen sociaal en medisch domein en aansluiting bij ouders. Om die acties te volgen waren andere onderzoeksmethoden (zoals observaties, interviews, etc.) beter passend.
Een extra ouder toevoegen als inhoudsdeskundige aan de LOT
De ouder die deel uitmaakte van het LOT gaf aan het spannend te vinden om tijdens de LOT-bijeenkomsten mee te praten, ook vanwege het grote aantal deelnemers. Bovendien had zij gezondheidsproblemen, waardoor ze niet altijd aanwezig kon zijn. Een van de LOT-deelnemers kende een ouder die ook graag wilde meedoen.
Bijeenkomsten naast LOT-bijeenkomsten
Om snel specifieke informatie te krijgen werd ook buiten LOT-bijeenkomsten om met deelnemers afgesproken, onder meer om het gesprek over de doelgroep van GSG te verdiepen, gesprekken met de ervaringsdeskundige ouders, en ook rondom de actiepunten.
Perspectief van vaders verkennen
In interviews met moeders kwam naar voren dat zij vonden dat in de prenatale hulp relatief weinig aandacht was voor andere gezinsleden. Besloten is enkele interviews te doen met vaders, met experts te praten en literatuur te verzamelen om het vaderperspectief te verkennen.
GSG ook buiten Delft observeren
In Delft deden we 8 observaties van GSG. Daarna was sprake van datasaturatie. We hebben vervolgens gebruik gemaakt van Zooming In-Zooming Out14, om meer zicht te krijgen op wat de GSG’s in Delft kenmerkt. Daarom zijn 4 observaties gedaan in de gemeenten Voorburg en Westland. Ook is 2 keer gesproken met verpleegkundigen die in de regio Zuid-Holland-West GSG’s uitvoeren en met een verpleegkundige uit de regio Rijnmond.
“Er is iets losgemaakt waardoor we met zijn allen zijn gaan nadenken over hoe we het beter kunnen gaan aanpakken.” [LOT-deelnemer]
5.1 Het Leer- en Ontwikkelteam als proces Zoals in hoofdstuk 1 is aangegeven, gaat het bij
participatief actieonderzoek over het bijeenbrengen van verschillende perspectieven en gezamenlijk reflecteren, meer inzicht te krijgen, oplossingsrichtingen uitproberen en deze verder ontwikkelen in de praktijk.13 Uitwisseling van perspectieven en kennis, reflectie en het ontwikkelen van nieuwe inzichten gebeurde in ons onderzoek tijdens LOT-bijeenkomsten. Op basis van het gesprek en de opgedane inzichten werden de volgende LOT-bijeenkomsten ingevuld en werd gekeken welke gegevens daarvoor zouden worden verzameld. Tijdens het onderzoek zijn daarin tal van kleine en grotere keuzes gemaakt die gevolgen hebben gehad voor de invulling van het onderzoek en ook zullen hebben doorgewerkt in de resultaten. Tabel 4 geeft een overzicht van de belangrijkste keuzes, en de aanleiding hiervoor.
13 Eelderink, M. (2021). Handboek Participatief Actieonderzoek. Samen bouwen aan een betere wereld. Amsterdam, Uitgeverij SWP. 14 Nicolini, D. (2009). Zooming In and Out: Studying Practices by Switching Theoretical Lenses and Trailing Connections. Organization Studies, 30(12), 1391-1418.
38
«
terug naar inhoud
5.2 Het Leer- en Ontwikkelteam als motor voor samenwerking
5.3 Het Leer- en Ontwikkelteam als motor voor reflectie
Door elkaars perspectieven te leren kennen en
Deelnemers waardeerden het dat in de LOT tijd en ruimte
gezamenlijke visie op de prenatale zorg en het PHB
start van het LOT al regelmatig, bijvoorbeeld rondom de
was om dagelijkse zaken even te laten liggen en met wat
ontwikkeld. Bijvoorbeeld door - op basis van
zorg en ondersteuning voor een cliënt en managers en
meer afstand te kijken naar hun werk en organisatie.
interviews met aanstaande ouders en het horen van
beleidsmedewerkers hadden in het kader van de
Reflectie op bredere thema's in de prenatale zorg en
elkaars ervaringen en perspectieven - tot het gedeelde
Coalitie Kansrijke Start al vaker contact. Toch gaven ze
ondersteuning werd hierdoor mogelijk. Daarbij is gestart
inzicht te komen dat het PHB voor iedereen open moet
aan elkaar tijdens de LOT-bijeenkomsten nog beter te
vanuit het ouderperspectief, omdat alle prenatale zorg en
staan. Een van de ervaringsdeskundigen geeft aan dat
hebben leren kennen. Ze kwamen er tijdens de
ondersteuning daarop moet aansluiten.
juist het kunnen leveren van een bijdrage aan dit
Verschillende LOT-deelnemers troffen elkaar voor de
bijeenkomsten achter dat ze verschillende belangen en
gesprek voor haar waardevol is geweest:
ook verschillende perspectieven kunnen hebben op
De onderzoekers uit het LOT stimuleerden het gesprek door
onderwerpen, maar wel zijn gedreven door hetzelfde
het steeds bespreken van onderzoeksresultaten en het
doel. Een van de deelnemers zegt hierover:
stellen van vragen. Een van de deelnemers uit het management geeft aan dat juist het stellen van open vragen heeft bijgedragen aan het samen beter begrijpen
“Ik vond het een mooie samenwerking [in de LOT]. Iedereen heeft zijn eigen kracht en specialisatie, maar toch vind je elkaar. Ik bedoel: je werkt allemaal met een doel en [..] dat raakt elkaar heel erg. Dus heel waardevol om te zien. En omdat het een lange tijd is, kun je die band echt opbouwen. Ik bedoel, ik ken de meeste mensen, maar omdat je zoiets samendoet; dat maakt het toch weer anders.” [LOT11]
hierover uit te wisselen, hebben de deelnemers een
van de praktijk en het ondernemen van actie. Voor haar leidde de reflectie in de LOT onder andere tot meer inzicht over welke randvoorwaarden nodig zijn om de professionals te faciliteren in doen wat nodig is voor ouders.
“[Ik ben] dankbaar dat ik ouders een stem heb mogen geven. [..] Als ik die discussie hoorde over het wel of niet aanhouden van de term kwetsbaar, dan is er toch ergens iets losgemaakt waardoor we met zijn allen zijn gaan nadenken over hoe we dit het beste kunnen gaan aanpakken en verwoorden.” [LOT11]
De LOT- bijeenkomsten hebben volgens de deelnemers de samenwerking versterkt. En deelnemers verwachten elkaar ook in de toekomst gemakkelijker te kunnen opzoeken. Zo geeft een van de deelnemers uit de kraamzorg aan dat haar door het LOT veel duidelijker is geworden wie wat doet en op wat voor onderwerpen je elkaar kunt opzoeken. Andere deelnemers beamen dit.
39
« Diverse deelnemers vinden dat juist de aanwezigheid
afgesproken, maar waarvoor ze een kans zagen en die goed
van verschillende perspectieven reflectie stimuleerde.
pasten bij de doelen van het LOT. Een voorbeeld is dat een
De combinatie van mensen uit sociaal en medisch
van de ervaringsdeskundigen moeders uit haar flat met wie
domein, uit ervaring en uit professie en uit praktijk,
ze regelmatig samenkwam informeerde over GSG en andere
management en beleid was voor hen waardevol. Een
zorg en ondersteuning tijdens de zwangerschap. Een ander
beleidsmedewerker van de gemeente vertelt
voorbeeld betreft dat een professional van de kraamzorg
bijvoorbeeld dat het haar veel meer gevoel voor de
verloskundigen opbelde als zij of haar collega’s vonden dat
praktijk heeft gegeven en dat tijdens
overdracht richting hen op zijn plaats was geweest.
LOT-bijeenkomsten niet alleen nieuwe ideeën ontstonden, maar ook direct kon worden besproken wat er nodig zou zijn om die ideeën goed in de bestaande praktijk te laten passen.
5.4 Het Leer- en Ontwikkelteam als motor voor actie
Op basis van de reflectie hebben de deelnemers acties ontwikkeld. Een belangrijk deel van die acties was gericht op het vergemakkelijken van de samenwerking (zie tabel 5).
Verschillende acties zijn op basis van nieuwe inzichten aangepast. Zo is in eerste instantie een presentatie gemaakt voor in de wachtkamer van verloskundigen. Toen bleek dat ouders de informatie wel zinvol vinden, maar er tijdens het wachten niet vaak naar kijken was dat reden om een Instagram account op te zetten, ook omdat uit een recente meting van het Reinier De Graaf Gasthuis was gebleken dat patiënten relatief veel tijd op Instagram doorbrengen. Het account is inmiddels ondergebracht bij de klankbordgroep van ouders die valt onder de Kansrijke Start Coalitie.
terug naar inhoud
Tabel 5 | De ondernomen acties en aan welk van de drie hoofdonderwerpen van het onderzoek ze hebben bijgedragen. Actiepunt
Samenwerking
PHB in de praktijk Ouderperspectief
PHB in basiszorgpad Informatiescherm Social media Overdracht kraamzorg, verloskundige en JGZ Sociale domein integreren in medisch domein Bekendheid aanbod preventie en sociaal domein Samenwerking JGZ Verloskundige Kennismaking JGZ + MKV pilot
Naast de acties in tabel 5, die tijdens de LOT-bijeenkomsten zijn ontwikkeld, ondernamen de deelnemers ook acties die vooraf niet waren
40
« Aan de ene kant heeft het in de LOT - even los van de eigen organisatie - kunnen reflecteren op de praktijk mogelijk gemaakt dat allerlei acties konden worden uitgeprobeerd. Sommigen van die acties waren binnen
“De uitdaging zit nog in andere mensen meekrijgen; de mensen die hier niet aan tafel zaten.” [LOT 11]
de eigen organisatie niet gemakkelijk tot stand gekomen. Zo moest er voor het actiepunt
terug naar inhoud
werken, stapsgewijs het onderzoek verder in te vullen en actiepunten bij te schaven, kon het onderzoek goed aansluiten bij de praktijk en bij wat op dat moment belangrijk was voor de deelnemers. 2 Het LOT bood deelnemers de mogelijkheid elkaar beter te leren kennen en hun blik te verruimen.
‘Kennismaking JGZ + MKV pilot’ van alles worden
Bredere toepassing van de in de LOT ontwikkelde
Daardoor zagen ze dat mensen in andere
geregeld om het vaccin goed te kunnen bewaren en was
werkwijzen is daarmee nog een aandachtspunt. Dit vergt
organisaties en andere domeinen hetzelfde doel
de verloskundigenpraktijk niet aangemerkt als
tijd. Mede daarom worden het najaar van 2024 rondom het
deelden als zij en ontstonden mogelijkheden voor
priklocatie. Omdat het een kleinschalige pilot was in het
actiepunt van het kennismakingsgesprek met de JGZ en de
kader van het LOT, kon het spreekuur toch worden
MKV nog twee LOT-bijeenkomsten georganiseerd waarvoor
uitgeprobeerd en kon hiermee ervaring worden
ook andere partijen worden uitgenodigd die kennis,
en nieuwe werkwijzen uit te proberen, die binnen de
opgedaan.
expertise en ervaring op dit onderwerp hebben of een rol
eigen organisatie soms niet gemakkelijk mogelijk
kunnen spelen in de verdere uitrol ervan. Aan de andere kant is het mede doordat de LOT wat afstond van de organisaties lastig om ervoor te zorgen dat nieuwe werkwijzen die vanuit het LOT zijn ontwikkeld worden overgenomen door anderen buiten de LOT. Tijdens het onderzoek is aandacht besteed aan het verbreden van de opgedane inzichten, bijvoorbeeld doordat LOT-deelnemers collega’s hebben betrokken in
5.5 Geleerde lessen en bevorderende en belemmerende factoren
samenwerking buiten het LOT en hierna. 3 Het LOT biedt deelnemers ruimte om te reflecteren
zouden zijn. 4 De deelnemers van LOT hebben hun blik verbreed, nieuwe inzichten opgedaan en nieuwe werkwijzen uitgeprobeerd. De kunst is nu hiermee verder te
We hebben vier lessen geleerd over participatief
werken, anderen te betrekken en de werkwijzen
actieonderzoek in de praktijk:
samen met hen verder te ontwikkelen. Zo kunnen
1 In een participatief actieonderzoek volgt het onderzoekproces de praktijk. Door vanuit de praktijk te
opgedane inzichten worden toegepast in andere praktijksituaties.
het vormgeven van de acties. Zo heeft een van de deelnemers uit het ziekenhuis door met collega’s mee te lopen de intake in kaart gebracht, voordat werd bedacht welke informatie over het sociaal domein waar zou moeten worden opgenomen in het ziekenhuisdossier. Ook hebben de deelnemers die dit actiepunt onder hun hoede hadden verschillende keren met collega’s overlegd. Uiteindelijk hebben ze op basis van deze input en hun ervaringen een advies geschreven voor collega’s. Maar ze geven ook aan dat hier nog extra actie op nodig is. Zo zegt een van hen:
Kader 9 | Bevorderende en belemmerende factoren van participatief actieonderzoek in de praktijk. Bevorderende factoren
Belemmerende factoren
● LOT-deelnemers met verschillende kennis en perspectieven, niet alleen uit
● Weinig draagvlak bij en
praktijk, maar ook ervaringsdeskundigen en beleid/management.
● De LOT zorgt voor tijd en ruimte om elkaar (nog beter) te leren kennen en
samenwerking te versterken.
verbinding met mensen die geen deel uitmaakten van het LOT
● De LOT maakt het mogelijk gezamenlijke doelen en een gedeelde visie te
ontwikkelen.
● Ruimte buiten de eigen organisatie om te reflecteren.
41
«
Intermezzo
ACTIE 8
terug naar inhoud
INFORMATIESCHERM
?
OMSCHRIJVING
DOEL
WAAR LIEPEN JULLIE TEGENAAN?
We hangen een informatiescherm in de wachtkamer
Ouders zijn bekend met het doel en de doelgroep van het
We hadden vooral wat technische en praktische
van verloskundigenpraktijken waarop we onder andere
Prenatale Huisbezoek doordat ze deze informatie in de
problemen. Zo was het scherm eerst te klein, waardoor
informatie laten zien over prenatale huisbezoeken.
wachtkamer zien.
het te weinig opviel. We kregen de algemene presentatie niet goed afgespeeld. We gebruikten daarom een eigen presentatie.
DRAAGT BIJ AAN
WELKE TIPS GEVEN JULLIE ANDEREN MEE?
TIP
● Kijk wat praktisch haalbaar is! Op die manier kan je
Cliënt perspectief
Integraal samenwerken
PHB in de praktijk
het snel implementeren en gebruiken. ● Houd rekening met de bestandsgrootte. Met een
kleiner bestand kan je ook de informatie voorafgaand aan een afspraak per e-mail aan ouders sturen. Uit
RESULTAAT
observaties bleek dat niet alle ouders informatie in de wachtkamer willen krijgen.
Er hangt een groot tv-scherm in de wachtkamer van een van de verloskundigenpraktijken, echt een eyecatcher. Op het scherm zijn verschillende slides met informatie te zien over de zwangerschap, waaronder over het PHB. Ouders kunnen de QR-code scannen voor meer informatie en aanmelding. Bij de JGZ is op het scherm in de wachtkamer ook informatie over het PHB opgenomen.
42
«
terug naar inhoud
6 Conclusies en aanbevelingen De afgelopen twee en een half jaar hebben we in Delft onderzoek gedaan naar de prenatale zorg en ondersteuning. Het onderzoek was erop gericht te leren wat goed gaat en wat beter kan in de prenatale zorg en ondersteuning op drie onderwerpen: aansluiten bij het perspectief van ouders, samenwerking tussen professionals om tot samenhangende zorg en ondersteuning te komen en het PHB in de praktijk. De vorige hoofdstukken beschreven de resultaten. Ook hebben we
“In Delft werkt deze werkwijze op dit moment goed, maar misschien over een jaar niet meer en moeten we het weer anders aanpakken.” [LOT11]
Waar een PHB in eerste instantie is bedoeld voor aanstaande ouders in een kwetsbare situatie, geven ouders aan de term kwetsbaar voor hen niet passend te vinden. Het werkt voor hen stigmatiserend en werpt
beschreven wat het actieonderzoek in de praktijk
drempels op om hulp te accepteren. De term
opleverde. Nu maken we de balans op: wat zijn de
belemmert een open houding en is daardoor weinig
belangrijkste bevindingen en wat kunnen we hiervan leren, zowel in Delft als daarbuiten?
6.1 Aansluiten bij aanstaande ouders vergt een open houding In de prenatale zorg en ondersteuning vinden ouders het
behulpzaam in het bieden van passende zorg en ondersteuning aan deze groep. Het PHB wordt laagdrempeliger door de term niet als uitgangspunt te nemen, maar breder in te steken.
belangrijk dat ze een vertrouwensband kunnen opbouwen met professionals, dat sprake is van continuïteit en dat aandacht is voor alle gezinsleden. Ook ervaren ouders contact met andere ouders als waardevol. Voor ouders is belangrijk dat professionals hen vanuit een open houding tegemoet treden. Door te beginnen met goed luisteren (‘vraag me’) en op basis daarvan aan te bieden wat
AANBE VE LI NG 1 Kies de term kwetsbaarheid niet als insteek voor PHB
zou kunnen helpen (‘vertel me’). Het gaat er dus voor
Houd het PHB beschikbaar voor alle aanstaande
professionals om dat ze in het contact met ouders
ouders en baken geen specifieke doelgroepen af
daartussen een goede balans vinden.
in termen van kwetsbaarheid. Het loslaten van de term kan je blik verbreden en helpen om aan te sluiten bij de ervaring van ouders zelf.
43
« 6.2 Samenwerking tussen professionals loopt via (het faciliteren van) goede relaties Aanstaande ouders willen dat professionals indien
nodig samenwerken. Warme overdracht en het niet
AAN B EV EL IN G 2 Blijf investeren in goede relaties
terug naar inhoud
Daarnaast is voor ouders continuïteit een belangrijke voorwaarde om vertrouwen op te bouwen. Naast ouders die met een eenmalig gesprek voldoende zijn geholpen, is er een groep ouders waarvoor meerdere gesprekken nodig zijn om het vertrouwen op te
steeds hoeven herhalen van hun verhaal zijn daarin
Dat kunnen professionals in het klein doen,
bouwen en de situatie goed in beeld te krijgen. In Delft
voor hen belangrijk. Voor professionals is het van
bijvoorbeeld als ze tijd in hun agenda vrijmaken voor
is het daarbij van toegevoegde waarde dat een deel
belang in de samenwerking om gezamenlijke doelen te
gezamenlijke lunches of andere manieren om elkaar
van de vervolghulp na een GSG door de JGZ kan
stellen, ieders expertise te benutten, en taken en rollen
informeel te treffen. Maar daar moet het niet bij
worden geboden. Ouders merken dan niets van de
duidelijk af te spreken. Goede samenwerking bevordert
blijven. Bestuurders, managers en
overgang van het GSG naar bijvoorbeeld Stevig
volgens hen een gedeelde verantwoordelijkheid in de
beleidsmedewerkers kunnen randvoorwaarden voor
Ouderschap.
zorg en ondersteuning.
goede samenwerking organiseren, bijvoorbeeld door ruimte in de financiering op te nemen voor het
AANBE VE LI NG 3
Uit ons onderzoek komt naar voren dat warme relaties
opbouwen en onderhouden van goede
en vertrouwen tussen professionals essentieel zijn voor
samenwerkingsrelaties tussen organisaties en
goede samenwerking. Die samenwerking komt niet
professionals en door ervoor te zorgen dat het aantal
zomaar tot stand; het is belangrijk om
samenwerkingspartners beperkt blijft, bijvoorbeeld
randvoorwaarden te creëren zodat professionals
door met spilfuncties te werken. De kosten gaan
Voor aanstaande ouders is het belangrijk dat ze
samenwerking kunnen opbouwen en onderhouden. In
hierbij voor de baten uit.
te maken hebben met iemand die ze vertrouwen
Bied ouders een vertrouwd gezicht
de prenatale zorg en ondersteuning zit een uitdaging in
en dat sprake is van continuïteit in de hulp. Bied
het samenwerken over het medisch en sociaal domein
ouders daarom een vertrouwd gezicht. Dat kan
heen. Bovendien is sprake van een versnipperd zorglandschap. Een manier om samenwerking te
6.3 Een laagdrempelig prenataal huisbezoek
door de jeugdverpleegkundige die de GSG uitvoert ook vervolghulp te laten bieden. Dat is
Omdat de term ‘kwetsbaar’ voor ouders stigmatiserend is
de kracht van Delft. Het GSG is dan niet alleen
spil aan te wijzen, omdat verloskundigen gedurende de
en hen ervan weerhoudt zich aan te melden voor een GSG,
het moment om de situatie in kaart te brengen,
gehele zwangerschap contact hebben met ouders en
kan het normaliseren en laagdrempelig toegankelijk maken
maar ook de daadwerkelijke start van zorg en
de JGZ beide domeinen goed kent. Andere professionals
van dit huisbezoek een uitkomst bieden. Ouders die ervoor
ondersteuning.
hoeven dan geen overzicht te houden over het gehele
open staan kunnen dan gebruik maken van dit preventieve
aanbod aan zorg en ondersteuning in beide domeinen.
huisbezoek. Niet alle ouders kunnen zich gemakkelijk zelf
vereenvoudigen is door de JGZ en verloskundigen als
aanmelden. Wanneer andere partijen, waaronder verloskundigen en wijkteams, signaleren dat een GSG zinvol zou kunnen zijn, kunnen zij ouders die dat willen niet alleen verwijzen, maar hen ook richting een GSG begeleiden.
44
«
terug naar inhoud
Hoewel het prenataal huisbezoek een preventieve insteek
organisatie. Doordat deelnemers vanuit de praktijk,
heeft, is bij een deel van de ouders sprake van complexe
management en beleid, sociaal en medisch domein, met
problematiek die niet eenvoudig is aan te pakken
ervaring en vanuit hun professie in het LOT bijeenkwamen
(bijvoorbeeld op het gebied van wonen of financiën). Het
hebben deelnemers hun perspectief verbreed. Ook zijn ze tot
vergt vakmanschap – creativiteit, kennis, competenties
een gedeelde visie gekomen. De bijeenkomsten boden ruimte
en ervaring - van de jeugdverpleegkundige om goed te
voor reflectie. Deelnemers kregen zo nieuwe inzichten en
kunnen aansluiten op de situatie van de ouders en indien
konden nieuwe werkwijzen uitproberen, die soms binnen de
nodig passende vervolghulp te organiseren.
eigen organisatie moeilijk te realiseren waren. De uitdaging is
We bevelen aan om het leren in, en met de
nu om hiermee verder te gaan, anderen erbij te betrekken en
praktijk door te zetten, door experimenteerruimte
de inzichten in andere praktijksituaties toe te passen. De
te organiseren en mensen vanuit verschillende
betrokkenheid van een onafhankelijk gespreksleider is
achtergronden en professies daarin te betrekken.
helpend om het leerproces op gang te houden. Onderzoekers
In ons onderzoek zagen we dat gezamenlijk leren
kunnen meedenken over het verzamelen en analyseren van
niet alleen de ondersteuning aan ouders kan
informatie om de reflectie te faciliteren.
verbeteren, maar ook de samenwerking kan
A A N B EV E L I NG 4 Faciliteer, stimuleer en benut vakmanschap
AANBE VE LI NG 5 Creëer de randvoorwaarden om samen te kunnen blijven leren en experimenteren
versterken. Voortzetting kan bijvoorbeeld in het
Het vergt vakmanschap van
kader van het VSV worden gerealiseerd, onder
jeugdverpleegkundigen om GSG zo uit te voeren
begeleiding van een onafhankelijk gespreksleider.
dat ze vertrouwen opbouwen bij ouders en de
Met kleine experimenten voor en door de
huisbezoeken en eventuele vervolghulp op een
dagelijkse praktijk kunnen uiteindelijk grote
zinvolle manier kunnen invullen. Vanuit de
veranderingen worden gerealiseerd!
organisatie moeten ruimte, tijd en middelen beschikbaar gesteld worden om dat vakmanschap te ontwikkelen. Immers, vakmanschap leer je van elkaar in de praktijk en door te doen. Doe wat nodig is!
6.4 Participatief actieonderzoek geeft ruimte om in en met de praktijk te verbeteren
Het LOT gaf deelnemers de kans om elkaar beter te leren kennen en was zo een motor voor het opbouwen en onderhouden van samenwerking buiten de eigen
45
« 6.5 Tot slot
terug naar inhoud
Delft is te typeren als een kleinere gemeente met
te worden benaderd.16, 17 Bovendien zijn meer gemeenten
Tot slot onderstreept dit participatief onderzoek
grootstedelijke problematiek. In dit onderzoek zagen we
bezig met het breed beschikbaar maken van PHB’s. Ook is
opnieuw een belangrijke les die breed relevant is: neem
dat de partijen in Delft het kleinschalige weten te
over het realiseren van samenhang in de zorg en
het perspectief van ouders serieus. We zijn in dit
benutten. Professionals kennen elkaar, hebben
ondersteuning en samenwerking tussen professionals al
onderzoek begonnen met het verkennen van wat voor
onderling vertrouwen opgebouwd en kunnen
veel bekend dat past in de resultaten van dit onderzoek.
aanstaande ouders belangrijk is. Juist omdat we van
gemakkelijk contact zoeken om af te stemmen. Tussen
Bijvoorbeeld over dat PHB’s de samenwerking tussen
daaruit zijn begonnen, is het belang duidelijk geworden
praktijk en beleid bestaan eveneens korte lijntjes. De
verloskundigen en de JGZ kunnen versterken. En het
van een laagdrempelig, voor iedereen toegankelijk GSG
aansturing vanuit de gemeente biedt professionals
belang van samenwerking tussen professionals, managers
waarin luisteren en vertrouwen opbouwen centraal
ruimte om te zoeken wat het beste werkt voor
en beleidsprofessionals om samenhangende hulp te
staan.
aanstaande ouders en activiteiten op elkaar af te
realiseren.19 We hebben bovenstaande conclusies en
stemmen. Ouders kunnen van de kleinschaligheid
aanbevelingen daarom zo verwoord dat ze ook voor andere
profiteren, bijvoorbeeld omdat de JGZ-verpleegkundigen
contexten relevant zijn.
18
zowel prenatale huisbezoeken doen, als de mogelijkheid hebben om vervolghulp te bieden waardoor continuïteit in de zorg en ondersteuning kan worden gerealiseerd. Ouders hebben dan te maken met een vertrouwd gezicht. Juist in deze omgeving van kleinschaligheid is het mogelijk om prenatale zorg en ondersteuning voor ouders steeds verder te ontwikkelen en de samenhang erin te verbeteren. Partijen waren hier al enkele jaren mee bezig, dit onderzoek heeft hieraan verder een bijdrage willen leveren en we hopen dat partijen hier na het onderzoek ook weer mee verder gaan. Hoewel het onderzoek zich op Delft richtte zijn veel van de bovenstaande resultaten ook herkenbaar en toepasbaar in andere situaties. Zo is onlangs landelijk vastgesteld dat een eenmalig prenataal huisbezoek vaak onvoldoende is.15 Daarnaast is de wens van ouders voor continuïteit in hun zorg en ondersteuning al vele malen eerder vastgesteld. Delftse ouders zijn hierin niet uniek, net als in hun wens om niet vanuit kwetsbaarheid
15 Vanneste, Y., Struijf, E., & Staal, I. (2024). De implementatie van het prenatale huisbezoek door de jeugdgezondheidszorg: een eerste verkenning in de jeugdgezondheidszorg.: Verkenning implementatie prenatale huisbezoek door de jeugdgezondheidszorg. JGZ Tijdschrift voor jeugdgezondheidszorg. 16 Feijen-de Jong, E. I., Dalmaijer, M., van der Stouwe, R. A., Jansen, D. E., & Warmelink, J. C. (2022). Experiences and needs of women in vulnerable situations receiving additional interventions in maternity care: a qualitative study. BMC pregnancy and childbirth, 22(1), 536. Jakobsen, S. P., & Overgaard, C. (2018). ‘They’ll be judging us’ a qualitative study of pregnant women's experience of being offered participation in a supportive intervention. Midwifery, 61, 81-87. 17 van der Meer, L., Ernst-Smelt, H. E., Lambregtse-van den Berg, M. P., van’t Hof, M., Weggelaar-Jansen, A. M., & Bijma, H. H. (2024). Exploring perceptions of vulnerability among women facing psychosocial adversity before, during and after pregnancy: A qualitative interview-study using thematic analysis. Sexual & Reproductive Healthcare, 100999. 18 Andersson Elffers Felix (AEF). Prenatale Huisbezoeken Jeugdgezondheidszorg (2024). Implementatieonderzoek – Eindrapport. 19 Valentijn PP. Rainbow of Chaos: A study into the Theory and Practice of Integrated Primary Care: Pim P.
Valentijn, [S.l.: s.n.], 2015 (Print Service Ede), pp. 195, Doctoral Thesis Tilburg University, The Netherlands, ISBN: 978-94-91602-40-5. Int J Integr Care. 2016 May 3;16(2):3. doi: 10.5334/ijic.2465. PMCID: PMC5015532.
46
«
terug naar inhoud
Colofon Augustus 2024 © 2024 De Haagse Hogeschool De Haagse Hogeschool Johanna Westerdijkplein 75 2521 EH Den Haag www.dehaagsehogeschool.nl www.kennisnetwerkjeugdhaaglanden.nl Auteurs Suzanne Rutz, Ibtissam Abaaziz, Marije van der Hulst, Erica Joosse Uitgever De Haagse Hogeschool Foto's Shutterstock Vormgeving Gabriëlle Thijsen ISBN: 9789083447414
47