Onderzoeksrapport Een goede start voor iedereen
Tekst van het document
«
terug naar inhoud
Een goede start voor iedereen!
Een participatief actieonderzoek naar integrale samenwerking rondom prenatale huisbezoeken in Delft
Auteurs Suzanne Rutz, Ibtissam Abaaziz, Marije van der Hulst, Erica Joosse
1
«
terug naar inhoud
Dankwoord Dit onderzoek was niet mogelijk geweest zonder
Het Leer- en Ontwikkelteam (LOT) vormde het kloppend
de moeders en vaders met wie we hebben
hart van dit onderzoek. Deelnemers waren (naast de
● Verloskundig Samenwerkingsverband (VSV) Reinier:
Patricia van den Berge-Mennen;
gesproken en bij wie we mochten observeren. We
onderzoekers):
● Verloskundigenpraktijk DelVi: Tessa Buscher;
danken hen hartelijk voor hun openheid en
● Klankbordgroep ouders Kansrijke Start: Tamika;
● Kraamzorg de Eilanden: Astrid den Boer, Truus van
gastvrijheid!
Angelique Rullens;
Leeuwen;
● Jeugdgezondheidszorg Zuid-Holland West: Mirjam van
● Reinier de Graaf Gasthuis: Marjolein Lansbergen,
Tosca van Scheijndel;
Eijk, Monique Seinen;
● Delf Support: Corrie van Dongen; ● Gemeente Delft: Dianne Slingerland, Marieke Verhorst.
We danken iedereen die zich voor dit LOT heeft ingezet! Specifieke dank gaat daarnaast uit naar Mirjam van Eijk, Joke de Wit-Huizinga, Karin Verheijen, Miranda Vriend en Marjolein van Nieuwkerk met wie we samen op pad mochten tijdens prenatale huisbezoeken. Ook hartelijk dank aan Sonja Koelewijn die ons in contact bracht met moeders en Mirjam Nobel die de link legde met JGZ-verpleegkundigen. De leden van de begeleidingscommissie hebben meegedacht en geadviseerd: Paul Asbreuk (Impology Consultancy), Rob Gilsing (De Haagse Hogeschool), Martien Kroeze (Impology Consultancy), Laura Nooteboom (Curium LUMC), Elle Struijf (NCJ), Dorenda Vingeling (Kraamzorg Liefkes), Adja Waelput (Erasmus MC). We danken hen hartelijk. Bijzondere dank gaat ook uit naar ZonMw als financier van dit onderzoek.
2
«
terug naar inhoud
Samenvatting Een goede start voor iedereen!
Geleerde lessen
samenwerking rondom prenatale huisbezoeken in
1 Aansluiten bij ouders vergt een open houding
Aanbeveling:
Om zorg en ondersteuning te laten aansluiten bij ouders is het voor professionals belangrijk
Kies de term
om:
kwetsbaarheid niet
● Vertrouwen op te bouwen, continuïteit te waarborgen, alle gezinsleden te betrekken en
als insteek voor
Een participatief actieonderzoek naar integrale Delft
Aanleiding
Niet alle pasgeborenen hebben een goede start,
contact tussen ouders te faciliteren; ● Balans te vinden in wat ouders willen (vragen) en wat ouders nodig hebben (vertellen);
prenatale huisbezoeken
● Niet te spreken over 'kwetsbaarheid’, dit is stigmatiserend en drempelverhogend.
bijvoorbeeld omdat hun ouders in een moeilijke situatie zitten. Een prenataal huisbezoek (PHB) is bedoeld om te inventariseren wat zij nodig hebben
2 Samenwerking tussen professionals loopt via het (faciliteren van) goede relaties
en hen waar nodig te helpen.
● Warme relaties en vertrouwen tussen professionals zijn essentieel voor goede
samenwerking. ● Verloskundigen en jeugdgezondheidszorg (JGZ) kunnen als spil tussen het medische en
Doel
In Delft leren wat goed gaat en wat beter kan in de
sociale domein samenwerking versterken. ● Voor een goede samenwerking moeten de randvoorwaarden gecreëerd worden in
Aanbeveling: Blijf investeren in goede relaties
ruimte, tijd en aansturing.
prenatale zorg: 1 aansluiten op het perspectief van (aanstaande) ouders in een kwetsbare situatie; 2 samenwerking tussen zorg- en hulpverleners voor deze doelgroep over de domeinen heen; 3 de plaats van het PHB naast andere zorg en ondersteuning.
3 Een laagdrempelig PHB ● Een PHB wordt laagdrempeliger door te normaliseren en breed aan te bieden
Aanbeveling:
● Aanmelden is niet voor alle ouders eenvoudig. Als ouders hiervoor open staan, kunnen
Bied ouders een
verwijzers hierin een begeleidende rol vervullen. ● Het vergt vakmanschap om tijdens een PHB goed aan te sluiten bij ouders en indien nodig
passende vervolghulp te organiseren. ● In Delft kan de JGZ na het PHB (een deel van de) vervolghulp bieden. Dat geeft continuïteit
vertrouwd gezicht. Faciliteer, stimuleer en benut vakmanschap
in de hulp.
3
«
terug naar inhoud
Samenvatting Een goede start voor iedereen!
Methode: participatief actieonderzoek
samenwerking rondom prenatale huisbezoeken in
In een Leer- en Ontwikkelteam (LOT) reflecteerden we en leerden we.
Delft
Dit LOT bestond uit professionals uit het medisch en sociaal domein en ouders.
Een participatief actieonderzoek naar integrale
De LOT kwam 11 keer bij elkaar.
Uitproberen bedachte oplossingen
Reflecteren; wat gaat goed? Wat kan beter?
Oplossingen bedenken
Verdiepen via dataverzameling
Geleerde lessen
Aanbeveling:
● Dit onderzoek volgde de praktijk, waardoor het aansloot bij wat op dat moment voor
deelnemers belangrijk was. ● Binnen dit onderzoek leerden deelnemers elkaar beter kennen en ontdekten gezamenlijke
Creëer de randvoorwaarden om samen te
doelen. Nieuwe mogelijkheden tot samenwerking ontstonden, ook buiten de LOT.
kunnen blijven leren
● Het is de kunst om deze beweging in gang te houden, anderen erbij te betrekken en de
en experimenteren.
inzichten breder toe te passen.
Ondernomen acties ● Social media om ouders beter te bereiken en kennis over PHB te vergroten ● PHB in het basiszorgpad voor geboorteprofessionals in 1e en 2e lijn ● Aandacht voor het sociaal domein in medisch patiëntendossier ziekenhuis ● Bekendheid over preventie en sociaal domein vergroten binnen ziekenhuis ● Samenwerking JGZ en verloskundige versterken ● Structurelere overdracht tussen verloskundige, kraamzorg en JGZ ● Kennismaking met JGZ al tijdens de zwangerschap, bijvoorbeeld tijdens vaccinatie maternale kinkhoest ● PHB onder de aandacht brengen op informatieschermen in wachtkamers
4
«
terug naar inhoud
Intermezzo | Spoken Word Het begint met wortels in aarde. De speurtocht van het leven waar alle kleuren schitteren om te ervaren. Waar jonge ouders soms uit balans de diepten van het leven zwaar ervaren. Waar stevig staan niet meer lukt omdat takken verzwaren. Het begint met wortels in aarde, een bedding gedragen. Waar sociaal en medische handen in elkaar hebben geslagen. Om ouders met vragen te steunen en dragen. Waar we in verbinding een veilige bedding baren. Waar ouders betrokken, gezien en gehoord. Waar gebroken langzaam weer geheeld wordt. Met wortels in aarde, een bedding gedragen. Waar wij op weg helpen om terug te keren naar eigenwaarde, zichzelf dragen, laten dragen en thuiskomen in diepere lagen. Waar kinderen mogen groeien en bloeien. Onbezorgd met het leven mogen stoeien. Met wortels in aarde.
* Gevoelspracht 2024 – Angelique Rullens
Uitgesproken op minisymposium ‘een goede start voor iedereen!’, 31 mei 2024.
5
«
terug naar inhoud
Inhoud
Dankwoord Samenvatting
2 3
Intermezzo ACTIE 5 Samenwerking JGZ en verloskundige Intermezzo ACTIE 6 Overdracht kraamzorg, verloskundige en JGZ
29 30
Intermezzo | Spoken Word Intermezzo | In gesprek met Tamika
5 7
1 Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 De Delftse situatie 1.3 Onderzoeken in een Leer- en 1.4 Leeswijzer
8 8 9 10 12
4 Het prenataal huisbezoek in de praktijk 4.1 Het verloop van een Goede Start Gesprek 4.2 Ervaringen van ouders met Goede Startgesprek 4.3 Uitdaging: preventieve aanpak vs. complexe problematiek 4.4 Uitdaging: vakmanschap inzetten 4.5 Uitdaging: bereiken van ouders 4.6 Normaliseren van het Goede Start Gesprek 4.7 Geleerde lessen en bevorderende en belemmerende factoren
31 31 33 34 34 35 35 36
Intermezzo ACTIE 1 PHB in het basiszorgpad Intermezzo ACTIE 2 Social media
14 15
Intermezzo ACTIE 7 Kennismaking JGZ en MKV pilot
37
2 Aansluiten op het perspectief van aanstaande ouders 2.1 Vertrouwen opbouwen 2.2 Continuïteit in de hulp 2.3 Contact met andere ouders 2.4 Aandacht voor gezinsleden 2.5 Uitdaging: ‘vraag me’ en ‘vertel me’ in balans 2.6 Uitdaging: omgaan met kwetsbaarheid 2.7 Geleerde lessen en bevorderende en belemmerende factoren
16 16 16 17 17 18 19 20
5 Het participatief actieonderzoek in de praktijk 5.1 Het Leer- en Ontwikkelteam als proces 5.2 Het Leer- en Ontwikkelteam als motor voor samenwerking 5.3 Het Leer- en Ontwikkelteam als motor voor reflectie 5.4 Het Leer- en Ontwikkelteam als motor voor actie 5.5 Geleerde lessen en bevorderende en belemmerende factoren
38 38 39 39 40 41
Intermezzo ACTIE 8 Informatiescherm
42
Intermezzo ACTIE 3 Sociaal domein integreren in medisch domein Intermezzo ACTIE 4 Bekendheid aanbod preventie en sociaal domein
21 22
3 Samenwerking en samenhang 3.1 Het perspectief van ouders op samenwerking 3.2 Waarom vinden professionals samenwerking van belang? 3.3 Uitdaging: elkaar kennen en vertrouwen 3.4 Uitdaging: de verschillende werelden van medisch en sociaal domein 3.5 Uitdaging: samenwerking organiseren 3.6 Verloskundige en jeugdgezondheidszorg als spil 3.7 Geleerde lessen en bevorderende en belemmerende factoren
23 23 23 24 25 27 27 28
6 Conclusies en aanbevelingen 43 6.1 Aansluiten bij aanstaande ouders vergt een open houding 43 6.2 Samenwerking tussen professionals loopt via (het faciliteren van) goede relaties 44 6.3 Een laagdrempelig prenataal huisbezoek 44 6.4 Participatief actieonderzoek geeft ruimte om in en met de praktijk te verbeteren 45 6.5 Tot slot 46 Colofon
6
47
«
terug naar inhoud
Intermezzo | In gesprek met Tamika Tamika is als ervaringsdeskundige betrokken bij het Leer- en Ontwikkelteam (LOT). Ze is moeder van twee kinderen en deelt in de LOT haar ervaringen met prenatale hulp en ondersteuning.
“Niet iedereen kan zich uitspreken. Ik wil graag de stem zijn voor die mensen; voor degene die zelf de hulp niet kunnen vinden.”
“Ondanks wat we meemaken staan we hier nog; we zijn powervrouwen.”
Wat zijn jouw ervaringen?
Wat heb jij gedaan?
Hoe ga je verder?
weten niet altijd om te gaan met mensen die te maken
gedeeld. Ik weet hoe het is om niet gehoord te worden. Niet
mijzelf richten. Ik wil eerst zorgen dat mijn gezondheid
hebben met meerdere problemen. Bij een operatie
iedereen kan zich uitspreken. Ik wil graag de stem zijn voor
stabiel is. Als ik een pilaar wil zijn voor anderen mensen,
stelde een arts een vraag waardoor mijn trauma werd
die mensen, voor degene die zelf de hulp niet kunnen
dan moet het wel een stevige pilaar zijn. In de toekomst
opgeroepen. Dit had voor mij veel negatieve effecten.
vinden. Ik wil een probleem voorleggen, that’s my calling. Ik
wil ik graag een eigen moedergroep oprichten, een
heb dat altijd al in me gehad, maar nooit de stem gehad. De
powervrouwen groep. Ondanks wat we meemaken
Professionals moeten goed kunnen luisteren. En je hebt
stem begon uit mij te komen toen ik bij de LOT
staan we hier nog; we zijn powervrouwen.
geduld nodig om elkaar te begrijpen. Als je naar mij
bijeenkomsten kwam.
Ik heb niet altijd de juiste hulp gekregen. Professionals
Ik heb in de LOT of via telefonisch contact mijn ervaringen
Vanwege gezondheidsproblemen moet ik me eerst op
luistert, ga ik naar jou luisteren, dan begrijpen we elkaar beter. Je kan geen hulp ontvangen van iemand die je niet
Ik heb veel contact met moeders. Ik laat ze weten dat er
kent, zeker als het gaat om zwangerschap.
hulp is en ze niet alleen zijn. In mijn flat heb ik flyers uitgedeeld en mensen op de hoogte gesteld van Kansrijke Start. Ik heb een training gedaan voor ervaringsdeskundigheid om mijn stem nog beter te laten horen en andere moeders te helpen.
7
«
terug naar inhoud
1 Inleiding 1.1 Aanleiding
betrokken: verloskundige en gynaecologische
Iedere gemeente heeft vanaf 1 juli 2022 de wettelijke
begeleiding vanuit de eerste of tweede lijn, kraamzorg,
taak gekregen een huisbezoek tijdens de zwangerschap
jeugdgezondheidszorg en (psycho-)sociale
(een 'prenataal huisbezoek’, PHB) aan te bieden aan
ondersteuning vanuit het sociaal domein. Deze
zwangere vrouwen in een kwetsbare situatie. De
professionals hebben een signalerende en toeleidende
jeugdgezondheidzorg (JGZ) voert deze huisbezoeken uit.
rol: zij signaleren eventuele risico's, zorgen en
Het idee van dit huisbezoek is om de situatie, wensen en
onzekerheden bij ouders en kunnen ouders dan een
mogelijkheden van (aanstaande) ouders in kaart te
PHB adviseren. Na dit huisbezoek kan de JGZ
brengen en - indien nodig - zo vroeg mogelijk passende
vervolghulp bieden, of doorverwijzen naar andere
zorg en ondersteuning in te zetten. Dit kan bijvoorbeeld
passende zorg en ondersteuning.
gericht zijn op het verminderen van stress rond financiën,
Maar hoe kan dit landelijke beleid op een zinvolle manier
‘Een kind krijgen is een grote verandering in je leven.
verbeteren van de leefomstandigheden of het vergroten
lokaal worden ingevuld? Hoe werkt een dergelijk PHB in
Het Goede Start gesprek is er voor alle aanstaande
van gezondheids- en opvoedingsvaardigheden. Het PHB
de praktijk? En hoe ziet de samenwerking tussen
moeders en vaders die best wat hulp kunnen
is vrijwillig; de (aanstaande) ouders beslissen zelf of
verschillende professionals rondom het PHB eruit? En
gebruiken.’ (jgzzhw.nl/goede start).
willen deelnemen.
hoe is dit alles voor (aanstaande) ouders? Precies
Het huisbezoek vormt een belangrijk onderdeel van het
hierover gaat dit onderzoek: tussen januari 2022 en juli
1
landelijke actieprogramma Kansrijke Start (zie Kader 1).
2024 hebben we samen met diverse professionals en
Het uiteindelijke doel is dat kinderen uit deze gezinnen
ouders verkend hoe een PHB zo goed mogelijk kan
een goede start krijgen. Daarmee heeft dit PHB een
aansluiten bij de behoeften van (aanstaande) ouders,
preventief doel.
hoe de samenwerking rondom deze huisbezoeken moet
In de uitvoering van het PHB is goede samenwerking
worden georganiseerd, en hoe de PHB’s in de praktijk
tussen professionals essentieel. Rondom de zorg en
vorm krijgen. Daarbij hebben we ons expliciet gericht op
ondersteuning aan zwangere vrouwen is een groot
de situatie in Delft.
2
aantal professionals vanuit verschillende achtergronden
1 Tweede Kamer der Staten-Generaal (35 593). Wijziging van de Wet publieke gezondheid vanwege het opnemen daarin van een gemeentelijke taak om prenataal huisbezoek te verrichten. 2 Andersson Elffers Felix (AEF). Prenatale Huisbezoeken Jeugdgezondheidszorg (2024). Implementatieonderzoek – Eindrapport.
8
«
terug naar inhoud
Kader 1 | Kansrijke Start
1.2 De Delftse situatie
De eerste 1.000 dagen in het leven van een kind
problematiek. In Delft groeien relatief veel kinderen op in
bepalen in hoge mate diens kansen voor later. Als
armoede. In 2022 lag het percentage kinderen tot 18 jaar in
In Delft voeren diverse organisaties prenatale
een gezonde en veilige omgeving tijdens deze eerste
een uitkeringsgezin drie procent hoger dan het landelijk
huisbezoeken uit, met een wisselende doelgroep en
1.000 dagen ontbreekt, bijvoorbeeld omdat ouders
gemiddelde. Daarnaast wonen in Delft relatief veel mensen
invulling en op verschillende momenten in de
in een moeilijke situatie zitten, heeft een kind op
die de Nederlandse taal niet machtig zijn, bijvoorbeeld
zwangerschap (zie Figuur 1). Zo zijn er verschillende
latere leeftijd een grotere kans op fysieke en
omdat ze als statushouder of expat naar Delft zijn gekomen.
huisbezoeken vanuit de JGZ (KASTO, Stevig
psychische problemen. Vanuit dit gegeven is het
Van mensen die de Nederlandse taal niet voldoende
Ouderschap), Humanitas, Delft Support, en de intake
ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in
beheersen, is bekend dat zij minder adequaat gebruik
2018 het actieprogramma Kansrijke Start gestart,
maken van (gezondheids)voorzieningen, doordat zij het
beschrijving). Daar is het wettelijke PHB vanuit de JGZ
dat beoogt een gezonde zwangerschap te
systeem minder goed begrijpen, kennen en vertrouwen.
bijgekomen. In Delft wordt dit PHB het ‘Goede Start
bevorderen door ouders eerder de juiste hulp aan te
Tenslotte is ook het aantal vroeggeboorten en/of kinderen
Gesprek (GSG)’ genoemd. In 2022 zijn er 25 GSG
bieden en hen beter in staat te stellen zelf de regie
met een laag geboortegewicht per 1.000 geboortes in Delft
gevoerd, in 2023 is dat meer dan verdubbeld naar 52.5
Delft is een middelgrote stad met grootstedelijke
3
hoger dan in de rest van Nederland (162,3 ten opzichte van 152,8).4
van de kraamzorg (zie Kader 2 voor een verdere
te voeren in ouderschap en opvoeding. Het programma beoogt daartoe de samenwerking tussen partijen in de geboortezorg te bevorderen. In Delft is in 2019 de 'Delftse coalitie Kansrijke Start’ opgericht. Zeven organisaties werken hierin met elkaar samen om de zorg en ondersteuning aan (aanstaande) ouders te verstevigen: Gemeente Delft, Reinier de Graaf Gasthuis, zorgverzekeraar DSW, Welzijnsorganisatie Delft voor elkaar, Verloskundig Samenwerkingsverband Reinier, Jeugdgezondheidszorg Zuid-Holland West, en Delft Support.
3 Centraal Bureau voor de Statistiek (2022). Jaarrapport Landelijke Jeugdmonitor 2022. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek. 4 Perined, Utrecht, 2021, geraadpleegd via: www.peristat.nl 5 JGZ Zuid-Holland West. 2023 Jaarrapportage. Uitvoering van de basistaken en het Programma op Maat.
9
« Kader 2 | Prenatale huisbezoeken
Figuur 1 | Aanbod prenatale zorg in Delft
Verschillende organisaties voeren in Delft prenatale
Huisarts
zwangerschap, en worden ouders ook na de
Kinkhoestvaccinatie
Regulier
(aanstaande) ouders met behoefte aan meer
Kraamzorg
PHB
begeleiding. Vaak gaat het over de aandacht voor
KASTO (JGZ en DVE)
de kinderen en jezelf, de ontwikkeling van de ● KASTO (KAnsrijke STart voor Ouders): begeleiding
Jeugdgezondheidszorg
Verloskundige MDO Reinova
● Stevig Ouderschap: ondersteuning aan
kinderen en (extra) ondersteuning voor ouders.
Stevig Ouderschap (JGZ) Video home training JGZ
Preventief
Homestart (Humanitas) Moedergroepen (DVE)
voor aanstaande ouders of ouders met een kind
Jongeren informatie punt
jonger dan 1 jaar. KASTO biedt een vaste begeleider tot het kind 2 jaar wordt. De begeleider
Tienermoedergroepen (The Mall)
komt thuis, kijkt naar de leefsituatie en naar wat
Delft Support (toegang jeugdhulp en Sociaal Domein)
ouder(s) en kind nodig hebben. ● Homestart: Een ervaren vrijwilliger komt bij een
1e 1000 dagen
Eigen netwerk
zwangerschap. Vaak starten deze programma's in de
beknopt overzicht van deze programma's:
Geboorte
- 9 maanden
huisbezoeken uit, op verschillende momenten in de
geboorte nog een tijd ondersteund. Hieronder een
terug naar inhoud
Gynaecologie
Geïndiceerd
gezin thuis en biedt een luisterend oor, steuntje in
Kinderarts
Kinderarts Fysiotherapie
de rug of geeft praktische tips. Ouders kunnen
Logopedie
terecht met vragen over de opvoeding of andere zorgen binnen het gezin. ● Intake kraamzorg: bij gezinnen die hun eerste kind
verwachten, of bij gezinnen met bijzondere omstandigheden, gaat de kraamzorg op huisbezoek voor de intake, zo rond de zevende maand van de zwangerschap. ● Delft Support: als ouders zich zorgen maken over
MDO = multidisciplinair overleg DVE = Delft voor Elkaar
1.3 Onderzoeken in een Leer- en Ontwikkelteam
Het doel van het dit onderzoek was om meer zicht te krijgen
kan in de prenatale zorg en zicht krijgen op belemmerende en bevorderende factoren: 1 aansluiten bij (aanstaande) ouders in een kwetsbare
het opgroeien van hun kind, of in de opvoeding
op welke acties in Delft in de samenwerking en de invulling
tegen problemen aanlopen, dan kunnen zij
van prenatale huisbezoeken kunnen bijdragen aan beter
ondersteuning aanvragen vanuit het Team Jeugd
samenhangende zorg en ondersteuning die aansluit bij het
van Delft Support. Samen wordt gekeken wat een
perspectief van aanstaande ouders. Daarbij wilden we op
3 de plaats van het PHB daarin.
kind of gezin nodig heeft aan hulp of ondersteuning.
drie hoofdonderwerpen in en van de praktijk leren wat beter
Om op deze drie onderwerpen te leren, zijn
10
situatie; 2 samenwerking tussen zorg- en hulpverleners voor deze doelgroep;
«
terug naar inhoud
verschillende perspectieven van belang. Het gaat om
ondernemen, uit te proberen en bij te stellen. Zo komt kennis
(zie Tabel 1). Deelnemers hadden met elkaar gemeen dat
het perspectief van (aanstaande) ouders, professionals,
uit praktijk, ervaring en onderzoek rondom een onderwerp
ze kennis en ervaring hadden op het gebied van prenatale
managers en beleidsmakers. Om gezamenlijk en in de
samen. Gaandeweg krijgt het onderzoek steeds meer
hulp en ondersteuning in Delft. Daarnaast werkten de
praktijk te kunnen leren is gekozen voor een participatief
invulling, in overleg met de deelnemers.
organisaties vertegenwoordigd in dit LOT al met elkaar
6
actieonderzoek. Deze vorm van onderzoek nodigt
samen in de Delftse coalitie Kansrijke Start (met
belanghebbenden uit om op basis van een gelijkwaardige
De uitwisseling van perspectieven en kennis gebeurde in dit
dialoog elkaars kennis en ervaring bij elkaar te brengen
onderzoek binnen het Leer- en Ontwikkelteam (LOT),
en te gebruiken om samen passende acties te
bestaande uit mensen met verschillende achtergronden
uitzondering van De Haagse Hogeschool).
Tabel 1 | Samenstelling Leer- en Ontwikkelteam Organisatie
Aantal Achtergrond
Ouders
2
Ervaringsdeskundig
Eerstelijns verloskundigenpraktijk
1
Verloskundige*
Jeugdgezondheidszorg
2
Jeugdverpleegkundige en manager*
Kraamzorg
2
Intakemedewerker en manager*
Ziekenhuis
3
Tweedelijnsverloskundige, obstetrisch verpleegkundige POP-poli, accountmanager integrale geboortezorg*
Wijkteam
1
Medewerker Team Jeugd
Gemeente
1
Beleidsmedewerker*
De Haagse Hogeschool
4
Onderzoeker, met specialisatie: sociologie, bestuurskunde, pedagogiek, epidemiologie*
* Deze personen waren tevens lid van het kernteam dat het onderzoeksvoorstel heeft gemaakt en gedurende het onderzoek regelmatig bijeenkwam voor de praktische organisatie.
6 Eelderink, M. (2020). Handboek participatief actieonderzoek: samen bouwen aan een betere wereld. Amsterdam: SWP.
11
« Het LOT is gedurende het onderzoek elf keer bij elkaar gekomen, waarbij deelnemers in een iteratief proces
Figuur 2: Iteratief onderzoeksproces
(zie Figuur 2).
uit verschillende bronnen, zoals literatuuronderzoek,
situaties. Tijdens de bijeenkomsten hebben deelnemers
Reflecteren; wat gaat goed? Wat kan beter?
Uitproberen bedachte oplossingen
In LOTbijeenkomsten
semigestructureerde (groeps)interviews met ouders en professionals, vragenlijsten en observaties van diverse
1.4 Leeswijzer
Dit rapport beschrijft de onderzoeksresultaten en wat er is besproken en geleerd in het LOT. Daarbij richten we
samenwerkten aan de drie hoofdonderwerpen De LOT- bijeenkomsten werden gevoed met informatie
terug naar inhoud
Oplossingen bedenken
(aanstaande) ouders op de zorg en ondersteuning rondom de geboorte. Daarna volgt hoofdstuk 3 over samenwerking tussen professionals. In hoofdstuk 4
Verdiepen via dataverzameling
gereflecteerd op de verzamelde data, verbeteracties
ons in hoofdstuk 2 allereerst op het perspectief van
beschrijven we hoe de GSG in de Delftse praktijk vorm hebben gekregen. Hoofdstuk 5 gaat in op het leerproces in het participatief actieonderzoek. We sluiten ieder
benoemd en uitgewerkt, eerste resultaten besproken
hoofdstuk af met de lessen die we over het thema
en gereflecteerd op genomen acties. Daarbij werden de
leerden en de gevonden belemmerende en
onderwerpen, thema’s en invulling van de
bevorderende factoren. In hoofdstuk 6 trekken we
bijeenkomsten met de LOT-deelnemers afgestemd. Ook
conclusies en doen we aanbevelingen. De hoofdstukken
de informatie en overwegingen uitgewisseld tijdens
worden afgewisseld met korte reflecties op de
deze LOT-bijeenkomsten waren onderdeel van de
verschillende actiepunten die deelnemers tijdens het
dataverzameling. Op basis van het besprokene in de ene
onderzoek hebben ondernomen. Veel gebruikte
begrippen en afkortingen zijn te vinden in kader 3.
LOT-bijeenkomst werd de invulling van de volgende LOT-bijeenkomst bepaald en werd het onderzoek steeds verder ingevuld. De onderzoekers hadden een faciliterende rol. Ze deden dataverzameling en analyses vooraf, voorbereiding van de bijeenkomsten en
Kader 3 | Begripsbepaling
uitgebreider overzicht van de dataverzameling, reflectie
Hieronder geven we aan wat we met enkele in dit rapport
en resultaten.
veelgebruikte termen bedoelen:
De tussentijdse resultaten zijn verschillende keren
● Geboortezorg en prenatale huisbezoeken zijn gericht
verslaglegging achteraf. Zie figuur 3 voor een
● Het PHB wordt in de Delftse situatie benoemd als
het 'Goede Start Gesprek', afgekort als GSG.
● Met 'professionals’ bedoelen we alle professionals
gepresenteerd en besproken buiten het LOT, om zo te
op aanstaande ouders. Overal waar ‘ouder’ of ‘ouders’
die zorg en ondersteuning (kunnen) bieden tijdens
achterhalen in hoeverre resultaten ook voor anderen en
staat, kan ook gelezen worden aanstaande ouder(s)
de zwangerschap of rondom de geboorte,
in andere contexten relevant zijn. Dat gebeurde in
en/of gezinnen.
waaronder verloskundigen, gynaecologen,
bijeenkomsten met JGZ-verpleegkundigen van de regio Zuid-Holland West (ZHW), in een bijeenkomst van het verloskundig samenwerkingsverband Reinier en in de
● Het ‘prenataal huisbezoek door de
jeugdgezondheidszorg’ wordt in dit rapport verkort
kraamverzorgers, jeugdverpleegkundigen en wijkteammedewerkers.
weergegeven als PHB.
begeleidingscommissie.
12
«
terug naar inhoud
Figuur 3: Tijdspad LOT-bijeenkomsten
Bijeenkomst begeleidingscommissie
LOT 1
LOT 2
03-05-2022
30-06-2022
Kennismaking
Eerste verkenning
• Uitleg werkwijze onderzoek • Resultaten literatuurscan • Resultaten focusgroep met professionals (7)
Bijeenkomst begeleidingscommissie
• Resultaten interviews met moeders (6) • Resultaten casusreview (1) • Overzicht aanbod prenatale zorg • Benoemen eerste actiepunten
LOT 3 22-09-2022
LOT 6
25-05-2023
23-03-2023
Eerste ervaringen
LOT 4 24-11-2022
Bespreken actiepunten
• Resultaten interviews met moeders (8) • Eerste ervaringen met PHB • Aanscherpen actiepunten
• Bespreken actiepunt 1: sociaal domein. integreren in medisch dossier • Bespreken actiepunt 6: informatiezuil voor ouders in de wachtkamer verloskundige • Overige actiepunten verkort besproken
LOT 5 26-01-2023
Ouderperspectief
• Resultaten observaties PHB (8) en PHB andere gemeenten in ZHW (2) • Resultaten observaties intake kraamzorg (2) • Planning t.b.v. actiepunten
Bijeenkomst begeleidingscommissie
Werkgroep doelgroep PHR
LOT 7
Prenatale huisbezoeken
Bespreken voorlopige bevindingen JGZ verpleegkundigen & VSV
01-07-2022 Start prenatale huisbezoeken
• Resultaten observaties (8) en interviews (6) in wachtkamer verloskundige • Terugkoppeling werkgroep doelgroep PHB: PHB normaliseren en laagdrempelige toegang, niet spreken van "kwetsbaar' • Brainstrom kleine acties met groot effect
Reflectie doelgroep PHB
• Doelgroep van PHB • Bespreken actiepunt 5: PHB in basiszorgpad • Vooruitblikken komend jaar
LOT 8
LOT 9
LOT 10
LOT 11
12-10-2023
30-11-2023
08-02-2024
25-04-2024
Stand van zaken
Pilot MKV en PHB
Perspectief van vaders
• Bespreken interviews vaders (4) • Bespreken stand van zaken openstaande actiepunten
• Bespreken pilot Maternale Kinkhoest Vaccinatie en le kennismaking met JGZ (t.b.v. PHB) • Bespreken stand van zaken openstaande actiepunten
• Bespreken observaties tijdens MKV (9) Bespreken observaties PHB (8), PHB in andere gemeenten ZHW (2) en intakegesprekken kraamzorg (2) • Bespreken interviews PHB met moeders (3) en evaluatie PHB met jeugdverpleegkundigen (2) • Overige actiepunten verkort besproken
Bijeenkomst begeleidingscommissie
Terugblik
• Ouderperspectief de term kwetsbaar • Samenwerking volgens ouders en professionals. • PHB in de praktijk normaliseren, preventie, MKV pilot, vakmanschap • Proces van actiegericht onderzoek doen.
Getallen tussen haakjes (x) geven aan hoeveel deelnemers zijn gesproken, dan wel geobserveerd.
13
«
Intermezzo
ACTIE 1
terug naar inhoud
PHB IN HET BASISZORGPAD
?
OMSCHRIJVING
DOEL
HOE HEBBEN JULLIE DIT GEDAAN?
We voegen het Prenataal Huisbezoek, in Delft het
Ouders en geboorteprofessionals in de regio van Delft
We hebben een voorstel gedaan voor het opnemen
Goede Start Gesprek genoemd, toe aan het
zijn bekend met het prenataal huisbezoek. Het draagt
van het Goede Start gesprek in het basiszorgpad. Dit
basiszorgpad voor zwangeren en het zorgpad voor de
bij aan de zelfregie van ouders en ondersteunt het
voorstel is goedgekeurd door vertegenwoordigers van
geboorteprofessional.
verwachtingsmanagement van geboorteprofessionals
JGZ, eerstelijns verloskundigen en het Verloskundig
richting ouders.
Samenwerking Verband (VSV).
RESULTAAT
TIP
DRAAGT BIJ AAN
De nieuwe versie van het basiszorgpad is gepubliceerd Cliënt perspectief
Integraal samenwerken
PHB in de praktijk
op de website van het VSV. Benieuwd hoe dit eruit ziet? Bekijk het Basiszorgpad voor zwangeren hier: https://vsvreinier.nl/basiszorgpad/
“Onderzoek vooraf of er draagvlak is, zodat het product aansluit bij professionals en ouders.“
WAAR LIEPEN JULLIE TEGEN AAN? Het draagvlak voor het gepubliceerde basiszorgpad was laag: ● Geboorteprofessionals gebruiken het zorgpad zelf
niet meer als leidraad, de stappen zijn al geborgd in het dagelijkse werkproces. ● Ouders gebruiken veelal digitale apps en websites. In
het onderzoek is daarna het idee ontstaan om het PHB via Social media onder de aandacht te brengen (zie actiepunt 2).
14
«
Intermezzo
ACTIE 2
terug naar inhoud
SOCIAL MEDIA
OMSCHRIJVING
DOEL
HOE HEBBEN JULLIE DIT GEDAAN?
We maken een Instagram account voor ouders met
Het PHB en Kansrijke start breed onder de aandacht
We hebben content ontwikkeld.
informatie over het Prenataal Huisbezoek &
brengen bij aanstaande ouders.
Een ervaringsdeskundige ouder nam hierin het
Kansrijke Start.
?
voortouw. We maakten een berichtencarrousel die steeds kan worden herhaald. Daarna is het account gemaakt. Een ervaringsdeskundige post de berichten.
DRAAGT BIJ AAN
WELKE TIPS GEVEN JULLIE ANDEREN MEE?
TIP
● Betrek de doelgroep (ouders) zelf!
Cliënt perspectief
Integraal samenwerken
PHB in de praktijk
● Denk na over het eigenaarschap. Het account kost
veel tijd. Bedenk vooraf wie dat doet (bv een communicatieafdeling, een professioneel bedrijf of ga de samenwerking aan met studentencommunicatie)
RESULTAAT
● Maak je content geschikt voor de doelgroep, zowel
Neem een kijkje op het Instagram account;
● Verdiep je in hoe Social Media werkt. Een bericht
Kansrijkestart Delft en omgeving
“Ik ben trots dat er een tastbaar Instagram account is, ontwikkeld door de ervaringsdeskundige, en dat dit account ook wordt voortgezet door ervaringsdeskundigen.”
qua inhoud als qua taal. plaatsen heeft geen nut als je niet zichtbaar bent. Je
Het account loopt goed, maar het is moeilijk om te zien
vergroot je zichtbaarheid door bijvoorbeeld ‘reposts’.
of aanstaande ouders worden bereikt. 50% van de
In Delft zijn alle verloskundigenpraktijken binnen VSV
accounts zijn onbekende (dus geen directe) volgers. We
lid. Zij kunnen berichten reposten.
gaan door met het vergroten van de zichtbaarheid en het bereik. We brengen het account onder bij de klankbordgroep van ouders in Delft.
15
«
terug naar inhoud
2 Aansluiten op het perspectief van aanstaande ouders In dit hoofdstuk staat het perspectief van aanstaande ouders centraal. Het is essentieel dat de zorg en ondersteuning bij hun behoeften en
geïnterviewde ouders aan dat vertrouwen kan helpen om
mogelijkheden aansluit. Voor professionals kan dit
moeilijke vragen te durven stellen:
uitdagingen met zich meebrengen, omdat die behoeften en mogelijkheden zeer divers kunnen zijn. We starten met het perspectief van ouders en bespreken vervolgens uitdagingen voor professionals om op dit perspectief aan te sluiten.
“Ik denk als er een klik is dat je daardoor uit vertrouwen meer van jezelf durft te geven en je kwetsbaarheid te laten zien [...]. Dat je ook de moeilijke vragen durft te stellen.” [R4]
Deze respondent geeft ook aan dat een goede klik het
“Ik scan mensen: kan die persoon mij helpen? Wat kunt u voor mij doen? Kan ik bij u met alles komen? Kunnen we samen een oplossing zoeken? […] Ik ga eerst vragen stellen om te achterhalen of die persoon in staat is om mij te helpen. Samenwerking begint met vertrouwen.” [Ervaringsdeskundige]
vertrouwen bevordert. Ook andere ouders spreken hierover. Voor het creëren van een vertrouwensband vinden zij het verder belangrijk dat professionals oprechte interesse tonen, niet veroordelen en naar de ouder luisteren. Het moet geen ‘koud’ gesprek zijn. Een ouder vertelt bijvoorbeeld dat ze graag een open en vriendelijk gesprek wil, zoals je ook voert met vriendinnen. Ouders benadrukken dat het opbouwen van een vertrouwensband tijd vergt, vooral als ze eerder slechte ervaringen met
2.1 Vertrouwen opbouwen
Uit het onderzoek komen vier thema’s naar voren die voor ouders belangrijk zijn in prenatale zorg en ondersteuning. Ten eerste vinden ouders het opbouwen
hulpverleners hebben gehad. Ouders vinden het hierin belangrijk dat professionals hun tempo volgen.
2.2 Continuïteit in de hulp
Als tweede thema benoemen ouders het belang van
van vertrouwen belangrijk. Vertrouwen is nodig om een
continuïteit tijdens de hulpverlening. Een vast gezicht
open gesprek te voeren en de behoeften en wensen van
maakt het mogelijk vertrouwen op te bouwen, waardoor
ouders in kaart te kunnen brengen. Zo geeft een van de
ouders gemakkelijker hun verhaal doen en ook eventueel
16
« lastige dingen vertellen. Wanneer ouders zich
Het steeds opnieuw je verhaal doen maakte in de situatie
niet altijd voldoende aandacht voor. Zo vertelt
comfortabel voelen bij een professional, willen ze die
van deze respondent dat professionals haar depressie laat
onderstaande moeder dat de focus vooral op haar lag:
graag behouden, zoals onderstaande respondent
herkenden. Daarnaast kan het opnieuw moeten vertellen
vertelt:
ook trauma’s oprakelen. Verschillende ouders vertelden dat dit zorgde voor herbelevingen en stress. Een gebrek aan continuïteit zorgt er dus voor dat ouders
“Ik moest naar de verloskundige van het ziekenhuis. Ze vertelde me: ‘dat is hoe het systeem werkt'. Ik kon niet mijn eigen verloskundige hebben. Dat was jammer, want als jij je op je gemak voelt bij je verloskundige, wil je ook graag je eigen verloskundige hebben.” [R3]
hun verhaal steeds moeten herhalen, waardoor ze kunnen afhaken en professionals niet de informatie krijgen die ze nodig hebben om goed te kunnen helpen. Dit terwijl continuïteit in de hulpverlening juist kan bijdragen aan het opbouwen van vertrouwen.
2.3 Contact met andere ouders
“Het gebeurt allemaal in mijn lijf. Maar er zit daar gewoon een huisgenoot die betrokken is. Een levenspartner. Kijk, ondanks dat het in mijn lijf zit, is het wel zeker voor de helft zijn kind. En het gaat om zijn vrouw, dus dat is best wel heftig. Voor hem ook.” [R7]
Ten derde is het voor ouders waardevol om contact te
Met name als de zwangerschap niet vlekkeloos
hebben met andere ouders, bijvoorbeeld in moedergroepen
verloopt, bijvoorbeeld door een prenatale depressie, of
Bij wisselende professionals moeten ouders hun
of in hun woonomgeving. De respondenten beschrijven hoe
door een trauma tijdens de vorige zwangerschap, willen
verhaal steeds opnieuw vertellen. Dit benoemen ze
ze tips uitwisselen, samen dingen ondernemen met de
zij graag meer zorg en ondersteuning voor het (mentale)
vaak als onprettig. Daarnaast kan het ook negatieve
kinderen en het gevoel hebben er niet alleen voor te staan.
welzijn van hun partner en/of andere kinderen. Zo
gevolgen hebben voor ouders:
Ouders kunnen elkaar ook praktische hulp bieden, zoals
vertelt een alleenwonende moeder dat zij tijdens de
even op elkaars kinderen passen.
zwangerschap steeds in het ziekenhuis moest worden
Voor verschillende respondenten heeft dit te maken met dat
opgenomen. Dat had veel gevolgen voor haar zoon, die
ze nog niet zolang in Nederland of Delft wonen, maar ook
elke keer uit logeren moest. Daar was weinig aandacht
voor andere ouders is dit belangrijk. Een van de
voor. Daarnaast vinden moeders het voor vaders
ervaringsdeskundigen heeft daarom contact gezocht met
belangrijk dat ze steun kunnen zoeken bij andere
andere ouders in haar flat om ervaringen uit te wisselen en
vaders, bijvoorbeeld in de vorm van een buddy of in voor
“Maar op een gegeven moment ben ik mijn eigen verhaal wel zat. Ik denk niet dat het me heel goed heeft gedaan [mijn verhaal steeds te herhalen], want op een gegeven moment vertel je het steeds feitelijker en feitelijker... En dat maskeert de depressie, in mijn geval. Ik ben al hypergeorganiseerd en als ik depressief ben, wordt het alleen maar erger. Dus dan kom ik heel rationeel over. Als je dan ook alleen nog de feitjes [zegt], dan zie je het [de depressie] nauwelijks.” [R7]
terug naar inhoud
ouders te informeren over welke hulp beschikbaar is (zie 'In gesprek met Tamika' op pagina 7).
2.4 Aandacht voor gezinsleden
hen georganiseerde activiteiten. Ook vinden ze het belangrijk dat professionals gezinsleden vragen hoe het gaat en hoe zij de nieuwe rol als ouder, broer of zus ervaren.
Ten vierde vinden met name zwangere vrouwen het belangrijk dat er aandacht is voor de andere gezinsleden,
Uit de interviews met partners komt naar voren dat zij
zoals de partner of andere kinderen in het gezin. Naar hun
er anders tegenaan kijken. Ook zij vinden dat de
idee is hier in de zorg en ondersteuning rondom de geboorte
primaire focus van professionals op moeder en kind ligt.
17
« Tegelijkertijd ervaren ze dat niet zo als probleem. Een
is niet genoeg. Ouders weten niet altijd welke zorg en
van de respondenten noemt zichzelf een ‘betrokken
ondersteuning allemaal mogelijk is en willen graag dat
bijrijder’. Partners hebben met name behoefte aan
professionals hen daarop wijzen. Dit samenspel noemen
praktische ondersteuning gericht op de zorg voor de
we de balans tussen ‘vraag me’ en ‘vertel me’. Deze zijn als
baby. Daarnaast benoemden ze het belang van verlof of
communicerende vaten steeds in meer of mindere mate
een flexibele werkgever om betrokken te kunnen zijn.
aanwezig in het gesprek tussen ouders en professionals.
2.5 Uitdaging: ‘vraag me’ en ‘vertel me’ in balans
De uitdaging voor professionals is om hierin steeds de juiste balans te vinden.
Het goed aansluiten bij het cliëntenperspectief zorgt
Ouders vinden het belangrijk dat professionals starten
ook voor uitdagingen. In de vorige paragrafen is
met de vraag wat ze nodig hebben (vraag me). Ze haken af
beschreven hoe belangrijk ouders het vinden dat
als de professional een standaardlijst afwerkt, zoals de
professionals naar hen luisteren, maar alleen luisteren
respondent in de quote hiernaast vertelt:
18
terug naar inhoud
“Als je naar mij toe komt, doe dan alsjeblieft niet je werk. Lees niet je vragenlijst voor, maar vraag me alsjeblieft: ‘Wat wil je?’ Weet je, misschien staat mijn probleem niet in jouw lijst. [...] Natuurlijk heb je een vragenlijst. Maar de eerste vraag is: ‘Wat wil je?’ ‘Wat is je probleem?’ Want iedereen heeft andere problemen. Als je hun probleem kent, zal je schema misschien veranderen, weet je...” [R6]
«
terug naar inhoud
Het beginnen met goed luisteren en aansluiten bij ouders
makkelijk te verhuizen waren. Op die manier werd in gesprek
De achterliggende aanname is dat wanneer
past ook in het opbouwen van vertrouwen
de balans gevonden tussen ‘vraag me’ en ‘vertel me’.
professionals tijdens de zwangerschap eerder
(zie paragraaf 2.1). Tegelijkertijd weten ouders niet altijd
kwetsbaarheden signaleren er eerder hulp geboden kan
welke zorg en ondersteuning allemaal mogelijk is en
Overigens kan de balans per setting verschillen. In het
worden. In de praktijk die wij onderzocht hebben, komt
vinden zij het prettig als de professional hen op het
ziekenhuis is bijvoorbeeld niet altijd keuze en moet de
naar voren dat deze insteek, gebaseerd op risico’s, niet
aanbod wijst (vertel me). Als professionals vertellen wat
patiënt soms ook verteld worden wat die moet doen. Terwijl
goed past bij ouders. Kwetsbaarheid kan voor
zij te bieden hebben, kan het voor ouders duidelijk
bij een preventief gesprek in het sociaal domein, een ouder
professionals een lastige ingang zijn om zorg en
worden welke vragen zij kunnen stellen.
vaak niet openstaat voor hulp of advies als de professional
ondersteuning te bieden.
Het vinden van de juiste balans tussen ‘vraag me’ en
eerst met ‘vertel me’ start.
Door ons geïnterviewde ouders gebruiken de term
‘vertel me’ kan voor professionals uitdagend zijn. Dit is bijvoorbeeld het geval rondom het onderwerp buikslapen. Professionals moeten ouders op de risico’s wijzen, maar willen ook ruimte geven om een eigen keuze te maken, zoals in onderstaande quote naar voren komt:
2.6 Uitdaging: omgaan met kwetsbaarheid
kwetsbaar namelijk niet snel voor zichzelf, ook al worden zij door professionals wel als kwetsbaar
Het programma Kansrijke start heeft als doel (toekomstige)
beschouwd. Ouders die toch spreken over zelf
ouders in kwetsbare situaties op tijd de juiste zorg en
kwetsbaar zijn, voelen zich tegelijkertijd (op bepaalde
ondersteuning te bieden (zie ook Hoofdstuk 1, Kader 1).
momenten) sterk. Vaker dan over zichzelf, hebben
“Maar dan bijvoorbeeld met buikslapen, dan zeg ik altijd van: ‘Weet je als professional moet ik wel tegen jou zeggen dat wij het niet adviseren, want ik kan je het verhaal vertellen over de risico's maar dat neemt niet weg dat je als ouder keuzevrijheid hebt daar wel of niet in mee te gaan’.” [LOT3]
Professionals uit de LOT geven aan dat ze soms met de beste bedoelingen, ook te hard van stapel kunnen lopen. Een van hen reflecteerde op een situatie waarbij ze babyspullen voor ouders regelde. Maar de ouders wilden de spullen niet aannemen. In gesprek met ouders bleek dat zij elk moment konden verhuizen naar het buitenland. Samen vonden ze een middenweg: de ouders hielden alleen de noodzakelijke spullen, die
19
« respondenten het over anderen die kwetsbaar zijn, bijvoorbeeld over vriendinnen of over groepen ouders, zoals ouders die in armoede leven. Uit de interviews met ouders blijkt dat kwetsbaarheid niet voor iedereen hetzelfde betekent. Een respondent
“Daar hebben deze ouders voelsprieten voor, [..] en steeds het gevoel van: krijg ik een andere behandeling dan iemand anders? Want ze willen gelijk behandeld worden.” [LOT5]
2.7 Geleerde lessen en bevorderende en belemmerende factoren We hebben drie lessen geleerd over aansluiten bij het cliëntenperspectief: 1 Een vertrouwensband, continuïteit en het betrekken van alle gezinsleden vinden ouders belangrijk in
voelde zich kwetsbaar toen ze moest vertrouwen op
prenatale zorg en ondersteuning. Ook ervaren ouders
anderen omdat ze zelf de taal niet spreekt en de weg
contact met andere ouders als waardevol. 2 Het is continu zoeken naar de juiste balans tussen
niet kent in het zorgsysteem. Een andere respondent
De professionals zien dat de term kwetsbaar door het stigma
associeerde kwetsbaarheid juist met lichamelijke
dat ermee gepaard gaat drempels opwerpt om hulp te
achterhalen wat iemand wil (‘vraag me’) en
klachten, zoals niet ver meer kunnen lopen aan het eind
accepteren. Ook ouders benoemen dit in de interviews. De
aanbieden wat zou kunnen helpen (‘vertel me’).
van haar zwangerschap. Ook is kwetsbaarheid niet altijd
LOT-deelnemers vinden dan ook dat de term kwetsbaarheid
Belangrijk hierbij is om te starten met ‘vraag me’ en
zichtbaar aan de buitenkant. Je kan je kwetsbaar voelen,
niet moet worden gebruikt als dit niet helpt om ouders te
aan te sluiten bij de ouders. De juiste balans ontstaat
terwijl iedereen denkt dat je sterk bent, zoals bij
bereiken. In Delft is daarom gekozen om de doelgroep voor
onderstaande respondent:
het PHB breed in te steken. Dit betekent dat het huisbezoek
“Want sommigen, daar zie je niets aan de buitenkant, maar daar is echt wel hulp nodig. En, bij mij zie je het ook niet aan de buitenkant […]. Want als ik buitenloop ben ik niet iemand waarvan je denkt, die heeft hulp nodig.” [R2]
Een ervaringsdeskundige benadrukt in de LOT dat het lastig kan zijn voor ouders om aan te geven dat ze in een kwetsbare situatie zitten. Ouders kunnen bijvoorbeeld schaamtegevoelens ervaren. Ook professionals merken dat ouders niet kwetsbaar willen worden gevonden. Mensen willen er niet worden uitgepikt als degene die extra hulp nodig heeft. Een van de LOT-deelnemers zegt hierover:
terug naar inhoud
in de interactie met ouders. 3 De term kwetsbaar is weinig behulpzaam in het
voor alle aanstaande ouders toegankelijk is, zonder vooraf
bieden van passende zorg en ondersteuning aan
specifieke doelgroepen te onderscheiden
ouders. Het label kan stigmatiserend werken en
(zie ook paragraaf 4.6).
drempels opwerpen om hulp te accepteren.
Kader 4 | Bevorderende en belemmerende factoren in het aansluiten bij het perspectief van aanstaande ouders. Bevorderende factoren
Belemmerende factoren
● Investeren in de vertrouwensband met ouders.
● Een stigmatiserende term, zoals
● Waarborgen van continuïteit in de hulpverlening. ● Bevorderen van contact tussen ouders
kwetsbaar, gebruiken om ouders te benaderen.
● Alle gezinsleden betrekken bij de hulp en ondersteuning. ● Starten met het verhaal van de ouders en de juiste balans
vinden tussen 'Vraag me’ en ‘Vertel me’.
20
«
Intermezzo
ACTIE 3
terug naar inhoud
SOCIAAL DOMEIN INTEGREREN IN MEDISCH DOMEIN
?
OMSCHRIJVING
DOEL
HOE HEBBEN JULLIE DIT GEDAAN?
We voegen aan het opnameformulier in HIX
Informatie over de sociale situatie van ouders is
We zochten uit welke aanpassingen gedaan moeten
(patiëntendossier ziekenhuis) een standaardvraag en
opgenomen in het medisch dossier. Het medisch
worden in het systeem en overlegden met
een melding op het voorblad toe over de sociale
domein neemt die informatie mee in het bieden van
verschillende partijen over mogelijkheden en
situatie van ouders.
zorg.
oplossingen.
DRAAGT BIJ AAN
WELKE TIPS GEVEN JULLIE ANDEREN MEE?
TIP
● Wees je bewust dat verandering en implementatie
niet eenvoudig is en tijd kost. Cliënt perspectief
Integraal samenwerken
PHB in de praktijk
● Creëer voldoende draagvlak. Het helpt als alle
partijen die een verandering in werkzaamheden krijgen aan tafel zitten en meedenken. Zo zien zij
“In de praktijk blijkt het iets ingewikkelder dan wij hadden gedacht. En wat ons betreft hoeft het dus niet zo ingewikkeld te zijn.”
zelf het belang en voelen verantwoordelijkheid.
RESULTAAT
● Maak de aanpassing zo concreet mogelijk en houd
het doel scherp voor ogen. ● Vraag een manager om hulp als het niet lukt. Het
Bij het opnameformulier in HIX is de vraag toegevoegd
kan helpen als vanuit het management het belang
of de aanstaande ouder een Prenataal Huisbezoek heeft
wordt benadrukt.
gehad of daar behoefte aan heeft. De sociale situatie van patiënten wordt vaker benoemd in het dossier. Het is nog niet gelukt om een melding van de sociale situatie op het voorblad te maken. Twee LOT-deelnemers hebben hierover een Adviesnota geschreven (Link). De komende tijd blijven zij zich inzetten om informatie over de sociale situatie van ouders structureel naar voren te laten komen in het patiëntendossier van het ziekenhuis.
21
«
Intermezzo
ACTIE 4
terug naar inhoud
BEKENDHEID AANBOD PREVENTIE EN SOCIAAL DOMEIN
?
OMSCHRIJVING
DOEL
HOE HEBBEN JULLIE DIT GEDAAN?
We zorgen voor meer bekendheid van het preventieve
Medewerkers van het Reinier de Graaf Gasthuis zijn
● In teambesprekingen met gespecialiseerde
aanbod en het sociale domein bij medewerkers van
bekend met het preventieve aanbod en met het sociale
verpleegkundigen en kraamverzorgenden zijn
Reinier de Graaf Gasthuis.
domein.
organisaties in het sociale domein en hun aanbod toegelicht. ● Er is een link naar de sociale kaart op Intranet
geplaatst. ● Tijdens een Refereeravond werd het sociale domein
aan een grote doelgroep toegelicht.
DRAAGT BIJ AAN
WELKE TIPS GEVEN JULLIE ANDEREN MEE?
TIP
● Zorg dat informatie duidelijk is en mensen weten
waar ze informatie kunnen vinden. Cliënt perspectief
Integraal samenwerken
PHB in de praktijk
● Herhalen! Je moet informatie vaker herhalen voordat
het blijft hangen.
RESULTAAT
WAT NEMEN JULLIE ZELF MEE?
Het preventieve aanbod en het aanbod in het sociale
Door dit actiepunt hebben we zelf ook meer geleerd
domein is meer gaan leven voor onze collega’s, door de
over wat andere organisaties doen en wie daar werken.
uitleg in de teambesprekingen. Onze collega’s weten de
Je kan aan ouders dan beter uitleggen hoe het in zijn
sociale kaart op intranet te vinden en hebben meer
werk gaat en bij wie ze terecht kunnen komen. Dit kan
handvatten om ouders te vertellen waar ze hulp kunnen
de drempel voor ouders verlagen om gebruik te maken
krijgen in het sociale domein.
van de hulp van die organisaties.
22
“Je krijgt een gezicht bij de organisatie […] Ik leg nu toch makkelijker contact met een andere organisatie dan voorheen. Dan zou ik denken, ja, ik weet niet waar ik dan terecht kom, terwijl je nu daar nu meer beeld bij hebt.”
«
terug naar inhoud
3 Samenwerking en samenhang Dit hoofdstuk richt zich op de samenwerking tussen professionals. We starten met hoe ouders kijken naar de samenwerking tussen professionals. Daarna bespreken we het perspectief van professionals op de samenwerking en wat er gedurende het onderzoek is gedaan om samenwerking te verbeteren.
“De grap is wel: als je veel samenwerkt, dan krijg je meer oog voor elkaar en ook voor elkaars expertise. […] Daardoor heb je veel makkelijker een ingang [bij organisaties], […] en hebben we meer respect […] voor elkaar gekregen.” [Focusgroep professionals]
3.1 Het perspectief van ouders op samenwerking
ook inhouden dat de professionals elkaar kennen, uitstralen
Uit de interviews met ouders komt naar voren dat zij
kunnen uitleggen wat de ander voor de ouders kan
weinig hebben gemerkt van samenwerking tussen
betekenen en dat ze belangrijke informatie overdragen.
dat ze vertrouwen hebben in elkaars capaciteiten, goed
professionals in en om de geboorte. Dat is volgens hen ook niet persé noodzakelijk. Wel vinden zij twee
Ten tweede vinden ouders het belangrijk om hun verhaal
aspecten van samenwerking tussen professionals van
niet steeds opnieuw te hoeven doen (zie ook paragraaf 2.2).
belang.
Om te voorkomen dat ze hun verhaal steeds moeten herhalen, benadrukken ouders dat ze graag willen dat
Ten eerste vinden ouders het belangrijk om via warme
professionals hun dossier goed lezen. Voor professionals is
overdracht van de ene met de andere professional in
het van belang om met elkaar en met ouders af te stemmen
contact te komen. Verschillende ouders, die nog niet zo
welke informatie nodig is. Dit past bij de continuïteit in de
lang in Nederland zijn, geven aan nog niet te weten hoe
hulp en ondersteuning die ouders graag willen.
de prenatale zorg in Nederland werkt. Een vader vertelde daarom heel blij te zijn met de verloskundige die doorverwees naar de JGZ en ook de naam noemde van de jeugdverpleegkundige die hem verder kon
3.2 Waarom vinden professionals samenwerking van belang?
Professionals vinden betere samenwerking vanuit twee
helpen. Warme overdacht hoeft dan niet altijd te zijn dat
invalshoeken belangrijk. Ten eerste vinden ze goede
twee professionals bij een eerste gesprek zijn, maar kan
samenwerking belangrijk om goede zorg en ondersteuning
23
«
terug naar inhoud
te kunnen bieden aan aanstaande ouders. In de
de ander iets oppakt, terwijl dat niet het geval is. Ook vinden
het zorglandschap is versnipperd. Daardoor is lastig te
focusgroep hebben professionals verschillende
professionals afstemming belangrijk omdat ze anders
overzien welke professionals in de prenatale zorg en
voorbeelden genoemd over waarom intensievere
mogelijk dingen dubbel doen. Zo vertelt een van
ondersteuning actief zijn en wat hun aanbod is.
samenwerking volgens hen nodig is. Een van
professionals een situatie te hebben meegemaakt waarin
Professionals noemen bijvoorbeeld het grote aantal
professionals vertelt dat patiënten van de POP-poli
zowel de kraamzorg, het maatschappelijk werk als de JGZ
kraamzorgorganisaties, waardoor het onmogelijk is
(Psychiatrie, Obstetrie en Pediatrie) na een bevalling in
een babyuitzet hadden geregeld voor een gezin met
deze allemaal te kennen. Ook verschilt het aanbod in
het weekend vaak niet direct naar huis kunnen, omdat
financiële problemen.
het sociaal domein per gemeente. Dit bemoeilijkt de
nog onduidelijk is wat ze op sociaal vlak nodig hebben. Ze
afstemming. Juist elkaar kennen, weten wat de ander
moeten dan tot na het weekend wachten op overleg met
De professionals geven aan dat goede samenwerking nog
doet en erop kunnen vertrouwen dat de ander goed
professionals uit het sociaal domein. Het is voorgekomen
belangrijker wordt nu steeds meer sprake is van
werk levert is essentieel in de samenwerking.
dat het misging toen een moeder te vroeg uit het
personeelstekorten. Juist dan is het belangrijk dat de zorg
ziekenhuis werd ontslagen, en - naar later bleek - niet
en ondersteuning goed op elkaar worden afgestemd en er
Professionals noemen twee situaties waarin elkaar
alleen voor haar baby kon zorgen. Het kindje moest na
geen gaten vallen.
kennen en vertrouwen specifiek van belang zijn. Het
enkele dagen ondervoed worden opgenomen. Deze professional benadrukt daarom dat het beter zou zijn als professionals uit het medisch en sociaal domein in zulke situaties, liefst al voor de geboorte, contact zoeken.
3.3 Uitdaging: elkaar kennen en vertrouwen
gaat ten eerste om situaties waarin ze doorverwijzen; professionals willen rondom doorverwijzingen graag
De professionals noemen drie grote uitdagingen in de
een goed midden vinden tussen voldoende grip houden
samenwerking. De eerste uitdaging heeft te maken met
op wat de ander doet en tegelijkertijd vertrouwen
elkaar kennen en vertrouwen. Professionals geven aan dat
hebben in de expertise en het werk van de ander. Ze
Ten tweede - en in het verlengde daarvan - vinden professionals samenwerking belangrijk om hun werk op elkaar af te stemmen. Ze geven aan dat niet iedereen dezelfde kennis en kunde heeft en willen samenwerken om elkaars meerwaarde te benutten. Zo komt uit het bovenstaande voorbeeld naar voren dat om in te schatten of een moeder uit het ziekenhuis kan worden ontslagen soms iemand nodig is met niet-medische expertise. Afstemming is niet alleen van belang om elkaars expertise te benutten, maar ook om tot een gezamenlijk doel te komen en verwachtingen uit te wisselen over ieders rol om dat doel te bereiken. Dat geeft een gevoel van gezamenlijke verantwoordelijkheid. Ook wordt zo duidelijk wie wat oppakt. Tevens wordt voorkomen dat de een denkt dat
24
«
terug naar inhoud
geven aan dat het gemakkelijker is op elkaar te
meer tijd hebben voor het gesprek met ouders, en
(zie actiepunt 3). Daarnaast presenteerde een van de
vertrouwen als ze elkaar kennen. Ook is het dan
daardoor ook breder kunnen insteken en verder kunnen
verpleegkundigen uit het ziekenhuis ieder
natuurlijker om terugkoppeling te geven of te vragen.
doorvragen. Een van de verloskundigen vertelt daarvoor te
teamoverleg een stukje van de sociale kaart om haar
Ten tweede gaat het om situaties waarin ze elkaar
weinig tijd te hebben in haar consulten en dan niet door te
collega's meer vertrouwd te maken met het sociaal
feedback willen geven, bijvoorbeeld als zij vinden dat
vragen als aanstaande ouders iets laten doorschemeren
domein (zie actiepunt 4).
iemand onjuist, laat of niet heeft doorverwezen. De
over een moeilijke situatie. Voor dit soort situaties kan
De karakterisering van de verschillen tussen het
professionals benadrukken dat dit soort feedback
inschakelen van de expertise van het sociaal domein
sociaal domein en het medisch domein is sterk
belangrijk is om de zorg en ondersteuning voor
handig zijn. De genoemde verschillen staan uitvergroot in
gerelateerd aan twee prototypen van samenwerking;
gezinnen te verbeteren, maar geven ook aan dat het
Tabel 2.
samenwerking in ketens en samenwerking in
netwerken (zie kader 5), waarbij ketensamenwerking
lastig is dit soort feedback te geven als je elkaar niet kent. Zo komen professionals van de kraamzorg er
Om de werelden dichterbij elkaar te brengen en elkaar in
beter lijkt te passen bij het medisch domein en
soms tijdens een telefonische intake achter dat ze
ieder geval te attenderen op het andere domein, hebben
netwerksamenwerking beter het sociaal domein. De
gezien de situatie van de ouders beter op huisbezoek
twee LOT-deelnemers gewerkt aan het invoegen van
verschillen tussen de domeinen en het soort
hadden kunnen gaan, om beter te kunnen inschatten
informatie over het sociaal domein in het dossier op de
samenwerking dat past, maken dat het lastig is om
welke kraamzorg nodig is. Dat hadden ze graag vooraf
afdeling gynaecologie en obstetrie van het ziekenhuis
goede samenwerking te organiseren.
doorgekregen van de verloskundige. Professionals van de kraamzorg en de verloskundigen hebben daarom tijdens het onderzoek een manier ontwikkeld die ervoor zorgt dat de kraamzorg voorafgaand aan een intake beter op de hoogte is (zie actiepunt 6).
Medisch domein
Sociaal domein
24/7
Voornamelijk kantooruren
De LOT-deelnemers karakteriseren het medisch en het
Specialistischer
Generalistischer
sociaal domein als twee verschillende werelden,
Duidelijk en goed af te bakenen aanleiding voor hulp of hulpvraag
Aanleiding voor hulp of hulpvraag niet in een keer helder, moeilijk af te bakenen
Continuïteit hangt vnl. samen met dossier en werken volgens richtlijnen en protocollen
Continuïteit hangt vnl. samen met relatie
bezighoudt vaak diffuser en moeilijker grijpbaar zijn dan
Vertrouwen leunt op witte jas
Vertrouwen leunt op relatie
de problemen van het medisch domein. Ook geven
Zorg als activiteit (‘interventie’)
Zorg als proces (‘tijd en bijsturen’)
Resultaat vanuit medische besluitvorming
Resultaat vanuit alliantie en samenwerking met ouder
3.4 Uitdaging: de verschillende werelden van medisch en sociaal domein waartussen het een uitdaging is om goed samen te werken. Als belangrijk verschil tussen het sociaal en het medisch domein noemen de professionals dat de problemen waar het sociaal domein zich mee
professionals uit het medisch domein aan dat professionals uit het sociaal domein over het algemeen
Tabel 2 | Genoemde verschillen tussen medisch en sociaal domein, sterk uitvergroot (LOT2 en LOT3).
25
«
terug naar inhoud
Kader 5 | Ketens en netwerken
Tabel 3 | Ketens en netwerken als verschillende manieren van organiseren van samenwerking7, 8
In de literatuur worden ketens en netwerken als twee
Ketens
Netwerken
prototypen van samenwerking onderscheiden
Metafoor van de spoorlijn
Metafoor van het spinnenweb
Duidelijk wat moet gebeuren om probleem op te lossen
Nog onduidelijk wat moet gebeuren om probleem op te lossen
Sturen op activiteiten
Sturen op gezamenlijk doel
kinderen of ouders te helpen. Als die taak is afgerond,
Opeenvolgende handelingen
Gelijktijdige handelingen
volgt verwijzing naar de volgende in de keten.
Afgebakend en efficiënt
Overlap en redundant
Samenwerking leunt op overdracht en vertrouwen in elkaars werk
Samenwerking leunt op relatie en bundelen van expertise
Resultaat vanuit uniformiteit
Resultaat vanuit maatwerk
Relatief eenvoudig om uit casuïstiek verbeteringen voor proces te halen
Relatief moeilijk om uit casuïstiek verbeteringen voor proces te halen
(zie Tabel 3). Ketens zijn strak georganiseerde vormen van samenwerking, waarin iedere samenwerkingspartner een duidelijke afgebakende taak heeft die op dat moment in het proces nodig is om
Ketensamenwerking werkt goed voor duidelijk afgebakende problemen, waarbij duidelijk is wie, wanneer wat moet doen om met de hulpvraag aan de slag te gaan. Netwerken zijn losser georganiseerde samenwerkingsverbanden, waarbij steeds wordt gekeken welke samenwerkingspartij de jongere of ouder op dat moment het beste kan helpen. Dat kan verschillen per situatie en in de tijd.
Een voorbeeld van de ketenaanpak in Delft zijn de
Netwerksamenwerking werkt goed wanneer niet zo
zorgpaden voor zwangeren, waarbij alle activiteiten na
duidelijk is wat de hulpvraag is en wat passende
elkaar zijn geplaatst (zie bijvoorbeeld het basiszorgpad,
oplossingen kunnen zijn. Uitproberen en bijsturen zijn
actiepunt 1) en er steeds een andere professional iets moet
nodig. Dat vergt flexibiliteit van de
doen in de zwangerschap. Een voorbeeld van een
samenwerkingspartners en van de organisatie van het
netwerkaanpak is KASTO, waarbij afhankelijk van de
netwerk.
hulpvraag een maatschappelijk werker of een jeugdverpleegkundige het gezin helpt en steeds kijkt wat er nodig is, met welke frequentie en welke andere partijen daar een rol in kunnen vervullen.
7 Engeström, Y. (2008). From teams to knots: Activity-theoretical studies of collaboration and learning at work. Cambridge University Press.
8 Koppenjan, J.F.M. & Klijn, E.H. (2004). Managing uncertainty in networks. A network approach to problem solving and decision making. Routledge: Londen
26
«
terug naar inhoud
3.5 Uitdaging: samenwerking organiseren
ziekenhuis, geldt dat het aanbod per gemeente kan
werken. Zoals hiernaast aangegeven gebruikt een van de
verschillen en vaak ook in de tijd verandert. Het is dan handig
LOT-deelnemers de metafoor van een huis.
De derde uitdaging zit in het overzichtelijk organiseren
als iemand met een actueel overzicht kan meedenken over
van de samenwerking. Twee aspecten zijn hierin van