Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Niet specifiek vanuit het perspectief Schieoevers, maar met name relevant in het bredere kader van de toekomst van het theater in Delft. Delft wil graag een aantrekkelijke stad zijn voor gezinnen om in te wonen. Deze specifieke doelgroep is wel geïnteresseerd in cultuur, maar komt vaak niet toe aan een bezoek vanwege tekort aan tijd. Aanbod in de buurt is dan ook welkom en werkt drempelverlagend.

30/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Hoofdstuk 6

De schouwburg over 20 jaar

Op basis van de omgevingsanalyse (zie hoofdstuk 5) kunnen we op hoofdlijnen een beeld schetsen van de veranderende rol van schouwburgen in pakweg de komende tien tot twintig jaar. Algemeen De schouwburg zal zich steeds meer ontwikkelen tot ‘het gemeenschapshuis van de 21e eeuw’: een plek voor ontmoeting, ontroering, inspiratie, ontspanning en kennisdeling. De rol van het publiek verschuift van ‘ontvanger’ naar de rol van ‘participant’. College en debat Ook de cultuurbehoefte van het publiek verandert. In het theater ontstaan nieuwe ‘genres’. Denk bijvoorbeeld aan theatercolleges en activiteiten op het gebied van filosofie, wetenschap, technologie en maatschappelijk debat. Deze activiteiten ontwikkelen zich niet alleen tot autonome programma’s, maar vormen eveneens een humuslaag voor een breder aanbod binnen de podiumkunsten in de vorm van context, duiding, ontspanning of impactversterking. Dit vernieuwende aanbod heeft een grote aantrekkingskracht op de jongere publiekssegmenten: van jongeren/studenten tot dertigers, maar ook op een ouder publiek. Theater de Veste vervult in deze ontwikkeling al een belangrijke ‘voortrekkersrol’. Totale beleving Ga naar een festival als Lowlands en je ziet kruisbestuivingen tussen theater, film, kleinkunst, horeca, uitgaan, (pop)muziekcultuur, andere media en kunstdisciplines tot stand komen.

Deze disciplines zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden in een totaalconcept. Het publiek wordt ondergedompeld in een totaalbeleving die past bij de hedendaagse cultuurconsument als omnivoor en waarbij hoge en lage cultuur niet elkaars tegenpolen hoeven te zijn. Elkaar ontmoeten, maar ook kennisnemen van elkaars denkbeelden nemen daarbij een belangrijke plek in. Ook een theater kan een dergelijke beleving bieden. De avond begint en eindigt niet bij het opgaan en sluiten van het voordoek. ‘Centrum’ versus ‘periferie’ De schouwburg blijft ook in de toekomst een belangrijke ‘centrumvoorziening’ als onderdeel van het uitgaansgebied in de binnenstad. Voor de capaciteit van een schouwburg als ‘centrumfunctie’ is ‘de menselijke maat’ die past bij de intimiteit en sfeer van de stad richtinggevend. Een toekomstbestendige podiumkunstenvoorziening kan echter ook goed gekoppeld worden aan meer ‘ruige’ broedplaatsen rondom het centrum van de stad en aan ‘pop-uppodia’, waar bijvoorbeeld festivals, muziekoptredens, buitenfilms en locatietheater voorstellingen plaatsvinden, naast eetgelegenheid en creatieve broedplaatsen voor start-ups van jonge ondernemers en techbedrijven. Hierbij valt te denken aan (incidentele of structurele) satellietprogrammering voor de stad en aan ‘popuppodia’, voor de presentatie van bijvoorbeeld festivals, muziekoptredens, buitenfilms.

31/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

‘Regio’ versus ‘lokaal’ Podiumkunstenvoorzieningen in de steden behouden hun betekenis voor de regio. Ze hebben een verzorgingsgebied dat zich verder uitstrekt dan de eigen, lokale gemeenschap. Dit geldt nu ook al voor Theater de Veste. Bewoners uit gemeenten waar geen schouwburg is, bijvoorbeeld Pijnacker-Nootdorp, reizen voor kwaliteitsprogrammering graag af naar Delft. Voor onderscheidende programmering geldt dit overigens ook voor inwoners uit Den Haag en Rotterdam.

32/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Hoofdstuk 7 Het toekomstige voorzieningenniveau voor podiumkunsten Gegeven de ambities van de gemeente met betrekking tot de stedenbouwkundige, economische en demografische ontwikkeling van Delft, de uitkomst van door ons uitgevoerde omgevingsanalyse en de gesprekken die wij hebben gevoerd met diverse belanghebbenden en/of stakeholders, komen wij tot het volgende beeld van het toekomstige voorzieningenniveau in Delft op het gebied van podiumkunsten. 1. De stad Delft heeft reeds een hoogwaardig aanbod van professionele podiumkunstenvoorstellingen. Door een meer inhoudelijke programmering onderscheidt Delft zich van andere steden van min of meer vergelijkbare schaalgrootte. Dit aanbod wordt gewaardeerd, niet alleen door het publiek, maar ook door de professionals in de podiumkunstensector (gezelschappen, artiesten, impresariaten). Theater de Veste speelt hierin als initiator en facilitator een cruciale rol. 2. Samenhangend met 1: De stad heeft verhoudingsgewijs een groot potentieel van bewoners die nu al of in de toekomst geïnteresseerd zijn in een divers professioneel podiumkunstenaanbod en ook openstaan voor vernieuwing en cross-overs. Deze groep zal binnen de beoogde ontwikkeling van de stad naar verwachting alleen maar groter worden. 3.

Er ligt een unieke kans om het hoogwaardige en onderscheidende aanbod van professionele podiumkunstenvoorstellingen dat Delft reeds kent te verbinden met de bijzondere kwaliteiten van Delft als ‘kennisstad’ binnen het door Theater de Veste te ontwikkelen concept ‘Theater van de toekomst’. Dit concept kan ook bijdragen aan de versterking van de ‘makerscultuur’ in Delft (naast de ‘presentatiefunctie’). 4. Gesteld kan worden dat er in de grotere regio rond Delft thans sprake is van een compleet aanbod aan professionele podiumkunsten, zowel in disciplines (theater, muziek, dans, cross over) als in publieksvoorkeuren (amusement, mainstream, vernieuwend/experimenteel, niche) en van een hoogwaardige podiuminfrastructuur. Door nieuwe ontwikkelingen, onder andere in Den Haag met de realisatie van het Onderwijs- en Cultuurcluster Amare aan het Spui, zal het aanbod en voorzieningenniveau in de regio nog verder toenemen. Om die reden zou de gemeente Delft de strategische keuze moeten maken om dat waarin zij zich nu al op het gebied van podiumkunsten onderscheidt verder te versterken. Dat betekent primair: investeren in inhoud, kwaliteit en innovatie, en minder in schaalvergroting. Daarmee kan Delft een nog aantrekkelijker woonstad en werkstad worden dan zij nu al is en ook cultuurpubliek van buiten aantrekken. 33/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Het onder 4 genoemde laat onverlet dat, gelet op de toekomstige groei van Delft, de capaciteit van voorzieningen in de zin van het aantal theaterstoelen en de kwaliteit van de faciliteiten dienen te worden vergroot. Zie voor de wenselijkheid van de groei van Theater de Veste paragraaf 5.5.3. De omvangrijke studentenpopulatie in Delft alsmede de beoogde groei van de stad legitimeren een uitbreiding en versterking van activiteiten op het gebied van popcultuur. Gelet op concurrerende initiatieven die er op dit gebied in de Randstad reeds zijn (Den Haag, Amsterdam, Utrecht, Leiden, Zoetermeer) en samenhangend daarmee het beperkte aanbod van interessante acts, plaatst BMC echter vraagtekens bij de effectiviteit en haalbaarheid van de ontwikkeling van een ‘zelfstandig’ poppodium in de stad. Het lijkt meer voor de hand te liggen om een (deels) nieuwe podiumkunstenvoorziening te realiseren die ook in voldoende mate is geëquipeerd voor live popmuziek, dance en aanverwante stromingen. Daarnaast zou de stad moeten investeren in een netwerk dat niet alleen activiteiten organiseert, maar nadrukkelijk gericht is op het stimuleren van talentontwikkeling. Popcultuur gaat verder dan de liveoptredens die we kennen in het zogenoemde ‘clubcircuit’. Het gaat ook over populaire cultuur in de meest brede zin van het woord.

Gelet op de bevolkingssamenstelling van Delft nu en in de toekomst, en de beoogde (nog) meer inhoudelijke ontwikkeling van de professionele podiumkunsten (zie 4), dient er naar de mening van BMC daarnaast ook meer ruimte te worden gecreëerd voor activiteiten die gericht zijn op ‘amusement’. Denk hierbij bijvoorbeeld aan Nederlandstalige acts. Theater de Veste biedt dergelijke programma’s weliswaar ook al aan, maar de capaciteit en setting daarvoor is niet altijd ideaal. Er liggen voor een podiumkunstvoorziening mogelijkheden tot meer samenwerkingen, allianties en verhuringen ten aanzien van organisaties op sociaal-maatschappelijk en educatief vlak. Variërend van amateuruitvoeringen van verenigingen (Surinaamse zangkoren, amateurtheater, muziekschool, streetdanceclubs, dansscholen) tot studentenverenigingen en educatieactiviteiten met het basisonderwijs en voortgezet onderwijs en allerlei andere sociaal-maatschappelijke en kunstzinnige instellingen. BMC stelt vast dat er bij huidige podiumvoorzieningen in Delft sprake is van ‘achterstallig onderhoud’, in die zin dat de kwaliteit en uitstraling van de faciliteiten steeds minder of niet meer aansluiten bij de eisen van deze tijd. De houdbaarheid van de belangrijkste professionele podiumkunstenvoorziening in de stad, De Veste, is eindig.

34/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Dat wil zeggen dat de concurrentiepositie van De Veste ten opzichte van andere initiatieven in de regio die meer voldoen aan de eisen van deze tijd de komende jaren zal verslechteren. BMC schat in dat (ver)nieuwbouw binnen een bandbreedte van vijf tot tien jaar onafwendbaar is. 5. Gegeven de kansen die er in Delft op korte, middellange en lange termijn liggen om de professionele podiumkunsten te verbinden met de amateurkunst, de wetenschap, het sociale en het private domein is er meer ‘regie’ nodig, in de zin van nadere visieontwikkeling, op een heldere ketenvorming, het bij elkaar brengen van verschillende domeinen, uitwerking inzake de betekenis van podiumkunsten voor de stad, en het tijdig beschikbaar komen van middelen en faciliteiten. Dit is ook iets dat nadrukkelijk uit de gesprekken met diverse belanghebbenden en/of stakeholders naar voren komt. Een dergelijke functie kan worden belegd bij een ‘onafhankelijke’ regisseur, in dienst van de gemeente, die binnen de gemeentelijke beleidskaders een opdracht krijgt of eventueel bij Theater de Veste, als deze organisatie hiervoor in voldoende mate wordt geëquipeerd. 6.

Mede op basis van het bovenstaande kan worden gesteld dat een podiuminfrastructuur die past bij de ambitie die Delft tentoonspreidt ten minste bestaat uit een nieuwe theaterzaal met een capaciteit van minimaal 800 stoelen en die qua faciliteiten volledig is aangepast aan de eisen van deze tijd, een vlakke vloer/multifunctionele zaal met een flexibele capaciteit (250 stoelen/800 staanplaatsen) voor kleinschalige producties en/of producties die minder goed tot hun recht komen in een ‘klassieke theatersetting’ en voor popconcerten, en een ‘vestzaktheater’ voor kleine, intieme voorstellingen. In deze laatste functie kan het Rietveldtheater, waarin het college voornemens is flink te investeren om het toekomstbestendig te maken, goed voorzien. 7. Om het concept ‘Theater van de toekomst’ inhoudelijk en bedrijfseconomisch succesvol te kunnen vormgeven verdient een fysieke clustering van de zalen (de ‘klassieke theaterzaal’ en de vlakkevloerzaal/ multifunctionele zaal) de absolute voorkeur.

35/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Hoofdstuk 8

Variantenstudie

In dit hoofdstuk werken wij een aantal varianten/oplossingsrichtingen voor een mogelijk toekomstig voorzieningenniveau op het gebied van podiumkunsten in Delft uit. Variant 1: volledige nieuwbouw op de huidige locatie van Theater de Veste Belangrijkste kenmerken: Op de huidige locatie van De Veste wordt een compleet nieuwe podiumkunstenvoorziening gerealiseerd (theaterzaal + vlakkevloerzaal/ multifunctionele zaal). De belangrijkste theaterfunctie van Delft blijft in het centrum gesitueerd. Inhoudelijke ontwikkeling: Onderscheidende programmering De Veste wordt op de huidige locatie versterkt en uitgebreid. Concept ‘Theater van de toekomst’ wordt doorontwikkeld. In de multifunctionele zaal is nadrukkelijk ruimte voor aanbod dat past bij jonge doelgroepen: van theater van jonge makers tot kennisaanbod, festival en popmuziek. Ontwikkeling ‘cultuurkwartier’ met OPEN. Kleinschalig aanbod blijft op een beperkt aantal locaties beschikbaar. De Veste voorziet, al dan niet in samenwerking met culturele partners, ook in een (bescheiden) aanbod op andere locaties binnen de stad (‘Stad als podium’). Lijm & Cultuur kan hierin nadrukkelijk een rol spelen. Stedenbouwkundige aspecten: Deze variant vraagt om een integrale stedenbouwkundige herontwikkeling van de huidige locatie van De Veste met consequenties voor de aan De Veste grenzende bebouwing.

Bouwkundige aspecten: Het realiseren van een kwaliteits- en capaciteitsverbetering van De Veste en de toevoeging van een multifunctionele zaal zijn binnen de huidige ‘footprint’ van het gebouw niet mogelijk (zie ook: stedenbouwkundige aspecten) . Ruimtelijke eisen: Voorlopige inschatting is dat volledige nieuwbouw op de huidige locatie een ruimtebeslag van 8.000-9.000 m2 vraagt. Financiële consequenties: Deze variant vraagt om een substantiële investering in vastgoed en in gebiedsontwikkeling en om verhoging van de structurele subsidie aan De Veste. Effecten op de overige podiumkunsteninfrastructuur: Theater blijft centrumfunctie met beperkte spin-off naar de meer perifere en nog te (her)ontwikkelen delen van de stad (bijv. Schieoevers). De Veste zou wel meer een ‘regiefunctie’ en een satellietfunctie (programmering) kunnen gaan vervullen. 36/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Exploitatiemodel Er is sprake van één integrale exploitatie onder verantwoordelijkheid van De Veste. Planning Gelet op de huidige staat van het gebouw dient deze variant binnen 5-10 jaar vorm te krijgen. Vanwege de te verwachten doorlooptijd van een herontwikkeling op de huidige locatie is het noodzakelijk om een ‘tijdelijke theatervoorziening’ elders in de stad te creëren, bijvoorbeeld in het gebied Schieoevers Noord. Beide ontwikkelingen dienen goed op elkaar te worden afgestemd. Voordelen/kansen: - versterking centrumfunctie De Veste - mogelijkheid om concept ‘Theater van de toekomst’ verder door te ontwikkelen - mogelijkheid om met toevoeging van de vlakke vloer/multifunctionele zaal ook een meer op amusement en op jonge doelgroepen (jongeren, studenten, 30+) gericht programma te faciliteren, evenals het innovatieve kennisaanbod - schaalvergroting sluit aan bij stedenbouwkundige en demografische ontwikkelingen lange termijn - mogelijkheden om meer samenhang te creëren met OPEN (cultuurkwartier) Nadelen/risico’s: - geen spreiding van functies en faciliteiten over de stad - forse stedenbouwkundige ingrepen die, voor zover ze überhaupt haalbaar zijn, zullen leiden tot complexe, tijdrovende en kostbare procedures - staat op gespannen voet met urgentie aanpak huisvesting De Veste - nieuwbouw op huidige locatie biedt naar verwachting geen ruimte voor toevoeging andere functies

en noodzakelijke tweede zaal - zal tot tijdelijke sluiting van De Veste leiden met mogelijk als gevolg verlies van aanbod en publiek - kosten ‘tijdelijke theatervoorziening’ Voorlopige conclusie BMC: Volledige nieuwbouw van De Veste met toevoeging van een multifunctionele zaal is op de huidige locatie niet te realiseren zonder een substantiële uitbreiding van de huidige footprint van het gebouw en een uitbreiding van logistieke voorzieningen (o.a. laden en lossen). Dit leidt tot forse stedenbouwkundige ingrepen, waarvan de haalbaarheid op dit moment uiterst onzeker is. Bij de huidige inzichten beschouwt BMC deze oplossingsrichting als ‘niet realistisch’. De gemeente onderschrijft de beperkingen op de huidige locatie, maar acht deze optie niet op voorhand onhaalbaar. Nader onderzoek zal hierover uitsluitsel moeten geven.

37/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Variant 2: volledige nieuwbouw op een andere locatie in het stadscentrum Belangrijkste kenmerken: Er wordt een nieuwe podiumkunstenvoorziening (theaterzaal + vlakkevloerzaal/multifunctionele zaal) op een andere locatie in het stadscentrum gerealiseerd. Aan deze voorziening kunnen andere culturele functies, bijvoorbeeld een filmhuis, worden toegevoegd. Inhoudelijke ontwikkeling: Onderscheidende programmering De Veste kan in een nieuw, aantrekkelijk en spraakmakend gebouw onder optimale omstandigheden worden uitgebreid en versterkt. Concept ‘Theater van de toekomst’ wordt doorontwikkeld en kan worden versterkt door andere functies (denk bijvoorbeeld aan onderwijs) toe te voegen. Mogelijkheid om met toevoeging van de vlakkevloerzaal/ multifunctionele zaal ook een meer op amusement en op jonge doelgroepen (jongeren, studenten, 30+) gericht programma te faciliteren, evenals het innovatieve kennisaanbod. Combinatie met poppodiumfunctie is goed mogelijk. Door de combinatie van zalen is er in optima forma sprake van ontmoeting tussen verschillende publieksgroepen (theater als plek van sociale cohesie binnen de stad). Kleinschalig aanbod blijft op een beperkt aantal locaties beschikbaar. De Veste voorziet ook in een (bescheiden) aanbod op andere locaties binnen de stad (‘Stad als podium’). Stedenbouwkundige aspecten: Deze variant vraagt om een ‘A-locatie’ (elders) in de stad.

Zichtbaarheid en bereikbaarheid (publiek, maar ook laden en lossen) zijn hierbij belangrijke aspecten. Nieuwe podiumvoorziening kan fungeren als ‘aanjager’ voor gebiedsontwikkeling binnen het centrum. Bouwkundige aspecten: Mogelijkheid om een nieuwe podiumvoorziening te creëren die voldoet aan de algemene eisen van deze tijd én waarin ook het concept ‘Theater van de toekomst’ goed kan landen. Ruimtelijke eisen: Voorlopige inschatting is dat er op een nieuwe locatie een programma van 8.000-9.000 m2 moet worden gerealiseerd, exclusief ruimtebeslag van eventueel nog toe te voegen functies. Financiële consequenties: Deze variant vraagt om een substantiële vastgoedinvestering en om verhoging van de structurele subsidie aan De Veste. Effecten op de overige podiumkunsteninfrastructuur: Theater behoudt centrumfunctie. Theater kan optimaal worden geëquipeerd om het concept ‘Theater van de toekomst’ vorm te geven, inclusief het geheel of deels toevoegen van andere culturele functies.

38/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Exploitatiemodel Er is in beginsel sprake van één integrale exploitatie onder verantwoordelijkheid van De Veste van een grote zaal en een multifunctionele zaal/vlakkevloerzaal. In het geval van meerdere functies onder één dak dient er wel een goede beheerconstructie te worden ontwikkeld. Clustering van functies biedt ook meer mogelijkheden voor verregaande samenwerking tot en met fusie. Planning Ook voor deze variant is de urgentie van een verbetering van de huidige huisvestingssituatie van De Veste leidend. Maximale doorlooptijd 5-10 jaar. Voordelen/kansen: - mogelijkheid om in één keer een kwaliteitsslag en schaalsprong te maken, zonder de ‘menselijke maat’ uit het oog te verliezen - mogelijk minder beperkingen voor nieuwbouw dan op de huidige locatie - een theater in de binnenstad sluit aan bij de gemeentelijke visie en agenda van de binnenstad.

- schaalvergroting sluit aan bij stedenbouwkundige en demografische ontwikkelingen lange termijn - continuïteit aanbod blijft gegarandeerd - podiumvoorziening als ‘aanjager’ voor gebiedsontwikkeling - mogelijk om met toevoeging van de vlakkevloerzaal/multifunctionele zaal ook een meer op amusement en op jonge doelgroepen (jongeren, studenten, 30+) gericht programma te faciliteren, evenals het innovatieve kennisaanbod - kan voorzien in de behoefte aan een poppodiumfunctie - biedt mogelijkheden om meer op amusement gerichte voorstellingen te faciliteren - geen (tijdelijke) uitval van aanbod en publiek in de realisatiefase (tot oplevering doorprogrammeren op de huidige locatie) Nadelen/risico’s: - geen spreiding van functies en faciliteiten over de stad - beschikbaarheid alternatieve locaties in het stadscentrum - mogelijk lange doorlooptijd van planontwikkeling met uitval van aanbod en publiek als risico Voorlopige conclusie BMC: Bij de huidige inzichten heeft de gemeente aangegeven geen passende locatie in het centrum te zien voor deze ontwikkeling.

39/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Variant 3: volledige nieuwbouw in een (her)ontwikkelingsgebied buiten het stadscentrum Belangrijkste kenmerken: Er wordt een nieuwe podiumkunstenvoorziening (theaterzaal + vlakkevloerzaal/multifunctionele zaal) gerealiseerd op een andere locatie dan in het stadscentrum. Aan deze voorziening kunnen andere culturele functies, bijvoorbeeld een filmhuis, worden toegevoegd. Inhoudelijke ontwikkeling: Onderscheidende programmering De Veste kan in een nieuw, aantrekkelijk en spraakmakend gebouw onder optimale omstandigheden worden uitgebreid en versterkt. Concept ‘Theater van de toekomst’ wordt doorontwikkeld en kan worden versterkt door andere functies (denk bijvoorbeeld aan onderwijs) toe te voegen. Mogelijkheid om met toevoeging van de vlakkevloerzaal/ multifunctionele zaal ook een meer op amusement en op jonge doelgroepen (jongeren, studenten, 30+) gericht programma te faciliteren, evenals het innovatieve kennisaanbod. Combinatie met poppodiumfunctie is goed mogelijk. Door de combinatie van zalen is er in optima forma sprake van ontmoeting tussen verschillende publieksgroepen (theater als plek van sociale cohesie binnen de stad). Kleinschalig aanbod blijft op een beperkt aantal locaties beschikbaar. De Veste voorziet ook in een (bescheiden) aanbod op andere locaties binnen de stad (‘Stad als podium’).

Stedenbouwkundige aspecten: Deze variant vraagt om een aantrekkelijke locatie buiten het stadscentrum. Zichtbaarheid en met name bereikbaarheid (openbaar vervoer, parkeren = laden en lossen) zijn hierbij belangrijke aspecten, maar ook de aanwezigheid van andere voorzieningen (denk bijvoorbeeld aan horeca). Nieuwe podiumvoorziening kan nog meer dan in het stadscentrum (zie variant 2) fungeren als ‘aanjager’ voor gebiedsontwikkeling. Bouwkundige aspecten: Mogelijkheid om een nieuwe podiumvoorziening te creëren die voldoet aan de algemene eisen van deze tijd én waarin ook het concept ‘Theater van de toekomst’ goed kan landen. Ruimtelijke eisen: Voorlopige inschatting is dat er op een nieuwe locatie een programma van 8.000-9.000 m2 moet worden gerealiseerd, exclusief ruimtebeslag van eventueel andere toe te voegen functies. Financiële consequenties: Deze variant vraagt om een substantiële vastgoedinvestering en om verhoging van de structurele subsidie aan De Veste. Effecten op de overige podiumkunsteninfrastructuur: Centrumfunctie van het theater verdwijnt. Theater kan optimaal worden geëquipeerd om het concept ‘Theater van de toekomst’ vorm te geven, inclusief het geheel of deels toevoegen van andere culturele functies. 40/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Mogelijkheid om de nieuwe theatervoorziening meer te binden met de faciliteiten van Lijm & Cultuur en/of de TU (vanzelfsprekend afhankelijk van de uiteindelijke locatie). Exploitatiemodel Er is in beginsel sprake van één integrale exploitatie van een grote zaal en een vlakkevloerzaal/multifunctionele zaal onder verantwoordelijkheid van De Veste. In het geval van meerdere functies onder één dak dient er wel een goede beheerconstructie te worden ontwikkeld. Clustering van functies biedt ook meer mogelijkheden voor verregaande samenwerking tot en met fusie. Planning Ook voor deze variant is de urgentie van een verbetering van de huidige huisvestingssituatie van De Veste leidend. Maximale doorlooptijd 5-10 jaar. Maar realisatie van een nieuwe theatervoorziening op een locatie buiten het stadscentrum kan mogelijk sneller starten als onderdeel van een bredere integrale gebiedsontwikkeling.

Voordelen/kansen: - mogelijkheid om in één keer een kwaliteitsslag en schaalsprong te maken, zonder de ‘menselijke maat’ uit het oog te verliezen - schaalvergroting sluit aan bij stedenbouwkundige en demografische ontwikkelingen lange termijn - continuïteit aanbod blijft gegarandeerd - podiumvoorziening als ‘aanjager’ voor gebiedsontwikkeling - mogelijk om met toevoeging van de vlakkevloerzaal/multifunctionele zaal ook een meer op amusement en op jonge doelgroepen (jongeren, studenten, 30+) gericht programma te faciliteren, evenals het innovatieve kennisaanbod - kan voorzien in behoefte aan poppodiumfunctie - mogelijk minder beperkingen in bouwvoorwaarden - geen (tijdelijke) uitval van aanbod en publiek in de realisatiefase (tot oplevering doorprogrammeren op de huidige locatie) - ligging buiten het centrum kan een meer regionale/provinciale uitstraling hebben Nadelen/risico’s: - geen spreiding van functies en faciliteiten over de stad - meer excentrische ligging kan een barrière vormen, met mogelijk verlies van publiek - geen directe aansluiting met uitgaansgebied stadscentrum - mogelijk minder natuurlijke aanloop en aanzuiging publiek Voorlopige conclusie BMC: Er zijn in gebied Schieoevers Noord drie locaties die mogelijk in aanmerking zouden kunnen komen voor de realisatie van een nieuwe podiumkunstenvoorziening buiten het stadscentrum: Kabeldistrict, DAVO-terrein en

locatie Duijndam, zie hiervoor ook de plankaart in een bijlage 3.

41/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Het succes van een nieuwe theatervoorziening in dit gebied zal mede afhankelijk zijn van de kwaliteit en diversiteit van de gehele planontwikkeling. Zo dient de ontwikkeling in voldoende mate te voorzien in een ‘(groot)stedelijke uitstraling’ en moet het gebied aantrekkelijk genoeg zijn voor de vestiging van horecabedrijven. De directe nabijheid van Station Delft Campus (v.h. Delft Zuid) is op voorhand een gunstige omstandigheid.

Variant 4: vernieuwbouw van De Veste op de huidige locatie met een ‘satellietzaal’ in een (her)ontwikkelingsgebied buiten het stadscentrum Belangrijkste kenmerken: De Veste wordt gerenoveerd. Deze renovatie betreft een totale upgrade van het gebouw (inclusief vergroting toneeloppervlak) + een uitbreiding van de capaciteit van de zaal met circa 200 stoelen. Daarnaast wordt elders in de stad een nieuwe vlakkevloerzaal/multifunctionele zaal ontwikkeld. Inhoudelijke ontwikkeling: ‘Basisprogrammering’ De Veste blijft, met toevoeging van nieuwe accenten, gehandhaafd op de huidige locatie. De nieuwe vlakkevloerzaal/multifunctionele zaal wordt met name gebruikt voor de ontwikkeling van nieuwe programma’s die minder geschikt zijn voor een ‘klassieke theatersetting’, als evenementenlocatie en om inhoud te geven aan de gewenste poppodiumfunctie. Kleinschalige aanbod blijft op een beperkt aantal locaties beschikbaar. Stedenbouwkundige aspecten: Ook de ‘multifunctionele zaal’ vraagt om een A-locatie, maar stedenbouwkundige eisen zijn minder strikt dan bij het theater als centrumfunctie: industriële omgeving, mogelijkheid om binnen- en buitenruimte met elkaar te combineren, aansluiting bij de campus et cetera. Goede bereikbaarheid blijft essentieel.

Bouwkundige aspecten: Deze variant kan in beginsel zowel gerealiseerd worden binnen nieuwbouw als binnen de herontwikkeling van bestaande gebouwen (industrieel erfgoed). Ruimtelijke eisen: Voorlopige inschatting is dat met de realisatie van een nieuwe multifunctionele zaal minimaal 3.500-4.000 m2 aan programma is gemoeid. Financiële consequenties: Deze variant vraagt om een substantiële investering in vastgoed op twee locaties. De ‘multifunctionele zaal’ dient volwaardig geëquipeerd te zijn. Het vraagt daarnaast ook om een verhoging van de structurele subsidie vanwege hogere exploitatiekosten. Effecten op de overige podiumkunsteninfrastructuur: Deze variant geeft meer mogelijkheden voor een stadsbrede programmering.

42/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Exploitatiemodel Er zijn in deze variant twee ontwikkelingsrichtingen denkbaar: één integrale exploitatie onder verantwoordelijkheid van De Veste of een separaat exploitatiemodel voor de multifunctionele zaal, omdat deze naar verwachting ook meer (andere) gebruikers/huurders kent en ook deels ‘commercieel’ kan worden geëxploiteerd. Planning Ook in deze variant is sprake van urgentie wat betreft het verbeteren van de huidige huisvestingssituatie van De Veste en geldt een maximale doorlooptijd van 5-10 jaar. Hoewel het bij de vlakkevloerzaal/multifunctionele zaal gaat om een separate ontwikkeling, is afstemming van beide trajecten op elkaar zeer gewenst, aangezien De Veste meer capaciteit nodig heeft (deze blijft beperkt bij uitsluitend een ‘upgrade’ op de huidige locatie) en de nieuwe multifunctionele zaal (deels) kan fungeren als tijdelijke locatie voor De Veste tijdens de verbouwing.

Voordelen/kansen: - spreiding van functies en faciliteiten over de stad; sluit goed aan bij de kaders van het cultuurbeleid - nieuwe ‘multifunctionele zaal’ kan fungeren als ‘aanjager’ voor gebiedsontwikkeling - schaalvergroting sluit aan bij stedenbouwkundige en demografische ontwikkelingen lange termijn - continuïteit van een deel van het aanbod kan tijdens de renovatie van De Veste worden gegarandeerd - kan voorzien in behoefte aan poppodiumfunctie - biedt mogelijkheden voor een meer op amusement gerichte programmering - mogelijk koppeling faciliteiten universiteit (campus) en/of Lijm & Cultuur - mogelijk te realiseren binnen een constructie van publiek-privatesamenwerking Nadelen/risico’s - beperkte continuïteit in het aanbod van De Veste tijdens de renovatie - ruimtelijke en stedenbouwkundige beperkingen voor ‘upgrade’ en beperkte uitbreiding van De Veste op de huidige locatie - De Veste op de huidige locatie blijft ‘suboptimaal’ - ook nieuwe ‘multifunctionele zaal’ vraagt om heldere profilering (niet vermengen met wezensvreemde functies) - afstemming planontwikkeling op twee locaties (eerst ‘multifunctionele zaal’ ontwikkelen, dan renovatie De Veste op de huidige locatie) - diffuse structuur vanwege ‘centrale’ en ‘decentrale’ locatie, - te verwachten hogere exploitatielasten vanwege programmering op twee verschillende locaties - minder ontmoeting van verschillende

publieksgroepen vanwege programmering op twee locaties - concept ‘Theater van de toekomst’ is binnen deze constructie moeilijker te realiseren - vraagt om maatwerk qua programmeer- en beheerstructuur

43/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Voorlopige conclusie BMC: Deze variant biedt kansen voor een verdere versterking van de culturele infrastructuur Delft en voor de doorontwikkeling van onderscheidend aanbod. Het scenario is innovatief en sluit goed aan bij de gemeentelijke beleidsdoelstellingen en ambities. Maar het heeft uitdrukkelijk ook een aantal forse nadelen, waarvan het ontbreken van een centrale locatie (zie concept ‘Theater van de toekomst’) en de relatief hoge exploitatiekosten de belangrijkste zijn. Daarnaast is de haalbaarheid van een ‘upgrade’ en beperkte uitbreiding van De Veste op de huidige locatie (zie ook variant 1) een zeer kritische factor. Huidige voorzieningen Lijm & Cultuur en TU kunnen mogelijk worden betrokken bij deze variant.

44/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Hoofdstuk 9 I.

II.

III.

IV. V.

VI.

Conclusies en advies

Het is belangrijk om juist dat waarmee Delft zich op het gebied van professionele podiumkunsten onderscheidt, namelijk een (meer) inhoudelijk en kwalitatief hoogstaand programma-aanbod, verder door te ontwikkelen en te borgen. Kwalitatieve ontwikkeling gaat voor kwantitatieve ontwikkeling. Tegelijkertijd dient er een goed evenwicht te worden gevonden tussen de focus op inhoud (de kracht van het professionele podiumkunstenaanbod in Delft) en de opgave om ook (of nog meer dan nu het geval is) in de toekomst voorzieningen te creëren voor alle inwoners van Delft. Een podiuminfrastructuur die past bij de ambitie die Delft tentoonspreidt bestaat ten minste uit een nieuwe theaterzaal met een capaciteit van minimaal 800 stoelen, die qua faciliteiten volledig is aangepast aan de eisen van deze tijd, een vlakkevloerzaal/ multifunctionele zaal met 250 stoelen en een stacapaciteit van 800, en een ‘vestzaktheater’ voor kleine, intieme voorstellingen. Het feit dat de huidige voorzieningen van De Veste steeds minder goed aansluiten bij de eisen van deze tijd maakt de planontwikkeling en besluitvorming voor een nieuwe podiumkunstenvoorziening urgent. BMC ziet in de basis vier oplossingsrichtingen: a. volledige nieuwbouw op de huidige locatie van De Veste; b. volledige nieuwbouw op een andere locatie in het stadscentrum; c.

volledige nieuwbouw in een (her)ontwikkelingsgebied buiten het stadscentrum; d. vernieuwbouw op de huidige locatie van De Veste met een nieuwe ‘satellietzaal’ in een (her)ontwikkelingsgebied buiten het centrum. Op basis van de huidige inzichten acht BMC de oplossingsrichtingen a en b niet haalbaar in relatie tot de onder IV genoemde urgentie. Variant d kent aanzienlijke beperkingen. Om die reden adviseren wij de gemeente Delft nu eerst onderzoek te doen naar variant c.

45/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Bijlage 1

Gesproken partijen

Samenstelling gemeentelijke projectgroep:  Wesna Snijder (beleidsadviseur Cultuur)  Frank van Hekezen (beleidsadviseur Cultuur)  Ad Holkers (programmamanager Voorzieningen)  Marcia Kats (beleidsadviseur Samenleving) Incidenteel is de projectgroep uitgebreid met beleidsadviseurs die betrokken zijn bij de gebiedsontwikkeling van (onder meer) Schieoevers Noord. Culturele organisaties:  Theater de Veste  Theaternetwerk Delft (exploitant Rietveld theater)  Delft Fringe Festival  Lijm & Cultuur  Filmhuis Lumen  MOJO Concerts  Steck  TU Delft

46/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Bijlage 2 Toelichting potentieel cultuurpubliek Hieronder zoomen we in op de drie kerndoelgroepen, kenmerken en culturele voorkeuren. Alle drie de doelgroepen worden nu kort ingeleid, waarna we dieper ingaan op specifiek hun interesse in cultuur. 1. Jong en Hoopvol (B)

Even voorstellen ... Deze groep is jonger dan 40 jaar (overwegend onder de 30) en vaak hoger opgeleid. Een groot deel zit nog in de studiebanken, enkele anderen werken al. Eén ding hebben ze gemeen: hun toekomst ligt nog open. Ze staan aan het begin van de maatschappelijke ladder. Het inkomen is beneden modaal tot modaal, maar hierin komt later nog verandering. Vaak woont deze groep in een huurappartement in de buurt bij hun hogeschool of universiteit of in de binnenstad. De groep heeft een open houding, ook voor andere leefstijlen en culturen. Ze hebben een rijke fantasie en zijn bijzonder creatief.

Culturele interesse Deze groep is bovengemiddeld geïnteresseerd in film/video. Wat betreft de andere disciplines ligt de interesse rond of net iets boven het gemiddelde.

47/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Figuur 6 Cultuurvoorkeuren Jong en Hoopvol t.o.v. Nederland, % sterk geïnteresseerd in ...

Muziekvoorkeuren Deze jongere doelgroep is met name bovengemiddeld geïnteresseerd in hiphop en rap, alternative, dance en R&B. Voor de andere genres geldt dat de interesse rond het gemiddelde ligt. Nederlandstalige levens- of luisterliederen en religieuze muziek spreken deze doelgroep minder erg aan (hoewel nog niet significant benedengemiddeld). Onderstaande tabel laat de genres zien waarin interesse is, gerangschikt van hoog naar laag.

48/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Tabel 1 Interesse muzieksoorten Jong en Hoopvol

Muzieksoort Top 40 pop Popclassics/gouwe ouwe Rock Nederlandstalige popmuziek Licht klassiek Dance Country/folk music Blues Jazz R&B Soul Nederlandstalig luisterlied Nederlandstalig levenslied Soft pop Wereldmuziek (Latin, Arabisch, Afrikaans etc.) Reggae Lichte muziek Alternative Hip hop/rap Zwaar klassiek Gospel Religieuze muziek Opera

Percentage Index 49,6% 42,0% 36,1% 34,2% 30,1% 22,6% 19,8% 19,1% 18,9% 18,3% 18,3% 18,0% 15,4% 13,6% 13,3% 13,3% 13,0% 12,3% 11,1% 10,5% 8,0% 7,4% 6,7%

109 93 111 93 94 127 91 99 119 124 111 81 83 99 118 107 87 149 156 103 94 85 96

Voorbeelden bezoek cultuur in Rotterdam De groep Jong en Hoopvol komt het meest overeen met de Rotterdamse doelgroep ‘Digitale Kijkers’. Dit is een uitdagender groep, waarvoor cultuurbezoek niet gebruikelijk is. Zij zijn meer geïnteresseerd in het nachtleven, uitgaan en filmbezoek dan in de kunsten. Dit betekent echter niet dat zij op cultureel gebied niets ondernemen. We zien ze terug bij laagdrempelige festivals als de Rotterdamse Museumnacht, het Metropolis Festival, Rotterdam Unlimited, Chinees Nieuwjaar en Rotterdam Pride. Op het gebied van amateurkunst zijn zij wel vaak actief. Zij leren zichzelf dingen aan met behulp van YouTube-video’s, maar ze zijn ook regelmatig terug te vinden bij educatieve instellingen/ gezelschappen zoals de Popunie, Future in Dance en Stichting Xclusive. Verder houden zij van muziek en gaan zij naar concerten in bijvoorbeeld Bird, Rotown, Annabel of in Baroeg. Denk bij deze doelgroep aan de betaalbaarheid van het aanbod, online zichtbaarheid en creëer mogelijkheden om hun ervaringen te delen. Essentieel is ook dat het aanbod bij hen past. Voor deze doelgroep is cultuur bij uitstek een verlengstuk van de eigen identiteit. 49/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

2. Stedelijke Dynamiek (E)

Even voorstellen … Ook de groep Stedelijke Dynamiek is hoger opgeleid en houdt van het leven in de stad. Mensen binnen deze groep zijn druk, ambitieus en sociaal. Ze vullen hun dagen met studie of werk, familie en vrienden, sport en leuke dingen doen in het weekend (zoals een bezoek brengen aan een festival). De levendigheid en de voorzieningen in de stad zijn dan ook goed aan hen besteed. Deze groep is iets ouder dan de voorgaande (onder de 50), maar heeft verder veel gemeenschappelijke kenmerken. Ze zijn zeer openminded en vaak op zoek naar spanning en sensatie. Qua inkomen zijn ze er ten opzichte van de vorige groep op vooruitgegaan (modaal of 1 tot 2 keer modaal).

Culturele interesse De groep Stedelijke Dynamiek bestaat uit culturele omnivoren. De mensen binnen deze groep zijn ten opzichte van andere doelgroepen bovengemiddeld geïnteresseerd in beeldende kunst, toneel en ballet, film en video, literatuur, andere landen en volkeren en cabaret (in deze volgorde). Alleen hun interesse in musical is gemiddeld. Zie ook de onderstaande figuur. Kortom: een kansrijke doelgroep die tot veel te verleiden is.

50/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Figuur 7 Cultuurvoorkeuren Stedelijke Dynamiek t.o.v. Nederland, % sterk geïnteresseerd in …

Muziekvoorkeuren Ook qua muziekvoorkeuren is deze doelgroep divers: men luistert bovengemiddeld veel naar uiteenlopende genres als hiphop/rap, alternative, jazz, wereldmuziek, zwaar klassiek, soul, dance, R&B en rockmuziek. Nederlandstalige levens- of luisterliederen of religieuze muziek (inclusief gospel) heeft minder de voorkeur. Onderstaande tabel laat de genres zien waarin interesse is, gerangschikt van hoog naar laag.

51/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Tabel 2 Interesse muzieksoorten Stedelijke Dynamiek Muzieksoort Percentage Index Top 40 pop 50,4% 110 Popclassics/gouwe ouwe 44,0% 98 Rock 39,0% 120 Nederlandstalige popmuziek 33,8% 92 Licht klassiek 31,4% 98 Dance 23,0% 130 Jazz 22,1% 139 Blues 21,8% 113 Soul 21,4% 130 Country/folk music 19,3% 89 R&B 19,0% 128 Nederlandstalig luisterlied 17,3% 78 Wereldmuziek (Latin, Arabisch, Afrikaans etc.) 15,6% 138 Reggae 14,6% 117 Nederlandstalig levenslied 14,3% 77 Zwaar klassiek 13,5% 132 Alternative 13,2% 160 Soft pop 13,1% 96 Lichte muziek 12,6% 84 Hip hop/rap 12,1% 170 Opera 7,6% 109 Religieuze muziek 6,4% 73 Gospel 6,3% 74

Voorbeelden bezoek cultuur in Rotterdam De groep Stedelijke Dynamiek komt het meest overeen met de Rotterdamse doelgroep ‘Stadse Alleseters’. Van deze doelgroep weten we dat cultuurbezoek voor hen vanzelfsprekend is en dat zij breed geïnteresseerd zijn. Zo brengen zij bijvoorbeeld een bezoek aan Dansateliers, Kunsthal, Arminius, Theater Rotterdam, Nederlands Fotomuseum, Hotel Modern, Rotown en Worm. Denk qua festivals aan bijvoorbeeld Duizel in het Park, AFFR, IFFR, Let’s Go Sunday, Route du Nord en Motel Mozaïque. Kortom: gevarieerd in genres en/of disciplines. Bijzonder aantrekkelijk voor deze doelgroep zijn verrassende locaties en flexibele openingstijden en entreeprijzen. Besteed ook voldoende aandacht aan het sociale aspect en aan informatievoorziening en/of delen van de ervaringen online.

52/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

3. Plannen en Rennen (I)

Even voorstellen ... Deze groep is wederom hoog opgeleid. Ze hebben een hoog inkomen (2 keer modaal of meer) en bezitten in de meeste gevallen een koophuis. De stellen zijn gemiddeld 30 tot 55 jaar en hebben kinderen in alle leeftijden. Het zijn tweeverdieners, van wie één van de twee meestal in deeltijd werkt vanwege de kinderen. De groep Plannen en Rennen ervaart een continue tijdsdruk door alle verplichtingen in het dagelijks leven. Het gezin neemt deel aan allerlei sporten. Als ze even geen werk, school of sport hebben, gaan ze vaak leuke dingen doen met elkaar of met vrienden.

Culturele interesse Qua interesses in cultuur zijn er geen duidelijke verschillen te onderscheiden ten opzichte van het gemiddelde van Nederland. Meest noemenswaardig is nog cabaret, maar ook hierbij is het verschil slechts twee procentpunten.

53/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Figuur 8 Cultuurvoorkeuren Plannen en Rennen t.o.v. Nederland, % sterk geïnteresseerd in …

Muziekvoorkeuren De groep Plannen en Rennen voelt zich bovengemiddeld aangesproken door Top 40 pop. Dit genre staat in heel Nederland op positie 1 met 46%, maar deze doelgroep torent hier nog eens boven uit. Van alle drie de doelgroepen is het percentage bij deze het hoogst. Net als bij de vorige doelgroepen blijft ook hier de interesse in Nederlandstalige levens- of luisterliederen en religieuze muziek achter. Daarnaast zijn zij ook minder geïnteresseerd in country/folk en opera. Onderstaande tabel laat de genres zien waarin interesse is, gerangschikt van hoog naar laag.

54/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Tabel 3 Interesse muzieksoorten Plannen en Rennen

Muzieksoort Top 40 pop Popclassics/gouwe ouwe Nederlandstalige popmuziek Rock Licht klassiek Dance Blues Nederlandstalig luisterlied Country/folk music Soul Soft pop R&B Jazz Nederlandstalig levenslied Lichte muziek Reggae Wereldmuziek (Latin, Arabisch, Afrikaans etc.) Zwaar klassiek Alternative Gospel Religieuze muziek Hip hop/rap Opera

Percentage Index 55,6% 50,0% 42,5% 38,2% 28,4% 20,7% 18,9% 18,4% 17,7% 16,9% 16,0% 15,7% 15,5% 15,3% 12,8% 11,8% 10,9% 9,0% 8,7% 7,5% 7,2% 6,8% 5,7%

122 111 115 118 89 117 98 83 82 103 118 106 97 83 86 95 96 88 105 88 83 96 81

Voorbeelden bezoek cultuur in Rotterdam De groep Plannen en Rennen is het beste te vergelijken met de Rotterdamse groepen ‘Actieve Families’ en ‘Randstedelijke Gemakzoekers’. Beide zijn groepen met kinderen; bij de eerste zijn deze nog jonger dan bij de tweede. Van de doelgroepen is bekend dat zij graag een bezoek brengen aan instellingen als: Hofplein, Maritiem Museum, Luxor Theater, LantarenVenster, MAAS, Villa Zebra en de Bibliotheek. Favoriete festivals zijn onder andere: de Wereldhavendagen, Circusstad Festival, Metropolis Festival en de Rotterdamse Museumnacht. Uit het Jongeren Merkenonderzoek van Hendrik Beerda Brand Consultancy blijkt dat moeders maar liefst drie keer vaker het initiatief nemen dan vaders bij het bezoeken van culturele activiteiten. Dit is iets om in de marketingcommunicatie rekening mee te houden. Wees richting gezinnen ook altijd helder in informatievoorziening en bewegwijzering. Duidelijkheid is voor deze drukke doelgroepen essentieel om snel tot een goede beslissing te kunnen komen. 55/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Cultureel aanbod dient vooral om te ontspannen, vermaakt te worden en een leuke tijd te hebben met het gezin. Cultuurbezoek is voor hen een optie, zeker niet vanzelfsprekend en concurreert met andere vrijetijdsbestedingen, zoals een dagje Blijdorp.

56/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft

Bijlage 3

Plankaart Schieoevers Noord

57/57 Naar een toekomstbestendig voorzieningenniveau podiumkunsten in Delft