DEFINITIEF Haalbaarheidsonderzoek MVM maart 2019 2

In de bijlage hebben wij informatie opgenomen van ook buitenlandse praktijkvoorbeelden, waaronder Sun Village in Liverpool (Lever) en Museum Godin in Guise (Frankrijk). 5.4 Hoofdthema’s Museum Van Marken, geïnspireerd op het leven en werk van de eerste sociale ondernemer van Nederland, Jacques van Marken, geeft aandacht aan drie thema’s: Historie, Community en Innovatie.

Historie

Het hoofdthema Historie vormt de geschiedkundige lijn, waarbij de belangrijkste elementen uit het leven en werk van Van Marken worden gepresenteerd. Jacques van Marken bouwde als ‘aartsvader’ een indrukwekkend industrieel imperium (Nederlandse Gist & Spiritusfabriek, Calvé-Delft en Lijm- en Gelatinefabriek) en verzon voor zijn werknemers 107 voorzieningen die nog niet bestonden, zoals een ondernemingsraad, pensioen en de fabriekskolonie Agnetapark. Museum Van Marken laat de bezoeker kennismaken met deze visionaire ondernemer en zijn bijzondere echtgenote Agneta, die als een ‘fabrieksmoeder’ over de arbeidersgezinnen waakte, maar ook Maison Neuve leidde en met haar parfums prijzen won in Parijs en Sydney. In dit hoofdthema zoekt Museum Van Marken graag de verbinding met andere erfgoedpartijen, zoals het Science Centre van de TU Delft, Museum Prinsenhof, Museum Tetar van Elven, De Porceleyne Fles, Delfia Batavorum, Erfgoedhuis Zuid-Holland en verwante erfgoedaanbieders in de regio. Innovatie

Met dit hoofdthema wordt ingezoomd op de kwaliteiten die Van Marken aan de dag legde bij het ontwikkelen en opzetten van nieuwe bedrijven. Van Marken als innovator op het snijvlak van wetenschap en ondernemerschap. Ook de gebruikte bouwstijlen in onder meer het Agnetapark zijn hierbij interessant. Hierin ligt een interessante link naar de huidige innovatieve technologische ontwikkeling van Delft, die met tentoonstellingen, lezingen, onderzoeksprogramma’s, seminars enzovoorts kan worden opgepakt. In dit hoofdthema zoekt Museum Van Marken graag de verbinding met mogelijke samenwerkingspartners als DSM, TU Delft, TNO, IHE, Science Centre Delft, Buccaneer Delft, Yes!Delft et cetera.

Community

Met dit hoofdthema wordt aandacht geschonken aan Van Marken als aanjager van sociale, maatschappelijke en culturele netwerken. Niet alleen voor de werknemers van zijn bedrijven, maar ook voor de inwoners van Delft en omstreken. Nog steeds zijn er verenigingen en netwerken actief die door Van Marken zijn opgezet, waaronder bijvoorbeeld de huurdersvereniging Agnetapark, Koninklijke Harmoniekapel, gymnastiekvereniging Sparta, voetbalvereniging Delft en de oud-medewerkers van Calvé. Wat ook zijn sporen naliet: Van Marken richtte samen met Charles Theodorus Stork VNO/NCW op. Museum Van Marken wil met deze verenigingen en netwerken graag samenwerken. En daarnaast ook nieuwe erfgoedgemeenschappen en netwerken vormen, passend in deze tijd van communitybuilding en groeiende aandacht voor erfgoed. 5.5

Presentatievormen

(Semi)permanente presentatie Museum Van Marken zal in de kern bestaan uit een (semi)permanente presentatie van de drie hoofdthema’s. Idealiter krijgt elk een hoofdthema een eigen ruimte. De presentatie zal bestaan uit een combinatie van authentieke collectie met multimediale presentaties. Het Zaans Museum is wat dit betreft een uitstekende referentie. In elk van de vaste presentaties wordt consequent de link van het heden gelegd. Als introductie op de vaste presentaties is het denkbaar een audiovisual te presenteren. Dat kan in de vorm van de een klassiek introductiefilmpje, maar zou bijvoorbeeld ook kunnen in een rondom-projectie, waarbij je als bezoeker het gevoel krijgt de wereld van Van Marken in te stappen. Dat kan via het perspectief van Van Marken zelf, maar in dit geval is het zeker zo aantrekkelijk om te kiezen voor het perspectief van Agneta; zij is het die jou als bezoeker door het leven en werk van Van Marken loodst. Hiervoor kan een vorm van augmented reality worden gemaakt. Wisseltentoonstellingen In Museum Van Marken worden ook wisseltentoonstellingen gepresenteerd. Het museum beschikt daartoe over een kleine expositieruimte van ca. 100 m2. Voor grote wisseltentoonstellingen worden coproducties aangegaan met partnermusea, Museum Prinsenhof en het Science Centre voorop.

Jaarlijks worden drie wisseltentoonstellingen georganiseerd:  een grote tentoonstelling samen met een ander museum;  twee kleine wisseltentoonstellingen alleen in eigen huis.

Mogelijke wisseltentoonstellingen op het hoofdthema Historie:  Sociaal ondernemers in Nederland: Van Marken, Stork, Fokker, Plesman, Philips …  Delftse tijdgenoten: Lambert van Meerten, Beijerink, Waller, Tetar van Elven, …  Verwante ondernemers buiten Nederland: Godin, Lever, Krupp, …  De industriële revolutie voltrok zich knooppunten van vervoer: spoor en water  Brieven en gedichten van Van Marken Mogelijke wisseltentoonstellingen op het hoofdthema Innovatie:  Geschiedenis en mogelijkheden van gist (i.s.m. DSM)  Bijzondere investeringen: telefoon, elektrisch licht, luchtgisttechniek, projectie  Van Marken en nieuwe reclame- en promotietechnieken, reclamekaravaan, enz. Mogelijke wisseltentoonstellingen op het thema Community:  De Fabrieksbode  Weduwen en wezenpensioen 49, Ziektewet en andere voorzieningen  Verhalen van oudbewoners Agnetapark en van oud-medewerkers Delftsche Nijverheid Buitenpresentaties Museum Van Marken zal ook de functie van een bezoekerscentrum krijgen, van waaruit rondleidingen en routes aangeboden worden langs het erfgoed dat Van Marken nagelaten heeft. Nu reeds worden er drie routes ontwikkeld, op basis van de hoofdthema’s Historie, Community en Innovatie. Randprogrammering Aanvullend op de binnen- en buitenpresentaties zal Museum Van Marken een gevarieerde randprogrammering bieden.

Die kan bestaan uit lezingen, workshops, groepsarrangementen, boekpresentaties, filmvoorstellingen en bijeenkomsten voor de ‘Van Marken-community’s’. Ook kan de locatie van het museum zich lenen voor bedrijfsbijeenkomsten, congressen, vergaderingen en als ontmoetings- of werkplek voor geïnteresseerden in het Van Marken-verhaal, technologie en biochemie. De verhalen die in Museum Van Marken verteld worden lenen zich bij uitstek voor educatieve programma’s. Die educatieve programma’s kunnen aangehaakt worden bij het programma van het basisonderwijs en bij elk van de profielen van het voortgezet onderwijs (Cultuur & Maatschappij; Economie & Maatschappij, Natuur & Gezondheid en Natuur & Techniek). 5.6

Collectie

Collectiebeleid Er is veel collectie beschikbaar over Van Marken en zijn fabrieken. De grootste collectiebeherende partijen zijn: DSM, Museum de Prinsenhof, het Stadsarchief en de Universiteitsbibliotheek van de TU. Een Museum Van Marken zal tijd en energie moeten steken in het (beter) ontsluiten van deze collecties. Daarbij gaat het om het wegwerken van achterstanden in collectieregistratie en het verbeteren van bewaaromstandigheden (DSM), maar ook om beleid te ontwikkelen dat erin voorziet de verschillende collecties meer in samenhang te registreren en te ontsluiten.

We gaan ervan uit dat genoemde collecties in beheer blijven bij genoemde organisaties. Daarnaast kan Museum Van Marken ook zelf actief collectie verzamelen, onder andere bij oud-medewerkers van Van Marken-bedrijven. Zichtbaarheid De collectie zal niet alleen aan het publiek gepresenteerd kunnen worden in de vaste presentaties en de wisseltentoonstellingen, maar mogelijk ook in een te realiseren zichtdepot. Dat kan met eigen collectie, maar ook met een selectie uit de collecties van de andere beherende partijen door middel van langdurige bruiklenen. Behalve fysieke zichtbaarheid kan de collectie online zichtbaar gemaakt worden. Nu er inmiddels al een website Museum Van Marken is, zou hier al op kortere termijn aan gewerkt kunnen worden. 5.7

Publiek

Doelgroepen en bezoekersprofielen Museum Van Marken bedient verschillende doelgroepen:  algemeen publiek/toeristen;  inwoners van Delft en directe omgeving;  oud-werknemers, bewoners en de Van Marken-community’s;  leerlingen basis- en voortgezet onderwijs.  de universitaire gemeenschap en het bedrijfsleven. Het is van belang om deze doelgroepen goed voor ogen te houden in het marketingcommunicatiebeleid en bij de randprogrammering. In de opzet en samenstelling van de vaste presentaties en de wisseltentoonstellingen speelt het onderscheid in doelgroepen geen rol van betekenis. In de opzet van de tentoonstellingen zal er vooral ingespeeld moeten worden op verschillende bezoekersprofielen. In de museumpraktijk blijkt een goed werkbare indeling qua bezoekersprofielen te zijn:  Aanwaaiers: bezoekers die op tempo door het museum willen en in relatief korte tijd een impressie willen krijgen.  Struiners: bezoekers die de moeite willen nemen zich te verdiepen in de verhalen.  Vorsers: bezoekers die het naadje van de kous willen weten. Zij kunnen via extra informatiebronnen worden bediend, bijvoorbeeld met touchtables en uitklapbare displays/lades. Publieksvoorzieningen Museum Van Marken moet niet alleen beschikken over goede tentoonstellingsruimten, maar ook over een ruime entree annex museumwinkel.

Ook is er een auditorium en een educatieruimte nodig voor ontvangst van groepen en randprogrammering. Verder is een goede horecavoorziening nodig. Ervan uitgaande dat Museum Van Marken slechts in beperkte mate kan rekenen op structurele subsidie, zal de exploitatieopzet voor een substantieel deel moeten voorzien in eigen inkomsten. Die zullen moeten komen uit entreegelden en uit het doorlopend verwerven van sponsoring en projectsubsidies, maar ook uit inkomsten uit horeca, verhuur en winkel.

Bezoekersaantallen

Het is lastig te voorspellen wat het jaarlijkse bezoekersaantal van Museum Van Marken zal kunnen zijn. Uitgaande van een aantrekkelijk gebouw, op een aantrekkelijke locatie en met een ijzersterke vaste presentatie, impactvolle wisseltentoonstellingen en een continue stroom van randprogrammering denken wij dat een bezoekersaantal van 35.000 à 40.000 haalbaar moet zijn, mogelijk meer. Dit aantal is vergelijkbaar met wat het Cuypershuis in Roermond behaalt en ook met de aantallen waarop wordt ingezet met het Huis van Weldadigheid in Frederiksoord. 5.8

Partnerships

DSM DSM is als erfgenaam van Van Marken mogelijk de meest belangrijke partner. Interessant is dat DSM ook graag ziet dat het verhaal van oprichter Jacques van Marken gekoesterd en verteld wordt. DSM associeert zich met de kernwaardes waar ook Jacques van Marken voor staat:  Innovatie in biotechnologie  Onderzoek & ondernemerschap  Maatschappelijk ondernemen; sociaal entrepreneur DSM heeft aangegeven dat vanwege het vigerende veiligheidsbeleid waarop de provincie toeziet er (vooralsnog?) geen reële mogelijkheden zijn voor vestiging van een Museum Van Marken op het DSM-terrein. Niettemin staat DSM positief tegenover het initiatief van een Museum Van Marken. Met de kanttekening dat dit een mogelijk maar niet noodzakelijk eindpunt van een ontwikkeling kan zijn; DSM geeft aan een geleidelijke, programmatische aanpak kansrijk te achten, waarbij door de jaren heen steeds meer Van Marken-projecten worden ontwikkeld. Nu al ligt er een stevige basis met de rondleidingen, de website van de stichting en de aanstaande tentoonstelling in het kader van 150 jaar DSM. Dit zou verder uitgebouwd kunnen worden. De laatste stap zou dan kunnen zijn: een permanent Museum Van Marken. DSM is bereid om medewerking te verlenen door het beschikbaar stellen van collectie. Ook ziet DSM de meerwaarde van samenwerking met de Stichting Museum Van Marken in het kader van de programmering van House of Delft.

Partnermusea Van belang is om waar mogelijk de samenwerking op te zoeken met de andere professionele musea in stad en regio. In Delft ligt vooral samenwerking met Museum Prinsenhof en het Science Centre voor de hand. Met deze musea kan de samenwerking bestaan uit periodieke coproducties voor grote wisseltentoonstellingen, mogelijk als onderdeel van een grotere cultuur-, erfgoed- of techniekmanifestatie. Daarnaast ligt samenwerking met deze musea voor de hand wat betreft collectiebeheer en -uitwisseling. Ook kunnen er misschien combitickets worden verkocht. In het kader van de randprogrammering is samenwerking met Prinsenkwartier en het Filmhuis ook denkbaar.

TU Delft

Samenwerking met de TU Delft is denkbaar via de lijn van de Biocampus en dus via de samenwerking met DSM. Daarnaast kan overwogen worden in te haken op het vakgebied Community Engagement & Outreach, bijvoorbeeld door onderzoeksstages bij Museum Van Marken op te zetten, specifiek gericht op het hoofdthema Community. Verdiencapaciteit Nu de gemeente net in de afgelopen periode het aantal musea en het museumbudget heeft teruggebracht, zal een Museum Van Marken slechts in beperkte mate op structurele subsidie mogen rekenen. Het museum zal dus vooral moeten draaien op eigen inkomsten. In aanvulling op inkomsten uit entreegelden zal het museum inkomsten moeten genereren uit horeca, verhuur en de museumwinkel. Dat zal niet om heel hoge bedragen gaan. Aanvullend zal Museum Van Marken structurele inkomsten moeten behalen uit een vriendenclub, sponsoring en projectsubsidies. 5.9

Organisatie

Rechtspersoon Voor Museum Van Marken is reeds een stichting opgericht. We gaan dan uit van een directie-/bestuursmodel, waarbij het bestuur eindverantwoordelijk is. Professionele kernorganisatie Voor het runnen van Museum van Marken is een kleine, compacte kernorganisatie nodig, waarvoor de volgende formatieopbouw wordt voorgesteld:  Directeur, die verantwoordelijk is voor de voorbereiding en uitvoering van het instellingsbeleid, de aansturing van de werkorganisatie, de bedrijfsvoering en het zakelijk-commercieel functioneren van het museum. De directeur vertegenwoordigt het museum naar buiten toe. We gaan uit van een parttimefunctie van 0,5 fte.  Educatiemedewerker, die verantwoordelijk is voor het ontwikkelen van educatieprogramma’s en het onderhouden van contacten met de scholen, zowel basisonderwijs als voorgezet onderwijs. Naast educatieve activiteiten voor scholen kan ook educatieaanbod worden opgezet voor gezinnen met kinderen. We gaan uit van een parttimefunctie van 0,5 fte.  Zaalbeheerder, floormanager, die verantwoordelijk is voor het reilen en zeilen op de werkvloer, dat wil zeggen: de dagelijkse openstelling, inkoop winkel/horeca, klein onderhoud, het onderhouden van contacten/contracten met leveranciers, roosteren en aansturen van vrijwilligersteams. We gaan uit van een fulltimefunctie: 1 fte.

 Medewerker promotie/marketing/sales, die verantwoordelijk is voor de algehele promotie van Museum van Marken, het actueel houden van de website, het beheren van de contacten met de vriendenclub en vaste sponsoren en de verhuur. We gaan van een parttimefunctie van 0,5 fte.  Medewerker collectiebeheer, die verantwoordelijk is voor het opzetten en uitvoeren van een adequaat collectiebeleid in samenwerking en afstemming met andere collectiebeherende partijen. Ook zal de medewerker collectiebeheer actief collectie kunnen verzamelen, registreren en beheren. We gaan uit van een functie van 0,5 fte.  Administratief medewerker, die verantwoordelijk is voor de financiële administratie, de personele administratie, kantoorautomatisering. We gaan uit van een functie van 0,5 fte.

In totaal voorzien we een kernorganisatie die bestaat uit 3,5 fte. Voor de (grote) wisseltentoonstellingen zal steeds een projectorganisatie moeten worden ingericht, die bekostigd wordt uit projectfinanciering. Vrijwilligers We gaan uit van een stevige inzet van vrijwilligers. Alle publieksfuncties kunnen door vrijwilligers worden gerund:  Kassa/kaartverkoop  Winkel  Horeca (indien niet verpacht)  Rondleidingen  Zaalwacht Uitgaande van 6 dagen per week openstelling van 10.30 tot 17.30 uur en een minimale bezetting van 2 vrijwilligers tijdens openingstijden, zijn alleen al voor de openstelling minimaal 12 vrijwilligers nodig (uitgaande van 1 dag per week). Vrijwilligers zijn ook hard nodig voor rondleidingen in huis en buiten, voor het begeleiden van groepsontvangsten en mogelijk voor ondersteuning op het gebied van marketingcommunicatie en collectiebeheer. Mede op basis van onze ervaring met andere, in omvang vergelijkbare, musea gaan wij ervan uit dat voor Museum van Marken in deze opzet zo’n 20 à 25 vrijwilligers nodig zijn. 5.10 Huisvesting Locatie en gebouw Voor de huisvesting van Museum Van Marken is een locatie dan wel gebouw nodig waarvoor geldt:  een hoog Van Markengehalte;  goede bereikbaarheid (ov en auto) en water;  ligging aan de rand van het historische centrum. Globaal programma van eisen Ruimte Vaste presentatie per hoofdthema ca.

200 m 2 Ruimte voor wisseltentoonstelling Filmzaal Auditorium Educatieruimte Entree + museumwinkel Horeca Werkruimte/opslag Depot Totaal

m2 bvo 600 100 50 100 75 75 200 100 100 1.400

6 Locatie In dit hoofdstuk werken we de acht criteria waaraan locatie en gebouw wat ons betreft bij voorkeur moeten voldoen nader uit. We hebben deze criteria vervolgens toegepast op een aantal (voor ons) denkbare locaties. 6.1

Criteria

1. Ligging Dit beoordelingscriterium wordt gemotiveerd vanuit de ambitie veel toeristen te trekken. Het gemeentelijk toeristisch beleid is erop gericht niet nog meer grote publieksattracties in het historische centrum erbij te krijgen, maar juist nieuwe aantrekkelijke publieksvoorzieningen aan de randen, net buiten het historische centrum. Hiermee wordt ook beoogd niet zozeer massatoerisme verder te stimuleren, maar juist kwaliteitstoerisme. Een Museum Van Marken kan hiertoe gerekend worden. Dan is een locatie aan of net buiten de rand van het historische centrum passend. Bij dit beoordelingscriterium gaat het om de vraag hoe gunstig de locatie gelegen is ten opzichte van het historische centrum. 2. Beschikbaarheid Het tweede beoordelingscriterium is heel praktisch van aard: In hoeverre kan de beoogde locatie ook daadwerkelijk het decor worden van het museum? Staan de ruimtelijke kaders een museum toe? Is de huidige eigenaar van een pand geporteerd voor het idee van een museum? Past het museum in de omgeving, zonder overlast te geven voor omwonenden? Dit beoordelingscriterium geeft aan of de beoogde locatie praktisch haalbaar is. 3. Bereikbaarheid Vergelijkbaar met het beoordelingscriterium ligging, maar toch net even anders is het beoordelingscriterium bereikbaarheid. Museum Van Marken richt zich niet alleen op de eigen inwoners, maar evenzeer op cultuur- en erfgoedtoeristen.

Dit stelt eisen aan de bereikbaarheid van de locatie, zowel voor bezoekers die met de eigen auto dan wel touringcars komen als voor degenen die gebruikmaken van openbaar vervoer (trein en tram). Bijzonderheid bij dit beoordelingscriterium is de (mogelijke) bereikbaarheid via water (bereikbaarheid voor ‘touringboats’ vanuit Rotterdam/Schiedam). Bij dit beoordelingscriterium gaat het om de vraag hoe goed de locatie bereikbaar is voor toeristen. 4. ‘Van Markengehalte’ Museum Van Marken vertelt het verhaal van Van Marken en de betekenis die hij heeft gehad voor Delft. Het gebouw waarin het museum gehuisvest zal worden moet representatief zijn voor het Verhaal van Van Marken. Bij dit beoordelingscriterium gaat het om de mate waarin het Verhaal van Van Marken afleesbaar is aan de locatie en het gebouw. 5. Investeringskansen Per locatie of gebouw kan er verschil zitten in financieringsmogelijkheden voor renovatie/verbouwing. Zo kan het zijn dat een locatie/gebouw zich bevindt in een ontwikkelgebied waar geherstructureerd moet worden en waarbinnen de financiering van verbouw/renovatie (gedeeltelijk) kan worden meegenomen.

Ook kan het gaan om een gebouw dat de status van gemeentelijk monument of rijksmonument heeft, waardoor er een grotere kans is op cofinanciering uit een subsidieregeling, bijvoorbeeld als het gaat om herbestemming industrieel erfgoed. Dit beoordelingscriterium geeft aan in welke mate er kans op is op cofinanciering vanuit de overheid (gemeente, Rijk, provincie) en/of fondsen. 6. Exploitatiekansen De exploitatie van een Museum Van Marken zal in belangrijke mate afhankelijk zijn van het kunnen genereren van eigen inkomsten, niet alleen uit entreegelden, maar ook uit bijvoorbeeld horeca en verhuurmogelijkheden. Bij dit beoordelingscriterium gaat het om de mate waarin de locatie/het gebouw kansen biedt voor het genereren van eigen inkomsten. 7. Kernwaarden Als genoemd zijn de beoogde Kernwaarden van het Museum Van Marken: historie, innovatie en community. Een monumentaal pand, dat het decor vormde van talrijke industriële vernieuwingen en waarin bovendien een hoge gemeenschapszin was, zal hoog scoren. Dit beoordelingscriterium toetst in hoeverre mogelijke locaties en hun geschiedenis passen bij deze kernwaarden. 8. Oppervlakte Net als het criterium beschikbaarheid is dit criterium erg praktisch van aard. Een locatie heeft voor een museumfunctie enige body nodig. We gaan uit van een museumgebouw van 1.400 m2 bvo. Dit criterium let op de benodigde vloeroppervlakte van de locatie.

De genoemde criteria hebben we toegepast op een zevental locaties. Dit zijn niet louter fysieke plekken in het landschap: er heeft een gebouw gestaan of er staat nog steeds een gebouw. Deze locaties zijn allerminst willekeurig gekozen. Het zijn locaties met een erg sterke relatie tot Van Marken en zijn erfenis. Dit kan zijn vanwege de ligging binnen het Agnetapark, of bijvoorbeeld omdat het een oud fabriekspand elders in de stad was als onderdeel van de ondernemingen van Jacques en Agneta. Een goede score betekent in dit stadium vanzelfsprekend niet dat alle seinen op groen staan. Sommige locaties hebben anno 2019 een compleet andere functie (denk aan de parfumfabriek) en één locatie (Rust Roest) is zelfs afgebroken. 6.2 Beoordelingskaart In de ‘beoordelingskaart’ in bijlage 2 worden zeven locaties beoordeeld langs de acht criteria waarbij een locatie minimaal één ster kan verdienen en maximaal vijf. In bijlage 3 zijn bovendien foto’s te vinden van de diverse locaties. Conclusie Op basis van de beoordeling van verschillende mogelijke locaties/gebouwen concluderen wij dat er meerdere locaties /gebouwen goed scoren op de onderscheiden criteria. Toch springt er één locatie/gebouw uit: het industrieel erfgoed van het Taplokaal.

Dit gebouw kent een goede maatvoering, is goed bereikbaar en is uitstekend gelegen op de rand van de historische binnenstad en in de nabijheid van het Agnetapark. Ook heeft deze locatie, in combinatie met een mogelijke toeristische herbestemming van de naastgelegen Watertoren, alles in zich om een toeristische hotspot te worden, die ook met rondvaartboten uitstekend te bereiken is.

De locatie kent echter één grote beperking, namelijk dat deze gelegen is op het terrein van DSM en dit bedrijf heeft zich te houden aan veiligheidsvoorschriften en daarmee samenhangende vergunningen die een publieke voorziening zoals een Museum Van Marken in de weg staan. Tussen droom en daad staan praktische bezwaren en regels in de weg ... Een gezegde waar Van Marken zelf overigens niet al te veel mee op had, getuige zijn levensmotto: ‘Breng ieder uur een woord een daad die voor de wereld iets achterlaat.’

7 Financiële paragraaf 7.1

Exploitatieopzet

Uitgangspunten lasten Het is in deze eerste fase van planontwikkeling nog niet mogelijk om een precies toegespitste exploitatieopzet te maken. Daarvoor is er vooral aan de huisvestingskant nog te veel onbekend. Wat we wel kunnen doen is een globale exploitatieopzet presenteren, gebaseerd op landelijke gemiddelden. In 2011/2012 heeft bureau DSP in opdracht van de Museumvereniging onderzoek gedaan naar de verhoudingen tussen de verschillende hoofdbestanddelen van een museumexploitatie. Wat de kostenkant betreft heeft dat geleid tot het volgende beeld:

Onze kennis van de museumsector geeft ons geen aanleiding om te veronderstellen dat de verhoudingen tussen deze hoofdbestanddelen substantieel zijn gewijzigd. We nemen daarom dit procentuele kostenmodel als indicatief vertrekpunt. NB Alle bedragen zijn exclusief btw. Wat betreft de post Personeel hebben we voldoende inzicht om voor Museum Van Marken een beredeneerde aanname te doen. Uitgaande van de Museum-cao weten we dat de gemiddelde kosten per formatieplaats circa € 55.000,— bedragen, inclusief werkgeverslasten. Met een formatie van 3,5 fte bedragen de salarislasten € 192.500,—. Rekening houdend met wat opleidingsbudget, een arbeidsongeschiktheidsverzekering en een onkostenvergoeding voor vrijwilligers ronden we de kosten voor de post Personeel af op € 200.000,—. Dit bedrag betreft dan 43,7% van de totale begroting. De andere posten uit het format van DSP/Museumvereniging hebben we derhalve afgeleid van de post Personeel. Over de post Huisvesting nog het volgende. Deze post bedraagt gemiddeld 19,8% van een museumbegroting. Zoals gezegd is het nu nog niet mogelijk om onderbouwde uitspraken te doen of dit voor Museum van Marken ook in die orde van grootte ligt.

Op basis van kengetallen kunnen we, uitgaande van herbestemming van een bestaand gebouw, wel een indicatieve investeringsraming presenteren voor een verbouwing, maar dan wel met een enorme bandbreedte, omdat we de staat van onderhoud en de ruimtelijke indeling van de accommodatie niet kennen.

Ook weten we niet wat de kosten zijn van eventuele aankoop van een pand en de grond. In deze fase kunnen we daarom niet meer of minder doen dan uitgaan van het genoemde percentage Uitgangspunten baten Met de aannames van de genoemde bezoekersaantallen kunnen we de baten als volgt onderbouwen (alle bedragen zijn excl. btw):  We rekenen met 40.000 bezoekers per jaar.  Gemiddelde opbrengst per bezoeker uit entreegelden (inclusief Museumkaart): € 4,50. Dit is het landelijk gemiddelde per museumbezoeker.  Horeca: we rekenen met een netto-opbrengst van gemiddeld € 0,50 per bezoeker. Uitgaande van € 4.500,─ inkoop bedraagt de bruto-opbrengst € 24.500,─.  Winkel: we rekenen met een netto-opbrengst van eveneens € 0,50 per bezoeker. Na aftrek van winkelartikelen rekenen we met een bruto-opbrengst van € 31.500,─.  Verhuur: 25 verhuringen à € 500,— netto-opbrengst = € 12.500,—.  Partnerships/zaalsponsoring: 4 zalen x € 5.000,— jaarlijks.  Vriendenclub. Museum Van Marken zal voor bedrijven en ondernemers aantrekkelijk kunnen zijn. Het voert nu te ver al een uitgewerkte opzet te presenteren voor arrangementen en lidmaatschappen, maar een netto-opbrengst van 20 bedrijven à € 1.000,─ lijkt ons haalbaar. Hier kunnen nog 200 particuliere vrienden bij komen die elk € 50,─ per jaar bijdragen: 200 x € 50 = €10.000,─.  Projectsubsidies/fondsenwerving: € 20.000,—.

Globale exploitatieopzet Begroting jaar X (prijspeil 2019) Lasten (afgeronde bruto bedragen; excl. BTW) Personeel (43,7%) Huisvesting (19,8%) Tentoonstellingen/programmering (8,5%) Onderhoud collectie (1,3%) Verzekeringen (1,5%) Inkoop artikelen (2,5%) Inkoop horeca (1%) Afschrijving & rente (5,2%) Overigen, waaronder marketingcommunicatie (14,7%) Resultaat (1,8%) Totaal lasten Baten Entreegelden regulier Horeca (bruto-opbrengst/pacht) Winkel (bruto-opbrengst) Verhuur Zaalsponsoring Vriendenclub Projectsubsidies Totaal baten Tekort Tekort na verrekening resultaat

200.000 90.600 39.000 6.000 6.900 11.500 4.500 23.800 67.250 8.250 457.800 180.000 24.500 31.500 12.500 20.000 30.000 20.000 318.500 139.300 131.500

Alle bedragen zijn exclusief btw. We gaan ervan uit dat Museum Van Marken btw-plichtig is en net als andere musea in ons land de btw kan verrekenen. Voor het exploitatietekort van € 131.500,─ zal een oplossing gevonden moeten worden. De meest voor de hand liggende oplossing bestaat uit een structurele subsidie van de gemeente Delft. Hierover zal nader overleg met de gemeente moeten plaatsvinden. Gelet op de recente herstructurering van de stedelijke museumsector, waarbij juist kleine musea zijn gesloten, zal de gemeente niet zomaar kunnen instemmen met een structurele subsidie voor een Museum Van Marken. Mogelijk zijn er ook nog andere partijen te interesseren om structureel bij te dragen. We merken op dat voornoemde indicatieve exploitatieopzet uitgaat van een grote mate van ondernemerschap. Waar in de landelijke museumsector de verhouding eigen inkomsten versus structureel subsidie gemiddeld op 50% : 50% ligt, gaat deze begroting uit van een gunstiger verhouding van afgerond 70% : 30%. 7.2

Indicatie investeringen

Huisvesting We gaan uit van een museumgebouw van ca. 1.400m2 bvo. Met de kanttekening dat voor grotere wisseltentoonstellingen een (ruimtelijke) combi kan worden gemaakt met een collega-museum. Voor nieuwbouw van musea zonder complexe klimaateisen (zoals bij Museum Van Marken het geval is) moet gerekend worden met een bedrag van ruim € 3.000,─ per m2 bvo aan stichtingskosten. Dit is exclusief eventuele verwervingskosten voor gebouw en grond. In geval van verbouwing/algehele renovatie kan gerekend worden met 40 à 70% van de nieuwbouwkosten. Voor Museum Van Marken gaan we uit van een gebouw van 1.400 m2 bvo. Een eerste indicatie van de verbouwingskosten komt derhalve uit tussen € 1.680.000,─ (40%) en € 2.940.000,─ (70%). Nogmaals: exclusief eventuele verwervingskosten voor gebouw/grond. Genoemde investeringsbedragen zijn exclusief btw. Wanneer er sprake is van een exploitatie die minimaal 90% btw-belast is, dan kan de btw over het volledige bedrag aan stichtingskosten worden verrekend. Wij gaan ervan uit dat dit bij Museum Van Marken ook het geval is. Uitgaande van herbestemming van industrieel erfgoed met een status van minimaal gemeentelijk monument zijn er verschillende mogelijkheden bij gemeente, provincie en Rijk om cofinanciering te verkrijgen.

Museale inrichting Voor de museale inrichting van de (semi)permanente tentoonstelling in Museum Van Marken kan gerekend worden met een bedrag van € 1.500,─ per m2. Voor een eenvoudige museuminrichting geldt een investeringsnorm van € 500,─ à € 1.000,─ per m2. Voor hightech, multimediale en interactieve inrichting geldt een normbedrag van € 2.000,─ per m2. Wij stellen voor om uit te gaan van € 1.500,─ per m2.

In het plan voor Museum Van Marken wordt voor de vaste presentatie uitgegaan van drie zalen van 200 m2. In totaal 600 m2 aan museale inrichting dus. Aan investeringslast voor de (semi)permanente presentatie moet gerekend worden met 600 m2 x € 1.500,─ = € 900.000,─. Voor de kosten van museale inrichting kan een beroep worden gedaan op fondsen zoals de Bankgiroloterij, VSB-fonds, Cultuurfonds BNG en Fonds 21. Vaak gaan fondsen uit van cofinanciering van de lokale overheid.

Bijlage 1 Lijst van geïnterviewden Bestuurlijk Overleg Binnenstad (BOB)

David Lansen, voorzitter

Camera Obscura Delft (COD)

Edward van Fessem, initiatiefnemer

DSM

Fedde Sonnema, locatiedirecteur Delft

Gemeente Delft

Hilde van Slooten, programmamanager Cultuur Wesna Snijder, beleidsmedewerker Cultuur Michiel Visser, beleidsmedewerker Toerisme

Marketing Delft

Evelien van der Kruit, directeur

Museum Prinsenhof Delft

Nicole Delissen, interim-hoofd Collectie & Presentatie

Vertegenwoordiging Bewoners Agnetapark

Jan Willem Pronk, Cor Jansen, Anneke Jansen, Marian Dongelmans en Maaike van der Lelij

Ontwikkelingsbedrijf Spoorzone

Isidor Hermans, directeur

Prinsenkwartier Delft

Jan Brouwer

Provincie Zuid-Holland

Anne-Marie van Brecht, beleidsadviseur Cultureel erfgoed

TU Delft

Mark Lammers, directeur Communicatie en HRM; Michael van Meer, directeur Science Centre.

Vermeer Centrum

Herman Wijers, directe

The Hague Marketing

Hans Doets, manager toerisme

BEOORDELINGSKAART VAN MARKEN-MUSEUM BEOORDELING PER LOCATIE IN WILLEKEURIGE VOLGORDE

GROOTTE: 1.285 BVO (BRUTO VLOER OPPERVLAKTE) EIGENAAR: DSM

TAPLOKAAL Ligging: Oppervlakte: Kernwaarden: Beschikbaarheid: Bereikbaarheid: 'Van Marken-gehalte': Investeringskansen: Exploitatiekansen:

DE GEMEENSCHAP

GROOTTE: 442 BVO EIGENAAR: ZOCHERWEG BV

Ligging: Beschikbaarheid: Bereikbaarheid: Van markengehalte: Investering: Exploitatie: Kernwaarden: Oppervlakte: GROOTTE: 1.308 BVO EIGENAAR: DE LINDENHOF MONUMENTEN BV

DE TENT (VOORMALIG LINDENHOF) Ligging: Oppervlakte: Kernwaarden: Beschikbaarheid: Bereikbaarheid: 'Van Marken-gehalte': Investeringskansen: Exploitatiekansen:

DRUKKERIJ

GROOTTE: 1.150 BVO EIGENAAR: VENTA BV

Ligging: Oppervlakte: Kernwaarden: Beschikbaarheid: Bereikbaarheid: 'Van Marken-gehalte': Investeringskansen: Exploitatiekansen: GROOTTE: 471 BVO EIGENAAR: PARTICULIER

PARFUMFABRIEK Ligging: Oppervlakte: Kernwaarden: Beschikbaarheid: Bereikbaarheid: 'Van Marken-gehalte': Investeringskansen: Exploitatiekansen:

DSM-west

DSM-oost

Agnetapark

hergebruik niet meer beschikbaar nieuwbouw

Mogelijke locaties Museum Van Marken

Villa Rust Roest

De Tent (voormalig Lindenhof)

De Gemeenschap

Drukkerij Van Marken

Hoofdgebouw (‘Het Grote Kantoor’)

Calve silo

Taplokaal

Lab Oost

Grondstoffenloods Friso

BIJLAGE 4: BENCHMARK FAMILISTÈRE GODIN GUISE, FRANKRIJK Openingstijden Bezoekersaantallen

Dinsdag t/m zondag van 10:00 tot 18:00u. 2017: 72.367 en 2.916 theaterbezoekers.

BESCHRIJVING MUSEUM De Familistère is een enorm woonblok in Guise (Frankrijk). Dit bouwwerk is typisch voor het utopisch socialisme. De Familistère is een creatie van Jean-Baptiste André Godin. Hij was tegen de klassenstrijd. De Familisère was een plek waarin arbeiders evenwaardig gezamenlijk leven, werken en recreëren.

Vaste exposities • Het centrale paviljoen: - Museumwinkel, Projectiewinkel (films over de Familistère), ingerichte kamers, korte persoonlijke verhalen, persberichten, geschiedenis panorama. - Architectuur van het gebouw, de materialen en de geschiedenis van collectieve huisvesting (internationaal). Drie verdiepingen (ingedeeld per tijdperk) met info over de sociale en economische geschiedenis van de Familistère, incl. workshops. - Digitale reis door >150 essays over radicale sociale experimenten van 1800 nu. • Het appartement van Godin: Wie was Godin en hoe leefde hij? Portretten, boekenkast (via digitaal portaal kun je die boeken inzien). • De wasserij: Video met getuigenis van persoon die verantwoordelijk was voor de was. Animatie van de warm- en koudwatervoorziening. Tentoonstelling over 'Hygiene, een sociale kwestie'. • De winkels: Bezoekerscentrum. Tentoonstelling over de twee delen van ontwikkeling in de stad Guise: het kasteel en de Familistère. Ook is er een maquette van het Familistère. • Het theater.

Verbinding met actualiteit • Tijdelijke exposities • Inhoudelijk programma theater

Inkomsten De enige inkomsten zijn huurinkomsten (€ 30.223 voor tien woningen). Alle andere inkomsten zijn compensaties of restituties van kosten. Het grootste deel daarvan bestaat uit deelnames van partners (Département de l’Aisne en Ville de Guise, samen 1,5 miljoen euro, 68% van de totale omzet).

Wisselende exposities

1 per jaar

• Momenteel: Apistère. De Familistère krijgt er door deze expositie 200.000 werknemers bij: bijen. De kunstenaar Olivier Darné laat zien hoe hij naar hedendaagse praktijken kijkt in samenwerking met de Poëtische Partij. Ze stellen vragen over de trottoirs van de steden, en zetten vraagtekens bij de relaties tussen het primitieve en het stedelijke, en bij de 'culturele biodiversiteit' van de mens. • Daarvoor waren er o.a. exposities over machines die mensen helpen, en utopische banken (om samen op te zitten).

Verwerven collectie Op de website kun je een deel van de collectie online bekijken. Per item staat erbij hoe ze dit item verkregen hebben. Voorbeelden zijn: verkregen uit het oude gemeentelijke museum van Guise / voormalige bibliotheek van Auguste Fabre, aankoop met de hulp van de departementale raad van Aisne en de FRAM van Picardië, donaties.

Verbinding met omgeving In het theater speelden de theatrale en muzikale genootschappen van de Familistère. Godin gaf lezingen voor de arbeiders en bewoners van de Familistère. Het theater is nog steeds een cultureel leercentrum met een multidisciplinair programma van evenementen met liveshows, dramaen podiumtrainingen en conferenties met als thema sociale experimenten en utopische pogingen. In 2018/9 waren er 14 evenementen.

Partners • Département de l’Aisne • Ville de Guise • Région Hauts-de-France • Franse staat

INTERESSANT WEETJE Van Marken heeft in 1883 de Familistère bezocht. Een foto van het Agneta park wordt vertoond in een multimedia installatie over utopische steden in de Familistère. https://www.familistere.com/fr/visiter/informations-pratiques

PORT SUNLIGHT LIVERPOOL, VERENIGD KONINKRIJK

Openingstijden Bezoekersaantallen

Maandag t/m vrijdag van 10:00 - 17:00u. 2016/7: 30.000 betalende bezoekers

BESCHRIJVING MUSEUM William Lever richtte een zeepfabriek op en bouwde Port Sunlight (1888) om zijn personeel een goede behuizing te bieden. Dit museum vertelt het verhaal van deze man en zijn visie bij het creëren van dit dorp. Naast het museum zijn er in Port Sunlight Village ook een kunstgalerij, theater, gemeenschapshubs, school, kerk, sociale clubs en een park. Er wonen ongeveer 2.000 bewoners.

Vaste exposities • In het museum kun je zien hoe het dorp zich ontwikkelde (van de arbeidsomstandigheden tot de architectuur en het levendige sociale leven). Het museum zit vol nostalgie, van vintage zeepverpakkingen tot het verhaal van Ringo Starr's eerste uitvoering met de Beatles, die plaatsvond in Port Sunlight in 1962. Door middel van filmshows, interactieve middelen, modellen en een voorwerpen kun je het dorp ontdekken. • Selling Sunlight: onderzoekt hoe William Lever zijn zeepbedrijf tot een wereldwijd merk heeft gemaakt. • Het ticket geeft ook toegang tot het huis van een werknemer, waar bezoekers kunnen ervaren hoe het alledaagse leven in Port Sunlight in Edwardiaanse tijd was. • Je kunt zelfs overnachten in één van de woningen (Book Keepers’ Cottage).

Verwerven collectie Het museum heeft een collectiebeleid: beleid om actief nieuwe items te verwerven om hun missie te volbrengen. Deze missie is het verzamelen, bewaren en delen van items en verhalen die schuilen achter de mensen, gebouwen en landschappen van Port Sunlight.

Verbinding met omgeving In het dorp is er een evenementenprogramma dat voor iedereen toegankelijk is en bewoners en bezoekers betrekt bij het erfgoed van Port Sunlight.

Partners Praxis, Wirral Council, Letchworth Garden City Heritage Foundation, Saltaire World Heritage Site, University of Liverpool, Community Action Wirral.

Wisselende exposities • Momenteel: Het Folksy Theatre treedt op met ‘The Tin Soldier’, een aangepast verhaal over het sprookje van Hans Christian Andersen over een tinnen soldaatje met één been dat verliefd wordt op een ballerina uit een muziekdoos (12-12-18). • Geweest: Tentoonstelling 'Port Sunlight in Focus', gericht op drie lokale fotografen (Jenkins, Cotton en Davies) die foto's hebben gemaakt van het dorpsleven in 1896-1916 (2016/2017).

Inkomsten Het museum is onderdeel van het dorp. Dit wordt beheerd door het Port Sunlight Village Trust (PSVT). De totale inkomsten PSVT in 2016/7 betrof £3.248.353 en is alsvolgt opgedeeld: Overig Donaties+legacy 0% 22%

Liefdadigheid 69%

Andere handel 9% Investeringen 0%

Interessant hierbij is: • Onder Donaties+legacy vallen: - Legacies: 88,4% (£635.309) - Grants and sponsorship: 11,1% ((£79.965) - Donaties: 0,5% (£3.145) • Onder Liefdadigheidsactiviteiten vallen: - Charitable rental income: 99,6% (£2.236.860) - Ander inkomen: 0,4% (£9.000)

Educatie

Voor schoolkinderen is er een speciaal dagprogramma waarbij ze leren over het dorp, deinwoners en Lever, er is een filmvoorstelling en een verhaalwandeling, en er zijn workshops over het ouderwets wassen met Sunlight Soap.

INTERESSANT WEETJE Lever is ter voorbereiding op Port Sunlight in het Agnetapark in Delft gaan kijken om te zien hoe Van Marken dit project had opgezet. http://portsunlightvillage.com/

Delft Liverpool

DE MUSEUMFABRIEK ENSCHEDE, NEDERLAND

Openingstijden Bezoekersaantallen

Dinsdag t/m zondag van 11:00 - 17:00 u. 2017: 92.354

BESCHRIJVING MUSEUM Een museum van natuur en techniek, van kunst en wetenschap, van vogels, van bloemen, fossielen, machines en van oude en nieuwe dingen. De Museumfabriek is ontstaan uit de fusie van Natuurmuseum Enschede, Textielmuseum Jannink en het Van Deinse Instituut. Het museum is in 2008 geopend in de oude textielfabriek Het Rozendaal in de wijk Roombeek en heette toen TwentseWelle. In mei 2018 is de naam veranderd in De Museumfabriek.

Vaste exposities

Wisselende exposities

De uitgebreide natuur- en cultuurhistorische collecties van het museum zijn de basis van de tentoonstellingen. Ze zijn het vertrekpunt voor de verbeelding van de toekomst en een middel om mensen verhalen te vertellen over de oorsprong van onze cultuur en onze opvattingen.

Momenteel vier: • De Tijdelijke Textieldrukkerij: Oude textielambachten en de nieuwste technieken voor het bedrukken en verven van textiel. Er worden objecten uit de textielcollectie getoond, ontwerpen van hedendaagse Nederlandse kunstenaars getoond, en bezoekers kunnen workshops volgen in de Verwerven collectie Makerspace (met o.a. 3D-printers) Er zijn in 2017 geen aankopen gedaan en maar ook met oude technieken er was een bruikleenstop (waar in drie zoals stempelen (6/10/18-30/6/19). gevallen een uitzondering op is gemaakt). • Dansen met de vijand: over het Er werden wel vrijwel wekelijks levensverhaal van Roosje Glaser schenkingen aangeboden. (12/9/18-6/1/19). en • Frankenstein, ik denk dus ik ben: Inkomsten Publieksinkomst 10% over kunstmatige intelligentie, Sponsorinkomsten augmented reality en virtual reality. 0% De aanleiding voor 'Frankenstein' is Indirecte opbrengsten het jubileumjaar 2018: dan is het 3% 200 jaar geleden dat Mary Shelley haar gelijknamige roman over de mens in de technologische toekomst publiceerde - een thema dat nog steeds actueel is (24/2/18-31/1/19). • De droom van het vliegen: gaat Subsidies/bijdragen over de wens om te vliegen 87% (18/2/18-31/1/19).

Partners

Rijksmuseum Twenthe, TeTem, Gemeente Enschede, Provincie Overijssel, BankGiroLoterij, Synagoge van Enschede, Rijksmuseum Boerhaave.

Educatie Roombeek Cultuurpark Educatie: samenwerking tussen Rijksmuseum Twenthe, TeTem, en De Museumfabriek voor de ontwikkeling en aanbieding van cultuur-educatieve activiteiten. Er is een aanbod voor het PO, VO, MBO en in 2017 zijn er in totaal 44.676 leerlingen bereikt.

Verbinding met actualiteit Het museum verbindt de geschiedenis (collectie) aan het heden door deze als basis te zien van hedendaagse praktijken. Dit komt tot uitdrukking in al hun exposities.

Overig 11%

INTERESSANT WEETJE Bijna drie kwart van de bezoekers komt uit Overijssel (72%).

Uit Gelderland 17%

https://www.demuseumfabriek.nl/

Uit Overijssel 46%

Uit Enschede 26%

HET SCHIP AMSTERDAM, NEDERLAND

Openingstijden Bezoekersaantallen

Dinsdag t/m zondag van 11:00 - 17:00u. 2017: 30.262

BESCHRIJVING MUSEUM Museum het Schip is te vinden in het expressionistische woningbouwcomplex dat is ontworpen door de architect Michel de Klerk. Het wordt in de volksmond Het Schip genoemd vanwege de vorm. Het behoort tot de architectuurstroming De Amsterdamse School.

Wisselende exposities

Vaste exposities

2017: De Amsterdamse School: deze expositie is • Geluk op 13: Foto's van samengesteld uit Amsterdamse School geluksmomenten van mensen die op collectiestukken, met stukken in bruikleen #13 wonen. Het project sloot aan op van het Centraal Museum Utrecht en de de ideeën van De Amsterdamse Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. Er zijn School dat een betere woonomgeving ook filmpjes en fotomateriaal die het tot een groter woongeluk van de verhaal van De Amsterdamse School arbeider zou leiden. vertellen. • Tijd voor tapijten: Samen met kunstenaars hebben vluchtelingen Inkomsten tapijten en tegels gemaakt. Het toont de ambachtelijke vaardigheden die in Nederland steeds meer verloren zijn gegaan maar nog door veel bewoners Overige baten 40% afkomstig uit andere landen beheerst Subsidie, donaties, worden. fondsen• Straatfantasten: sensitivistische werving portretten van markante 60% Amsterdammers gemaakt door de graficus Samuel Jessurun de Mesquita. Verbinding • Een belangrijke doelstelling van Museum het Schip is om de inspiratie met actualiteit van De Amsterdamse School naar het Van 13 t/m 21 juni vond het heden door te trekken. Daarom International Social Housing Festival worden regelmatig hedendaagse plaats op initiatief van het museum. Het kunstenaars uitgenodigd om hun idee komt van studenten van de werk te exposeren.

In 2017 waren Summerschool die een project bij het dat de geluidskunstenaars Jakob museum deden om de uitgangspunten Proyer en Hans van Koolwijk. van het museum goed over het voetlicht • Lost Horizon. te brengen. Gedurende het festival • Vorm kleur, bouwen met bezieling: hebben verschillende debatten plaats over De Amsterdamse School in gevonden over de toekomst van de Groningen (architect Egbert Reitsma). volkshuisvesting, waar ruim 1200 • Dromen over Wonen: mensen aan hebben meegedaan. tentoonstelling over volkshuisvesting.

Educatie

Er is een ambachtenlokaal waar workshops plaatsvinden. Daarnaast zijn er aparte programma's voor PO, VO, MBO en HO, werken er stagiaires en is er de Schip Academie (deelnemers uit een studentenpool kunnen ervaring opdoen als junior conservator, medewerker behoud en beheer of educatiemedewerker).

Partners ROCTop Welzijn, HvA opleiding CMV, UvA, FOAM, de Reinwardt Academie, TU Delft, stichting De Vrolijkheid, Joods Historisch Museum, de Amsterdamse Federatie van Woningcorporaties, Aedes, Housing Europe, Gemeente Amsterdam, Amsterdams Fonds voor de Kunst.

INTERESSANTE WEETJES Het Agneta park in Delft had, naast het dorp Nagele in de Noordoostpolder en de Bijlmer in Amsterdam, ook een plek in de tentoonstelling Dromen over Wonen. Er wordt onderzoek gedaan naar hoe het museum nieuwe doelgroepen kan bereiken (op de binnen- en buitelandse markt) https://www.hetschip.nl/

ZAANS MUSEUM ZAANDAM, NEDERLAND

Openingstijden Bezoekersaantallen

Dagelijks van 11:00 - 17:00u. 2017: circa 143 duizend

BESCHRIJVING MUSEUM

Zaans Museum is onderdeel van de Zaanse Schans: een typische 18e en 19e eeuwse Zaanse woon- en werkbuurt waar zowel bezoekers als bewoners kunnen verblijven. Het gebied staat vol (museale) houten huisjes, molens, schuren en werkplaatsen. Kenmerkend is de opzet met binnen- en buitenpresentaties.

Vaste exposities

Verkade-experience

In het Zaans Museum zijn cultuurhistorische en streekgebonden collecties over de woon- en industriële cultuur van de Zaanstreek te zien. Naast het hoofdgebouw heeft het museum drie locaties met levende geschiedenis op de Schans: de Kuiperij, het Jisperhuisje en Wevershuis. Op deze locaties brengen vrijwilligers in traditionele streekdracht aan de hand van objecten en demonstraties de geschiedenis tot leven. Andere dependances van het Museum zijn het Czaar Peterhuisje en het Hembrug Museum in het centrum van Zaandam. Veel is gericht op beleven en doen.

Sinds 2009 is het museum uitgebreid met een nieuwe vleugel, de Verkade Experience. Hier wordt de bedrijfscollectie van Verkade getoond. Een publiek-private samenwerking dus!

Exploitatie 2017

Het museum heeft twee deelcollecties: wooncultuur en industriële cultuur. Binnen de collectie wooncultuur toont het museum streekdracht, Zaans beschilderd meubilair en gebruiksvoorwerpen uit Zaanse woonhuizen. De industriële collectie omvat erfgoed afkomstig van grote Zaanse bedrijven als Bruynzeel, Honig, Albert Heijn en Lassie.

Medewerkers Het totaalaantal betaalde medewerkers bedroeg in 2017 39 (23,75 fte). Daarnaast maakte het museum gebruik van de diensten van 91 vrijwillige medewerkers: - Zaans Museum / museumlocaties: 50 - Gidsen: 15 - Museumdocenten: 14 - Hembrug Museum: 12

Omgeving Het Zaans Museum streeft ernaar dat de streekbewoners zich welkom voelen, zichzelf herkennen, actief bijdragen aan het verzamelen van objecten, het vertellen van verhalen en het overdragen van gewoonten, ambachten en tradities.

Partners Zaans Museum & Verkade Experience, Stadsherstel Zaanstreek N.V., Vereniging de Zaansche Molen, Ondernemersvereniging De Zaanse Schans, Stichting Kalverpolder, Stichting Zaans Schoon, Vereniging Zaans Erfgoed, Stichting Zaan en Dijk Amsterdam Marketing, Marketing Zaanstreek, Gemeente Zaanstad

INTERESSANTE WEETJES

- De Zaanse Schans staat al jaren in de top 10 van dagattracties van Nederland met. - De gemeente staat garant voor de aankoop van panden, subsidieert de bootverbinding naar de Schans en onderstunt de Zaansche Molen https://www.zaansmuseum.nl/

BIESBOSCH MUSEUMEILAND WERKENDAM, NEDERLAND

Openingstijden Bezoekersaantallen

Maandagmiddag; dinsdag t/m vrijdag: 10.00 - 17.00 uur; Zaterdag en zondag: 11.00 - 17.00 uur 2017: 64.461

BESCHRIJVING MUSEUM

Biesbosch Museumeiland is een natuurmuseum, gelegen in het hart van de Biesbosch, waarin aandacht wordt besteed aan de jacht, de visserij, de griend- en rietcultuur, maar ook de geschiedenis. Dankzij een clustering van faciliteiten beoogt het museum een binnen- én buitenbeleving neer te zetten.

Transformatie

Het bestaande museumgebouw heeft in 2015 een spectaculaire transformatie ondergaan en is uitgebreid met een nieuwe vleugel die het gebouw opent naar de omgeving. Hier bevinden zich het restaurant en een wisseltentoonstellingsruimte voor hedendaagse kunst. Aan weerszijden van het Biesbosch Museum zijn uitstroomopeningen gecreëerd, waardoor een eiland is ontstaan. Het museum maakt in vele opzichten gebruik van wat de omgeving te bieden heeft. De oppervlakte van het gebouw verdubbelde. De uitbreiding is voorzien van veel glas en doorbreekt daarmee het gesloten karakter van het museum en opent het gebouw naar het deel van het eiland dat is geactiveerd als museumtuin. In het bestaande gebouw is naast de vaste presentatie ruimte gemaakt voor een bibliotheek en een multifunctionele filmzaal.

Vaste expositie

De vaste tentoonstelling geeft een rijk beeld van de Biesbosch en de collectie van het museum. In zeven paviljoens wordt het verhaal van de Biesbosch verteld: van de ontstaansgeschiedenis van het zoetwatergetijdengebied tijdens de Elizabethvloed in 1421 tot de huidige status als recreatiegebied. De bewoners, economie, ambachten en natuur komen aan bod in multimediale ruimtes die alle zintuigen moeten prikkelen. Origineel film- en fotomateriaal, interviews en werktuigen geven een persoonlijk en levendig beeld van het gebied en haar bewoners. Biesbosch Beleving Een interessant onderdeel van het museumeiland is de 'Biesbosch Beleving'. Dit schaalmodel van de Biesbosch met polders, dijken en stromen maakt de waterhuishoudkundige werking en het belang van dit gebied voor waterveiligheid inzichtelijk.

Wisselexposities

In 2017 waren er drie grotere wisseltentoonstellingen te zien: 1. ‘The Drowned World’ In de science ffiction roman van J.G. Ballard staat de wereld grotendeels onder water en heeft de natuur zijn best gedaan om totaal te veranderen en gemuteerde dieren in deze nieuwe omgeving te zetten. Studenten van de Avans AKV|St.Joost hebben zich hierdoor laten inspireren bij het maken van deze expositie. 2. 'Biesbosch uit de doeken' Het museum beschikt over een verzameling schilderijen verkregen uit erfenissen en schenkingen. Het verkrijgen van een aantal schilderijen uit de nalatenschap van de in 2016 overleden Jan Koolen was aanleiding verschillende werken uit het depot ten toon te gaan stellen. 3. 'De Nieuwe Biesbosch' Thomas van der Es (1986) is opgegroeid aan de rand van Nationaal Park de Biesbosch. Op 21jarige leeftijd werd hij ‘de jongste boswachter van Nederland’ in Nationaal Park De Biesbosch. Hij deelt zijn natuurliefde regelmatig op radio, tv en sociale media. Een tentoonstelling naar aanleiding van zijn boek.

Inkomsten 2017 subsidie W'dam 4%

sponsors 6% fondsen 4%

opbrengsten 86%

Partners

Nederlandse Museum Vereniging; Parkschap Nationaal Park De Biesbosch; Erfgoed Altena; samenwerkingsverband 'Ons Water', initiatief van het Ministerie van I&M; Provincie Noord-Brabant

INTERESSANTE WEETJES

Het gebouw is in januari 2016 genomineerd voor Gebouw van het Jaar 2016 door ArchDaily. In april 2016 viel het gebouw maar liefst drie keer in de prijzen bij de Architizer Awards 2016. In zowel de categorie 'museum' als in categorie 'architectuur en landschap' won het ontwerp de juryprijs. http://www.biesboschmuseumeiland.nl/

OVERIGE INTERESSANTE MUSEA-IDEEËN

Het museum is een liefdadigheidsinstelling en wordt volledig beheerd op vrijwillige giften (entree is gratis). Alle medewerkers van het museum zijn onbetaalde vrijwilligers die graag de herinnering aan Robert Owen willen bewaren en het bewustzijn willen vergroten dat zijn ideeën vandaag nog steeds belangrijk zijn. Al het geld dat ze ontvangen wordt gebruikt om de verzameling te behouden of te verbeteren en om kennis over het leven en werken van Robert Owen te vergroten.

Robert Owen museum NEWTON, VERENIGD KONINKRIJK

Er is een ruimte voor jonge bezoekers om hun eigen gallerij te bouwen met magnetische bouwstenen.

Lady Lever Art Gallery is onderdeel van National Museums Liverpool (NML), een groep van gratis toegankelijke musea en gallerijen. NML wil 's werelds grootste voorbeeld van een inclusieve museum service zijn. Onder inclusief verstaan zij: beschikbaar voor iedereen, ongeacht leeftijd, vermogen, achtergrond of andere factoren of kenmerken die de toegang van een persoon tot wat we doen zou kunnen beperken. Dit heeft betrekking op bezoekers, personeel en het museum zelf (zowel qua praktische toegankelijkheid als qua inhoud).

Lady Lever Art Gallery Florence Nightingale museum LONDON, VERENIGD KONINKRIJK

Een belangrijk deel van de strategie is ervoor te zorgen dat het museum zelfvoorzienend blijft in termen van inkomsten. De grootste inkomensbron is museumactiviteiten (£251.563, bijna 60% van de totale inkomsten) en is alsvolgt verdeeld: Verhuur 1% Winkelverkoop 34%

Entree 65%

LONDON, VERENIGD KONINKRIJK

Het museum heeft bijna 1900 brieven van Nightingale online beschikbaar gesteld (voor iedereen gratis toegankelijk).

Tijdens de Children's takeover day wordt het museum voor een dag overgenomen door het Jeugd Panel. Via dit Panel nodigt het museum jonge mensen uit die geïnteresseerd zijn in het opdoen van ervaring in musea om mee te doen en praktische hands-on vaardigheden te verwerven in een teamomgeving. De jeugdpanels hebben de mogelijkheid om met het museumteam samen te werken en evenementen en activiteiten rondom de hoofdcollectie en tentoonstellingen te plannen.

http://robert-owen-museum.org.uk/ http://www.liverpoolmuseums.org.uk/ladylever/index.aspx https://www.florence-nightingale.co.uk/?v=796834e7a283