3 Visie op weg naar een ciculair Delft

Alle energie komt uit hernieuwbare bronnen.

7 PIJLERS

van een Circulaire Economie

T CH RA RK VEE

De circulaire economie gaat echter verder dan alleen gebruik maken van hernieuwbare energie en het sluiten van kringlopen ten behoeve van de vermindering van fossiele brandstof- en primair grondstoffengebruik. Daarom heeft Metabolic 7 pijlers geïdentificeerd, die moeten worden meegenomen om uitdagingen en oplossingen rondom de circulaire economie systematisch te belichten:

Maatschappij en cultuur worden behouden.

Water wordt gewonnen op een duurzame manier en bronherstel wordt gemaximaliseerd.

Biodiversiteit wordt structureel ondersteund en versterkt.

TR AN SP AR AN TIE

Gezondheid en welzijn van mens en natuur worden structureel ondersteund.

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

4

Een circulaire economie definiëren we bij Metabolic als volgt:

“

Een nieuw economisch model dat maatschappelijke ontwikkeling ondersteunt middels eerlijke distributie van grondstoffen, zonder daarbij de draagkracht van de aarde te overschrijden of het functioneren van de biosfeer aan te tasten.

“

38 | Op weg naar een circulair Delft in 2050

INTRODUCTIE

EEN MATERIAALSTROOMANALYSE VOOR EEN CIRCULAIR DELFT Ook Delft heeft, als stad van kennis en innovatie, de ambitie om in de komende jaren toe te werken naar een circulaire economie. Daarom is vanuit gemeente Delft een integrale Visie Circulaire Economie opgesteld, in samenwerking met adviesbureau Copper8. Hierin worden verschillende lokale ambities rondom duurzaamheid en economie samengebracht.

Om deze visie concreet toe te kunnen spitsen op de lokale problematiek en kansen, is er inzicht nodig in lokale materiaalstromen en hun impacts, als wel in de kansen die er liggen om die materiaalstromen te verwaarden middels CE verdienmodellen.

Dit project heeft als doel de materiaalstromen van de stad Delft kwantitatief en visueel inzichtelijk te maken. Op basis van deze informatie kan de gemeente strategische keuzes maken bij het vormgeven van haar uitvoeringsprogramma voor een circulaire stad, en de grootste en meest impactvolle materiaalkringlopen.

Lokale ambities Delft: 75% van het afval scheiden in 2020 [3]

35% minder CO2 uitstoot in 2020 [4]

Energieneutrale campus TU Delft in 2025 [6]

Max. 100 kg restafval per inwoner per jaar [3]

Realiseren van 10.000 extra banen tussen 2018-2040 [5]

Avalex wil naar ‘Het nieuwe inzamelen’ in 2022 [7]

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

6

INTRODUCTIE

RIJKSBREDE AMBITIES Nederland circulair 2050

Vijf transitie-agenda’s

De lokale ambities van gemeente Delft passen in een grotere context. Wereldwijd neemt het gebruik van grondstoffen toe, terwijl beschikbare hoeveelheden van natuurlijke materialen afneemt. Ook heeft Rijksoverheid de ambitie gesteld om in 2050 als Nederland 100% circulair te zijn, om een duurzame en gezonde toekomst te garanderen.

In samenwerking met partijen betrokken bij het Grondstoffenakkoord heeft de Rijksoverheid voor 5 belangrijke sectoren en ketens een ambitieus traject opgesteld om in 2050 circulair te zijn [1]. Deze agenda’s moeten dus ook worden geïntegreerd in de lokale circulaire plannen van gemeente Delft. De volgende stromen worden in agenda’s uitgelicht, en worden in verschillende mate geëvalueerd in de stofstroomanalyse.

Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie 2019-2023

Biomassa en voedsel

Bouw

Kunststoffen

Maakindustrie

Consumptiegoederen

7

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

Op weg naar een circulair Delft in 2050 | 39

1 DIT PROJECT

Inzicht in grondstofstromen Delft

INTRODUCTIE

ONDERZOEKSVRAAG

Metabolic is benaderd om het metabolisme van Delft in kaart te brengen en hiermee inzicht te geven in de materiaalstromen in de stad. We doen dit door middel van een materiaalstroomanalsye (in de vakliteratuur: Mass Flow Analysis - MFA). De volgende onderzoeksvragen liggen hieraan ten grondslag:

40 | Op weg naar een circulair Delft in 2050

?

Wat is de grootte van verschillende materiaalstromen in gemeente Delft?

?

Wie zijn de verschillende gebruikers van deze stromen?

?

Wat gebeurt er met deze materiaalstromen na gebruik?

?

Wat zijn de handelingsperspectieven voor de gemeente en het bedrijfsleven?

DIT PROJECT

AFBAKENING VAN DE ANALYSE

Stromen

Gebruikers

Geografie

Data

Tijdsbestek

Focus op de grootste grondstofstromen (zoals bouw- en sloopmaterialen en consumptiegoederen). Ook worden energie, water en CO2-uitstoot meegenomen in de analyse.

Voor elk van de bovengenoemde materiaalstromen wordt onderscheid gemaakt tussen gebruik door huishoudens, industrie en door de publieke sector in Delft.

De analyse richt zich op de grondstofstromen door Gemeente Delft. Verwerking van deze stromen vindt echter vaak buiten de gemeente plaats (bij regionale sortering, verwerking of verbrandingscentrales).

Informatie komt van openbare databases (afvalmonitor, CBS), Metabolic’s eigen data (Urban Mining Model), de LISA en LMA databases, en aanvullend onderzoek.

De analyse geeft de materialenstroom weer dat in een jaar door de stad stroomt. Er wordt gewerkt met zo recent mogelijke data. Door beschikbaarheid is het jaar 2016 als uitgangspunt genomen.

10

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

2 MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

Op weg naar een circulair Delft in 2050 | 41

BOUWMATERIALEN (134.629 ton)

?

Beton (89.700 ton)

ONBEKENDE BRON

MATERIAALSTROOMANALYSE Beton (89.700 ton)

VOEDSEL (57.873 ton) Kalkzandsteen (18.300 ton) Dranken (17.200 ton) Baksteen (12.300 ton) Zuivel (12.300 ton) Staal & IJzer (4.940 ton) Zetmeel (11.100 ton) Hout (4.820 ton) Fruit en groente (8.150 ton) Zand (1.600 ton) Isolatie (1.150 ton) Overig Voedsel (5.330 ton) Gips (677 ton) Vlees (3.340 ton) Keramiek (516 ton) Steen (200 ton) Vis (453 ton) Lijm en verf (116 ton) Overige metalen (94 ton) Kunststoffen (80 ton) Glas (46 ton) GEBRUIKSMATERIALEN (1.970 ton) Koper (29 ton) Textiel (1.970 ton) Overige (22 ton) Aluminium (21 ton) Bitumen (16 ton) WATER (5.757.000 m3) Electronica (2 ton)

VOEDSEL (57.873 ton) Dranken (17.200 ton) Zuivel (12.300 ton) Zetmeel (11.100 ton) Fruit en groente (8.150 ton) Overig Voedsel (5.330 ton) Vlees (3.340 ton) Vis (453 ton)

GEBRUIKSMATERIALEN (1.970 ton) Textiel (1.970 ton)

WATER (5.757.000 m3)

Huishoudelijk restafval (41.100 ton)

Glas (9.340 ton) Chemisch (8.330 ton)

?

HUISHOUDENS

AFVAL (227.050 ton) Gemengd stedelijk afval (80.200 ton)

ONBEKENDE BRON

Mineraal & Puin (35.400 ton) Overige fracties (25.100 ton) Ongescheiden restafval (24.800 ton) Papier (9.890 ton)

INDUSTRIE EN BEDRIJVEN

1

Metalen (7.390 ton)

END OF LIFE (266.295 ton)

Organisch (6.920 ton)

Verbranden (122.300 ton)

Hout (4.770 ton) Olien, vetten, brandstoffen (3.750 ton) E-waste (3.420 ton)

2

C&D Afval

PMD (3.230 ton) Kunststoffen (2.240 ton) Gevaarlijk afval (1.160 ton) Huishoudelijk

Glas (9.340 ton)

Textielrestafval (736 ton)

Chemisch (8.330 ton)

Medisch afval (374 ton)

(41.100 ton)

Downcycling (33.100 ton)

Metalen (7.390 ton)

HUISHOUDENS

Organisch (6.920 ton) Hout (4.770 ton) Olien, vetten, brandstoffen (3.750 ton) E-waste (3.420 ton)

Toilet (1.690.000 m3) Was en afwas (924.000 m3) Overig (333.000 m3) Koken en drinken (190.000 m3)

PMD (3.230 ton)

PUBLIEKE SECTOR

Kunststoffen (2.240 ton) Gevaarlijk afval (1.160 ton)

ENERGIE (7.558 TJ) INDUSTRIE EN BEDRIJVEN

Textiel (736 ton)

Opslag (48.700 ton)

WATER EMISSIES (5.760.000 m3)

Mechanisch of fysisch behandling (15.700 ton) Composteren (17.400 ton)

Grijs water (3.880.000 m3) Zwart water (1.880.000 m3) Stikstof (655 ton) Kalium (223 ton) Fosfaat (92 ton)

Scheiden achteraf (15.000 ton) Nuttige toepassing (10.500 ton) Storten (2.650 ton)

Medisch afval (374 ton)

Elektriciteit (1.880 TJ) Stadswarmte (78 TJ) Transportbrandstof (1.980 TJ)

Microbiologisch behandeling (945 ton)

Downcycling (33.100 ton)

1.Er is een grote stroom gemengd Opslag (48.700 ton) stedelijk afval, Mechanisch of wat grotendeels fysisch behandling (15.700 ton) verbrand wordt. Composteren (17.400 ton) Het beter scheiden Scheiden achteraf (15.000 ton) van deze fractie Nuttige toepassing (10.500 ton) kan hoogwaardig hergebruik van Storten (2.650 ton) Microbiologisch grondstoffen sterk behandeling (945 ton) stimuleren. 2.Beton wordt momenteelWATER (5.456.100 m ) Effluent Water (5.456.100 m ) gedowncycled, en biedt potentie voor hoogwaardige verwerking. EMISSIES (607.357 ton) 3.Deze stromen NO Emissies (357 ton) liggen in deCOdirecte Emissies (607.000 ton) invloedsfeer van de gemeente, waarmee ze het goede voorbeeld kan geven voor andere sectoren. 3

3

2

2

Persoonlijke hygiëne (2.620.000 m ) 3

Toilet (1.690.000 m3) Was en afwas (924.000 m3) Overig (333.000 m3) Koken en drinken (190.000 m3)

C&D Afval (37.500 ton)

Papier (9.890 ton)

Persoonlijke hygiëne (2.620.000 m3)

Gas (3.620 TJ)

Verbranden (122.300 ton)

Mineraal & Puin (35.400 ton) Overige fracties (25.100 ton) Ongescheiden restafval (24.800 ton)

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

BOUWMATERIALEN (134.629 ton)

END OF LIFE (266.295 ton)

Gemengd stedelijk afval (80.200 ton)

MOBILITEIT

WATER EMISSIES (5.760.000 m3)

WATER (5.456.100 m3)

Grijs water (3.880.000 m3)

Effluent Water (5.456.100 m3)

Zwart water (1.880.000 m3) Stikstof (655 ton) Kalium (223 ton) Fosfaat (92 ton)

PUBLIEKE SECTOR

ENERGIE (7.558 TJ) Gas (3.620 TJ)

EMISSIES (607.357 ton)

NO2 Emissies (357 ton)

Elektriciteit (1.880 TJ) Stadswarmte (78 TJ) Transportbrandstof (1.980 TJ)

CO2 Emissies (607.000 ton)

MOBILITEIT

3

LEGENDA Onder 4.000 ton, 450 TJ of 200.000 m3

INFOGRAPHIC BY:

Kalkzandsteen (18.300 ton) Baksteen (12.300 ton) Staal & IJzer (4.940 ton) Hout (4.820 ton) Zand (1.600 ton) Isolatie (1.150 ton) Gips (677 ton) Keramiek (516 ton) Steen (200 ton) Lijm en verf (116 ton) Overige metalen (94 ton) Kunststoffen (80 ton) Glas (46 ton) Koper (29 ton) Overige (22 ton) Aluminium (21 ton) Bitumen (16 ton) Electronica (2 ton)

AFVAL (227.050 ton)

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT LEGENDA Onder 4.000 ton, 450 TJ of 200.000 m3

INFOGRAPHIC BY:

12

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

INZICHTEN MATERIAALSTROOMANALYSE - INPUTS BOUWMATERIALEN Bouwmaterialen vormen het grootste aandeel van het materiaalgebruik in Delft. Dit bestaat voor 67% uit beton (89.700 ton), gevolgd door kalkzandsteen (14%), baksteen (9%) en staal & ijzer (4%). Er zullen naar verwachting drie keer meer bouwmaterialen nodig zijn (134.600 ton) dan dat er bouw- en sloopmaterialen vrijkomen (37.500 ton). De materiaalvoorraad (stock) zal dus toenemen. Dt betekent ook dat zelfs indien al het materiaal uit het sloopafval te hergebruiken is, er maximaal 28% lokaal gewonnen secundair materiaal gebruikt kan worden in de bouw. Dit staat in contrast met de ambitie om in Nederland in 2030 het grondstoffengebruik met 50% te verminderen.

VOEDSEL

ENERGIE

Ongeveer 73% van de totale voedselconsumptie in Delft vindt plaats in huishoudens. Hier wordt ook ongeveer 12% van het gekochte voedsel verspild. Bijna 30% van het volume van de voedselstroom bestaat uit dranken (17.200 ton), gevolgd door zuivel (12.300 ton) en zetmeel houdende producten (bijvoorbeeld aardappelen) (11.100). In termen van impact scoort vlees slecht op meerdere indicatoren, waaronder landgebruik en CO2-impact, en fruit heeft een relatief groot watergebruik.

13

42 | Op weg naar een circulair Delft in 2050

Het jaarlijkse energieverbruik in Delft komt neer op ongeveer 7.600 TJ. Industrie heeft het grootste aandeel in het energiegebruik in Delft (33%). Daarnaast gebruikt de publieke sector 15% van de totale energie- dat is dus een relatief groot leverage point vanuit de gemeente. Over de verschillende gebruikers gaat 50% van het totale energiegebruik naar de gebouwde omgeving. Wat betreft energieproductie komt relatief veel energie van aardgas (ong. 50%), wat vrijwel gelijk over industrie en huishoudens verspreid is, en voornamelijk gebruikt wordt voor verwarming.

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

INZICHTEN MATERIAALSTROOMANALYSE - INPUTS GEBRUIKSMATERIALEN Er is weinig informatie beschikbaar over gebruiksmaterialen van zowel industrie als huishoudens. Vanuit eerder onderzoek weten we dat er relatief veel waardevolle en impactvolle materialen in zitten, zoals metalen en textiel. Ook is inzicht in deze stromen belangrijk om toe te werken naar mogelijke ketensluiting. Verder onderzoek naar consumptiepatronen en materiaalgebruik bij bedrijven kan hier meer inzicht in geven.

WATER Het grootste deel van waterconsumptie gaat naar huishoudens. Aan de rechterkant van de Sankey is te zien hoe deze waterstroom zich afsplitst in 69% grijs water (afkomstig uit huishoudelijke handelingen), en 31% zwart water (afkomstig uit toiletten). Dit grijswater is meer dan 2 keer zoveel als het drinkwater wat momenteel gebruikt wordt voor toiletten in Delft. Er ligt hierin potentie om verschillende niveaus van waterkwaliteit te koppelen aan verschillende gebruiksdoelen. Naast de persoonsgerichte waterstroom uit deze analyse is er ook nog operationeel watergebruik (voornamelijk in industrie). Delfland waterschap is hier ook volop mee bezig, dus hier ligt mogelijkheid tot samenwerking.

14

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

INZICHTEN MATERIAALSTROOMANALYSE - OUTPUTS BOUW- EN SLOOPAFVAL Hier geven we inzicht in de belangrijkste uitgaande materiaalstromen. Alhoewel de huidige analyse niet het totaalbeeld geeft (niet over alle afvalstromen is data beschikbaar), stelt deze ons wel in staat om enkele van de meest impactvolle stromen te identificeren. Over de gehele afvalstroom van Delft genomen komen textiel en metalen naar boven met de grootste CO2impact (verantwoordelijk voor relatief 11% en 10% van de ingebedde CO2 in de afvalstroom). Papier heeft daarentegen de grootste impact op het landgebruikdit zorgt namelijk voor 57% van de totale impact van Delft’s afvalstromen op landgebruik.

Ook bouw- en sloopafval (37.500 ton) is gezien het grote verbruik van grondstoffen en de geassocieerde CO2-uitstoot een belangrijk focuspunt. Het overgrote deel van bouwafval is beton, wat nu vaak laagwaardig wordt hergebruikt als wegfundering. Hoogwaardigere is echter verwerking mogelijk, en kan gezien de grote stroom veel verschil maken.

In relatie tot landgebruik heeft de houtfractie in deze stroom een zeer grote impact. Hout is verantwoordelijk voor 84% van het totale ruimtegebruik van bouw- en sloopafval (290 ha). Gezien deze grote impact van hout en de groeiende rol van hout in duurzame bouwprojecten, is het belangrijk dat dit hout van duurzame productiesystemen komt (bijvoorbeeld FSC gekeurd).

Wat betreft CO2- emissies heeft het kalkzandsteen echter de grootste impact (41% van de CO2- impact uit bouwafval), gevolgd door staal & ijzer (24%), en beton (19%). Hoewel staal & ijzer dus maar een relatief kleine stroom is binnen bouw- en sloopafval, maakt de hoge CO2- impact en de goede potentie voor hoogwaardig hergebruik dit een belangrijk aandachtspunt.

15

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

Op weg naar een circulair Delft in 2050 | 43

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

INZICHTEN MATERIAALSTROOMANALYSE - OUTPUTS NUTRIENTEN De afvalwaterstroom bevat waardevolle nutriënten, waaronder ongeveer 655 ton stikstof, 223 ton kalium, en 92 ton fosfaat. Tot op zekere hoogte worden deze nutriënten al teruggewonnen. Hoogheemraadschap Delfland waterschap is ook veel met deze stroom bezig- hierop samenwerken zou interessant kunnen zijn.

GEMENGD STEDELIJK AFVAL Een groot deel van het bedrijfsafvafval in Delft wordt door het Landelijk Meldpunt Afvalstoffen gekwalificeerd als “Gemengd Stedelijk Afval”, met onbekende oorsprong, wat mogelijk van bedrijven en huishoudens afkomstig is. Ook vanuit huishoudens komt een grote stroom gemengd afval - 60% van afval uit huishoudens is ongescheiden restafval in Delft. Dit afval bestaat waarschijnlijk voor het grootste deel uit organisch afval (32%), papier (19%) en plastic (14%). Alleen al in het ongescheiden restafval vanuit huishoudens zit dus nog bijna 8.000 ton organisch afval, 4.700 papier en 3.500 ton plastic.

16

ORGANISCHE STROMEN Ten opzichte van de totale afvalstroom is er relatief weinig organisch afval (6.920 ton). Dit is echter een stroom waar veel mee te doen is op lokaal niveau, en dat ten grondslag kan liggen aan vernieuwende circulaire verdienmodellen. Ook zit er momenteel nog een grote hoeveelheid organisch afval in het ongescheiden restafval vanuit huishoudens (8.000 ton), die bij betere scheiding de hoeveelheid organische grondstoffen kan doen verdubbelen. Omdat organisch afval bij vermenging hoogwaardig hergebruik van bijvoorbeeld kunststoffen kan bemoeilijken, kan een focus op het meer gescheiden inzamelen van organisch afval zowel meer organisch materiaal leveren voor circulaire bedrijfsmodellen, als ruimte maken voor effectieve nasortering.

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

INZICHTEN MATERIAALSTROOMANALYSE - OUTPUTS CONSUMPTIEGOEDEREN Alhoewel de e-waste stroom klein is, weten we dat er veel waardevolle en schaarse materialen in deze afvalstroom zitten, voornamelijk metalen. Zeker in combinatie met Delft als stad van kennis en techniek, zien wij potentie in vernieuwende circulaire projecten rondom de verwaarding van e-waste.

CO2 - EMISSIES Industrieën en bedrijven zijn verantwoordelijk voor een groot deel van de directe CO2- uitstoot in Delft (36%). Daarnaast hebben huishoudens en mobiliteit een vrijwel gelijke bijdrage aan de CO2- emissies, elk 24% van de totale directe uitstoot in Delft. Naast sturen op duurzamer energiegebruik in deze sectoren, kunnen ook (indirecte) CO2- emissies worden verminderd door materiaalgebruik te verminderen of veranderen- de ingebedde CO2- emissies van al het afval in Delft zijn namelijk nog een extra 160.000 ton.

17

44 | Op weg naar een circulair Delft in 2050

EINDE LEVENSDUUR Ongeveer 46% van al het afval uit Delft wordt verbrand. Bijna alles wat verbrand wordt is gemengd afval. Sturen op meer gescheiden afval kan dus mogelijk het verbrandingspercentage verminderen, en hoogwaardiger gebruik van grondstoffen stimuleren. Ook wordt momenteel 12% van de materialen “downcycled”. Dit gebeurt vooral met bouw- en sloopafval (mineralen), wat vaak laagwaardig wordt hergebruikt als fundering in nieuwe bouwprojecten.

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

KANSEN GEMEENTE DELFT Op basis van de hiervoor genoemde stroomanalyse, hebben wij vier belangrijke stromen geïdentificeerd om op te focussen: ORGANISCHE MATERIAALSTROMEN

INDUSTRIËLE STROMEN

Er zijn relatief veel lokaal te implementeren interventies om deze afvalstroom te verwaardigen. Hierdoor is er ook relatief veel sturingspotentieel vanuit de gemeente om in te zetten op het sluiten van deze kringloop. Denk bijvoorbeeld aan een lab en proeffabriek voor voedingsingrediënten en biotechnologie op het (her)ontwikkelde DSM-terrein. Dit terrein kan mogelijk startups een plaats geven om in samenwerking met partners als MKB, TU Delft en Wageningen toe te werken naar een biobased economy.

Daarnaast zien wij waarde in het verder onderzoeken van de industriële ketens, welke materialen hierin circuleren, en de potentie tot circulariteit. Hier zien we kansen om 10.000 extra banen met een focus op de maakindustrie te realiseren in de periode 2018-2040. Een interessante richting zou zijn om te zien of nieuwe technologie het rendabel kan maken om meer lokaal te produceren, ook wel ‘reshoring’ genoemd.

BOUW- EN SLOOPAFVAL

E-WASTE Hoogwaardige materialen en de potentie van Delft om bij te dragen aan technische vernieuwing in deze materiaalketen maakt dit een potentieel sterk aanknopingspunt.

Deze stroom wordt gekenmerkt door het grote volume en de grote CO2-impact. Ook zijn er relatief veel plannen en ambities rondom deze sector in Delft waarop kan worden aangehaakt, waaronder 15.000 nieuwe woningen tot 2040, geplande transformaties van ongeveer 74.000m2, circa 100.000m2 extra benodigde bedrijfsruimte, en benodigde duurzaamheidsupgrades voor kantoren (verplicht label C na 2023). 18

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

KANSEN GEMEENTE DELFT Aansluiting Rijksbreed beleid De door ons geïdentificeerde materiaalstromen linken specifiek terug naar drie van de genoemde transitieagenda’s, die specifiek voor gemeente Delft momenteel de grootste potentie hebben: BOUW BIOMASSA EN VOEDSEL

Over de materiaalstromen die centraal staan in de andere twee transitieagenda’s (kunststoffen en de maakindustrie) is aanvullend onderzoek nodig om te bepalen of en hoe deze in een lokale strategie vanuit de gemeente Delft kunnen worden meegenomen. Dit zijn echter doorgaans eerder economische ketens die op (inter) nationaal niveau georganiseerd zijn, waardoor het handelingsperspectief van de gemeente vaak beperkt zal zijn.

CONSUMPTIEGOEDEREN

19

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

Op weg naar een circulair Delft in 2050 | 45

3 HANDELINGSPERSPECTIEF

HANDELINGSPERSPECTIEF

VAN MATERIAALSTROMEN NAAR HANDELINGSPERSPECTIEF De nulmeting van de materiaalstromen heeft inzichtelijk gemaakt wat kansrijke materiaalstromen zijn om de transitie naar een circulaire economie in Delft in gang te zetten. Voor twee belangrijke stakeholders, de gemeente en het bedrijfsleven is hier een eerste opzet gemaakt richting een handelingsperspectief.

Gemeente Delft

Bedrijfsleven

De gemeente Delft kan haar instrumentarium inzetten om de transitie te versnellen. Door middel van kennisontwikkeling, haar eigen inkoop, gebiedsontwikkeling en circulair bouwen en beleid en strategie kan de gemeente zowel in de privaat- als publiekrechtelijke sfeer sturen naar een circulaire economie. Een overzicht van deze verschillende instrumenten en een eerste handelingsperspectief is hierna weergegeven.

De gemeente kan bedrijven in de regio helpen door business cases aan te jagen en de verschillende partijen in de keten bij elkaar brengen. Daarnaast kan de gemeente als aanbieder of afnemer van circulaire producten helpen deze cases te versnellen. Middels een analyse van de grootste bedrijvigheid en een eerste inschatting van de grootste afvalstormen zijn interessante stromen in kaart gebracht. Voor deze stromen zijn vervolgens voorbeelden van business cases gegeven, die samen met de bedrijven in Delft verkend kunnen worden.

Aanpak • Instrumenten die de gemeente Delft kan inzetten om circulaire economie te stimuleren • Concrete eerste stappen en handelingsperspectieven

Aanpak • Overview en sectoranalyse grootste bedrijven en afvalstromen • Voorbeelden business cases om met deze stromen aan de slag te gaan 21

46 | Op weg naar een circulair Delft in 2050

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

3A HANDELINGSPERSPECTIEF GEMEENTE DELFT

HANDELINGSPERSPECTIEF GEMEENTE DELFT

INSTRUMENTEN VOOR ONTWIKKELING CIRCULAIRE ECONOMIE De Gemeente Delft kan een grote rol spelen in de transitie naar een circulaire economie. Bij de invulling van deze rol zijn vier categorieën instrumenten te onderscheiden.

Kennisinstrumenten

Inkoop In de transitie naar een klimaatneutrale en circulaire economie is inkoop een belangrijk instrument. Vanuit haar inkoopfunctie kan een organisatie als de Gemeente Delft immers directe invloed uitoefenen op de producten of diensten die zij inkoopt, en de manier waarop deze geproduceerd worden. Sturen op circulair materiaalgebruik vanuit de publieke sector kan dus een eerste grondslag leggen voor een circulair Delft. Omdat deze transitie een maatschappelijke opgave is, hebben publieke organisaties hier een voorbeeldrol.

Delft is een kennisstad: 40% van de werkgelegenheid in Delft is in de kennissector. Kansen liggen in kennisgedreven circulaire industrie waarbij zowel circulair ontwerpen als het hoogwaardig herwinnen en hergebruiken van producten en grondstoffen centraal staan. Hierbij kunnen naast bestaande bedrijven ook incubators Yes!Delft en roboticacentrum Robovalley toonaangevend zijn. Het openstellen van data over de waarde en beschikbaarheid van materiaalstromen kan de markt helpen om onderbenutte stromen in beeld te krijgen en daar nieuwe verdienmodellen op te ontwikkelen. Deze materiaalstroomanalyse is daarin een eerste stap.

In 2015 is in de Tweede Kamer een motie aangenomen, waarin de overheid is opgeroepen om 10% circulair in te gaan kopen in 2022. Op die manier kunnen overheden de vraag naar circulaire producten en materialen aanwakkeren, en wordt het voor bedrijven aantrekkelijker te investeren in circulaire productie en dienstverlening.

Verder kan de gemeente voor hoogtechnische stromen (consumentenelektronica) ism de TU Delft nieuwe verwerkingstechnieken onderzoeken en circulaire materialen ontwikkelen. 23

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

Op weg naar een circulair Delft in 2050 | 47

HANDELINGSPERSPECTIEF GEMEENTE DELFT

INSTRUMENTEN VOOR ONTWIKKELING CIRCULAIRE ECONOMIE Circulaire bouw

Beleid en strategie Om op het gebied van inkoop, ruimtelijke ordening en de kenniseconomie in Delft structureel verandering teweeg te brengen zal de gemeente een integrale en coherente agenda en strategie voor circulariteit moeten ontwikkelen, in samenspraak met academici en professionals, gemeente, bedrijven en bewoners. Voor alle beleidsafdelingen en doelstellingen zou circulariteit een integraal onderdeel van moeten vormen van beleidsdoelstellingen en de manier waarop men werkt (binnen de gemeente en met alle betrokken partijen) om die te realiseren.

In de materiaalstroomanalyse komt naar voren dat o.a. in de bouwsector veel potentie ligt om winst te behalen door kringloopsluiting. Urban Mining is een concept dat hier op het niveau van individuele gebouwen invulling aan geeft: de materialen die in gebouwen zitten worden bij sloop van een gebouw ‘geoogst’ voor hergebruik. Daarbij helpt het natuurlijk als de gebouwde omgeving zo is ontworpen dat gebouwelementen makkelijk kunnen worden gedemonteerd. Bij gebiedsontwikkelingen dit soort circulariteits principes geprioritiseerd worden, onder andere door middel van circulaire gronduitgifte. Op gebiedsniveau kan de gemeente Delft ook kijken of ze letterlijk ruimte kan maken voor de circulaire economie. Op dit hogere schaalniveau wordt het mogelijk niet alleen bouwmaterialen het te gebruiken maar ook infrastructuur te ontwikkelen die de waterenergie- en materiaalstromen die dagelijks door de gebouwde omgeving getransporteerd worden te verduurzamen.

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

24

HANDELINGSPERSPECTIEF GEMEENTE DELFT

HANDELINGSPERSPECTIEF VOOR DE GEMEENTE Na de beleidsinstrumenten te hebben bestudeerd zijn de volgende vier richtingen voortgekomen als handelingsperspectief voor de Gemeente Delft om de transitie naar een circulaire economie concreet te versnellen:

1 Voorbeeldfunctie Gemeente Delft middels inkoop en aanbestedingen

2 Het stimuleren van een circulaire kenniseconomie in Delft

3 De gemeente als kennismakelaar voor de circulaire economie

daarbij kan worden gedacht aan circulaire aanbestedingen en circulair inkoopbeleid voor de hele gemeentelijke organisatie.

bijvoorbeeld door het aanjagen van experimentatie rondom specifieke stromen die uit de materiaalstroomanalyse naar voren komen, middels prijsvragen of tenders (of via inkoop) voor het bedrijfsleven of studenten.

door de potentie van een circulaire economie voor het MKB in kaart te brengen (door beschikbare stromen te onderzoeken en deze data open te delen). Daarbij is het van belang de informatie en het detailniveau goed op elkaar af te stemmen: bedrijven hebben niet alleen informatie over de hoeveelheid vrijkomende afvalstromen op jaarbasis nodig, maar moeten bijvoorbeeld meer weten over financiële waarde, locatie en tijdstip waarop stromen vrijkomen, toepasbaarheid en kwaliteit van de reststroom, en de eigenaar daarvan. 25

48 | Op weg naar een circulair Delft in 2050

4 Circulaire bouw en gebiedsontwikkeling de gemeente kan bij nieuwe gebiedsontwikkelingen en transformaties zorgen voor een circulaire ontwikkeling en vormgeving van de gebouwde omgeving. Daarbij zijn gronduitgifte, stedenbouwkundige plannen en randvoorwaarden belangrijke instrumenten. Ook kan de gemeente kijken of ze letterlijk ruimte kan creëren voor experimenten en start-ups (bijvoorbeeld bij het DSM terrein en de Schieoevers).

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

3B HANDELINGSPERSPECTIEF BEDRIJFSLEVEN

HANDELINGSPERSPECTIEF BEDRIJFSLEVEN

KOPPELING MATERIAALSTROMEN AAN LOKALE BEDRIJVEN Naast de materiaalstromen die uit de analyse naar voren komen, is het van belang waar mogelijk ook aan te sluiten op bestaande bedrijfsactiviteiten in Delft. Daarom hebben we in aanvulling op de materiaalstroomanalyse de 200 grootste bedrijven (o.b.v. werknemers) van Delft in kaart gebracht. Deze zijn aan de hand van SBI codes in de LISA databased gecategoriseerd in vier sectoren, die elk een ander deel van de productieketen vertegenwoordigen. Met oog op circulariteit van materiaalstromen zijn vooral grote spelers in sector 1 en 2 interessant.

Sectorverdeling Sector 1: levering grondstoffen en voedsel; Sector 2: verwerking grondstoffen naar producten; Sector 3: verkoop producten en dienstensector; Sector 4: niet-commerciële diensten.

27

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

Op weg naar een circulair Delft in 2050 | 49

HANDELINGSPERSPECTIEF BEDRIJFSLEVEN

POTENTIE AFVALSTROMEN VAN GROOTSTE BEDRIJVEN Voor deze bedrijven hebben we geen kwantitatieve informatie over ingaande- en uitgaande materiaalstromen kunnen verzamelen. Om toch een indruk te krijgen van de grote materiaalstromen die vrijkomen is een kwalitatieve inschatting gemaakt van de afvalstromen van de 10 grootste bedrijven van Delft. De circulaire

business cases en voorbeelden op de volgende slides, spelen in op die bewuste reststromen. Op verzoek van de opdrachtgever is de slide waarin specifieke afvalstromen aan specifieke bedrijven uit Delft worden gekoppeld echter weggelaten.

M t d etaalscraps ti em s aakindu

re

ic

ap ie rto van r en ka n kantore

n

re n

ek Stromen uit t s en huizen: pla

B ouw

ui

su mptiegoede

P

m

Vanuit deze analyse komen daar nog bij:

zi

o isc he restr

n Co

Org

an

en

Vanuit de materiaalstroomanalyse zijn eerder al de volgende stromen als prioriteit naar voren gekomen:

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

28

HANDELINGSPERSPECTIEF BEDRIJFSLEVEN

CIRCULAIRE BUSINESS CASES: PAPIER EN ORGANISCH AFVAL

Ecor: cellulose als chemische bouwsteen. Papier zorgt in Delft voor een grote impact op het indirecte landgebruik. Deze stroom, die ook terechtkomt in afvalwater, kan echter beter verwaard worden. Zo kan cellulose onttrokken worden uit allerlei reststromen verzameld bij afvalverwerking- en rioolwaterzuiveringsinstallaties. Ecor is een Amerikaans bedrijf dat onttrokken cellulose gebruikt als grondstof voor de fabricatie van een alternatief voor spaanplaat en karton, waarvoor slechts nog hitte en water benodigd is. Het business model is winstgevend voor Ecor: het afval kost hen €0-236/ton en ze verkopen de panelen voor €1,700/ton. Hiermee redden ze 600.000 bomen per jaar. Ook in Nederland onderzoeken en gebruiken meerdere partijen cellulose als grondstof, bijvoorbeeld ECN, Syncom, KNN Cellulose en BERNN.

Protix: kweken van insecten op voedselresten en organisch afval. In Delft wordt jaarlijk bijna 7.000 ton organisch afval verzameld, met nog mogelijk 8.000 ton organisch afval in de gemengde afvalstroom. Deze stroom kan aan de grond staan van een productieketen. Door Protix te Dongen wordt per jaar 1.600 ton vliegenlarven gekweekt op 8.000 ton voedselresten en organisch afval. Op deze manier wordt afval omgezet in hoogwaardige eiwitten, vetten en micro-nutriënten, wat zeer geschikt is als eiwitrijk veevoer zodat een deel van de import vervangen kan worden. Ook onderzoekt het bedrijf de mogelijke productie van vleesvervangers en textiel coating. Samenwerking stimuleren tussen waterschappen, kennisinstituties, bedrijfsleven en afvalwerkers om mogelijk deze business case in gang te zetten.

Verder onderzoek kan worden gedaan naar de (economische, sociale, logistieke) haalbaarheid en impact van een vergelijkbare eiwitproductie met organische stromen uit Delft en omstreken (denk aan de stromen die vrijkomen bij het Westland).

29

50 | Op weg naar een circulair Delft in 2050

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

HANDELINGSPERSPECTIEF BEDRIJFSLEVEN

CIRCULAIRE BUSINESS CASES: PLASTIC EN BOUWAFVAL

Cumapol: chemisch recyclen PET plastic. Plastic is een significante en constante afvalstroom vanuit huishoudens. Deze stroom wordt in Delft al gescheiden ingezameld, maar hoogwaardige verwerking blijft vaak een uitdaging. PET plastic kent vele varianten en sommige zijn lastig te recyclen. Een nieuw proces van Cumapol maakt het echter mogelijk om dit plastic chemisch af te breken, waarna de gereinigde grondstoffen weer kunnen worden gebruikt om zuiver PET te produceren. Er zijn geen nieuwe productielijnen nodig en het chemisch recyclen van PET leidt tot een reductie in het gebruik van aardolie. In Delft kan mogelijk gerecycled PET plastic een waardevolle grondstof zijn voor de grote bedrijven. Zo kunnen er industriële garens uit worden gemaakt (Morssinkhof Plastics), of composieten aanrechtbladen (Sustonable).

Urban mining: opschalen winning secundaire bouwmaterialen. Bouw, renovatie en sloopactiviteiten zullen constant plaatsvinden in een stad als Delft. Inzicht in de gebruikte en vrijgekomen materialen kan circulariteit bevorderen. New Horizon Urban Mining is een organisatie die actief is in het “ontmantelen” van gebouwen in plaats van slopen. Componenten die vrijkomen bij de sloop, transformatie en renovatie van gebouwen worden gekoppeld aan afnemers die deze weer kunnen toepassen. Hierdoor kunnen componenten hoogwaardig hergebruikt worden, in plaats van recycled. Het Madaster platform is een gelijksoortig initiatief dat fungeert als een publieke materialendatabase om (hoogwaardige) materiaaluitwisseling te stimuleren. De gemeente kan inzetten op het in kaart brengen van benodigde en vrijkomende materialen in Delft (zoals via het Madaster platform), en het afstemmen van materiaaluitwisseling over tijd en ruimte. Hiervoor is ook fysieke ruimte (een bouwhub) nodig.

Gemeente Delft kan een schakel zijn om samenwerking tussen afvalverwerkers en het bedrijfsleven te stimuleren op het gebied van hoogwaardige plasticverwerking. Hiervoor kan zij naast lokale bedrijven ook kijken naar regionale bedrijven, zoals de chemische bedrijven in de haven van Rotterdam.

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

30

HANDELINGSPERSPECTIEF BEDRIJFSLEVEN

CIRCULAIRE BUSINESS CASES: ZIEKENHUISAFVAL EN E-WASTE

Refurbishen E-waste. E-waste is een klein aandeel van het afval in Delft, maar heeft grote waarde wat momenteel grotendeels verloren gaat. Zo heeft klein huishoudelijke apparatuur soms de mogelijkheid tot refurbishen en upgraden, eventueel in combinatie met sociale werkplaatsen. Eventueel kunnen ook grotere partijen van de zakelijke markt gerefurbished worden, rekening houdend met dataveiligheid en eisen. De meeste potentie wordt gezien in reparatie en direct hergebruik van e-waste aangezien een groot deel nog geschikt is voor hergebruik. Stichting Repair Café organiseert over het hele land workshops over dit onderwerp. Een fysieke werkplaats kan hier een sleutelrol in spelen door ruimte en gereedschappen te bieden voor ondernemers, bewoners te scholen in kleine reparaties en het bieden van een plek om deze producten te verkopen.

Ziekenhuisafval. Als een grote stroom uit het grootste bedrijf in Delft, Reinier de Graaf Groep, kwam ziekenhuisafval naar voren. Ook zorginstellingen zoals Pieter van Foreest hebben veel specifiek ziekenhuisafval. De materiaalstroom kan verkleind worden door instrumenten te hergebruiken, bijvoorbeeld middels het “Circulair Instrumentenbeheer” programma van Van Straten Medical. Dit bespaart Nederlandse ziekenhuizen een kwart van hun inkoopkosten. Verder is het belangrijk om het afval goed te scheiden. SZA vaten van gerecycled plastic (uit PMD afvalstroom) zijn ontwikkeld door SUEZ om specifiek ziekenhuisafval in te zamelen, en worden al in een aantal ziekenhuizen gebruikt. Circulaire innovatie in ziekenhuizen kan worden aangejaagd door met operationele partijen van de ziekenhuizen in gesprek te gaan over mogelijke obstakels en kansen op het gebied van duurzaamheid in het ziekenhuis.

Opzetten of stimuleren van werkplaatsen en scholing rondom refurbishing; bewustwording campagne van de waarde die nog in producten zitten bij einde levensduur, en hoe deze mogelijk verwaard kan worden. 31

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

Op weg naar een circulair Delft in 2050 | 51

4 VERVOLGSTAPPEN

VERVOLGSTAPPEN

VERVOLGSTAPPEN Gebaseerd op de materiaalstroomanalyse en de vier geïdentificeerde materiaalstromen (organische afvalstromen, bouwmaterialen, e-waste en materiaalgebruik in industrieën) presenteren wij vier mogelijke vervolgtrajecten om deze uitdagingen verder op te pakken:

1 Hoogwaardige verwerking organische restromen Door specifieker te kijken naar waar verschillende organische restromen in de stad vrijkomen kunnen mogelijke symbiotische ketens bij elkaar worden gebracht. Metabolic werkte met TU Delft en AMS institute aan een model om dit in Amsterdam in kaart te brengen.

2 Urban Mining verkenning

3 Verdiepend onderzoek naar kunststof, industrie, of consumentengoederen (hoogwaardige e-waste)

Het verder in kaart brengen hoe de stedelijke mijn van Delft eruit ziet, en hoe deze zich ruimtelijk en temporeel ontwikkelt, kan tot een verduurzaming van de bouwketen leiden. Dit kan zowel op lokaal vlak (gemeente Delft), maar vraagt ook een grotere regionale strategie. Naburige partijen die hier ook mee bezig zijn, zijn Dordrecht, ZuidHolland, en Rotterdam.

Met bedrijven en kennisinstellingen kan meer inzicht worden verkregen in de nu grotendeels onbekende materiaalstromen van industrie in Delft. Dit maakt gebruik van en draagt bij aan Delft’s kracht als ‘kennisstad’, met een nieuwe focus op circulaire ketens.

33

52 | Op weg naar een circulair Delft in 2050

4 Ruimtelijke ordening en circulaire gebiedsontwikkeling Het stimuleren van concrete circulaire gebiedsontwikkeling toont ambitie, genereert nieuwe kennis en brengt nieuwe samenwerking tot stand. Schieoevers is een mogelijke locatie met potentie voor impactvolle circulaire gebiedsontwikkeling in Delft. Ook kan experimentatie rondom CE worden aangejaagd bij het DSM terrein, waar circulaire tenders of living labs aan kunnen bijdragen.

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

VERVOLGSTAPPEN

APPENDIX

WAT IS EEN MFA? Een MFA is een systematische analyse van de materiaalstromen die een systeem in- en uitgaan, binnen een gedefinieerd tijdsbestek en locatie. Deze data-gedreven methodologie om grondstofstromen inzichtelijk te maken en te kwantificeren, is een cruciale eerste stap van een systeemanalyse. Het resultaat wordt weergegeven in een “Sankey Diagram”, dat de totale massa van materialen dat door het systeem stroomt weergeeft. Te lezen van links naar rechts, geeft dit diagram inzicht in waar materialen vandaan komen, waar ze langs stromen, en waar ze uiteindelijk terechtkomen.

34

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

APPENDIX

VERANTWOORDING MFA Voor het tot stand komen van de MFA wordt een grote hoeveelheid data gebruikt. Dit betreft zowel directe data over de gemeente Delft, het opschalen van persoonsgebonden data, als het toepassen van nationale data op de schaal van gemeente Delft. Hier volgt een overzicht van de belangrijkste aannames en databronnen in deze berekeningen. BOUWMATERIALEN De stroom bouwmaterialen is gebaseerd op huidige bouw- en sloopplannen van Primos [10] en het CBS [11]. In combinatie met informatie van de BAG [12] en Metabolic’s Urban Mining Model komen we tot een benadering van de materiaalcompositie op basis van 17 verschillende gebouwtypes. Hierin wordt de openbare infrastructuur niet meegenomen, zoals asphalt en bodem.

VOEDSELSTROOM Deze stroom is gebaseerd op het gemiddelde Nederlandse dieet [13]. Waterconsumptie is hier van af getrokken, om dubbel tellen te voorkomen. De studentenpopulatie van Delft kan echter afwijken en specifiek beleid of focuspunten vragen. TEXTIELGEBRUIK

CONSUMPTIEGOEDEREN Wat betreft de input van consumptiegoederen is weinig data beschikbaar om te extrapoleren naar de totale populatie van Delft. Alhoewel de afvalcompositie ook enig inzicht geeft in de inputstromen, kunnen we door een vertraging (mogelijke opbouw van materiaalvoorraad in huishoudens) hier geen concrete stromen voor weergeven.

Het textielgebruik berust op data over de totale textielconsumptie in Nederland [14] , en gemiddelde textielconsumptie in verschillende sectoren van OECD en WIOD. Dit is geschaald naar de populatie van Delft.

35

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

Op weg naar een circulair Delft in 2050 | 53

APPENDIX

VERANTWOORDING MFA WATERGEBRUIK Watergebruik is gebaseerd op de persoonsgebonden consumptie, zowel in een huishouden [15] als op kantoor [16]. Dit is geëxtrapoleerd naar Delft aan de hand van populatie en werknemersaantallen [17] . Naast deze stroom wordt er nog een grote hoeveelheid water gebruikt voor operationele/industriële processen, die niet zijn meegenomen in deze analyse en die meer communicatie met specifieke partijen (bedrijven, instellingen) vraagt.

HUISHOUDELIJK AFVAL Het huishoudelijk afval is afkomstig van CBS [20] en is opgeschaald naar het aantal inwoners van gemeente Delft. Via de LMA database [21] is afval vanuit industrie en de publieke sector genomen en gecategoriseerd. Voor een fractie van de stroom “gemengd stedelijk afval” in deze dataset is de bron van het afval onbekend, zoals terug te zien in de MFA.

Afvalverwerking bij einde levensduur is gebaseerd op CBS informatie van provincie Zuid-Holland [22], en geschaald naar de gemeentespecifieke hoeveelheden van afval.

Vanuit de Klimaatmonitor zijn gegevens gehaald over de energieconsumptie van Delft [18] en de CO2-emissies [19].

36

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

APPENDIX

BRONNEN [1] Planbureau voor de Leefomgeving, Waarom een circulaire economie?, geraadpleegd van https:// themasites.pbl.nl/circulaire-economie/

Gladek, E. (2017). The seven pillars of the circular economy. Geraadpleegd van https://www. metabolic.nl/the-seven-pillars-of-the-circulareconomy/ in januari 2020 [2]

[3] Avalex. (december, 2019). Het Nieuwe Inzamelen, geraadpleegd van https://www.avalex. nl/inzamelen/delft/ [4] Gemeente Delft. (December 2019). Energieneutraal, geraadpleegd van https://www. delft.nl/milieu/energie/energieneutraal-2050

Gemeente Delft. (2018). Ruimtelijk-Economische Visie Delft [5]

Gemeente Delft. (2017). Bouwen aan een duurzaam Delft [6]

[7] Olsthoorn, I. (November 2019). Het nieuwe inzamelen wordt toch niet in heel Delft ingevoerd.

[8] Rijksoverheid. (2019). Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie 2019-2023 [9] CBS, Samenstelling van het huishoudelijk restafval, Rijkswaterstaat, genomen over 3 jaar (2016, 2017, 2018)

[17] Delft in cijfers. 2017. Werkzame personen naar geslacht en werkverband

[10] Primos, ABF Research Delft. 2018. Bevolkingsprognose voor huishoudens tot 2040.

[18] Klimaatmonitor. 2017. Rapportage Energiegebruik gemeente Delft

[11] CBS, 2020, Dwellings and non-residential stock, geraadpleegd van https://opendata. cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/81955ENG/ table?ts=1574758563318 in januari 2020.

[19] Klimaatmonitor. 2018. Rapportage CO2-uitstoot gemeente Delft.

[12] Kadaster, 2020, Basisregistratie Adressen en Gebouwen. [13]

RIVM. 2016. Wat ligt er op ons bord?

Maldini et al. 2017. Total consumption of textiles in the Netherlands

[14]

[15] Waternet, 2016, gemiddeld waterverbruik, geraadpleegd van https://www.waternet.nl/onswater/drinkwater/gemiddeld-waterverbruik/

37

54 | Op weg naar een circulair Delft in 2050

[16] Milieubarometer kantoor, geraadpleegd van https://www.milieubarometer.nl/voorbeelden/ kantoor/

[20] CBS. 2017. Huishoudelijk afval per gemeente per inwoner [21] Landelijk Meldpunt Afvalstoffen (AMICE) voor gemeente Delft. [22] CBS. 2017. Gemeentelijke afvalstoffen, geraadpleegd van https://opendata.cbs. nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83558NED/ table?fromstatweb januari 2020.

MATERIAALSTROOMANALYSE DELFT

+31 (0) 203690977 info@metabolic.nl www.metabolic.nl

Klimopweg 150 1032HX Amsterdam The Netherlands

Op weg naar een circulair Delft in 2050 | 55