2109166 College van B en W - voortgangsrapportage Aanpak extremisme, polarisatie en radicalisering 2020

Onderwerpen die tot deze gevoelens leiden zijn: de recente aanslag in het Duitse Hanau, de kwestie rondom het Cornelius Haga Lyceum, de vervolging van de Oeigoeren in China, het recente onderzoek van de Parlementaire ondervragingscommissie ongewenste beïnvloeding uit onvrije landen (POCOB) en het boerkaverbod. Ook maakt men zich zorgen over het oprukkende rechts-extremisme. Vooral in de politieke partij Forum voor Democratie zien zij een gevaar omdat veel hoogopgeleiden zich hierbij aansluiten.202 Tot slot heeft het salafisme invloed op de organisatie. Volgens de respondenten van Midnimo bezoeken ‘enkele’ salafisten de vereniging.203 De respondenten definiëren salafisme als tegenovergestelde van

59

orthodoxie. Dit behelst geen verdergaand onderscheid in typen salafisten (staatsgezinde, politieke of gewelddadige salafisten). De aanwezigheid van salafisten wordt geaccepteerd zolang de richtlijnen van de vereniging (geen da’wah204 en geen eigen activiteiten buiten die van de vereniging) maar geaccepteerd worden. Deze salafisten bidden ook bij de Sultan Ahmet-moskee en hangen rond in de buurt van het winkelcentrum in de Hovenpassage. Maar echt zicht op wat deze salafistische jongeren doen, heeft de vereniging niet. In het recente verleden is ook een jongen met een Somalische migratieachtergrond uit Delft uitgereisd naar ISIS in Syrië. Hij is inmiddels teruggekeerd naar Nederland maar bezoekt Midnimo niet meer. Voor zijn uitreis was hij een bekende van de vereniging en de respondenten geven aan dat de Somalische gemeenschap het niet zag aankomen dat hij zou vertrekken.205 De vereniging wil graag aandacht besteden aan radicalisering en het weerbaarder maken van jongeren, maar door gebrek aan financiële middelen zijn de mogelijkheden beperkt.206 De vereniging vindt dat dit in samenwerking met de politie en gemeente beter opgepakt kan worden.207

60

EINDNOTEN 1

“Normatief kader problematisch gedrag,” in Kamerbrief “Concretisering aanpak salafisme,” Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (25 februari 2016), 3. 2 Voortgangsrapportage Uitvoeringsprogramma Gewelddadig Jihadisme 2015-2019, 12-02-2020, 2, geraadpleegd op 15 april 2020 via: https://ris.delft.nl/internet/vergaderingen_41207/agenda/commissieeconomie-financien-en-bestuur_33553/2009128-college-van-b-en-w-voortgangsrapportageuitvoeringsprogramma-gewelddadig-jihadisme-2015-2019pdf_5250146.pdf 3 Fusch, P. et all., “Denzin’s Paradigm Shift: Revisiting Triangulation in Qualitative Research,” Journal of Social Change Vol.10 (2018), geraadpleegd op 10 april 2020 via: https://scholarworks.waldenu.edu/jsc/vol10/iss1/2/ 4 Berger, Maurits S., Islam binnen de dijken: gids voor gemeentebeleid inzake islam, sociale cohesie en deradicalisering, (Amsterdam: Aksant, 2010), 33. 5 Berger, Maurits S., Islam binnen de dijken: gids voor gemeentebeleid inzake islam, sociale cohesie en deradicalisering, (Amsterdam: Aksant, 2010), 33. 6 Ibid., 33 en Lauzière, Henri, The Making of Salafism: Islamic Reform in the Twentieth Century. Religion, Culture, and Public Life, (New York: Columbia University Press, 2016), 31, 32. 7 Roex, I., Leven als de profeet in Nederland. Over de salafi-beweging en democratie, (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2013).

8 Meijer, Roel, Global Salafism, (Oxford: Oxford University Press, 2009). 9 Zie voor meer informatie over zelfdefinitie van salafisten Roex, Ineke, Leven als de profeet in Nederland: Over de salafi-beweging en democratie: Proefschrift, (Amsterdam: Universiteit van Amsterdam, 2013), 90-94. 10 Deze driedeling vindt zijn oorsprong in het artikel van Quintan Wiktorowicz, Anatomy of the Salafi Movement. Deze indeling is slechts een modelmatige weergave van de uiterst complexe werkelijkheid. Stromingen overlappen elkaar en er is interne variatie. Ook is het belangrijk aan te geven dat gelovigen in hun religieuze beleving soms salafistische geloofsinterpretaties combineren met andere geloofsinterpretaties. De scheidslijnen tussen salafistische en niet-salafistische groepen is daardoor ook niet altijd scherp te trekken. We spreken dan van een salafistische oriëntatie. 11 Politie, “De Syriëgangers,” (april 2019), 48. 12 Hamdi, Ahmed et all., “Informeel Islamitisch Onderwijs in Amsterdam-West,” Verwey Jonker Instituut (november 2017), 4, geraadpleegd op 15 april 2020 via: https://www.verweyjonker.nl/doc/2017/214050_Informeel-islamitisch-onderwijs-in-Amsterdam-West_web.pdf 13 NCTV, “Dreigingsbeeld Terrorisme in Nederland.” (december 2019).

14 Rijksoverheid, “Bijlage bij brief Concretisering beleidsreactie salafisme motie Potters,” (2016), 5, geraadpleegd op 20 april 2020 via: www.vosabb.nl/wp-content/uploads/2016/02/normatief-kaderproblematisch-gedrag.pdf; Parlementaire Monitor, “Brief regering; Concretisering aanpak salafisme Grondrechten in een pluriforme samenleving,” (4 maart 2016), geraadpleegd op 4 mei 2020 via: www.parlementairemonitor.nl/9353000/1/j9vvij5epmj1ey0/vk23ir9rwcwr; Overheid.nl, “Kamerstuk: 30 950, Rassendiscriminatie,” (23 december 2015), geraadpleegd op 5 mei 2020 via: www.zoek.officielebekendmakingen.nl. 15 Rijksoverheid, “Bijlage bij brief Concretisering beleidsreactie salafisme motie Potters,” (2016), 5, geraadpleegd op 20 april 2020 via: www.vosabb.nl/wp-content/uploads/2016/02/normatief-kaderproblematisch-gedrag.pdf 16 Dick Schoof tijdens de POCOB, 10 februari 2010: https://www.youtube.com/watch?v=2N1QYXGLYFE 17 Berger, M. et al, “Salafisme in Nederland belicht: 15 jaar onderzoek in Nederland,” Verweij Jonker Instituut (mei 2018), 6.

18 NCTV, “Salafistische invloeden op informeel onderwijs,” (december 2019), geraadpleegd op 15 april 2020 via: www.nctv.nl/onderwerpen/dtn/actueel-dreigingsniveau/salafistische-invloeden-op-informeel-onderwijs 19 Onder andere NOS, “'Jonge generatie salafistische aanjagers is serieuze dreiging',” (10 februari 2020), geraadpleegd op 4 mei 2020 via: www.nos.nl/artikel/2322400-jonge-generatie-salafistische-aanjagers-isserieuze-dreiging.html en NCTV, “Salafistische invloeden op informeel onderwijs,” (december 2019), geraadpleegd op 15 april 2020 via: www.nctv.nl/onderwerpen/dtn/actueel-dreigingsniveau/salafistischeinvloeden-op-informeel-onderwijs 20 NCTV, “Salafistische invloeden op informeel onderwijs,” (december 2019), geraadpleegd op 15 april 2020 via: www.nctv.nl/onderwerpen/dtn/actueel-dreigingsniveau/salafistische-invloeden-op-informeel-onderwijs

61

21

NCTV, “Salafistische invloeden op informeel onderwijs,” (december 2019), geraadpleegd op 15 april 2020 via: www.nctv.nl/onderwerpen/dtn/actueel-dreigingsniveau/salafistische-invloeden-op-informeel-onderwijs 22 NCTV, “Salafistische invloeden op informeel onderwijs,” (december 2019), geraadpleegd op 15 april 2020 via: www.nctv.nl/onderwerpen/dtn/actueel-dreigingsniveau/salafistische-invloeden-op-informeel-onderwijs 23 Bijvoorbeeld: vergevorderde afzondering van de samenleving, waarbij de gemeenschap of groep in kwestie in een soort enclave is georganiseerd met als doel zich af te zonder en af te zetten tegen andersdenkenden en andersgelovigen. Andersdenkenden en andersgelovigen worden zoveel mogelijk buiten de deur gehouden, en met de overheid en andere maatschappelijke instituties wordt zo min mogelijk samengewerkt. Zie Normatief Kader Problematisch Gedrag van de Rijksoverheid (2016). Dit dient echter niet verward te worden met het recht op zelfvereniging en zelforganisatie met religieuze of culturele doelen. 24 Bijvoorbeeld het propageren van een andere, alternatieve staatsvorm dan de democratische rechtsorde. Zie Normatief Kader Problematisch Gedrag van de Rijksoverheid (2016). 25 Diyanet valt onder het Directoraat van Godsdienstzaken in Ankara, waarvoor de Turkse premier verantwoordelijk is.

Diyanet houdt zich bezig met religieuze aangelegenheden in de Turkse republiek en is verantwoordelijk voor duizenden moskeeën in binnen- en buitenland. In Nederland zijn dat 147 moskeeën. Zie bijlage 5 voor aanvullende informatie. 26 In Nederland heeft deze organisatie 34 aangesloten organisaties. Van oorsprong is dit een religieusconservatieve en nationalistische Turkse politieke partij die de Turkse staat en samenleving via een democratische route wilde islamiseren. Dit gedachtegoed probeerde de organisatie ook in Europa uit te dragen onder Turkse Europeanen, maar vanaf eind jaren negentig vond er een pragmatische heroriëntering plaats omdat de aanhangers doorkregen dat hun Turkse achterban in Nederland zou gaan wortelen. Vanaf dat moment richtte de organisatie zich op de belangenbehartiging van moslims in de Europese samenlevingen waarvan het open, pluriforme, en democratische karakter wordt erkend en geaccepteerd. Zie: Radar Advies, “Wat zijn dat nou voor clubs? Praktijkonderzoek naar SICN, ISN (Diyanet), Milli Görüs en Hizmet (Gülen),” (Den Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2017), 6. en Kennisplatform Integratie & Samenleving, “Verhoudingen tussen Turks-Nederlandse groeperingen,” (Den Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2017), 11. 27 De SICN werd in 1972 opgericht door Abdulwahid van Bommel.

In 2014 telde SICN 48 aangesloten lokale organisaties. De aanhangers van de SICN heten ook wel süleymancilar, naar de in 1959 overleden godsdienstleraar Süleyman Hilmi Tunahan. Zij vormen een belangrijke minderheid onder de Turkse moslims. De SICN draagt een conservatieve levensstijl uit gebaseerd op de soennitische stroming van de islam, richt zich op religieuze vorming, houdt zich verre van politieke activiteiten en heeft ook geen expliciete agenda op het gebied van Turkse identiteit. Zie: Landman, Nico en Thijl Sunier, “Turkse islam: Actualisatie van kennis over Turkse religieuze stromingen en organisaties in Nederland,” (Den Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2014), 4. 28 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 29 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 30 Politie, “De Syriëgangers,” (april 2019), 48. 31 Obdeijn, Herman en De Mas, Paolo, Geschiedenis van Marokko, (Uitgeverij Bulaaq: Amsterdam, 2012), 175. 32 Shaykh Abdulmajid Ibn Taaha al-Dhibi al-Zu’bi, Ithafu al-Akabiri fi sirati wa manaqibi al-Imam Muhyiddin 33 In de geschiedenis van de islam was er een groep moslims, onder leiding van schriftgeleerden, die de ash’arien maturidi-geloofsleerscholen afwezen maar ook afweken van de Ahl ul Hadith-geloofsleerschool.

Deze groep moslims werd een stroming en werd door anderen geclassificeerd als ‘het hanbalisme’. De reden hiervoor was omdat ze de hanbalitische wetschool volgden van de wetgeleerde Ahmed Ibn Hanbal (780-855), maar afwijkende ideeën hadden over de geloofsleerscholen die op dat moment golden. Deze groep is de voorganger van het hedendaagse salafisme. De term hanbalisme is echter verwarrend omdat deze term de suggestie wekt over één van de vier genoemde soennitische wetscholen te gaan, terwijl het in essentie een geloofsleerschool aanduidt (waar het salafisme uit is ontstaan) die in haar tijd als afwijkend werd gezien door de schriftgeleerden van de ash’ari- en maturidi-geloofsleerscholen. Volgens de denkers van deze school moesten alle kwesties en vraagstukken beantwoord worden uit de primaire bronnen en eventueel uit de bindende uitspraken van de metgezellen van de profeet. Deze geloofsleerschool pleitte ervoor om de primaire bronnen letterlijk te begrijpen zonder het gebruik van enige rationele logische methodiek. Deze geloofsleerschool, die tegenwoordig ook invloed heeft, wordt vertegenwoordigd door het salafisme. Tot de bekendste denkers van deze school behoren Ibn Taymiyya (1263-1328) en Mohammed Ibn Abdul Wahhab (1703-1792). Volgens deze schriftgeleerden dienen moslims afstand te nemen van de methodologie van rationaliteit en logica. De

62

opvattingen van het salafisme zijn gebaseerd op de oordelen van Ibn Taymiyya en Ibn Abdul Wahhab. Ze nemen een centrale plek in binnen het salafistische gedachtegoed dat veelal afweek van de methodieken van de eerdergenoemde wetscholen en de geloofsleerscholen. Ibn Taymiyya en Mohammed Ibn Abdul Wahhab worden bestempeld als grondleggers van het moderne hanbalisme (lees: salafisme). 34 Gesprek met betrokkene van stichting Joury, 10 maart 2020. 35 In 2009 verhuisde men naar een nieuwbouwlocatie omdat het aantal moskeebezoekers toenam en er geen plaats meer voor hen was in het oude gebouw. De moskee biedt ruimte aan gemiddeld 1.500 moskeegangers, waarvan ongeveer 750 vrouwen. De moskee werd gebouwd met financiële bijdragen van de lokale moskeegangers, collectes in andere steden binnen en buiten de moskeeën. Daarnaast ontving de moskee in 2007 een SVN-lening van de gemeente Delft van € 500.000. (zie: Maghreb Magazine, “Gemeente Delft leent moskee geld,” (31 maart 2007), geraadpleegd op 4 april 2020 via: www.maghrebmagazine.nl/2007/03/31/gemeente-delft-leent-moskee-geld/) Het gebouw beschikt over de volgende voorzieningen: een gebedsruimte voor mannen, gebedsruimte voor vrouwen, ruimte voor rituele wassing, ruimte voor de lijkbezorging, les -en activiteitenruimte voor kinderen, les -en activiteitenruimte voor vrouwen en mannen, een winkel, een bibliotheek en een informatiecentrum.

36 Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020. 37 Gesprek met respondent 13, 16 december 2019. 38 Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020. 39 Gesprek met respondent 13, 16 december 2019. 40 Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020. 41 Nisbet, Yahya, “the idea of democracy is rotten and it’s reality is far worse,” Hizb ut-Tahrir Britan (1 december 2019), geraadpleegd op 4 mei 2020 via: http://www.hizb.org.uk/media/press-releases/the-idea-ofdemocracy-is-rotten-and-its-reality-is-far-worse/ 42 Editor, “top 10 Q&A on the elections,” Hizb ut-Tahrir Britain (10 december 2019), geraadpleegd op 4 mei 2020 via: www.hizb.org.uk/viewpoint/top-10-qa-on-the-elections/ 43 Abbas, Tahir, Islamic Political Radicalism: A European Perspective, (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2007), 93. 44 Counter Extremism Project, “Hizb ut-Tahrir,” geraadpleegd op 4 mei 2020 via: www.counterextremism.com/threat/hizb-ut-tahrir 45 https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/duitsland-verbiedt-moslimgroep~b43c709d/). 46 KVK-uittreksel: 804381227 47 KVK-uittreksel: 40398323 48 KVK-uittreksel: 818108010 49 KVK-uittreksel: 40398159 50 Bij een vereniging is het relatief simpel om de macht van het bestuur over te nemen. De leden van een vereniging kunnen een bestuur wegstemmen. Bij een stichting is dit anders, moeilijker.

Een stichting heeft namelijk geen leden. Gesprek met respondent 13, 16 december 2019. 51 Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020. 52 Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020. 53 Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020. 54 Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020. 55 Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020. 56 Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020. 57 Gesprek met respondent 13, 16 december 2019. 58 Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020. 59 Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020.

60 SIOR Haaglanden, “Verklaring SIOR Haaglanden betreffende gezamenlijke gebedstijden,” (31 maart 2020), geraadpleegd op 8 april 2020 via: https://siorhaaglanden.nl/2019/03/31/verklaring-sior-haaglandenbetreffende-gezamenlijke-gebedstijden/ 61 SIOR Haaglanden, “Wie zijn wij?” geraadpleegd op 8 april 2020 via: https://siorhaaglanden.nl/wie-zijn-wij/ 62 SIOR Haaglanden, “Moslims nemen verantwoordelijkheid en sluiten hun moskeeën,” geraadpleegd op 8 april 2020 via: https://siorhaaglanden.nl/2020/03/20/moslims-nemen-verantwoordelijkheid-en-sluiten-moskeeen/ 63 SIOR Haaglanden, “SIORH: ‘Tweede Kamer-voorzitter, eerbiedig de rechten van moslims in Nederland’,” (5 februari 2020), geraadpleegd op 8 april 2020 via: https://siorhaaglanden.nl/2020/02/05/siorh-tweede-kamervoorzitter-eerbiedig-de-rechten-van-moslims-in-nederland/

63

64

Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020. Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020. 66 Bijsterveldt-Vliegenthart, J.M. van, “Voortgangsrapportage Uitvoeringsprogramma Gewelddadig Jihadisme 2015-2019,” Gemeente Delft (12 februari 2019), 1, geraadpleegd op 5 mei 2020 via: https://ris.delft.nl/internet/vergaderingen_41207/agenda/overlegvergadering-commissie-economiefinancien-en-bestuur_16783/1907083-college-van-bw-voortgangsrapportage-uitvoeringsprogrammagewelddadig-jihadisme-2015-2019pdf_2273238.pdf 67 Rosenberg, Herman, “Delft komt met netwerk in strijd tegen jihadisme,” AD (12 oktober 2016), geraadpleegd op 5 mei 2020 via: www.ad.nl/delft/delft-komt-met-netwerk-in-strijd-tegenjihadisme~ab90b58e/ 68 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 69 Gesprek met respondent 10, KMD, 3 april 2020. 70 Gesprek met respondent 13, 16 december 2019. 71 Gesprek met respondent 13, 16 december 2019. 72 Interviews met gemeentelijke professionals, 15 januari en 12 februari 2020 73 Gesprek met respondent 13, 16 december 2019. 74 Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020.

En Algemeen Dagblad, “Ook dreigbrief bij Delftse moskee Al Ansaar,” (26 februari 2016), geraadpleegd op 10 april 2020 via: https://www.ad.nl/delft/ook-dreigbrief-bij-delftse-moskee-al-ansaar~a3292c67/ 75 Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020. 76 Gesprek met respondenten 1, 2 en 3, Moskee Al Ansaar, 19 februari 2020. 77 www.raadvankerkendelft.nl/activiteiten/deelnames/delftse-moskeeen/sultan-ahmet-moskee/ 78 In Nederland heeft deze organisatie 34 aangesloten organisaties. Van oorsprong is dit een religieusconservatieve en nationalistische Turkse politieke partij die de Turkse staat en samenleving via een democratische route wilde islamiseren. Dit gedachtegoed probeerde de organisatie ook in Europa uit te dragen onder Turkse Europeanen, maar vanaf eind jaren negentig vond er een pragmatische heroriëntering plaats omdat de aanhangers doorkregen dat hun Turkse achterban in Nederland zou gaan wortelen. Vanaf dat moment richtte de organisatie zich op de belangenbehartiging van moslims in de Europese samenlevingen waarvan het open, pluriforme, en democratische karakter wordt erkend en geaccepteerd. Zie: Radar Advies, “Wat zijn dat nou voor clubs? Praktijkonderzoek naar SICN, ISN (Diyanet), Milli Görüs en Hizmet (Gülen),” (Den Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2017), 6.

en Kennisplatform Integratie & Samenleving, “Verhoudingen tussen Turks-Nederlandse groeperingen,” (Den Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2019), 11. 79 De SICN werd in 1972 opgericht door Abdulwahid van Bommel. In 2014 telde SICN 48 aangesloten lokale organisaties. De aanhangers van de SICN heten ook wel süleymancilar, naar de in 1959 overleden godsdienstleraar Süleyman Hilmi Tunahan. Zij vormen een belangrijke minderheid onder de Turkse moslims. De SICN draagt een conservatieve levensstijl uit gebaseerd op de soennitische stroming van de islam, richt zich op religieuze vorming, houdt zich verre van politieke activiteiten en heeft ook geen expliciete agenda op het gebied van Turkse identiteit. Zie: Landman, Nico en Thijl Sunier, “Turkse islam: Actualisatie van kennis over Turkse religieuze stromingen en organisaties in Nederland,” (Den Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2014), 4. 80 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 81 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 82 ISN-HDV, “Jaarverslag 2018 ISN,” 9, geraadpleegd op 18 december 2019 via: https://isndiyanet.nl/isnjaarverslag/isn-verslag-activiteiten-2018/ 83 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020.

84 Diyanet, “HDV strategie 2018,” 18, geraadpleegd op 10 april 2020 via: https://www.diyanet.nl/wpcontent/uploads/2017/10/HDV-STRATEJI-NL_web.pdf 85 KVK-uittreksel: 805196419 86 KVK-uittreksel: 800611494 87 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 88 Zie de Facebookpagina: www.facebook.com/jongerenvereniging.delft. Deze lezing vond plaats op 23 januari 2019. Zie ook: www.facebook.com/ImamKayfa 89 Zie de Facebookpagina: www.facebook.com/jongerenvereniging.delft. Deze lezing vond plaats op 24 mei 2019. Zie ook: www.facebook.com/ugurdemirci21 65

64

90

Zie de Facebookpagina: www.facebook.com/jongerenvereniging.delft. Deze lezing vond plaats op 23 januari 2019. Zie ook: www.facebook.com/ImamKayfa 91 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 92 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 93 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 94 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 95 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 96 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 97 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 98 Gesprek met respondent 13, 16 december 2019. 99 Bijsterveldt-Vliegenthart, J.M.

van, “Voortgangsrapportage Uitvoeringsprogramma Gewelddadig Jihadisme 2015-2019,” Gemeente Delft (12 februari 2019), 1, geraadpleegd op 5 mei 2020 via: https://ris.delft.nl/internet/vergaderingen_41207/agenda/overlegvergadering-commissie-economiefinancien-en-bestuur_16783/1907083-college-van-bw-voortgangsrapportage-uitvoeringsprogrammagewelddadig-jihadisme-2015-2019pdf_2273238.pdf 100 Rosenberg, Herman, “Delft komt met netwerk in strijd tegen jihadisme,” AD (12 oktober 2016), geraadpleegd op 5 mei 2020 via: www.ad.nl/delft/delft-komt-met-netwerk-in-strijd-tegenjihadisme~ab90b58e/ 101 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 102 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 103 Gesprek met respondent 13, 16 december 2019. 104 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 105 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 106 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 107 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 108 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 109 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020.

110 Omroep West, “Bekladding bij moskee in Delft, tekst tegen 'kindhuwelijken' op fietspad gespoten,” (29 september 2015), geraadpleegd op 11 april 2020 via: https://www.omroepwest.nl/nieuws/2947786/Bekladding-bij-moskee-in-Delft-tekst-tegen-kindhuwelijken-opfietspad-gespoten en Dutchturks, “Moskee Delft weer doelwit moslimhaat,” (28 september 2015), geraadpleegd op 11 april 2020 via: https://dutchturks.nl/moskee-delft-weer-doelwit-moslimhaat/ 111 Kouwenhoven, Andres, “Moskeeën weren zich tegen geweld,” NRC (6 januari 2015), geraadpleegd op 11 april 2020 via: https://www.nrc.nl/nieuws/2015/01/06/moskeeen-weren-zich-tegen-geweld-1456145a186168 112 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 113 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 114 Gesprek met respondenten 4,5 en 6, Sultan Ahmet-moskee, 2 maart 2020. 115 Trouw, “Een bont gezelschap van Turkse moslims in Nederland,” (12 april 1997), geraadpleegd op 11 april 2020 via: www.trouw.nl/nieuws/een-bont-gezelschap-van-turkse-moslims-in-nederland~bcf6941e/ 116 Landman, Nico en Thijl Sunier, “Turkse islam: Actualisatie van kennis over Turkse religieuze stromingen en organisaties in Nederland,” (Den Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2014), 4. 117 Strijp, “Moslims in Nederland en België,” 410. 118 Landman, “Turkse islam,” 4.

119 KIS, “Verhoudingen tussen Turks-Nederlandse groeperingen,” (Den Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2017), 12. 120 Radar Advies, “Wat zijn dat nou voor clubs? Praktijkonderzoek naar SICN, ISN (Diyanet), Milli Görüs en Hizmet (Gülen),” (Den Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2017), 17. En KIS, “Verhoudingen tussen Turks-Nederlandse groeperingen,” (Den Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2017), 12. 121 Gesprek met respondent 7, SIC Delft, 5 april 2020. 122 Gesprek met respondent 7, SIC Delft, 5 april 2020. 123 Gesprek met respondent 7, SIC Delft, 5 april 2020. 124 Gesprek met respondent 7, SIC Delft, 5 april 2020. 125 Gesprek met respondent 7, SIC Delft, 5 april 2020.

65

126

Gesprek met respondent 7, SIC Delft, 5 april 2020. Gesprek met respondent 7, SIC Delft, 5 april 2020. 128 Gesprek met respondent 7, SIC Delft, 5 april 2020. 129 Gesprek met respondent 7, SIC Delft, 5 april 2020. 130 Gesprek met respondent 7, SIC Delft, 5 april 2020. 131 Gesprek met respondent 7, SIC Delft, 5 april 2020. 132 Gesprek met respondent 7, SIC Delft, 5 april 2020. 133 Gesprek met respondent 7, SIC Delft, 5 april 2020. 134 Gesprek met respondent 8, MSA Ibn Firnas, 5 april 2020. 135 Gesprek met respondent 13, 16 december 2019. 136 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 137 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 138 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 139 Gesprek met respondent 8, MSA Ibn Firnas, 5 april 2020. 140 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 141 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 142 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 143 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 144 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 145 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 146 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 127

147

www.msaibnfirnas.nl/efaip/?fbclid=IwAR28SsD8pnAW_kdYEhK_awnqRz0QNPyycU3Ny5lKvN4E5eucezb1vEcvx gU 148 Zie het Facebookbericht van 22 november 2019: www.facebook.com/MSAIbnFirnas/ www.youtube.com/watch?v=cw5eZ7H5bk&list=PLB3457D1998ECBF31&index=2&t=0s&fbclid=IwAR2TgGJ20m1L10dDJtAX2aYOoLledbwNH1kuDS51w 8V_syqDPwyvm2BMEto 149 www.theguardian.com/world/2015/jun/13/godfather-of-british-jihadists-admits-we-opened-to-way-tojoin-isis 150 Gesprek met respondent 8, MSA Ibn Firnas, 5 april 2020. 151 Gesprek met respondent 8, MSA Ibn Firnas, 5 april 2020. 152 Gesprek met respondent 8, MSA Ibn Firnas, 5 april 2020. 153 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 154 Gesprek met respondent 8, MSA Ibn Firnas, 5 april 2020. 155 https://msanl.nl/geschiedenis/ 156 Gesprek met respondent 8, MSA Ibn Firnas, 5 april 2020. 157 https://msanl.nl/missie-visie/ 158 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 159 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 160 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 161 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 162 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 163 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 164 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020.

165 Gesprek met respondent 8 en 9, MSA Ibn Firnas, 26 februari 2020. 166 Gesprek met respondent 10, KMD, 3 april 2020. 167 Gesprek met respondent 10, KMD, 3 april 2020. 168 Gesprek met respondent 10, KMD, 3 april 2020. 169 Gesprek met respondent 10, KMD, 3 april 2020. 170 Gesprek met respondent 10, KMD, 3 april 2020. 171 Gesprek met respondent 10, KMD, 3 april 2020. 172 Gesprek met respondent 10, KMD, 3 april 2020. 173 Gesprek met respondent 10, KMD, 3 april 2020. 174 Gesprek met respondent 10, KMD, 3 april 2020.

66

175

Gesprek met respondent 10, KMD, 3 april 2020. https://www.delta.tudelft.nl/article/meet-society-indonesian-student-association 177 Hasyim, Syafiq, “Majelis Ulama Indonesia and pluralism in Indonesia,” Philosophy and Social Criticism vol.41 (4-5) (2015), 487, 488. en VOA News, “Indonesia's Popular President Sworn in for 2nd Term,” (20 oktober 2019), geraadpleegd op 15 april 2020 via: www.voanews.com/east-asia-pacific/indonesias-popular-presidentsworn-2nd-term 178 Gesprek met respondent 13, 16 december 2019. 179 Varagur, Krithika, “Saudi Arabia Quietly Spreads its Brand of Puritanical Islam in Indonesia,” VOA News (17 januari 2017), geraadpleegd op 15 april 2020 via: www.voanews.com/east-asia-pacific/saudi-arabia-quietlyspreads-its-brand-puritanical-islam-indonesia 180 Library of congress, “Muhammadiyah – Indonesia,” geraadpleegd op 15 april 2020 via: https://www.loc.gov/item/lcwaN0008549/ 181 Gesprek met respondent 13, 16 december 2019. 182 Er was in het verleden wel contact met de gemeente over de periodieke huur van een gymzaal voor grotere activiteiten die KMD organiseerde. Maar de gemeente is hiermee vorig jaar gestopt. KMD mocht de zaal niet meer huren omdat KMD de zaal niet schoon zou hebben achtergelaten. De bestuurder van KMD twijfelt aan de argumentatie van de gemeente omdat men altijd juist uitgebreid schoonmaakte.

Dit is geen verwijt naar de gemeente, zegt de respondent. Het heeft waarschijnlijk meer te maken met de eigen onervarenheid in wat er van hen als KMD verwacht wordt. 183 Gesprek met respondent 10, KMD, 3 april 2020. 184 Gesprek met respondent 10, KMD, 3 april 2020. 185 Gesprek met respondent 10, KMD, 3 april 2020. 186 Gesprek met respondent 10, KMD, 3 april 2020. 187 Delft op Zondag, “Ook in Delft reden tot zorgen over Somalische gemeenschap, maar wie maakt zich zorgen?,” (13 januari 2018), geraadpleegd op 5 april 2020 via: www.delftopzondag.nl/nieuws/algemeen/86462/ook-in-delft-reden-tot-zorgen-over-somalischegemeenschap-maar-wie-maakt-z 188 Gesprek met respondenten 11 en 12, Midnimo, 8 maart 2020. 189 Gesprek met respondenten 11 en 12, Midnimo, 8 maart 2020. 190 De gemeente Delft is gestopt met het subsidiëren van verenigingen. Dit geldt voor Alle verenigingen en niet alleen voor MIDNIMO. Dit was in het kader van de bezuinigingen die ingevoerd werden door de gemeente Delft. Voorheen werd huisvesting, activiteiten en onderwijs vanuit de gemeente voor alle organisaties gesubsidieerd. Tegenwoordig is de kraan voor iedereen dicht gedraaid. 191 De subsidies voor huisvesting, activiteiten en onderwijs zijn volledig stopgezet. 192 Gesprek met respondenten 11 en 12, Midnimo, 8 maart 2020.

193 Dit zijn twee methodieken waarmee de Arabische taal en de uitspraak daarvan onderwezen wordt op basis van koranische woorden en verzen. Dit is een gangbare methodiek en wordt gebruikt bij mensen die het Arabisch niet als moedertaal hebben. 194 Gesprek met respondenten 11 en 12, Midnimo, 8 maart 2020. 195 Gesprek met respondenten 11 en 12, Midnimo, 8 maart 2020. 196 Gesprek met respondenten 11 en 12, Midnimo, 8 maart 2020. 197 Gesprek met respondent 13, 16 december 2019. 198 www.fsan.nl 199 Gesprek met respondenten 11 en 12, Midnimo, 8 maart 2020. 200 Gesprek met respondenten 11 en 12, Midnimo, 8 maart 2020. 201 Gesprek met respondenten 11 en 12, Midnimo, 8 maart 2020. 202 Gesprek met respondenten 11 en 12, Midnimo, 8 maart 2020. 203 Gesprek met respondenten 11 en 12, Midnimo, 8 maart 2020. 204 Da’wa betekent ‘oproep tot de islam’. Da’wa wordt binnen de orthodoxie en binnen het fundamentalisme (bijvoorbeeld het salafisme) gebruikt, maar op een andere manier. Bij salafisten staat da’wa centraal in hun activisme. Deze oproep wordt door salafisten collectief gedaan om ideologische of politieke doeleinden na te streven. Het vertrekpunt van salafisten bij da’wa is het sterk moraliserende principe van ‘het gebieden van het goede en het verbieden van het slechte’ (in het Arabisch al-amr bi-l-ma’ruf wa-l-nahy ‘an al-munkar).

Dit principe wordt binnen het salafisme als een individuele verplichting gezien die elke moslim in de praktijk dient uit te voeren. Binnen de orthodoxie wordt da’wa vaak op een andere wijze uitgevoerd, zonder politieke 176

67

doelen. Dit gebeurt niet collectief, maar op individueel niveau. Het gebieden van het goede en het verbieden van het slechte is binnen de orthodoxie alleen toegestaan voor bevoegden en voor de staat. Dit is dus niet weggelegd voor ieder individu. Chakroon, Redouan ben, Al-amr bi-l-ma’ruf wa-l-nahy ‘an al-munkar (Casablanca: Dar Al-Najah Al-Jadida, 2007), 228-255. 205 Gesprek met respondenten 11 en 12, Midnimo, 8 maart 2020. 206 Gesprek met respondenten 11 en 12, Midnimo, 8 maart 2020. 207 Gesprek met respondenten 11 en 12, Midnimo, 8 maart 2020.

68