2109166 College van B en W - voortgangsrapportage Aanpak extremisme, polarisatie en radicalisering 2020

Veiligheid Advies

tt

Gemeente Delft

bezoekadres: Stationsplein 1 2611 BV Delft IBAN NL21 BNGH 0285 0017 87 t.n.v. gemeente Delft Internet www.delft.nl Telefoon 14015

Retouradres · Postbus 78, 2600 ME Delft

De gemeenteraad

VERZONEN - 1 M27 221 Datum

Onderwerp

02-03-2021

Voortgangsrapportage Aanpak extremisme, polarisatie en radicalisering 2020

Ons kenmerk

4491954 Uw brief van Uw kenmerk Bijlage

Geachte leden van de raad,

2

Hierbij informeren wij u zoals jaarlijks te doen gebruikelijk over de voortgang van de Aanpak extremisme, polarisatie en radicalisering. Actueel beeld Met het meest recente Dreigingsbeeld (DTN 53, okt 2020) van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) blijft het dreigingsniveau gehandhaafd op niveau 3 op een schaal van 5. Dat wil zeggen dat een terroristische aanslag in Nederland voorstelbaar is. Kleinschalige aanslagen en arrestaties in Europa tonen aan dat de jihadistische dreiging niet is verdwenen. Het is aannemelijk dat dergelijke aanslagen (veelal door eenlingen gepleegd) blijven plaatsvinden in Europa en Nederland. Ook een rechtsextremistische aanslag door een (online geïnspireerde) eenling blijft mogelijk voorstelbaar. Daarnaast is sinds de uitbraak van het coronavirus de maatschappelijke onrust zichtbaarder worden, zowel op straat als op sociale media. Complottheorieën verspreiden zieh snel en er zijn veel verschillende polariserende groepen en individuen actief. Dit kan de polarisatie in de samenleving versterken en leiden tot verharding, intimidatie en/of (oproepen tot) geweld. Ook in Delft en omliggende districtsgemeenten Midden-Delfland, Rijswijk en Westland houden we rekening met (de dynamiek van) dergelijke dreigingen.

Alhoewel er op dit moment geen sprake is van acute verontrustende signalen hieromtrent, blijven we als lokale overheid - samen met onze partners - doorlopend investeren in een stevige informatie- en kennispositie. Terugblik 2020 en vooruitblik 2021 De gemeente Delft is verantwoordelijk voor de coördinatie en uitvoering van de lokale aanpak van radicalisering en polarisatie (en vervult een trekkersfunctie voor de districtsgemeenten Midden-Delfland, Rijswijk en Westland). Hieronder volgt een overzicht van de lokale inzet die geleverd is in het afgelopen jaar aan de hand van de vier actielijnen uit de aanpak, die ook nog even kort worden toegelicht. Tevens blikken we per actielijn vooruit op activiteiten die voor 2021 zijn gepland.

Datum

02-03-2021 Ons kenmerk

4491954

Actielijn 1: Verminderen maatschappelijke onrust en ongewenste polarisa tie Als gevolg van binnen- en buitenlandse gebeurtenissen/incidenten die raken aan thematiek zoals polarisatie, radicalisering en ondermijning van de democratische rechtsorde, kunnen maatschappelijke spanningen in een samenleving ontstaan. Om deze spanningen of tegenstellingen te verkleinen investeren we in (herstel van) relaties en verbinding. De mondiale pandemie - en de sociaaleconomische en politiek-maatschappelijke gevolgen hiervan - heeft onverminderd gezorgd voor een toenemende bedreiging van de (lokale) sociale cohesie en meer ruimte geboden aan extreme standpunten. In 2020 hebben we daarom (extra) geïnvesteerd in kennis voor onze professionals over complottheorieën en ongewenste polarisatie en proactief contact onderhouden met onze netwerken om eventuele signalen van maatschappelijke onrust vroegtijdig op te kunnen vangen. Behalve vanuit deze actielijn, is dit ook vanuit de andere lijnen ingezet. • Contactcirkel In de basis bestaat de contactcirkel uit ruim 20 'sleutelfiguren' (sociaal betrokken individuen uit de stad met toegang tot brede en verschillende informele en farmele netwerken) afkomstig uit Delftse religieuze verenigingen en moskeeën, politie, welzijnswerk en de gemeente.

Deze sleutelfiguren vervullen veelal een centrale positie binnen genoemde organisaties en hebben daardoor goed zieht op wat er binnen en buiten hun gemeenschappen speelt. De sleutelfiguren van dit platform komen bijeen op het moment dater sprake is van (een dreiging van) maatschappelijke onrust. Afhankelijk van water speelt in de stad, kan de contactcirkel dan ook worden aangevuld met andere partijen. In 2020 is de Contactcirkel geactiveerd vanwege de aanslag op een docent in Frankrijk op 29 oktober ji. Via een belronde is bij de sleutelfiguren nagegaan wat er leeft bij hun achterban naar aanleiding van dit incident. Aanvullend aan deze belronde is er een lesbrief verstuurd naar contactpersonen bij het onderwijs met handvatten om dergelijke onderwerpen bespreekbaar te maken, hoe om te gaan met verschillende meningen en emoties en nogmaals een toelichting waar men terecht kan met eventuele signalen van mogelijke radicalisering en/of maatschappelijke onrust. Daarnaast is een belangrijke opbrengst dat betrokken partijen met elkaar constateren dat de lijnen kort zijn en men elkaar goed weet te vinden in dit soort urgente situaties.

Actielijn 2: Vergroten weerbaarheid Om te zorgen dat inwoners uit Delft en de districtsgemeenten tegengewicht kunnen bieden tegenongewenste invloeden en radicalisering, richten we ons binnen dit speerpunt op initiatieven die de weerbaarheid vergroten - zowel op individueel als maatschappelijk niveau. Dit heeft ook in 2020 weer geleid tot diverse activiteiten voor het onderwijs en sleutelfiguren. Deze actielijn is het zwaarst geraakt door de coronamaatregelen. Niet alle activiteiten konden volgens plan of planning uitgevoerd worden. De aandacht in 2020 is deels uitgegaan naar, met enkele inhoudelijke en/of organisatorische aanpassingen, het hervatten van de activiteiten in 2021. ■ Strategisch Netwerk Radicalisering en Polarisatie (SNRP) Het SNRP is een lokaal netwerk van sleutelfiguren dater streeft om inclusiviteit te bevorderen en radicalisering en polarisatie tegen te gaan. Aan het SNRP nemen momenteel 15 sociaal betrokken individuen uit Delft deel, die verschillende lokale farmele of informele organisaties en netwerken vertegenwoordigen of daar toegang toe hebben. Daarbij valt te denken aan de Delftse religieuze (culturele) instellingen (moskeeën, kerken en synagoge), migrantenorganisaties, maatschappelijke

2/6

Datum

02-03-2021

organisaties, welzijnsinstanties en de gemeente. Het SNRP wil blijvend bijdragen aan verbondenheid in Delft door verbinding met elkaar en met anderen te zoeken.

Ons kenmerk

4491954

In 2020 heeft het SNRP de volgende activiteiten ondernomen: 4 brede (digitale) bijeenkomsten: tijdens deze bijeenkomsten worden ontwikkelingen en signalen uit de stad besproken, evenals onderwerpen waar in kleine werkgroepen aan de slag mee wordt gegaan. ■ 3 fysieke bijeenkomsten en meerdere digitale overleggen van de werkgroep 'Jongerennetwerk'. Deze werkgroep richt zieh op de organisatie van een netwerk-café waar jongeren - die bijvoorbeeld onvoldoende netwerk gericht op werk en/of stages hebben - ervaringen en tips kunnen uitwisselen over het vinden van een opleiding, stage en/of werk. Daarnaast krijgen de jongeren (online) begeleiding om dit zoekproces te vergemakkelijken en vaardigheden op te doen. Daarbij wordt zoveel mogelijk aangesloten bij bestaande lokale initiatieven. Op dit moment zijn er 7 jongeren actief aangesloten bij het netwerkcafé. Leeftijd tussen de 15 en 25 jaar en allemaal schoolgaand. Samen met de SNRP-vrijwilligers geven zij zelf invulling aan de inzet van het netwerk-café en de verdere uitbreiding hiervan; zo dragen zij bijvoorbeeld zelf andere jongeren aan die hulp kunnen gebruiken bij het zoeken naar een stage, opleiding of (bij-) baan. ■

In 2021 gaat (een werkgroep vanuit) het SNRP aan de slag met het: ■ Verbreden van het netwerk, om ook te investeren op de weerbaarheid random problematiek zoals extreemrechts. Het netwerk gaat hier in 2021 verder mee aan de slag aangezien deze wens door corona vorig jaar niet gerealiseerd kon worden; ■ In overleg met het onderwijs - uitwerken van een initiatief voor schalen over hoe je het gesprek aangaat in de klas over maatschappelijk gevoelige onderwerpen; ■ Organiseren van bijeenkomsten van het netwerk-café, het uitbreiden van het aantal deelnemers en het versterken van het aanbod voor hen. ■

BOUNCE-weerbaarheidstrainingen

BOUNCE up en young zijn trainingen gericht op het versterken van de weerbaarheid van tieners. Met behulp van getrainde mentoren/rolmodellen moet het traject BOUNCE ervoor zorgen dat deze doelgroep minder gevoelig is om op het criminele pad te belanden of te radicaliseren. Vanwege corona was het praktisch niet mogelijk deze trainingen goed en met continuïteit te organiseren. Op verzoek van de uitvoerende partijen wordt dit project doorgeschoven naar 2021. ■

Quickscan Islamitische krachtenveld

Tussen 1 december 2019 en 1 mei 2020 heeft bureau NTA een quickscan gedaan naar het islamitische krachtenveld in de gemeente Delft. Directe aanleiding om opdracht te geven tot deze quickscan was een toezegging aan de gemeenteraad, gedaan bij de bespreking van de aanpak van polarisatie en radicalisering op de vraag of er in Delft sprake is van gedragingen die op gespannen voet staan met de democratische rechtsorde / vorming vaneen parallelle samenleving. De quickscan bevestigt ons beeld dat er geen signalen zijn dat in Delft sprake is van isolationisme of het bestaan vaneen parallelle samenleving. Ook zijn er geen zorgelijke kwetsbaarheden bij de verschillende instellingen aan het licht gekomen, het blijkt ju ist dat burgerschap actief wordt gepromoot en actieve samenwerking met de lokale overheid wordt gezocht. Het rapport van de quickscan en een begeleidend memo dat ingaat op de uitkomsten van het onderzoek, op de aanbevelingen en op acties die zijn geformuleerd als opvolging, gaan als bijlage bij deze voortgangsrapportage. We stellen voor om hiermee de openstaande toezegging (2018-13) afte doen.

3/6

Datum

02-03-2021 Ons kenmerk

4491954

■ Quickscan rechtsextremisme Vanaf 2020 is de districtelijke aanpak verbreed naar het gehele spectrum van radicalisering en (gewelddadig) extremisme, waar oak rechtsextremisme onder valt. Dit naar aanleiding van de afgelopen Dreigingsbeelden van de NCTV die oak op dat vlak ontwikkelingen hebben waargenomen.

Om een zo goed mogelijk beeld te krijgen van de situatie in het district met betrekking tot rechtsextremisme is - na een aanbestedingsprocedure - najaar 2020 gestart met een quickscan door bureau NT A. De resultaten en aanbevelingen worden in het voorjaar van 2021 opgeleverd en kunnen aanleiding zijn tot een uitgebreidere analyse en/of aanscherping van de huidige activiteiten binnen de aanpak. ■ Weerbaar Opvoeden Om te zorgen dat jongeren bij hun directe omgeving terecht kunnen met vragen en discussies rondom (burgerschaps-)identiteit, geloof, participatie en toekomstperspectief, is er een ondersteuningsaanbod aan ouders of andere opvoeders. Als opvoeders weerbaar zijn in het opvangen van 'lastige' vragen en discussies, en de vaardigheden hebben om de jongeren tot steun te zijn in hun ontwikkelingsproces, dan maakt dat de jongeren namelijk oak meer weerbaar.

Door hel coronavirus en de daaruit voortvloeiende maatregelen was het niet haalbaar om met een nieuwe groep opvoeders te starten. In samenspraak met de lokale partners wordt er in 2021 een nieuwe groep geworven - uiteraard in de lijn met de dan geldende coronamaatregelen. ■ Theatervoorstelling Count me In In 2020 vonden - met enkele organisatorische aanpassingen - op 3 verschillende schalen in Delft in totaal 5 voorstellingen van 'Count me In' plaats- een interactieve theatervoorstelling over culturele diversiteit en tolerantie. Hiermee zijn circa 300 leerlingen berei kt. Schalen kijken hierop positief terug. In 2021 worden - naar gelang dat mogelijk is - enkele voorstellingen ingehaald en nieuwe voorstellingen ingepland, en hervatten we de procesevaluatie om te achterhalen hoe de voorstellingen verlopen en wat de succes- en faalfactoren zijn bij de uitvoering.

Actielijn 3: Netwerken: opbouwen, trainen en onderhouden Om de deskundigheid van professionals en vrijwilligers radicalisering, extremisme en polarisatie bij te houden en te vergroten, investeren we in voorlichtingen, trainingen en verdiepende expertise. We zorgen er voor dat relevante organisaties betrokken bij de gemeente over aandachtsfunctionarissen beschikken en brengen de verschillende professionals uit het operationeel netwerk (online) bij elkaar om van elkaar te leren en ervaringen uit te wisselen. Oak voor deze actielijn geldt dat de coronamaatregelen veel invloed hebben gehad op de uitvoering van de activiteiten. ■ Netwerkregie De netwerkregisseur breidt het operationeel netwerk uit, zorgt voor barging van de aanpak bij de verschillende aangesloten partners en organiseert trainingen en werkbijeenkomsten voor het operationeel netwerk. De netwerkregisseur ondersteunt tevens het SNRP en (indien geactiveerd) de Contactcirkel.

De coronamaatregelen hebben groat effect gehad op de (districtelijke) netwerkregie, waarbij fysieke ontmoeting zeer van belang is. Om in verbinding te blijven zijn contacten wel telefonisch en digitaal aangehaald, maar als de omstandigheden dat weer toelaten zal in 2021 een inhaalslag gemaakt moeten worden.

4/6

Datum

02-03-2021 Ons kenmerk

4491954

•

Operationeel netwerk

De afgelopen jaren zijn verscheidene eerstelijns professionals getraind in het signaleren en melden van radicalisering; zij vormen samen het operationeel netwerk (een belangrijk instrument voor actielijn 4 de PGA). Het is, ondanks de coronamaatregelen, gelukt om 20 nieuwe aandachtsfunctionarissen toe te voegen aan het operationeel netwerk. Zij worden in 2021 getraind. In 2020 zijn alle trainingen vanwege van de coronamaatregelen in eerste instantie verzet en vervolgens geheel doorgeschoven naar dit jaar. Waar nodig vinden trainingen via de digitale weg plaats; de meeste aanbieders kunnen inmiddels per 2021 online varianten aanbieden. De jaarlijkse Werkbijeenkomst voor alle aandachtsfunctionarissen heeft in 2020 wel doorgang kunnen vinden. Georganiseerd door de gemeente in samenwerking met het Rijksopleidingsinstituut tegengaan Radicalisering (ROR) en RadarAdvies, kwamen zo'n 60 professionals online bij elkaar om meer te leren en actuele ervaringen met elkaar te delen over complottheorieën. Uit evaluatie van de bijeenkomst blijkt dat deze door alle respondenten (zeer) gewaardeerd werd. Volgens de deelnemers heeft het hen geholpen om het fenomeen 'complottheorieên' beter te begrijpen en om inzicht te krijgen in de do's en don'ts in dit onderwerp. Oak in 2021 blijven we investeren in het operationeel netwerk.

Naast het aanbieden en geven van trainingen, voorlichtingen en werkbijeenkomsten, sturen we hen oak de nieuwsbrief radicalisering toe. Hierdoor houden wehet operationeel netwerk en overige betrokken partners - structureel op de hoogte van het laatste nieuws en ontwikkelingen random het thema en onze aanpak.

Actielijn 4: Curatief: persoonsgerichte aanpak (PGA) Voor elke casus van mogelijke radicalisering wordt onder regie van de gemeente een op maat gemaakt plan opgesteld en uitgevoerd. Sams op lokaal niveau, soms vanuit het Veiligheidshuis Haaglanden (VHH). Dit noemen we de 'persoonsgerichte aanpak' (PGA). De PGA is gericht op het inzetten van passende interventies om een radicaliseringsproces te doorbreken, om personen afstand te laten nemen van het radicale gedachtegoed of om dat afte zweren. De plannen zijn maatwerk, persoonsgebonden en kunnen bestaan uit een combinatie tussen dwang en drang, bestuurlijke maatregelen en zorg- en werktrajecten. Het afgelopen jaar is naast inzet van de PGA op bestaande casuïstiek oak gewerkt aan scenario's voor potentiële terugkeerders.

•

Procesregie

De procesregisseur voert de regie over de casuïstiek in de PGA en haalt zorgen over en signalen van (mogelijke) radicalisering op uit het district. Voorde casuïstiek zijn de werkzaamheden, ondanks corona, in 2020 doorgegaan. Partners zijn zelfs meer gebruik gaan maken van de gemeentelijke adviesfunctie bij (lichte) zorgen en signalen en hebben de procesregisseur o.a. benaderd voor naciere duiding en advisering over bijvoorbeeld gespreksvoering. De signalen hadden niet alleen betrekking op gewelddadig jihadisme maar oak op rechtsextremisme en complottheorieën.

•

Districtelijke expertisepool

De expertisepool bestaat uit een groep zorg- en veiligheidsprofessionals uit/namens de gemeenten Delft, Midden-Delfland, Rijswijk en Westland die bovengemiddeld gespecialiseerd zijn op de thema's radicalisering en gewelddadig extremisme. De expertisepool houdt zieh bezig met en kan worden ingezet voor specifieke casuïstiek uit de persoonsgerichte aanpak. Daarnaast wordt er binnen de expertisepool gekeken eerste duiding van een (mogelijk) geradicaliseerd persoon en naar een (mogelijk) eerste handelingskader.

5/6

Datum

02-03-2021 Ons kenmerk

4491954

In 2020 heeft de expertisepool zieh meer verdiept in rechtsextremisme en complottheorieën. Daarnaast is er een start gemaakt met de plan- en procesevaluatie voor doorontwikkeling van de pool. Hier wordt in 2021 mee verder gegaan. Uitgaven Versterkingsgelden 2020 • Coördinatie, beleidscapaciteit en evaluaties (voor het hele district)

€ 80.000

•

Uitvoering netwerkregie en PGA (district)

€ 170.000

•

Capaciteit en begeleiding professionals expertisepool, externe ondersteuning en advisering m.b.t. casuïstiek, duiding, actualiteiten en ontwikkelingen.

€ 57.000

Weerbaarheid: onderzoeken en preventieve activiteiten

€ 35.000

•

Totaal

€ 342.000

De gemeente ontving ca.€ 450.000 aan Versterkingsgelden van de NCTV voor de brede districtelijke aanpak (waarvan een deel in natura voor trainingen bij het RoR). Vanwege corona hebben we de gelden niet volledig kunnen uitgeven, maar in overleg met de NCTV mogen we deze verder inzetten in 2021. Bij de aanvraag voor Versterkingsgelden voor 2021 hebben we daar rekening mee gehouden. Voor het district hebben we opnieuw versterkingsgelden toegekend gekregen, het gaat voor 2021 om een bedrag van€ 343.290 (waarvan een deel in natura voor trainingen bij het RoR).

Hoogacht het colleg

I

ester en wethouders van Delft,

J.M. van Bijs

tdt-V/iiegenthart

, secretaris

dr. M. Berger, 1.s.

6/6

Veiligheid Advies Doorkiesnummers:

Aan

De gemeenteraad Van

College Afschrift aan

Memo 4491960 Onderwerp Datum

01-12-2020 Opsteller

Quickscan Islamitisch krachtenveld, conclusie, aanbevelingen en opvolging

Anita de Bruijn Bijlage

Naar aanleiding van een toezegging aan uw gemeenteraad heeft de gemeente een quickscan laten uitvoeren naar het islamitisch krachtenveld in Delft. De quickscan bevestigt ons het beeld dat er geen signalen zijn dat in Delft sprake is van isolationisme of het bestaan van een parallelle samenleving. Ook zijn er geen zorgelijke kwetsbaarheden bij de verschillende instellingen aan het licht gekomen, het blijkt juist dat burgerschap actief wordt gepromoot en actieve samenwerking met de lokale overheid wordt gezocht. Deze stellen de gemeente niet voor grote verrassingen en leiden ook niet tot ernstige zorgen. Wel bieden ze aanknopingspunten voor de gemeentelijke organisatie om m.n. de samenwerkingsrelaties en activiteiten gericht op kennis en weerbaarheid verder te ontwikkelen en versterken In dit memo schetsen we eerst kort de aanleiding tot deze quickscan. Vervolgens informeren we u over de uitkomsten van het onderzoek en gaan we in op de aanbevelingen en op de acties die we hebben geformuleerd als opvolging. Aanleiding In de Voortgangsrapportage Uitvoeringsprogramma Gewelddadig Jihadisme over het jaar 2018 (reg. 1907083) informeerden we u dat deze aanpak herijkt zou worden en er een verbreding zou plaatsvinden van jihadisme / religieus extremisme naar ook andere vormen extremisme.

Bij bespreking van deze Voortgangsrapportage door uw raad (voorjaar van 2019) kwam de vraag aan de orde of in Delft sprake is van gedragingen die op gespannen voet staan met de democratische rechtsorde. Op basis van informatie-uitwisseling met partijen als NCTV en politie en op basis van de contacten die we onderhouden met religieuze en culturele instellingen, was het beeld van het college dat binnen de islamitische infrastructuur in Delft geen sprake is van ‘georganiseerd’ problematisch (antidemocratisch, onverdraagzaam) gedrag. We hebben toegezegd om vanwege de herijking en de vraag m.b.t. antidemocratisch gedrag een quickscan te laten uitvoeren, om inzicht te krijgen of de gemeente en haar partners ook het goede beeld hebben, de juiste dingen zien en of er blinde vlekken zijn.

In de Voortgangsrapportage over 2019 hebben we u geïnformeerd (reg. 4179223) dat eind 2019 is gestart met deze quickscan naar het krachtenveld (actoren en factoren) van de islamitische infrastructuur in Delft en naar welke formele en informele actoren hier invloed op hebben. De quickscan is uitgevoerd om het beeld waar mogelijk aan te scherpen en om eventuele kwetsbaarheden en sterktes inzichtelijk te maken. De quickscan levert een zestal (deel)conclusies en viertal aanbevelingen. Deze stellen de gemeente niet voor grote verrassingen en leiden ook niet tot ernstige zorgen. Wel bieden ze aanknopingspunten voor de gemeentelijke organisatie om m.n. de samenwerkingsrelaties en activiteiten gericht op kennis en weerbaarheid verder te ontwikkelen en versterken. Het onderzoek De quickscan betreft een kwalitatief onderzoek met een deel deskresearch (literatuurstudie en openbronnenonderzoek) en een deel antropologisch veldonderzoek. In bijgaande rapportage (bijlage 1) zijn het verloop en de resultaten van deze quickscan beschreven. Het onderzoek geeft een beeld van het islamitische krachtenveld: welke actoren en factoren van belang zijn, waar de kwetsbaarheden zitten en welke manieren van weerbaarheid er mogelijk tegen polarisatie, radicalisering en extremisme bestaan.

Binnen deze context is gefocust op de vraag of er in Delft binnen specifieke gemeenschappen parallelle samenlevingen zijn of kunnen ontstaan. Het is een quickscan dus het betreft een momentopname van het bestaande krachtenveld. Conclusies en aanbevelingen Hieronder zijn allereerst de centrale onderzoeksvraag en algemene conclusie integraal uit het rapport overgenomen. Vervolgens worden de deelconclusies opgesomd, gevolgd door de aanbevelingen (vetgedrukt) die zijn voorzien van een reactie/voorstel om (cursief). Centrale onderzoeksvraag en algemene conclusie (p. 22): De centrale onderzoeksvraag van deze quickscan is: Hoe ziet het krachtenveld (actoren en factoren) van de islamitische infrastructuur van de gemeente Delft eruit, welke formele en informele actoren hebben hier invloed op, waar is sprake van isolationisme en wat zijn de kwetsbaarheden en weerbaarheden van de gemeenschappen? In dit onderzoek zijn zes organisaties onderzocht op basis van een quickscan die (onderlinge) relaties analyseert. De meeste van hen hebben in enige mate onderling contact. Er is sprake van een divers landschap met veel keuze voor de gemiddelde Delftse moslim. Als er niet voldoende keuze is in Delft, bijvoorbeeld omdat men een salafistische geloofsbeleving heeft, gaat men onder andere naar omringende steden als Den Haag en Rotterdam voor religieuze inspiratie. De infrastructuur lijkt daarom

2/6

voor een groot deel te voldoen aan de behoeftevraag van de Delftse moslims. Binnen het diverse Delftse landschap zijn geen objectieve signalen waargenomen die mogelijk wijzen op isolationisme en het bestaan van een parallelle samenleving (zie deelconclusie 6). De onderzochte formele actoren blijken weerbaar ten opzichte van polarisatie, ondermijning, vervreemding en mogelijke radicalisering. Dat komt door de onderlinge verbinding die zij ervaren binnen hun organisatie. Meerdere leden van onderzochte actoren zeggen veel steun te vinden bij zowel elkaar als bij het bestuur van de organisatie waartoe zij behoren. De actoren sturen op hun beurt aan op combinatie van een religieus bestaan met actief burgerschap. Om dit te benadrukken worden mogelijke salafistische en anderszins ondermijnende invloeden actief geweerd door een restrictief deurbeleid te voeren en geen ondermijnende activiteiten toe te staan. Kwetsbaarheden ten aanzien van polarisatie en ondermijnende invloeden zijn met dit onderzoek eveneens vastgesteld: ervaren van beperkt contact met lokale overheden, het gevoel dat de islamitische identiteit onder druk staat als gevolg van regionale, landelijke en internationale gebeurtenissen, beperkte middelen om verbindende activiteiten te organiseren en een beperkt zicht op informele actoren binnen de regio.

Dit beperkte zicht op informele actoren is een direct gevolg van het restrictieve deurbeleid. De impact van bijvoorbeeld salafistische invloeden op de formele actoren lijkt hierdoor marginaal. Tegelijkertijd beperkt die uitsluiting het zicht op de daadwerkelijke manifestatie van het salafisme binnen de gemeente. Dit zou ertoe kunnen leiden dat salafistische individuen zich in de toekomst op andere (isolationistische en niet-zichtbare) manieren organiseren. Wellicht zijn er zelfs al bestaande netwerken die zich aan het zicht onttrekken. Dat het zich niet binnen organisaties afspeelt, geeft namelijk geen uitsluitsel over het wel of niet bestaan van dergelijke actoren in de gemeente. Deze ontwikkeling dient niet onderschat te worden. Dit sluit daarom niet uit dat er hierdoor mogelijk een parallelle samenleving buiten deze organisaties om kan ontstaan in Delft. Want de onrust omtrent de islamitische identiteit die bestaat bij een deel van de achterban, kan uiteindelijk een voedingsbodem zijn die salafistische aanjagers gebruiken voor maatschappij-ondermijnende doeleinden. De kwetsbaarheden die zijn gesignaleerd bij de onderzochte organisaties leiden niet tot zorgen over het bestaan van een parallelle samenleving vanuit deze organisaties.

Het onderzoeksbureau vond op basis van de beschikbare informatie geen signalen van dreigende ondermijning of van doelbewuste afzondering van de samenleving. Het tegendeel lijkt het geval te zijn. Burgerschap wordt actief gepromoot en het merendeel van de organisaties zegt actiever te willen samenwerken met gemeentelijke instanties. Een betere relatie met lokale overheden kan volgens alle actoren bijvoorbeeld de gepercipieerde onveiligheid van het ‘moslim-zijn’ verminderen en de weerbaarheid tegen ongewenste invloeden versterken.

3/6

Deze gepercipieerde onveiligheid kan ook de drempel verhogen om in een vroegtijdig stadium ongewenste invloeden te melden. Deelconclusies De centrale vraag wordt beantwoord met zes deelconclusies (zie p. 23 e.v). Conclusie 1: de islamitisch infrastructuur van de gemeente Delft is divers Conclusie 2: de meeste formele actoren richten zich naar hun achterban op verbinding en burgerschap Conclusie 3: de formele actoren hebben slechts beperkt zicht op de informele actoren in Delft Conclusie 4: de formele actoren hebben behoefte aan middelen vanuit en contacten met lokale overheden Conclusie 5: regionale, landelijke en internationale gebeurtenissen hebben invloed op de sentimenten van de achterban van formele actoren in het Delftse islamitische krachtenveld Conclusie 6: er zijn geen objectieve signalen waargenomen van het bestaan van een parallelle samenleving Aanbevelingen Op basis van de uitkomsten/deelconclusies doet het onderzoeksbureau de volgende aanbevelingen (vetgedrukt) die hieronder zijn voorzien van informatie hoe het college daar opvolging aan zal geven. Aanbeveling 1: Intensiveer vanuit de gemeente het contact met de formele islamitische actoren in de regio Aanbeveling 2: Faciliteer een lokaal platform vanuit het sociaal domein waarbinnen islamitische organisaties met elkaar kunnen samenwerken Reactie t.a.v.

aanbeveling 1 en 2: De gemeente heeft regelmatig contact met drie van de in de rapportage genoemde wat grotere organisaties, namelijk de Sultan Ahmed Moskee, de El Ansaar Moskee en Midnimo. Dit betreft zowel bilaterale contacten tussen de organisaties en medewerkers van de afdelingen Samenleving en Veiligheid, als contacten als onderdeel van netwerkgerichte verbinding met deze actoren in het Strategisch Netwerk tegen Radicalisering en Polarisatie. Bij (inter)nationale gebeurtenissen met (grote) impact neemt de gemeente contact op met deze besturen, en indien gewenst wordt dan een bijeenkomst van de Contactcirkel, onder leiding van de burgemeester, georganiseerd. In het verleden was het in de quickscan genoemde platform ‘Werkgroep Migranten Communicatie’ (WMC) ook zo’n netwerk. Toen de subsidies aan

4/6

etnische (zelf-)organisaties werden afgebouwd, verdween veel draagvlak voor het WMC. Het Platform zelf is nog een aantal jaren gefaciliteerd door de gemeente (zaalhuur, catering, verslaglegging), maar voldeed niet meer aan de verwachtingen. Het contact met de twee islamitische organisaties die bij de TU werken, en het contact met SIC, is minimaal. Opvolging: Op basis van de uitkomsten van de quickscan met de verschillende besturen te bespreken wat precies hun behoefte is. Daarna werken we uit hoe we de invulling van die behoefte concreet kunnen organiseren en ondersteunen, bijvoorbeeld in de van een ontmoetingsplek. Zo’n ontmoetingsplek kan verschillende vormen van contact mogelijk maken: • Bestuurlijke ontmoeting • Uitwisseling tussen verenigingen en overheid • Onderling delen van kennis en ervaringen Aanbeveling 3: ondersteun de formele islamitische actoren bij het vergroten van het kennisniveau en handelingsperspectief over het salafisme (problematisch gedrag) Reactie t.a.v. aanbeveling 3: In 2015 heeft er een driedaagse training plaatsgevonden specifiek voor de toenmalige bestuursleden van de twee moskeeën en Midnimo. Deze training was gericht op het herkennen en signaleren van gewelddadig jihadisme en training was tevens bedoeld om de samenwerking tussen de formele Islamitische actoren in Delft te vergroten.

De signalering en meldcode radicalisering is in die training verder ontwikkeld en daarna verder uitgerold onder het gehele operationele netwerk. Inmiddels hebben er een paar wisselingen plaatsgevonden in de besturen en is de situatie rondom het gewelddadig Jihadisme ook veranderd. We hebben op dit moment niet meer te maken met mogelijke uitreizigers maar met mogelijke terugkeerders en thuisblijvers. Tevens hebben we in de huidige maatschappij te maken met een toenemende invloed van salafistische organisaties en personen in de samenleving die de grenzen opzoeken van de Nederlandse rechtstaat. Opvolging: Deze ontwikkelingen vragen een breder aanbod van kennis en er zal in gezamenlijkheid met alle formele besturen eerst onderzocht worden waar op dit moment de meeste kennis ontbreekt. Zodoende kunnen we een passend aanbod doen en maatwerk kunnen leveren waar nodig. Dit alles gericht ‘insluiten’ en het voorkomen van vorming van parallelle structuren.

5/6

Aanbeveling 4: investeer als gemeente in een betere informatiepositie ten aanzien van salafisme en extreemrechts Reactie t.a.v. aanbeveling 4: Voor de versteviging van de informatiepositie op extreemrechts is zeer recent (onafhankelijk van de uitkomsten van deze quickscan) als onderdeel van het uitvoeringsprogramma radicalisering, polarisatie en extremisme een quickscan op het thema extreemrechts gestart. Doel van die quickscan is kort gezegd om inzicht te krijgen in de aard en verschijningsvormen van rechtsextremisme in Delft (en de omliggende gemeenten) inclusief aanbevelingen voor een eventueel handelingsperspectief. We investeren als gemeente met de quickscans in het verkrijgen van een beeld van wat er lokaal speelt met betrekking tot deze thema’s, om daar vervolgens ook goed op in te kunnen spelen en de aandacht scherp te houden. We blijven in contact met de relevante organisaties (o.a. op basis van bovenstaande invulling). En hoewel de verantwoordelijkheid en bevoegdheid op het verkrijgen van inzicht in wat zich meer ‘onder de oppervlakte of in een parallelle structuur’ afspeelt, niet primair bij de gemeente ligt, heeft de gemeente wel een verantwoordelijkheid in de (organisatie van de) samenwerking met veiligheidspartners. In driehoeksverband is deze quickscan besproken.

In dat gesprek met OM en politie is het belang benadrukt om elkaar via een goede informatieuitwisseling in positie te brengen en houden. En om met elkaar een passende aanpak te formuleren op het moment dat zich in de toekomst signalen van (structureel) problematisch gedrag zouden voordoen.

6/6

Quickscan islamitische krachtenveld Gemeente Delft

Quickscan islamitische krachtenveld Gemeente Delft

© juli 2020 In opdracht van de gemeente Delft Uitgevoerd door Nuance door Training & Advies

INHOUD 1.

Inleiding ......................................................................................................................................................... 4

2.

Theoretische achtergrond ............................................................................................................................. 7

3.

Resultaten .................................................................................................................................................... 12

4.

3.1.

Aanwezige actoren in Delft................................................................................................................. 12

3.2.

Invloedrijke processen en ontwikkelingen ......................................................................................... 19

Conclusies & aanbevelingen ........................................................................................................................ 22 4.1.

Algemene conclusie ............................................................................................................................ 22

4.2.

Deelconclusies .................................................................................................................................... 23

4.3.

Aanbevelingen .................................................................................................................................... 26

Literatuurlijst ........................................................................................................................................................ 29 Bijlagen................................................................................................................................................................. 32 Bijlage 1: Over NTA .......................................................................................................................................... 32 Bijlage 2: Respondentenlijst............................................................................................................................. 33 Bijlage 3: Soennitische orthodoxe en traditionele islambeleving .................................................................... 34 Bijlage 4: Overige actoren ................................................................................................................................ 36 Bijlage 5: Moskee Al Ansaar ............................................................................................................................. 37 Bijlage 6: Moskee Sultan Ahmet ......................................................................................................................

43 Bijlage 7: Stichting Islamitisch Centrum Delft .................................................................................................. 48 Bijlage 8: MSA Ibn Firnas.................................................................................................................................. 51 Bijlage 9: Keluarga Muslim Delft ...................................................................................................................... 55 Bijlage 10: Midnimo ......................................................................................................................................... 58 Eindnoten ............................................................................................................................................................. 61

3

1. INLEIDING In opdracht van de gemeente Delft voerde NTA (zie bijlage 1) een onderzoek uit naar het islamitische krachtenveld in de gemeente Delft. Dit rapport bevat een quickscan van dit krachtenveld. Het onderzoek maakt duidelijk hoe het islamitische krachtenveld eruitziet: welke actoren en factoren van belang zijn, waar de kwetsbaarheden zitten en welke manieren van weerbaarheid er mogelijk tegen polarisatie, radicalisering en extremisme bestaan. Binnen deze context focussen we op de vraag of er in Delft binnen specifieke gemeenschappen parallelle samenlevingen ontstaan. Dit onderzoek is een kwalitatief onderzoek met een deel deskresearch (literatuurstudie en openbronnenonderzoek) en een deel antropologisch veldonderzoek. Het is uitgevoerd tussen 1 december 2019 en 1 mei 2020. Belangrijk om hierbij te vermelden is dat dit een momentopname van het bestaande krachtenveld is. Het is geen monitoring van een langere periode. Deze quickscan biedt zo een eerste aanzet om inzicht te krijgen in het genoemde krachtenveld. Doelstelling De doelstelling van deze opdracht is om een scherper overzicht te krijgen van en meer duiding te bieden aan het islamitische krachtenveld in Delft. Hiervoor maken we inzichtelijk wat kwetsbaarheden (aspecten die kunnen leiden tot problematische gedragingen1) zijn, of er parallelle samenlevingen ontstaan en of er lokale weerbaarheden (sterktes) zijn.

Op basis van dit onderzoek doen we aanbevelingen om het handelingsperspectief van de gemeente ten opzichte van het islamitische krachtenveld te verbeteren. Scope van het onderzoek Dit onderzoek valt binnen actielijn 2 van het Uitvoeringsprogramma Gewelddadig Jihadisme 2015-2019.2 Daarmee valt dit onderzoek binnen het kader van de preventieve aanpak van de gemeente. Dit betekent ook dat er nadrukkelijk geen onderzoek is verricht naar gewelddadig extremisme, geradicaliseerde personen of aanverwante thema’s. Daar waar andere actielijnen uit het uitvoeringsprogramma besproken worden door respondenten is dit een weergave van de beleving en niet van objectieve toetsing van het beleid. De quickscan behelst expliciet geen evaluatie van het gevoerde beleid in relatie tot het eerdergenoemde uitvoeringsprogramma. Centrale onderzoeksvraag Hoe ziet het krachtenveld (actoren en factoren) van de islamitische infrastructuur* van de gemeente Delft eruit, welke formele en informele actoren hebben hier invloed op, waar is sprake van isolationisme** en wat zijn de kwetsbaarheden en weerbaarheden van de gemeenschappen? * Er wordt binnen dit onderzoek alleen gerapporteerd over actoren die zichzelf als islamitische organisaties manifesteren, doordat ze dit in hun doelstellingen als zodanig benoemen en/of activiteiten met een islamitisch oogmerk uitvoeren.

Organisaties die sociale, culturele en/of maatschappelijke doelen nastreven worden in principe niet meegenomen, tenzij informatie uit het veld hier aanleiding toe geeft. ** Isolationisme is één van de zaken die kunnen leiden tot parallelle samenlevingen. In het theoretisch kader wordt dit laatste verder uiteengezet.

4

Deelvragen Om de centrale onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden, zijn de onderstaande deelvragen geformuleerd: 1. Actoren: welke islamitische organisaties zijn actief in de gemeente Delft? a. Wat voor soort organisaties zijn het? b. Welke activiteiten voeren zij uit en wat is hun werkwijze? c.

Welke religieuze stromingen worden er aangehangen?

d. Welke (religieuze) boodschap dragen zij uit? e. Hoe verhouden die organisaties zich tot elkaar en tot de Delftse dan wel Nederlandse samenleving? En welke dynamiek is daarin waarneembaar? f.

Is er in Delft sprake van een (dreigende) parallelle samenleving vanuit islamitische organisaties, zo ja: welke?

2. Factoren: welke ontwikkelingen (trends, dynamieken, processen) hebben invloed op de

(activiteiten van de) islamitische organisaties in Delft en hoe uit die invloed zich lokaal en binnen de regio? a. Internationale ontwikkelingen (zoals Christchurch, twisten tussen aanhangers van Erdogan en Gülen, Turks militair ingrijpen in Syrië en ontwikkelingen binnen ISIS) b. Nationale ontwikkelingen (zoals maatschappelijke spanningen, de opkomst van extreemrechts en politieke aandacht voor het salafisme) c.

Lokale en regionale ontwikkelingen (zoals demonstraties en confrontaties van Pegida)

Methodische verantwoording De onderzoeksopdracht omvat een quickscan die erop gericht is om de infrastructuur van moslimorganisaties in Delft in kaart te brengen. Specifiek is hierbij aandacht geweest voor actoren en factoren die in de laatste vijf jaar van invloed zijn (geweest) op deze infrastructuur. Ook was er speciale aandacht voor de kwetsbaarheden en weerbaarheden binnen het krachtenveld. Deze quickscan is nadrukkelijk gericht op de actuele manifestatie hiervan. Dit houdt in dat er geen langdurige analyse heeft plaatsgevonden van dieperliggende kwesties rondom verschillende religieuze standpunten van de onderzochte actoren en de verhoudingen tussen deze standpunten. Vanwege de (beperkte) beschikbare tijd en de aard van de opdracht maakten we een keuze voor specifieke organisaties. We baseerden onze afweging op de beperkte tijd en de resultaten van het voorbereidende openbronnenonderzoek. Deze quickscan gaat over een gevoelig onderwerp. De respondenten die we spraken, hebben verschillende belangen vanuit politieke overwegingen of een aanwezig veiligheidsbewustzijn. Dit kan ertoe leiden dat de uitkomsten van de gesprekken met de respondenten een gekleurd beeld schetsen. Om dit zo veel mogelijk te ondervangen is gebruikgemaakt van triangulatie.3 Dit is een onderzoeksmethode waarbij eenzelfde fenomeen vanuit verschillende bronnen onderzocht wordt. Op

5

deze wijze verkrijgen we verschillende perspectieven op een onderwerp/situatie en kunnen we informatie controleren of falsificeren. Dit versterkt de validiteit van de gevonden resultaten. Zie bijlage 2 voor meer informatie over de respondenten die we hebben gesproken tijdens dit onderzoek. Binnen dit onderzoek is ervoor gekozen om fenomenen en concepten die tijdens de interviews door respondenten ter sprake zijn gebracht, medebepalend te laten zijn voor het theoretisch kader (zie hoofdstuk 2). Hierdoor is dit een dynamisch kader geworden dat zich gaandeweg het onderzoek ontwikkeld heeft en uiteindelijk ook elementen bevat die vanuit het binnen-perspectief beschreven zijn.

6

2. THEORETISCHE ACHTERGRONDEN In dit hoofdstuk beschrijven we de noodzakelijke achtergrondinformatie om de manifestatie van bepaalde islamitische actoren (en de relaties tussen hen) binnen de gemeente Delft goed te begrijpen. We besteden aandacht aan de verschillende typen islambelevingen waarmee de meeste moslims zich kunnen identificeren, aan een stroming (het salafisme) waarvan onderdelen getypeerd kunnen worden als antidemocratische en onverdraagzaam én aan categorieën onderwijs binnen islamitische organisaties. Verder wordt het concept parallelle samenleving toegelicht en afgebakend. De onderzoeksresultaten (bijvoorbeeld gesprekken met respondenten) zijn medebepalend geweest in de keuze om juist deze onderwerpen in dit hoofdstuk te bespreken. Typen signaturen Om een moskee, een andersoortige moslimorganisatie of een individu religieus te duiden, moeten de religieuze kenmerken van de wijze van beleving worden bepaald. Bij een moskee of andersoortige islamitische organisatie spreekt NTA over een signatuur, bij een individu over oriëntatie. Bij moskeeën wordt de signatuur van het bestuur, de imam en van het religieuze onderwijs onderzocht. Bij andersoortige islamitische organisaties wordt gekeken naar de signatuur van het bestuur en naar alle onderwijsactiviteiten (waaronder lezingen en lessen).

Er zijn drie varianten mogelijk om een signatuur of oriëntatie te bepalen: een traditionele, orthodoxe of fundamentalistische signatuur (of een mix van deze drie kenmerken), zie onderstaande afbeelding.4

AFBEELDING 1: Mogelijkheden in moskeesignatuur

Het onderscheid tussen deze signaturen (traditioneel, orthodox, fundamentalistisch) is belangrijk omdat dit laat zien welke verschillen er zijn in de manieren waarop moslims hun geloof beleven. De signatuur is daarom een factor die meespeelt in de keuze voor een moskee. Zie de onderstaande uitleg per signatuur/oriëntatie. Traditioneel (ook wel ‘volks’) De traditionele signatuur is gebaseerd op culturele aspecten en tradities. Zie bijlage 3 voor uitgebreidere informatie hierover.

7

Orthodox De orthodoxe signatuur is gebaseerd op de leer zoals die door de eeuwen heen is ontwikkeld.5 Deze leer heeft zich via zogenaamde wet- en geloofsleerscholen ontwikkeld. De orthodoxe signatuur is te specificeren naar vier wetscholen: maliki, shafi’i, hanbali en hanafi. En naar twee geloofsleerscholen: ash’ari en maturidi. Zie bijlage 3 voor uitgebreidere informatie over wetscholen en geloofsleerscholen binnen het islamitische systeem. Fundamentalistisch De fundamentalistische signatuur is gebaseerd op een puriteinse terugkeer naar de primaire bronnen, in het geval van de islam: koran en soenna (of hadith). Alle islamitische groepen claimen te focussen op de koran en de soenna, maar islamitische fundamentalisten nemen dit letterlijk. Eén van die fundamentalistische stromingen is het salafisme. Salafisten vormen daarom een fundamentalistische islamitische groep die de twee primaire bronnen het meest letterlijk neemt.6 Een nadere toelichting op deze specifieke vorm van fundamentalisme volgt hieronder. In bijlage 3 wordt de plaats van het salafisme in het gehele islamitische spectrum beschreven. Salafisme Het salafisme is een containerbegrip voor fundamentalistische stromingen in de soennitische islam (zie bijlage 3) waarbij aanhangers streven naar een morele heropvoeding van moslims en maatschappij.

En een herstel van een ‘zuivere’ islam door imitatie van de profeet Mohammed en de eerste drie generaties moslims (salaf: voorganger of voorouder), omdat zij het dichtst bij de profeet stonden en daarmee het dichtst bij het beste voorbeeld waren. Salafisten hanteren een letterlijke lezing van de religieuze bronnen, wijzen religieuze vernieuwingen af en wijzen doorgaans de indeling naar en het gezag van de traditionele wetscholen af. De wetscholen zijn namelijk zo’n 150 jaar na de dood van de profeet Mohammed ontstaan. Salafisten claimen de enige ‘ware’ islam aan te hangen.7 Het salafisme wordt echter gekenmerkt door grote interne diversiteit en fragmentatie.8 Het definiëren van de term salafisme is daarom niet eenvoudig. Daarbij komt dat salafisten zichzelf meestal niet zo noemen.9 Daarnaast zijn sommige salafisten ook ‘pragmatisch’ te noemen: een groep salafisten die de grondleggers van de wetscholen wel erkent als respectabele geleerden, maar het volgen van een specifieke wetschool afkeurt. Over het algemeen kunnen we stellen dat er overeenstemming is in de geloofsleer maar dat salafisten verschillen in de interpretatie en toepassing van de beginselen in de gegeven politiek-maatschappelijke context. En dat zij verschillend denken over de strategie om hun doelstellingen te bereiken.

Om enig overzicht te bieden in de veelheid en variatie aan salafistische stromingen, worden ze onderverdeeld in drie groepen:10 Staatsgezinde salafisten: ook wel aangeduid met de term quiëtistische en de minder gelukkige term apolitieke salafisten. Deze groep toont zich loyaal aan het Saoedische establishment. De groep richt zich voornamelijk op religieus activisme in eigen kring en houdt zich veelal afzijdig van politiek en maatschappij. Dit betekent echter niet dat ze geen politieke opvattingen hebben.

8

Politieke salafisten: ook wel aangeduid als oppositioneel. Deze groep toont zich kritisch naar het Saoedische establishment en andere islamitische regimes. Ze mengen zich meer dan de eerste groep in politiek en maatschappij en kunnen ook politiek actief zijn. Gewelddadige salafisten: ook wel aangeduid met de term jihadisten (of aanverwante termen). Zij zijn vóór gewelddadige toepassing van hun ideologische beginselen en verzetten zich tegen islamitische regimes en hun bondgenoten wereldwijd, waarbij het gebruik van geweld wordt gelegitimeerd. De afgelopen jaren is een aantal inwoners van Delft uitgereisd naar het strijdgebied in Syrië.11 Deze personen vallen onder de groep gewelddadige salafisten. Deze groep wordt gekenmerkt door specifieke politieke toepassingen van centrale salafistische leerstellingen. Het gaat hierbij onder andere om de concepten takfir en al-walaa wal-baraa. In algemene zin betekent takfir het tot ongelovig verklaren van anderen, in het bijzonder andere moslims. Al-walaa wal-baraa betekent zoveel als loyaal zijn aan Allah en afkeer hebben van al het andere. Dit impliceert enerzijds de verbinding met en hulpbereidheid aan moslims (met dezelfde ideologie, de ingroup) en anderzijds vijandschap naar niet-moslims (de outgroup). Deze concepten worden in salafistische kringen op verschillende wijze geïnterpreteerd en toegepast.

In extremistische interpretaties liggen deze concepten aan de basis van ideologische geweldslegitimatie. Onderwijs binnen islamitische organisaties In de onderzochte organisaties wordt op verschillende manieren onderwijs verzorgd. Dit onderwijs wordt informeel of irregulier onderwijs genoemd. Irregulier onderwijs is volgens de definitie van het Verwey Jonker Instituut al het onderwijs dat niet door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap wordt bekostigd.12 Dit type onderwijs valt daarmee ook niet onder de auspiciën van de overheid.13 Dit geldt voor verschillende gangbare vormen van irregulier onderwijs, variërend van vormen van thuisonderwijs, onderwijs in eigen taal tot verschillende vormen van religieus onderwijs, zoals buitenschools koranonderwijs. Respondenten spraken over twee verschillende onderwijscategorieën die aanwezig zijn in hun organisaties: religieus onderwijs en cultureel religieus onderwijs. De onderstaande beschrijving is een uitleg van hoe onderwijs in traditionele/volkse en orthodoxe organisaties wordt vormgegeven. Religieus onderwijs: in de islamitische wereld (binnen-perspectief) wordt binnen orthodoxe en traditionele/volkse (moskee)organisaties van religieus onderwijs gesproken als er onderwerpen van de geloofsleer worden onderwezen.

Geloofsleeronderwerpen zijn Allah, de engelen, de heilige boeken, de profeten, de laatste dag en de lotsbestemming. Dit worden ook wel de zes pilaren van geloof (imaan) genoemd. Lessen gericht op koranmemorisatie (hifdz: de hele koran uit het hoofd leren) en koranrecitatie (tajwied: hoofdstukken uit de koran mooi leren voordragen) zijn voorbeelden van het religieuze onderwijs waarin de genoemde geloofsleeronderwerpen uitvoerig behandeld worden.

9

Cultureel-religieus onderwijs: bij islamitische actoren wordt ook nog andersoortig onderwijs gegeven. Dit kan beschreven worden als cultureel religieus onderwijs. Dit onderwijs heeft als doel: de culturele religieuze tradities van het land van herkomst te behouden. De lessen zijn gericht op de dagelijkse aspecten van het leven van een moslim en leren moslims de religieuze islamitische handelingen (zoals het gebed) zo goed mogelijk uitvoeren. Er staan vijf handelingen/rituelen/praktijken centraal binnen de islam, dat zijn de vijf zuilen van de islam: de geloofsgetuigenis uitspreken (shahada), het gebed (salah), vasten (sawmn, in de maand ramadan), geld doneren als verplicht onderdeel van het geloof (zakaat) en - indien mogelijk - de grote bedevaart naar Mekka (hadj). In de onderzochte organisaties spreekt men bijvoorbeeld over ‘basis-islamlessen’ of Arabische lessen als vormen van onderwijs die zich richten op de bovenstaande handelingen. Binnen fundamentalistische (moskee) organisaties: Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen religieus en cultureel-religieus onderwijs. Het religieus onderwijs wordt gekoppeld aan een centraal persoon in plaats van aan overkoepelende en gezaghebbende autoriteiten/entiteiten (zoals het geval is bij traditionele/volkse en orthodoxe organisaties).

Hierdoor worden culturele en traditionele ontwikkelingen tijdens de lessen niet in ogenschouw genomen. Dit zorgt er daarom voor dat de lessen binnen fundamentalistische organisaties een puriteinse of enge uitleg kunnen krijgen.

Parallelle samenleving Naast extremistische interpretaties, die strafbaar zijn en vanuit het juridisch instrumentarium kunnen worden aangepakt, bestaan er niet-strafbare maar wel problematische gedragingen die voort kunnen komen uit salafistische invloeden. Kenmerken van dergelijk problematisch gedrag zijn onder andere actieve onverdraagzaamheid ten aanzien van andersdenkenden, het afwijzen van het gezag van de overheid en van de instituties van de democratische rechtsorde en hierbij anderen aansporen hetzelfde te doen. Dit alles kan leiden tot het gemeenschappelijk afzonderen van de samenleving, vervreemding en isolatie.14 Onderliggend is hierbij het denken in een ingroup en outgroup en dat kan “leiden tot onverdraagzaam isolationisme, polarisatie en in het meest ernstige geval tot het ontstaan van een parallelle samenleving”.15 Dick Schoof, voormalig hoofd van de AIVD, uitte begin 2020 zijn zorgen over de dreiging van zo’n parallelle samenleving. Tijdens de Parlementaire ondervragingscommissie ongewenste beïnvloeding uit onvrije landen (hierna: POCOB) gaf hij aan: ze [salafistische aanjagers] jagen antidemocratisch gedachtengoed aan, waarmee ze ondermijning kunnen plegen. Door middel van gesprekken, formeel en irregulier onderwijs, kan het gedachtengoed langzaam maar zeker landen bij degene op wie ze zich richten.

De islamitische gemeenschap zelf komt onder druk te staan van deze salafistische aanjagers en wordt in de vrijheid van haar geloofsbeleving beperkt. Uiteindelijk wil men een soort parallelle samenleving creëren waar de regels van de Nederlandse samenleving niet gelden.16

10

Binnen een parallelle samenleving kunnen salafisten vormen van verzet formuleren gericht op de - in hun ogen - vijandige buitenwereld.17 Hoewel er in Nederland in aantallen weinig aanhangers van de salafistische doctrine zijn, is de invloed van salafistische aanjagers veel groter dan de aantallen doen vermoeden.18 De aanjagers maken gebruik van een salafistisch netwerk van religieuze instellingen dat het religieuze aanbod domineert. Ze hebben impact op jongeren omdat ze actief zijn op social media, doorgaans goed Nederlands schrijven en spreken, normerend zijn door (met name) jongeren duidelijke antwoorden te bieden op lastige (levens)vragen en proactief zijn in verbinding met mogelijke nieuwe doelgroepen.19 Dit gebeurt online en offline, bijvoorbeeld via onderwijs: zowel regulier onderwijs als informeel (buitenschools) onderwijs.20 Op zichzelf vormen deze manieren van onderwijs geen (sociaal) veiligheidsrisico en leidt dit niet per definitie tot parallelle samenlevingen. Het gebrek aan overheidscontrole kan er volgens Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) echter wel toe leiden dat irregulier religieus onderwijs ´gekaapt´ wordt door bepaalde salafistische aanjagers, die daarmee “stelselmatig onverdraagzaam, anti-integratief en antidemocratisch gedachtegoed overdragen aan kinderen en jeugd.

Dit draagt bij aan polarisatie en kan bij kwetsbare personen op termijn leiden tot extremisme.”21 In de praktijk betekent dit dat een onbekend aantal Nederlandse kinderen van jongs af aan te horen krijgt dat een moslim zich dient ‘af te keren’ van of ‘haat’ dient te koesteren tegen niet-moslims, andersdenkende moslims, de Nederlandse samenleving en de democratische rechtsorde.22 Salafistische aanjagers gebruiken irregulier onderwijs hierbij als middel om hun onverdraagzame, ondermijnende boodschap uit te dragen. Wanneer dergelijke invloeden voet aan de grond krijgen, kan dit leiden tot isolationisme van de eigen groep (ingroup) en daarmee tot het ontstaan van een parallelle samenleving. In dit onderzoek spreken we van een parallelle samenleving als een actor zich bewust terugtrekt uit de samenleving om diezelfde samenleving van binnenuit te ondermijnen. Informele naast officiële structuren binnen organisaties zijn dus pas een parallelle samenleving als ze zijn ontstaan met het doel om de Nederlandse samenleving te ondermijnen of bedreigen. Dergelijke ondermijning kán plaatsvinden via irregulier onderwijs. Hiervan is bijvoorbeeld sprake wanneer onverdraagzame, anti-integratieve,23 antidemocratische24 ideeën worden gedoceerd.

De wijze waarop een actor zich verhoudt ten opzichte van de samenleving is daarom een criterium om vast te stellen of er sprake is van een parallelle samenleving.

11

3. RESULTATEN In dit hoofdstuk staan de resultaten van het onderzoek centraal. Voor een uitgebreide beschrijving van alle aanwezige actoren in het lokale krachtenveld inclusief bronverwijzingen wordt verwezen naar de bijlagen. In dit hoofdstuk zoomen we in op de verschillende facetten van het islamitische krachtenveld in Delft: de actoren, de ontwikkelingen en processen die van invloed zijn op deze actoren én mogelijke kwetsbaarheden en weerbaarheden die van toepassing zijn op deze actoren.

3.1.

Aanwezige actoren in Delft

Tijdens de openbronnenonderzoeksfase (deskresearch) namen we een groot scala aan actoren waar dat te relateren is aan het islamitische krachtenveld van de gemeente Delft. Dit varieert van organisaties met een eigenaar die er een islamitische geloofsbeleving op nahoudt tot organisaties die activiteiten organiseren voor inwoners van Delft met een achtergrond uit een moslimland. Zoals in de inleiding al is beschreven, is dit onderzoek echter afgebakend. We nemen organisaties mee die zichzelf als islamitische organisaties manifesteren, omdat ze dit in hun doelstellingen benoemen of omdat ze activiteiten uitvoeren met een islamitisch oogmerk. In bijlage 4 is de complete lijst opgenomen van organisaties die in de bureau-onderzoeksfase naar voren zijn gekomen maar op basis van de gehanteerde criteria zijn afgevallen voor het uiteindelijke onderzoeksrapport. In Delft zijn uiteindelijk zes organisaties gevonden waarvan is vastgesteld dat ze deel uitmaken van het lokale islamitische krachtenveld: 1. Moskee Al Ansaar: stichting (met daaraan verbonden de Marokkaanse Sociale Culturele Vereniging Delft (MSCVD) en de Delftse Islamitische Vereniging (DIV)) 2. Moskee Sultan Ahmet: stichting (met daaraan verbonden de Turkse Sociale Culturele Vereniging Delft (TSCVD)) 3. Islamitische organisatie Stichting Islamitisch Centrum Delft (SIC): stichting 4.

Islamitische studentenvereniging MSA Ibn Firnas: vereniging 5. Islamitische studentenvereniging Keluarga Muslim Delft (KMD): vereniging 6. Sociaal-maatschappelijke organisatie met een islamitische invalshoek Somalische Vereniging Delft (Midnimo): vereniging Moskee Al Ansaar De Al Ansaar-moskee heeft een orthodoxe signatuur, zie bijlage 5 voor uitgebreidere informatie over deze organisatie. Het bestuur van de moskee houdt strak vast aan deze signatuur. Activiteiten die niet passen binnen de ideologische lijn van het moskeebestuur (die lijn is vastgelegd in de statuten), mogen niet worden georganiseerd. De moskeegemeenschap bestaat uit 220 betalende leden. De moskee wordt bezocht door personen met uiteenlopende migratieachtergronden: Syrisch, Iraaks, Somalisch, Marokkaans. Ook studenten van de TU Delft bezoeken deze moskee. De Delftse Islamitische Vereniging (DIV) houdt zich bezig met de religieuze aangelegenheden binnen de moskee en houdt zicht op de religieuze activiteiten die worden georganiseerd. Zo is er bijvoorbeeld een

12

strikte screening van predikers. De DIV organiseert ook het religieuze onderwijs in de moskee. Voor ‘oudere’ mannen is er religieus onderwijs waarbij men dieper inzoomt op de leerstellingen van de malikiwetschool en de ash’ari-geloofsleerschool. Ook de vrouwen krijgen via de vrouwencommissie (en in overleg met de DIV) religieuze lessen in koranmemorisatie, koranrecitatie en in jurisprudentie volgens de maliki-wetschool. Het cultureel-religieuze onderwijs wordt verzorgd door een andere vereniging in het moskeepand, de Marokkaanse Sociale Culturele Vereniging Delft (MSCVD). Kinderen en jongeren krijgen via de MSCVD les in de Arabische taal en krijgen basis-islamlessen, waarin zij islamitische handelingen aanleren zoals de houding tijdens het gebed. Er worden ook andere niet-religieuze activiteiten georganiseerd door de MSCVD, voor jong en oud. Waaronder huiswerkbegeleiding, sportactiviteiten en gezelschapsactiviteiten voor vrouwen. In het verleden nam de moskee (via de MSCVD) deel aan het platform Werkgroep Migranten Communicatie Delft (WMC). Via dit platform kon de moskee contact onderhouden met de gemeente. Volgens de respondenten van deze moskee is de WMC door gemeentelijke bezuinigingen gestopt.