20240705 2.1 Definitief rapport evaluatie MRDH na DB

4

Ecologisering van de economie – zuinig omgaan met grondstoffen en andere hulpbronnen wordt meer en meer economische noodzaak. De transitie naar een duurzamere wijze van produceren biedt grote kansen én uitdagingen voor bestaande industriële complexen. y Ambitie: Transitie naar een grondstof- en energiearme economie.

Activiteiten,

Activiteiten van de MRDH

resultaten en

y Kennisontwikkeling- en deling. Onder andere met onderzoek naar behoefte van gemeenten (o.a. warmte-koude kaart voor alle MRDH-gemeenten

effecten

y Stimulering samenwerking en ondersteuning van gemeenten (o.a. met oprichting informeel ambtelijk en bestuurlijk platform Regionaal Netwerk Energie; en met ondersteuning bij aanvraag/toekenning Europese Interreg E=0 subsidie en verstrekking subsidies voor innovatieve projecten. y Visie- en strategieontwikkeling (bv. visie op ICT-infrastructuur binnen smart city concept voor duurzame stedelijke ontwikkeling) Gerapporteerde resultaten y Regionaal plan van aanpak voor lokaal geproduceerde laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen (2016) y Toekenning rijksbijdrage Green Deal Laadinfrastructuur van 1 miljoen euro (2016) y Scenario verduurzaming energiemix regio (2017) Er zijn voor deze trend, voor de periode tussen 2015-2019 geen effecten gerapporteerd door de MRDH.

5

De stad als aantrekkelijk consumptiegebied - de stad en omgeving, met een rijk aanbod aan voorzieningen en cultuur, wordt steeds meer de plek waar mensen graag willen wonen, hun vrije tijd doorbrengen én hun geld uitgeven. y Ambitie: Vestigingsklimaat met metropoolkwaliteit.

Activiteiten en

Activiteiten van de MRDH

resultaten

y Visie- en strategieontwikkeling. Met o.a. Agenda Detailhandel y Onderzoek en analyse. Bv. naar meerwaarde regionale samenwerking leisure, toerisme, recreatie; naar perspectief landelijk gebied; naar hoogwaardige langzaam verkeerverbindingen naar buitengebied; naar versterking regionale vrijetijdseconomie; en het fietsnetwerk y Kennisdeling, met bijeenkomsten voor gemeenten y Bijdrage aan relevante projecten en pilots, zoals Hollandse Banen-pilots, waterprojecten regionaal investeringsprogramma. Gerapporteerde resultaten y Perspectief op het Landelijk Gebied (2015) y Haalbaarheidsstudie verbinding de Rotte, de Rijn en de Vliet (2016-2017) Er zijn voor deze trend, voor de periode tussen 2015-2019 geen effecten gerapporteerd door de MRDH.

71

58

Data is beschikbaar op het niveau van COROP-regio’s. Onder de MRDH vallen de Agglomeratie ‘s-Gravenhage, Delft en Westland en Groot-Rijnmond. Binnen deze COROP regio’s zijn er drie (van de 25) gemeenten die niet onderdeel van de MRDH zijn (Goeree-Overflakkee, Hoeksche Waard en Zuidplas).

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

4.2.2 Activiteiten, resultaten en effecten tussen 2020-2023

aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt en minder aandacht voor

Strategische Agenda ‘Samen aan

Activiteiten, resultaten en effecten voor het

het werk!’ 2019-2023 (2019)

economisch vestigingsklimaat (2020-2023)

De Strategische Agenda ‘Samen aan het werk!’ voor 2019-2023

De MRDH heeft in de jaarstukken tussen 2019 en 2022 de

is opgesteld in 2019. Deze agenda noemt het vernieuwen van

doelen uit de Strategische agenda uit 2019 als uitgangspunt

de economie geen doel op zich: het gaat om meer welvaart en

genomen voor de rapportage in de jaarstukken; en per 2023

welzijn voor de mensen die in de MRDH wonen en werken. In

op het niveau van de zes opdrachten uit de nieuwe strategische

deze strategische agenda worden hiertoe 6 doelen geformuleerd:

agenda uit 2023. Daardoor is voor deze jaren uitgebreider aan

1. Stimuleren van innovatie en economische groei

te geven welke activiteiten en resultaten er zijn geleverd. In de

2. Verbeteren aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt

tabel geven we het soort activiteiten en resultaten weer, met

3. Ruimte om te werken

voorbeelden (zie de jaarrekeningen van de MRDH voor een

4. Stimuleren van groen en recreatie als vestigingsfactor

volledig overzicht).

metropoolvorming en duurzaamheid.

5. Goede digitale connectiviteit 6. Meer regionale samenwerking bij de energietransitie

Verder hebben in deze periode ten opzichte van de eerste periode meer onderzoeken en evaluaties plaatsgevonden naar

Aan deze doelen worden geen indicatoren gekoppeld. In

effecten in de MRDH-regio op het gebied van het economisch

deze strategische agenda is, ten opzichte van de eerste

vestigingsklimaat. Voor zover relevant zijn deze opgenomen in

strategische agenda, meer aandacht gekomen voor de

onderstaande tabel.

Onderdeel

1

Toelichting

Stimuleren van innovatie en economische groei In de strategische agenda 2019 wordt hiervoor de volgende aanpak beschreven: y Bedrijfsleven stimuleren gebruik te maken van de regionale innovatieprogramma’s, die in samenwerking met de Fieldlabs worden ontwikkeld. y Verbinden van maatschappelijke vraagstukken van gemeenten aan de oplossingen die startende bedrijven ontwikkelen. y Realiseren van voldoende en aantrekkelijke (productie)locaties voor startende en groeiende bedrijven. De regionale afspraken in de Strategie Werklocaties dragen daar aan bij.

Activiteiten

y Het bedrijfsleven stimuleren om gebruik te maken van regionale innovatieprogramma’s (i.s.m. fieldlabs). De MRDH heeft vier regionale innovatieprogramma’s opgezet (Energie en klimaat, Agritech, Zorgtech, SMITZH), waarmee geld beschikbaar is gesteld voor Fieldlabs en andersoortige innovatieprojecten. Zo is bijvoorbeeld bijgedragen aan een project gericht op MKB-ers i.c.m. energie en klimaat. y Het verbinden van gemeenten aan oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken van startende bedrijven. Inzet hierop vindt plaats middels ondersteuning van programma van YES!Delft (waar startende bedrijven worden begeleid), sinds 2021 met ondersteuning van City of the future en sinds 2022 met Region of the future. En met ondersteuning van gemeenten, door een leerprogramma/trainingen over innovatie aan te bieden en door in gesprekken met gemeenten uitdagingen te signaleren. y Het realiseren van voldoende en aantrekkelijke (productie)locaties voor startende en groeiende bedrijven. Hierop is door de MRDH ingezet door dit te betrekken bij de totstandkoming van de ‘strategie werklocaties’.

Resultaten

y Mede-realisatie van diverse fieldlabs en projecten gericht op bedrijven/innovatie (doorlopend) y Een leerprogramma/training voor gemeenten gericht op innovatie (vanaf 2021) y Onderzoek naar startup- en scaleup-klimaat in de MRDH (2022) y Er zijn met gemeenten o.a. diverse trajecten gestart rondom Urban Data en AI, Robotica en Energietransitie (2023)

59

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

Onderdeel

Toelichting

Effecten

Innovatie en economische groei Er zijn geen directe effecten van de inzet van de MRDH bekend. Wel geven verschillende onderzoeken een beeld van de ontwikkeling van de innovatie en economische groei in de MRDH en in de provincie Zuid-Holland. y MRDH72: Tussen 2016-2022 zijn er 679 startups73 in de regio, t.o.v. 472 in de periode 2015-2021; het aantal scale ups74 bestaat in 2021 uit 355 bedrijven. Er is sprake van toename van het aandeel van scale ups in de totale werkgelegenheid van de Metropoolregio Rotterdam Den Haag. Delft en Westland scoren qua ecosysteem voor startups en scaleups het beste van Nederland, de agglomeratie ‘s Gravenhage bovengemiddeld en Groot Rijnmond onder gemiddeld. y MRDH + Drechtsteden75: In deze regio is het aantal banen en vestigingen tussen 2012-2022 met 14,1% toegenomen. Er is ook jaren sprake van forse vestigingengroei, vooral onder zzp’ers/eenmanszaken76 van circa 3% tot 9% per jaar tussen 2015 en 2023. Verder zijn de topsectoren in de regio Hightech, Mainports, Agrofood, en de Creatieve industrie. Voor de vier grootste topsectoren geldt dat het aantal banen voor alle vier stijgt, in de periode tussen 2013 en 2023. y PZH77: De economie in Zuid-Holland groeit minder hard dan het Nederlands gemiddelde (-0,5%), wel presteert de regio beter dan de Europese peers.

Daarnaast blijkt dat in Zuid-Holland de R&D-intensiteit78 tussen 2015-2020 van 2,1 tot 2,2% ontwikkelen, t.o.v. een Nederlands gemiddelde van 2,1% naar 2,3%. In paragraaf 4.2.4. gaan wij verdiepend in op de economische ontwikkeling in de MRDH-regio.

2

Verbeteren aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt In de strategische agenda 2019 wordt hiervoor de volgende aanpak beschreven: y Vormen van een netwerk en bieden van ondersteuning aan regionale mbo- en hbo-campussen. y Regionale campussen stimuleren om bij te dragen aan de opgaven van onze metropoolregio: vernieuwen economie, verbinden stad en omgeving, verbeteren bereikbaarheid en veranderen energie..

Activiteiten

y Het vormen van een netwerk en bieden van ondersteuning aan regionale mbo- en hbo-campussen. Hiertoe organiseert de MRDH jaarlijks campusnetwerkbijeenkomsten voor kennisuitwisseling tussen gemeenten en onderwijsinstellingen. Verder zijn diverse onderzoeken uitgevoerd naar handelingsperspectief voor campussen (ook maatwerksubsidiescan voor campussen in, o.a. m.b.t. het Groeifonds). Ook is een communicatie-werkgroep opgericht en een ambassadeur aangewezen voor de verbinding tussen het bedrijfsleven en campussen. y Regionale campussen stimuleren om bij te dragen aan vernieuwen economie, verbinden stad en omgeving, verbeteren bereikbaarheid en veranderen energie. Hiertoe heeft de MRDH financieel bijgedragen aan de 12 campussen en diverse projecten. Onder andere op het gebied van Leven lang ontwikkelen, maar bijvoorbeeld ook met betrekking tot thema’s als ‘vers-logistieken’ en ‘voedselverspilling’. y Inzet op Leven Lang Ontwikkelen (LLO). Dit zorgt met om- en bijscholing van werkenden en werkzoekenden voor een kwalitatief goede beroepsbevolking, die op alle niveaus bijdraagt aan de regionale economie. Dit is onderdeel van de inzet op campussen.

Resultaten

y Mede-realisatie van diverse projecten (doorlopend) y Vaststelling kaders en criteria voor campusprojecten (2019) y Nulmeting onder negen mbo- en hbo-campussen die eerder financiering van de MRDH ontvingen (2020) y Plan van aanpak Regionale Campusondersteuning 2021-2022 (2020) y Drie onderzoeken, naar bereikbaarheid, kennisvalorisatie en inclusiviteit op diverse campussen (2021) y Evaluatie van de subsidiemaatwerkscan (2021) y Ontwikkeling campustoolkit (2022) y Toekenning van € 20,4 miljoen aan campussen in het MRDH-gebied via Groeifonds (2023) y Verkenning naar primair onderwijs en voortgezet onderwijs projecten die regionaal de instroom op mbo- en hbo campussen bevorderen (SEOR) (2023)

72 73 74 75 76 77 78

60

Birch & Universiteit Utrecht (2022). Startup en Scale-up monitor metropoolregio Rotterdam Den Haag. Vooral in de IT, Health, Fintech, Energy en Mobility. Vooral in de sectoren: handel, diensten, IT en gezondheidszorg. Werkgelegenheids- en bedrijvenregister MRDH en Drechtsteden 2023 (2024). Bv. in privaatonderwijs, public relations, energietransitie, distributiesector, facilitaire dienstverlening. Economische monitor Zuid-Holland (2022). R&D uitgaven als percentage van bruto regionaal product

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

Onderdeel

Toelichting

Effecten

Verbeteren aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt Er zijn geen directe effecten van de inzet van de MRDH bekend. Wel geven verschillende onderzoeken een beeld van hoe de MRDH heeft ingezet op de campusontwikkeling in de regio: y De MBO en HBO innovatiecampussen presteren in het algemeen goed, wel zijn er significante verschillen tussen de campussen.79 Dit hangt samen met hoe lang campussen al in bedrijf zijn. Bij alle campussen zien de onderzoekers een hoge motivatie om hun kennisvalorisatieprocessen succesvol te maken, evenals vastbeslotenheid om studenten met nuttige kennis voor de toekomstige arbeidsmarkt te onderwijzen en het bedrijfsleven te helpen groeien en relevant te blijven in een veranderende markt. “Op deze manier dragen alle campussen bij aan de economische en maatschappelijke ontwikkelingen van MRDH, maar ook breder van Provincie Zuid-Holland en Nederland in het algemeen.” y Uit een analyse uit 2020 bleken door de campussen in 2019-2020 2971 MBO studenten, 1322 HBO en 115 WO studenten (waarvan 60 WO Summerschool Int.) opgeleid te zijn.80 y Onderzoek naar de bereikbaarheid van de campussen liet zien dat bereikbaarheid campussen met fiets en OV achterblijft81, dat onderlinge bereikbaarheid campussen een aandachtspunt is82 en dat de campusbereikbaarheid verbeterd kan worden (zowel voor huidige bezoekers als om nieuw potentieel aan te boren)83.

3

Ruimte om te werken In de strategische agenda 2019 wordt hiervoor de volgende aanpak beschreven: y Uitvoering van regionale strategie werklocaties: zorgen voor regionale afstemming y Gebiedsgericht werken aan werklocaties van regionaal belang, onder meer door procesadvisering en het verlenen van projectbijdragen.

Activiteiten

y Uitvoering van regionale strategie werklocaties: zorgen voor regionale afstemming. De MRDH zet hierop in met afstemming en advies (bv. over transformatie bedrijventerreinen; uitbreiding detailhandel). En door gezamenlijke strategieën en afspraken op te stellen (m.b.t. werklocaties, detailhandel, kantoren en bedrijventerreinen). Ook treedt de MRDH op als partner van de provincie voor regionale afstemming m.b.t. werklocaties en met inzet op kennisontwikkeling/-deling. y Gebiedsgericht werken aan werklocaties van regionaal belang, onder meer door procesadvisering en het verlenen van projectbijdragen. De MRDH heeft gemeenten financieel, inhoudelijk en procesmatig geadviseerd en ondersteund bij ontwikkeling van specifieke werklocaties (bv. bij het opstellen van economische visies en over (door)ontwikkeling van winkelgebieden). Er zijn verschillende projectbijdragen aan gemeenten verleend (bv. m.b.t. het benutten van bedrijventerreinen voor projecten gericht op energietransitie en circulaire economie, zoals Rivierzone, Dutch Freshport en grondstoffenstromen). Ook is bijgedragen aan onderzoeken (o.a. NWO-onderzoek naar werkgelegenheid op transformatielocaties en verkenning van kansen voor een circulaire bouwen en afvalstoffenhub in de regio).

Resultaten

y Strategie werklocaties MRDH 2019 – 2030 (2019) y TransformatieWijzer werklocaties (2019) y Onderzoeken naar transformatieopgaven bedrijventerreinen in Haagse en Rotterdamse regio (2019) y Actualisatie strategie werklocaties (2021) y Aanpak Next Economy bedrijventerreinen (2021) y Regionale strategie bedrijventerreinen (2022) y Regionale programmering kantoren (2022) y Vaststelling uitvoeringsprogramma EV 2024 (2023)

Effecten

Ruimte om te werken Aan ‘Ruimte om te werken’ zijn geen specifieke indicatoren gekoppeld. Wel geeft de Strategie Bedrijventerreinen MRDH 20232030 inzicht in de hoe de afspraken uit de Strategie bedrijventerreinen 2019-2030 zijn nageleefd: y De MRDH rapporteert hierover: “In algemene zin kan daarover gesteld worden dat de intentie van de MRDHgemeenten goed is en dat eerste stappen gezet zijn om aan de gemaakte afspraken te werken. Met name de kwalitatieve versterking, ruimte voor hmc- en watergebonden activiteiten en verduurzaming van bedrijventerreinen vragen nog meer aandacht. De uitgifte van bedrijventerreinen ligt in de periode 2019 t/m medio 2022 hoger dan volgens de prognose verwacht mocht worden. […] onderstreept dit de noodzaak om gemaakte afspraken na te komen en nog sterker in te zetten op het versterken en beter benutten van bestaande bedrijventerreinen.”84

79 80 81 82 83 84

61

De kennisvalorisatie op tien MBO en HBO innovatiecampussen in de metropoolregio Rotterdam Den Haag (augustus 2021), door Erasmus Centre for Entrepreneurship. https://mrdh.nl/file-download/download/public/1497 In de analyse van bereikbaarheid van campussen voor inwoners en jongeren zien we een groot verschil tussen de auto en lopen & openbaar vervoer (OV). Als we in een straal van 20 kilometer rondom de campussen kijken hoeveel inwoners je kunt bereiken in 45 minuten, scheelt dat een factor vijf in veel gevallen. We zien dat de campussen onderling niet allemaal met het OV of de fiets bereikbaar zijn binnen 45 minuten. Op basis van de reistijdanalyses doen we een suggestie voor verbeteringen van de campusbereikbaarheid. Bij de meeste campussen zien we kansen om het natransport te verbeteren, door het aanbieden van: deelmobiliteit, fietsenstallingen, en aantrekkelijke, directe fietsroutes. Voor de campussen met minder OV in de buurt zijn kansen voor e-bikes en/of (deel)scooters om de actieradius te verbeteren. MRDH (2022). Strategie Bedrijventerreinen MRDH 2023-2030.

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

Onderdeel

4

Toelichting

Stimuleren van groen en recreatie als vestigingsfactor In de strategische agenda 2019 wordt hiervoor de volgende aanpak beschreven: y Inzichtelijk maken van kansen en mogelijkheden in onze regio op het gebied van vrijetijdseconomie y Stimuleren van netwerkvorming en bieden van ondersteuning aan gemeenten die werken aan vrijetijdseconomie en toerisme

Activiteiten

y Inzichtelijk maken van kansen en mogelijkheden in onze regio op het gebied van vrijetijdseconomie. De MRDH heeft hierop ingezet middels strategievorming met de aanpak vrijetijdseconomie, een traject met de provincie en het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) waarmee kansen voor de vrijetijdseconomie van individuele in beeld zijn gebracht, de organisatie van regionale sessies (sfeergebiedensessies) en financiering van een onderzoek naar bezoekersstromen. Ook is richting de provincie het belang benadrukt van de inzet op ‘groenblauwe leefomgeving’. y Stimuleren van netwerkvorming en bieden van ondersteuning aan gemeenten die werken aan vrijetijdseconomie en toerisme. De MRDH heeft hierop ingezet door sessies voor kennisdeling te organiseren (conferentie over vrijetijdseconomie en toerisme in 2019, organisatie van kennisdelingsbijeenkomsten in 2020), met de oprichting van een ambtelijk netwerk VTE en bestuurlijk netwerk VTE en facilitering van bijeenkomsten hiervoor. En met ondersteuning voor subsidieaanvragen bij de provincie. Ook is project Wereldhaven financieel gesteund (gericht op samenwerking rond themajaar 150 jaar Nieuwe Waterweg.

Resultaten

y Aanpak vrijetijdseconomie (2019) y Advies voor individuele gemeenten over kansen vrijetijdseconomie, met NBTC (2020) y Onderzoek naar bezoekersstromen door Den Haag, Midden-Delfland en Rotterdam (2021)

Effecten

Stimuleren van groen en recreatie als vestigingsfactor y Er zijn geen onderzoeken of evaluaties die inzicht geven in effecten van de inzet van de MRDH op dit doel

5

Goede digitale connectiviteit In de strategische agenda 2019 wordt hiervoor de volgende aanpak beschreven: y Vormen van een kennisnetwerk van gemeenten die werken aan de digitale bereikbaarheid van de regio y Bijdragen aan het realiseren van praktijkproeven met 5G in de regio, zoals Living Lab Scheveningen en het 5G Fieldlab Zuid-Holland op The Green Village bij de TU Delft

Activiteiten

y Vormen van een kennisnetwerk van gemeenten die werken aan de digitale bereikbaarheid van de regio. De MRDH heeft hierop ingezet met de oprichting van een kennisnetwerk, de organisatie van netwerk- en kennisbijeenkomsten (o.a. Connectiviteit Brigade en met bewustwordingssessies ambtenaren, raadsleden en wethouders), uitwerking van actielijnen (digitale strategie, kennisdeling, breedband, mobiel netwerk (5G), slimme lichtmasten en datacenters) met werkgroepen. Op deze thema’s worden gemeenten voorzien van informatie en wordt samen gewerkt aan beleidsontwikkeling. y Bijdragen aan het realiseren van praktijkproeven met 5G in de regio. Specifiek voor projectlocaties met een 5G-opstelling, zoals het Living Lab Scheveningen en het 5G fieldlab Zuid-Holland. Ook zijn financiële bijdragen verstrekt aan projecten (o.a. 5G-innovatieprogramma maar ook diverse bredere projecten zoals Digitalisring MobilityHUB Dutch Fresh Port en Quantum Ecosysteem Zuid-Holland).

Resultaten

y De realisatie van projectlocaties met een 5G-opstelling (2020) y Uitbreiding van een kleinschalig datacenter en het AMS-IX internetknooppunt naar twee datacenters (2021) y Evaluatie Connectiviteitsbrigade (besluit om niet voort te zetten vanwege onvoldoende vraag naar ondersteuning en goede digitale connectiviteit in Zuid-Holland) (2022) y Verkenning rol MRDH op het gebied van digitalisering en MKB (2022)

Effecten

Goede digitale connectiviteit Er zijn geen directe effecten van de inzet van de MRDH bekend. Wel geven verschillende onderzoeken een beeld van hoe de digitale connectiviteit in de regio ontwikkeld is tijdens de evaluatieperiode: y Onderzoek85 naar ‘snel internet in Zuid-Holland’ uit 2021 liet zien dat zowel in kernen als buitengebieden in rap tempo nieuwe netwerken gerealiseerd zijn door marktpartijen en dat het de aansluiting op (snel) internet in Zuid-Holland beter is dan het Nederlands gemiddelde.86 y Onderzoek87 naar de stand van zaken voor zakelijk glasvezel op bedrijventerreinen (uit 2020) liet zien dat op bijna alle terreinen glasvezel aanwezig is (94%), op deze terreinen liggen 99,6% van de adressen. Slechts 4% van de bedrijventerreinen heeft geen glasvezel op het terrein, maar bij al deze terreinen is wel glasvezel binnen 500 meter aanwezig.

85 86 87

62

20210429 Notitie - Stand van zaken snel internet Zuid-Holland . De stand van zaken in het derde kwartaal 2020 was dat 1,3% van de huishoudens tot 100 mbit/s (t.o.v. 1,3% gemiddeld in NL), 33,9% 100 tot 1.000 Mbit/s (t.o.v. 49,9% gemiddeld in NL) en 64,8% van de huishoudens 1.000 Mbit/s snelheid kende (t.o.v. 48,7% gemiddeld in Nederland). Dialogic - MRDH - zakelijk glasvezel op bedrijventerreinen - notitie – final

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

Onderdeel

6

Toelichting

Meer regionale samenwerking bij de energietransitie In de strategische agenda 2019 wordt hiervoor de volgende aanpak beschreven: y Het ondersteunen van gemeentelijke warmteprojecten met regionale effecten om te kunnen opschalen en van elkaar te kunnen leren. y Vormen van een netwerk en bieden van ondersteuning aan gemeenten die werken aan de energietransitie.

Activiteiten

y Ondersteunen van gemeentelijke warmteprojecten met regionale effecten om te kunnen opschalen en van elkaar te kunnen leren. Hierop zet de MRDH in met (bijdrage aan) verschillende onderzoeken. y Vormen van een netwerk en bieden van ondersteuning aan gemeenten die werken aan de energietransitie. Hierop zet de MRDH in met het ambtelijk en bestuurlijk netwerk Energie, dat periodiek bijeenkomt (t.b.v. kennisuitwisseling over gemeentelijke aanpakken en overheidsregelingen en uitwisseling best practices), evenals met afstemming over de regionale energiestrategie. In 2022 is besloten de rol van de MRDH op het gebied van de RES af te bouwen.

Resultaten

De resultaten die gerapporteerd worden zijn: y Onderzoek naar uitbreiding van geothermiegebruik in de gebouwde woonomgeving op Voorne (2020) y Studie voor de aanleg van een warmtenet in Brielle en Oostvoorne (2020) y Regionale energiestrategie (RES) (2021)

Effecten

Meer regionale samenwerking bij de energietransitie Er zijn geen directe effecten van de inzet van de MRDH bekend. Wel geven verschillende openbare statistieken van het CBS de volgende inzichten m.b.t. de ontwikkeling van energielabels van kantoren in de regio: y Het aantal kantoren met een groen energielabel (per 100.000 inwoners) stijgt in de MRDH tussen 2018 en 2023 van 57 naar 195,9 (+244%, t.o.v. landelijk +277%). De regio Rotterdam scoort daarbij structureel hoger dan de regio Haaglanden. In deze periode steeg dit aantal in Nederland gemiddeld van 52,9 naar 199,2 (+277%). y Het aantal kantoren met een rood energielabel (per 100.000 inwoners) schommelt in de MRDH tussen 2018, 2021 en 2023 van 33,3 naar 46,3 naar 37. De regio Rotterdam scoort daarbij structureel hoger dan de regio Haaglanden. In deze periode steeg dit aantal in Nederland van 26,5 naar 37. y Het aantal kantoren zonder energielabel (per 100.000 inwoners) daalde in de MRDH tussen 2018 en 2023 van 320,5 naar 128,3 (-60% t.o.v. landelijk -58%). De regio Rotterdam scoort daarbij structureel hoger dan Haaglanden. In Nederland daalde dit aantal in deze periode van 298,6 naar 125,4 (-58%) .

Figuur 24 Realisatie van doelstellingen Economisch vestigingsklimaat 2020-2023

Met elkaar, voor elkaar – Strategische agenda 2023-2026 In de nieuwste strategische agenda van de MRDH staan vier regionale opgaven die vertaald worden naar zes concrete opdrachten voor de samenwerking. Per opdracht beschrijft de MRDH de inzet, aanpak, rollen, verwachte resultaten, impact, middelen en samenhang. De voor EV geformuleerde opdrachten zijn: 1) Toekomstbestendige economie stimuleren, en 2) Vernieuwen van werklocaties. De nieuwe strategische agenda beschrijft bovenstaande onderdelen gestructureerd.

63

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

4.2.3 Inzet op projecten met de bijdrageregeling, tussen 2015-2023

eigen beleid uitzet richting de ontvangende partij die het project

De MRDH stelt financiën beschikbaar voor de uitvoering van

bijdrage moeten projecten helpen bij de versterking van één of

projecten die bijdragen aan de versterking van het economisch

meer van de doelen uit de strategische agenda van de MRDH

daadwerkelijk uitvoert. Om in aanmerking te komen voor een

vestigingsklimaat, met de bijdrageregeling. Dit is het belangrijkste middel voor de MRDH om het economisch

Financiën Bijdrageregeling

vestigingsklimaat ‘direct’ te versterken, aanvullend op de

In de begroting en jaarrekening rapporteert de MRDH jaarlijks

activiteiten gericht op strategievorming en facilitering, zoals

over de programmakosten economisch vestigingsklimaat.

geschetst in paragraaf 4.2.1.

Hieronder vallen zowel de middelen voor 1) proces/project­

De Bijdrageregeling maakt het formeel mogelijk om een

ontwikkeling als voor 2) de Bijdrageregeling. In figuur 25 en 26

financiële bijdrage toe te kennen aan één van de gemeenten

geven we de jaarlijkse begroting en realisatie van deze middelen

binnen de MRDH, die de bijdrage vervolgens in lijn met het

weer, in de periode 2015-2023.

Totaal programmakosten (proces/projectontwikkeling & bijdrageregeling) € 5.000.000 € 4.500.000 € 4.000.000 € 3.500.000 € 3.000.000 € 2.500.000 € 2.000.000 € 1.500.000 € 1.000.000 Begroting

€ 500.000 €-

Realisatie 2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

Figuur 25 Ontwikkeling totaal middelen voor proces/projectontwikkeling en Bijdrageregeling 2015-2023

Bijdrageregeling € 3.500.000 € 3.000.000 € 2.500.000 € 2.000.000 € 1.500.000 € 1.000.000 Begroting

€ 500.000 €-

Realisatie 2015

2016

2017

2018

2019

Figuur 26 Ontwikkeling middelen Bijdrageregeling 2015-2023

64

2020

2021

2022

2023

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

Toelichting ontwikkeling Bijdrageregeling

Jaar

Projectnaam

Na het opstartjaar in 201588 wordt gemiddeld ongeveer 2

2015

Greenport food

€ 1.250.000

miljoen euro per jaar aan projecten gefinancierd met de

Warmte-Koude kaarten

€ 300.800

Bijdrageregeling. Er is vaak sprake van ‘onderbesteding’ vanuit

Regionale inzet YES!Delft

€ 210.000

de Bijdrageregeling: 2015 (1,7 miljoen), 2017 (1,1 miljoen),

Totaal alle projecten

€ 1.892.300

2018 (1,4 miljoen) en 2021 (1,6 miljoen). Dit komt doordat

Fieldlab additive manufacturing

€ 400.000

er minder aanvragen van gemeenten komen dan verwacht.

Big Data Innovatie Hub

€ 295.000

In 2022 en 2023 gaat de MRDH in de begroting wel in op de

Automatisch Vervoer Last Mile

€ 250.000

totale programmakosten voor EV, maar niet op de specifieke

Totaal alle projecten

€ 2.394.654

SMITZH

€ 750.000

begroting voor de Bijdrageregeling. In deze jaren was sprake van

2016

2017

Bedrag

een onderbesteding voor de totale programmakosten EV van

Roadmap Next Economy

€ 700.000

654 duizend euro (2022) en 984 duizend euro (2023).

Projecten energie transitie

€ 400.000

Totaal alle projecten

€ 2.200.000

Thema: Projecten regionale campusontwikkeling

€ 1.410.000

de Rekenkamer Rotterdam in 2022. Daaruit kwam naar

Thema: Innovatieprogramma Energie en Klimaat

€ 850.000

voren dat in 2020 en 2021 sprake was van onderbesteding.

Thema: Projecten Werklocaties

€ 360.850

Om deze reden zet de MRDH nu in op vernieuwing van

Totaal alle projecten

Deze analyse sluit aan bij het beeld uit de evaluatie van de

201891

inzet op economisch vestigingsklimaat door de MRDH, door

€ 3.044.850

Innovatieprogramma Zorgtechnologie

€ 900.000

YES!Delft programma 2019

€ 250.000

Living Lab Scheveningen92

€ 200.000

Totaal alle projecten

€ 2.143.219

Campus Groene Chemie

€ 275.000

Lascobot voor 3D-printen en reparatie van metalen onderdelen

€ 250.000

welke drie projecten per jaar tijdens de evaluatieperiode de

Ophoging bijdrage Innovatieprogramma Zorgtechnologie fase 2

€ 250.000

grootste bijdrage is verleend.90

Totaal alle projecten

de bijdrageregeling, is MRDH support ingericht en zijn

2019

aanscherpingen doorgevoerd in de strategische agenda 2023. Inzet op projecten met de Bijdrageregeling Met de Bijdrageregeling wordt gemiddeld bijgedragen aan 12

2020

projecten per jaar, met een gemiddelde bijdrage van circa 210 duizend euro per project. Onderstaande tabel laat zien aan 89

2021

Energietransitielab

€ 300.346

Sectoraal Digitaal Veilig

€ 300.000

Innovatiecentrum Energie & Mobliteit Delft

€ 250.000

Totaal alle projecten 2022

2023

€ 2.549.000

€ 2.388.064

Biotech Campus Delft, Opweg naar een brede onderwijscampus

€ 425.000

RoboCrops Vliegende Start

€ 375.000

Dutch Fresh Port Campus, thema verslogistiek

€ 320.000

Totaal alle projecten

€ 2.569.394

Revitaliseren Middengebied Plaspoelpolder en Westvlietweg met IPP Haaglanden

€ 560.000

Versterking campus Energy Cave

€ 558.000

Do IoT voor de glastuinbouw

€ 450.000

Totaal alle projecten

€ 3.089.930

Figuur 27 Drie projecten waaraan de hoogste bijdrage is verleend per jaar

88 89 90

65

Dit jaar gold een besteding van €322.752,00 met de bijdrageregeling. Hierbij hebben wij ons gebaseerd op de jaren 2016, 2019, 2020, 2021, 2022 en 2023. Voor de jaren 2015, 2017 en 2018 is in de jaarrekeningen niet gerapporteerd aan hoeveel projecten is bijgedragen met de bijdrageregeling. In 2022 bleek uit de evaluatie van de Rekenkamer Rotterdam dat de projecten uit de bijdrageregeling (in de periode 2019-2021) met name bijdroegen aan de doelen: 1) stimuleren van innovatie en economische groei, 2) verbeteren aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt, 3) goede digitale connectiviteit en 4) ruimte om te werken

91 92

In 2018 zijn de thema’s niet uitgesplitst in specifieke projecten en rapporteren we op het niveau van de thema’s. In 2019 waren er 3 projecten die allen 200.000 bedroegen; Living Lab Scheveningen, Do IoT Fieldlab & Digital Competence & Education Center.

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

De resultaten en effecten van individuele projecten

metropoolregio’s in het land, bleek dat de MRDH achterbleef

(uitverantwoordingsrapportages van projecten) zijn door de

in economische ontwikkeling wanneer gekeken werd naar

MRDH niet opgenomen in de eigen verantwoordingsstukken

procentuele groei (per inwoner).

(zoals jaarrekeningen). Het onderzoeken van de resultaten of effecten per project betreft daarmee een evaluatie an sich en daarom niet meegenomen in deze evaluatie. Wel is hierbij relevant dat de MRDH, naar aanleiding van de evaluatie van de inzet op EV door de Rekenkamer Rotterdam uit 2022, aanpassingen heeft doorgevoerd om de bijdrageregeling te verbeteren. Hiertoe zijn ook aanpassingen doorgevoerd in de nieuwste strategisch agenda.

4.2.4 De feitelijke ontwikkeling van het economisch vestigingsklimaat tussen 2015 en 2023 De MRDH zet in op de verbetering van het economisch vestigingsklimaat; middels het verbeteren van welzijn, welvaart, woon- en werkklimaat van bewoners in de Metropoolregio, en het verbeteren van het economisch potentieel en de aantrekkelijkheid voor bedrijven in de Metropoolregio. Drijver achter deze samenwerking is de wens om op duurzame wijze mee te doen in de Europese en wereldwijde competitie om bewoners, talenten en (internationale) bedrijven en bredere mondiale ontwikkelingen waarbij Metropoolregio’s in toenemende mate bepalend zullen zijn. Om de feitelijke ontwikkeling te schetsen van het economisch vestigingsklimaat gaan we in op de ontwikkeling van het bruto binnenlands product in de regio (maatstaf voor economische

Figuur 28 Grafieken uit strategische onderzoeken ten tijde van oprichting MRDH93

ontwikkeling). Daarnaast gaan we in op de ontwikkeling van enkele andere relevante indicatoren.

Wanneer we kijken naar de ontwikkeling van het BBP per inwoner, zien we ook na 2012 (tot wanneer bovenstaande

De ontwikkeling van het bruto binnenlands product

analyses liepen) dat de economische groei van de MRDH-regio

De economische groei van een regio wordt afgemeten aan het

achterblijft bij de gemiddelde economische groei in Nederland.

binnenlands bruto product (bbp). Het bbp is een maat voor de

Tussen 2010 en 2022 is het BBP in Nederland gemiddeld met

omvang van de economie en gelijk aan de totale toegevoegde

42% gegroeid, ten opzichte van een groei in de MRDH van

waarde van alle in een land geproduceerde finale goederen

35% (en 37% in de Metropoolregio Amsterdam en 58% in de

en diensten.

metropoolregio Eindhoven).

De (achterblijvende) ontwikkeling van het BBP in de MRDH was een van de centrale drijvers achter de start van de samenwerking in 2015. Een belangrijke overweging voor de oprichting van de MRDH, die ten tijden van de oprichting is benoemd in strategische agenda’s, was het zogenaamd ‘onbenut potentieel’ van de MRDH. Uit analyses van de ontwikkeling van het bruto nationaal product van de metropoolregio, afgezet tegen het landelijk gemiddelde en dat van andere 66

93

Uit: MRDH, 2014, Agenda Economisch Vestigingsklimaat & MRDH, 2016, Uitvoeringsagenda Bereikbaarheid 2016-2025, bron: CBS/TNO, Randstadmonitor, Bewerking W.J.J. Manshanden (2004) uit het rapport ‘Prioriteiten voor een investeringsstrategie’ van prof. dr. P.P. Tordoir d.d. november 2015.

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

Ontwikkeling Bruto Binnenlands Product per inwoner (2010-2022) 170% 160% 150% 140% 130%

Nederland

120%

MRDH*

110% 100%

MRE 2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

MRA*

Figuur 29 Ontwikkeling BBP per inwoner tussen 2010-2022, Bron: CBS Statline*

* Analyse op basis van COROP-niveau. BBP-cijfers zijn beschikbaar op het niveau van COROP-regio’s, die

Raming regionale economische groei 2024, in %

grotendeels overeenkomen met de metropoolregio’s.

-1,5 - -0,1

y De MRDH omvat de COROP-regio’s Groot Rijnmond,

0,0 - 0,1

Agglomeratie ’s-Gravenhage, en Delft en Westland. Bijna alle gemeenten in deze COROP-regio’s maken deel uit van de MRDH, behalve Goeree-Overflakkee, Hoeksche Waard

0,1 - 0,3 0,3 - 0,4 0,4 - 2,2

en Zuidplas. y De Metropoolregio Amsterdam (MRA) omvat de COROPregio’s Haarlem, Zaanstreek, IJmond, Het Gooi en Vechtstreek, Flevoland, en Groot-Amsterdam. Bijna alle gemeenten in deze COROP-regio’s behoren tot de MRA, behalve Dronten, Noordoostpolder, Urk en Zeewolde (allemaal Flevoland).94 y De Metropoolregio Eindhoven (MRE) valt binnen de COROP-regio Zuidoost-Noord-Brabant en omvat alle gemeenten in deze COROP-regio.

Dit beeld sluit aan bij de bevindingen uit de Economische monitor Zuid-Holland (2022). Hieruit bleek dat de economische groei tussen 2015 en 2021 in de provincie achterbleef op het Nederlands gemiddelde, maar dat de groei

Figuur 30 Raming regionale economische groei 2024 in percentage (bron: artikel-regionale-prognoses-2024-weblog-5januari-2024.pdf (link))

wel hoger was dan het gemiddelde van EU stedelijke regio’s (+0,3%).95 “Dat laatste is opzienbarend, omdat de conclusie in eerdere edities van deze monitor was dat Zuid- Holland achterbleef

Ramingen voor 2024 laten opnieuw zien dat de MRDH-

bij andere grootstedelijke regio’s. Dat Zuid-Holland nu het been

regio wat betreft economische groei achterblijft bij de andere

bijtrekt is met name een gevolg van de relatieve weerbaarheid van de

metropoolregio’sin het land.

Zuid-Hollandse economie in 2020 en 2021. Maar de 1% extra groei die volgens de OECD mogelijk zou moeten zijn, is nog niet in zicht.”

94 95

67

Flevoland wel of niet meetellen heeft vanwege het relatief kleine aantal inwoners weinig invloed op het gemiddelde BBP per inwoner van de MRA. Economische monitor Zuid-Holland (2022).

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

Verder blijkt uit analyse van het BBP per inwoner komt naar voren dat de MRDH hoger scoort dan het Nederlands gemiddelde en het gemiddelde van de MRA.

Bruto Binnenlands Product per inwoner (2010-2022, in €) 70.000 60.000 50.000 40.000 30.000 20.000 10.000 0

2010

2011

Nederland Figuur 31

2012 MRDH*

2013

2014

MRE

MRA*

2015

2016

2017

BBP per inwoner tussen 2010 en 2022, bron: CBS Statline*96

Bredere ontwikkeling economisch vestigingsklimaat Andere voor het economisch vestigingsklimaat relevante indicatoren laten in de MRDH de volgende ontwikkeling zien. Het totaal aantal vestigingen in de regio Het totaal aantal vestigingen per 100.000 inwoners stijgt in de MRDH tussen 2007, 2015 en 2022 van 5.408 naar 7.419 (+37% t.o.v. 2015, t.o.v. landelijk +71%) naar 10.374 (+92% t.o.v. 2015). Dit aantal is over de gehele periode hoger in Haaglanden dan in de Rotterdamse regio. In deze periode steeg het aantal vestigingen in Nederland van 6.557, naar 8.617 (+31% t.o.v. 2015), naar 11.233 (+71% t.o.v. 2015).

Vestigingen Totaal (per 100.000 inwoners) 12.000 10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 0

2016

2017

Regio Haaglanden Figuur 32

96

68

2018

2019

2020

Regio Rotterdam

Vestigingen totaal (per 100.000 inwoners)

Cijfers over de economie zijn alleen beschikbaar op het niveau van COROP-regio’s..

2021 MRDH

2022 Nederland

2018

2019

2020

2021

2022

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

Netto arbeidsparticipatie De netto arbeidsparticipatie stijgt tussen 2013 en 2022 in de MRDH-regio, van 63,9% naar 70,0% (+6,1%, t.o.v. +5,5% landelijk). Hier geldt eveneens dat Haaglanden eerder hoger scoorde dan de regio Rotterdam maar dat de regio’s beide nu gelijk scoren. In deze periode steeg de netto arbeidsparticipatie in Nederland van 66,7% naar 72,2% (+5,5%).

Nettoarbeidsparticipatie 74% 72% 70% 68% 66% 64% 62% 60% 58%

2013

2014

Regio Haaglanden

2015

2016

2017

Regio Rotterdam

2018 MRDH

2019

2020

Zuid-Holland

2021

2022

Nederland

Lineair (MRDH) Figuur 33

Netto arbeidsparticipatie, bron: Regionale Monitor Brede Welvaart 2023

Werkloosheid De werkloosheid daalt tussen 2013 en 2022 in de MRDHregio, van 10,1% naar 4,3% (-5,8%, t.o.v. landelijk -4,7%). De ontwikkeling van Haaglanden n Rotterdam gaat hierbij gelijk op aan bovenstaande beschrijving. In deze periode daalde de werkloosheid in Nederland van 8,2% naar 3,5% (-4,7%).

Werkloosheid 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0%

2013

2014

Regio Haaglanden

2015

2016

Regio Rotterdam

Figuur 34 Werkloosheid, bron: Regionale Monitor Brede Welvaart 2023

69

2017

2018 MRDH

2019

2020

Zuid-Holland

2021 Nederland

2022

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

4.3 Beelden bij versterking economisch vestigingsklimaat

Het economische ecosysteem Aansluiting vinden bij het economische ecosysteem in de regio is volgens veel gesprekspartners een complexe opgave

Voor deze evaluatie zijn gesprekken gevoerd met deelnemers aan

voor de MRDH. Zij geven aan dat het gegeven is dat er veel en

de samenwerking en externe organisaties. Een volledige lijst van

verschillende economische clusters zijn binnen de regio.

gesprekspartners is te vinden in Bijlage 2. Onderstaand lichten wij de beelden uit deze gesprekken toe.

Volgens verschillende gesprekspartners vraagt dit van de MRDH een verbindende rol, waar je tegelijkertijd wel ‘alle

Rol en taken van de MRDH ter versterking van het economisch vestigingsklimaat

bloemen moet laten bloeien’. Economische ontwikkeling

Deelnemers en externe organisaties zijn in het algemeen

evenals op regionale en bovenregionale schaal. De inzet op

voorstander van de MRDH-samenwerking op het thema

deze economische ontwikkeling raakt ook aan het werk dat

economisch vestigingsklimaat. Een meerderheid van de

(vooral de grote) gemeenten op dit thema doen, evenals bredere

gesprekspartners vindt de MRDH een logische schaal om

inzet op provinciaal niveau (bijvoorbeeld door de provincie,

(op enige wijze) op samen te werken aan economische

de Economic Board Zuid-Holland en ontwikkelmaatschappij

ontwikkeling. Daarover wordt meermaals opgemerkt dat

Innovation Quarter Zuid-Holland).

vindt daarbij lokaal (binnen en tussen gemeenten) plaats,

economische ontwikkeling gemeentegrens-overstijgend is. Het merendeel van de gesprekspartners vindt dat tijdens

De MRDH verhoudt zich direct tot het economisch ecosysteem

de evaluatieperiode lange tijd te breed ingezet is op allerlei

met de inzet op innovatie en vernieuwende economie, met

thema’s met betrekking tot ‘economisch vestigingsklimaat’.

bijdragen aan start- en scale ups. Op deze wijze wordt getracht

Zij zien de prioritering in de nieuwe strategische agenda van

om de economie, vanuit regionaal perspectief, te versterken.

‘toekomstbestendige economie stimuleren’ & ‘vernieuwen van

Wij horen daarnaast positieve geluiden over de bijdrage aan

werklocaties’ als een wenselijke ontwikkeling.

Innovation Quarter en YES!Delft.

Over deze nieuwe strategische agenda is opgemerkt dat de MRDH zo meer inzet op focus, prioritering en transparantie.

Activiteiten ter versterking van het economisch vestigingsklimaat

Onder andere met een heldere beschrijving van rollen en

Deelnemers en externe organisaties zijn overwegend positief

zaken als (verwachte) resultaten en impact van activiteiten.

over de activiteiten die de MRDH in de evaluatieperiode heeft

Dit is volgens betrokkenen een stap in de goede richting.

uitgevoerd. Bij de beschrijving van deze beelden houden wij

Daarbij wordt meer geprioriteerd, op verzoek van de

voor de activiteiten de driedeling van soort activiteiten van

deelnemende gemeenten.

de MRDH aan.

Maar ook nu gelden er nog verschillende beelden over de

Strategische activiteiten

inhoudelijke breedte van de samenwerking; met name over

y

of samenwerking op andere domeinen (dan VenV en EV)

Uitwerking van visies en programma’s op onderdelen van de Strategische Agenda

een wenselijke aanvulling is. Daarover geeft de MRDH aan dat regelmatig gevraagd wordt om een rol te spelen bij ook

De strategische activiteiten, zoals gezamenlijke

ruimtelijk(-economische) vraagstukken en bij het thema

beleidsontwikkeling en strategievorming, zijn volgens

‘wonen’. Omdat dit raakt aan (andere) verantwoordelijkheden

deelnemers en externe betrokkenen een essentiële activiteit van

van de MRDH en de organisatie een verbindende rol kan

de MRDH. Deze inzet is volgens betrokkenen het meest van

spelen. Voorstanders geven aan dit wenselijk te vinden vanwege

toegevoegde waarde, bijvoorbeeld op het thema werklocaties.

samenhang en integraliteit van opgaven; tegenstanders stellen dat de MRDH moet richten op de huidige kerntaken, dat deze

Deelnemers geven aan dat deze inzet helpt bij de verdeling

taken bij andere partijen liggen (zoals bij de provincie) en dat

van de lusten en de lasten van economische ontwikkeling in

de MRDH hier beperkte expertise/capaciteit voor heeft.

de regio. Daarbij is bevorderend dat de MRDH als neutrale partij de deelnemende gemeenten samenbrengt. Ook de afstemming hierover in bestuurlijke en ambtelijk overleggen op het vlak van ‘economisch vestigingsklimaat’ wordt door

70

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

deelnemers gewaardeerd. Wel kan de MRDH volgens sommige

werkgroepen zet de MRDH hierop in. De werkgroepen sluiten

gesprekspartners in deze overleggen meer ruimte creëren voor

aan bij de behoeften van gemeenten en worden vaak met een

inhoudelijke en strategische gesprekken over de lange(re)

coalition of the willing georganiseerd. Op deelonderwerpen

termijn. De MRDH probeert dit volgens betrokkenen wel actief

bewijst dit vaker (tijdelijk) z’n waarde. Deze inzet leidt er

te verbeteren, bijvoorbeeld met de organisatie van ambtelijke

volgens sommige gemeenten toe dat het niet altijd voor

themasessies.

alle deelnemende gemeenten duidelijk is dat (en hoe) de MRDH aan thema’s werkt, hier wordt meer transparantie

Onderdeel van de strategische activiteiten van de MRDH zijn

voor gevraagd.

ook de samenwerking met en lobby richting de provincie ZuidHolland en de Rijksoverheid. Zowel de gemeenten als het Rijk

Uitvoerende activiteiten

en de provincie zijn positief over de rol die de MRDH hierbij

y

Financiering van activiteiten ten behoeve van de strategische

vervult. In de beginperiode van de samenwerking waren de

en netwerkfunctie (‘projectontwikkeling’), het financieren

gemeenten meer verdeeld en was ook de samenwerking met

van projecten (‘bijdrageregeling’) en het geven van subsidies

de provincie volgens verschillende gesprekspartners (zeer)

aan twee organisaties.

voor verbetering vatbaar. Het gedeelde beeld bestaat dat beide onderdelen een positieve ontwikkeling hebben doorgemaakt; en

Over de meerwaarde van de uitvoerende activiteiten van de

inmiddels wordt de samenwerking door alle gesprekspartners

MRDH verschillen gesprekspartners van mening. Met name

als ‘goed’ omschreven. Ditzelfde geldt voor de samenwerking

gemeenten zijn verdeeld over de meerwaarde van de inzet op

met de Rijksoverheid (bijvoorbeeld met het ministerie van EZK

projecten met de bijdrageregeling. Zij zijn meermaals kritisch

op de thema’s ‘werklocaties’ en ‘start-ups en scale ups’).

over de slagkracht van dit instrument, met een relatief kleine financiële omvang en tegelijkertijd een groot aantal projecten

Externe partijen uit de regio zien dat de MRDH actief inzet op

waar op ingezet wordt. Ook geldt volgens veel gesprekspartners

strategievorming. Volgens de externe gesprekspartners treden

bij besteding van deze middelen regelmatig meer ‘verdelende

de gemeenten meer samen op, maar stellen zij ook nog vaak

rechtvaardigheid’ dan ‘regionaal belang’ als doorslaggevend

het lokale boven het regionale belang. De samenwerking met

voor de keuze aan welk project middelen besteed worden.

andere belangrijke partijen op het gebied van economie, zoals de Economic Board Zuid-Holland, Innovation Quarter en

Maar we horen ook veel positieve geluiden over de concrete

het Havenbedrijf Rotterdam wordt in het algemeen positief

inzet op uitvoering. Daarbij geven gesprekspartners aan dat de

beoordeeld. Onderlinge contacten zijn goed, maar verschillende

impact op het economisch vestigingsklimaat weliswaar klein is,

gesprekspartners hebben behoefte aan vaker en structureler

maar dat deze inzet wel zorgt voor concrete resultaten van de

strategische afstemming. Daartoe heeft de MRDH de afgelopen

samenwerking voor inwoners van de regio (bijvoorbeeld met de

jaren ook verschillende samenwerkingsafspraken uitgewerkt

bijdrage aan de verschillende campussen). Volgens sommigen

en soms vastgelegd (bv. met het Havenbedrijf Rotterdam, maar

leidt de gezamenlijke investering juist tot de benodigde

ook door het hernieuwd instellen van structureel overleg met

verbinding tussen de deelnemende gemeenten en versterkt dit

VNO-NCW). Tot slot geven verschillende gesprekspartners aan

het netwerk.

dat zij vinden dat bedrijven nog (te) weinig door de MRDH betrokken worden bij strategievorming.

Resultaten en effecten ter versterking van het economisch vestigingsklimaat

Faciliterende activiteiten

Deelnemers en externe organisaties geven aan weinig zicht te

y

Ondersteuning van netwerkvorming, agendering van

hebben bij het doelbereik en effecten van de MRDH op het

thema’s en kennisoverdracht tussen gemeenten

gebied van Economisch vestigingsklimaat (en benieuwd te zijn naar voorliggend rapport).

De faciliterende activiteiten van de MRDH worden door de deelnemende gemeenten ook positief beoordeeld. Door in te

Waar het gaat om ‘de ommekeer in economische

zetten op netwerkvorming, agendering en kennisoverdracht

ontwikkeling in de regio’ en ‘de versterking van de Europese

hoeven gemeenten op specifieke thema’s niet altijd zelf het wiel

concurrentiepositie’ geven gesprekspartners in meerderheid aan

uit te vinden. Deze activiteiten worden vooral door kleinere

dat zij wel kunnen stellen dat de MRDH op dit vlak geen grote

en middelgrote gemeente gewaardeerd. Met de verschillende

ommekeer heeft bewerkstelligd. Ook valt op dat veel deelnemers

71

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

dit ook niet zien als het doel van de samenwerking, dit is geen

y

Ontwikkelingsfase monitoring- en evaluatiefunctie: De

doorleefde doelstelling. Daarbij geven betrokkenen meestal in

focus ligt nog steeds vooral op het opstarten van initiatieven

dezelfde zin aan dat de organisatie hier ook niet toe in staat

en structureren van samenwerking, waardoor monitoring

gesteld is, met circa tien medewerkers die werken aan EV en een

en effectmeting nog niet volledig zijn ontwikkeld (dit heeft

begroting van circa zes tot zeven miljoen euro per jaar.

wel een plek gekregen in de nieuwste strategische agenda). Er is slechts een algemeen beeld van bestedingen, maar niet

Desondanks zijn deelnemers en externe organisaties in

van de bijdrage aan de doelstellingen.

meerderheid tevreden over de resultaten en effecten die de MRDH wel heeft behaald (binnen de gestelde context).

y

Diversiteit van projecten: De verscheidenheid aan grote

Veel gesprekspartners benoemen bovenal de verbeterde

en kleine projecten maakt het moeilijk om een algemene

samenwerking tussen gemeenten in de regio als het positieve

uitspraak te doen over de opbrengsten.

effect van de samenwerking, hetgeen ook een aandachtspunt benoemd dat ook de gemeente Rotterdam en Den Haag, als

Grote ambities, veel stappen gezet maar de impact is beperkt

trekkers binnen de regio, meer naar elkaar toe zijn gegroeid.

Bij oprichting waren de ambities voor versterking van het

Binnen de regio is er meer samenwerking, minder onderlinge

Economisch Vestigingsklimaat groot. Onbenut economisch

concurrentie en meer onderlinge contacten.

potentieel vroeg om verbetering van het economisch

was uit het OESO-onderzoek uit 2016. Daarbij is meermaals

vestigingsklimaat en daarvoor een samenwerkende regio. Daarnaast worden als concrete positieve resultaten van de

De MRDH moest zorgdragen voor realisatie van (flinke)

samenwerking de meer gedeelde visie op werklocaties, de

ambities en doelstellingen, voorbereiding en ontwikkeling

campusontwikkeling in de regio en de concrete stimulatie

van gezamenlijk regionaal beleid en de uitvoering van

van startups en scale-ups genoemd. Externe organisaties

bijbehorende taken.

geven ook als goede voorbeelden van resultaten van de samenwerking de campusontwikkeling (bv. Dutch Innovation

In de afgelopen jaren heeft de MRDH grote stappen gezet op

Factory Zoetermeer, IT Campus Rotterdam, World Horticentre

het gebied van economische samenwerking. Het bestuurlijke

Naaldwijk), fieldlabs en de ondersteuning van YES!Delft/

netwerk is versterkt, concrete resultaten zijn geboekt en er

Regions of the future.

is geïnvesteerd in contacten met stakeholders. Tegelijkertijd constateren wij dat de gezamenlijke inzet van de 21 gemeenten

4.4 Reflectie op realisatie versterking economisch vestigingsklimaat

in de afgelopen 10 jaar nog niet voldoende is geweest om de grote ambities waar te maken. Daar zijn uiteenlopende verklaringen voor te geven. Onderstaand staan we daar meer uitgebreid bij stil.

Net als de Rekenkamer Rotterdam komen ook wij tot de constatering dat het aan de hand van de beschikbare informatie

Er zijn de nodige resultaten geboekt

niet goed mogelijk is iets te zeggen over het effect van de output

Door de jaren heen is gewerkt aan veel en diverse thema’s97 en

van de MRDH op realisatie van de doelstellingen. De redenen

zijn er tal van resultaten bereikt. Er zijn gemeenschappelijke

(die de Rekenkamer ook noemt) zijn:

strategieën tot stand gekomen (bv. Strategie Bedrijventerreinen MRDH 2023-2030), waarbij meer gezamenlijke gerichtheid

y

Moeilijk meetbare impact van activiteiten: De activiteiten

is ontstaan op de economische ontwikkeling van de

van de MRDH, zoals strategievorming en netwerkvorming,

regio98. Zo ook met netwerkvorming, bijvoorbeeld bij de

zijn moeilijk te vertalen naar meetbare effecten op de

campusnetwerkbijeenkomsten. Daarnaast zijn gemeenten

regionale economie.

gefaciliteerd bij allerhande opgaven, bijvoorbeeld via de werkgroepen waar gemeentelijke beleidsvorming wordt

y

Netwerkcomplexiteit: De MRDH opereert binnen een

verbeterd met onderlinge kennisuitwisseling.

netwerk van betrokken partijen, waardoor de opbrengsten niet exclusief aan MRDH zijn toe te schrijven. De bijdrage van de MRDH kan variëren van groot tot klein, wat het moeilijk maakt om het precieze effect te bepalen. 72

97 98

Bijvoorbeeld: metropoolvorming, stimulering van innovatie en economische groei, kenniseconomie, aantrekkelijkheid van het (landelijk) gebied, goede digitale connectiviteit, en meer. Onder andere met verbinding op de schaal van Zuid-Holland (IQ/EBZH).

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

Ook zijn diverse directe en concrete resultaten behaald.

aangesloten moet worden om de meeste impact te hebben op

Bijvoorbeeld met de innovatieprogramma’s (Energie en klimaat,

het economisch vestigingsklimaat; of van welke stakeholders

Agritech, Zorgtech, Smart Industry Fit for the Future) waarmee

een belangrijke rol spelen in de regio en hoe die met elkaar

is bijgedragen aan concrete projecten en Fieldlabs in de regio.

te verbinden.

Net als met directe stimulering van groeiende ondernemingen via Innovation Quarter en YES!Delft (o.a. Region of the

De operationalisering van economisch vestigingsklimaat is

future). Dit geldt ook voor de gemiddeld 12 projecten per

zichtbaar in de strategische agenda’s (eerst als ‘trends’, dan

jaar waar met de bijdrageregeling aan wordt bijgedragen.

‘doelen’ en tegenwoordig ‘opdrachten’). Deze doelen wisselen

Onder andere aan de diverse campussen in de regio, waar

veel tijdens de evaluatieperiode, worden vaak net in andere

veel betrokkenen positief over zijn. De samenwerking heeft

bewoordingen opgeschreven en raken een grote diversiteit aan

hiermee bijgedragen aan tastbare en betekenisvolle resultaten

onderwerpen. Ook heeft tussen 2015-2023 weinig prioritering

voor inwoners.

plaatsgevonden van de doelen, waardoor bijvoorbeeld ‘stimuleren van innovatie en economische groei’ een even

Verder zijn veel van de deelnemers tevreden over de activiteiten

grote plek leek in te nemen als ‘goede digitale connectiviteit’.

die de MRDH uitvoert op het gebied van economisch

Met de formulering van 2 opdrachten op het gebied van EV

vestigingsklimaat. Ook vanuit externe partners klinkt

heeft de MRDH hier in 2023 wel meer richting in gekozen

waardering voor de manier waarop de MRDH-organisatie zich

(‘toekomstbestendige economie stimuleren’ & ‘vernieuwen van

inzet. Het punt dat zij en wij echter ook maken is dat de inzet

werklocaties’).

niet leidt tot daadwerkelijke substantiële verbetering van het vestigingsklimaat. Dit heeft in onze ogen een aantal oorzaken:

Gebrek aan overzicht en inzicht van (de bijdrage van) activiteiten en resultaten

Samenstelling en opbouw van het gebied

Wanneer wij terugkijken op de afgelopen tien jaar zien we

Binnen de MRDH is sprake van diverse economische

dat er beperkt overzicht en inzicht is in de (meerwaarde) van

ecosystemen of clusters en niet van een samenhangend

activiteiten op het gebied van economisch vestigingsklimaat.

economisch ecosysteem. Daarnaast bevindt het bestuurlijk

Er is geen helder overzicht van de activiteiten die de MRDH

ecosysteem (voor zover het aankomt op economie) zich

uitvoert anders dan in de jaarrekeningen. De jaarrekeningen

ook op het niveau van de provincie en dat van de (grote)

verschillen vaak van vorm en geven een weinig overzichtelijk

gemeenten die zelf de contacten onderhouden met de grote

beeld van uitgevoerde activiteiten. Weinig betrokkenen kunnen

economische spelers binnen het gebied. Ook het Innovation

overzien welk type activiteiten de MRDH ontplooit.

Quarter en de Economic Board Zuid-Holland bevinden zich op het niveau van Zuid-Holland. Dat geen sprake is van een

Gestructureerd inzicht in het resultaat en effect van

samenhangend economisch ecosysteem hoeft niet per definitie

activiteiten ontbreekt ook. Hier wordt niet gestructureerd over

een belemmering te zijn. Veel meer is de vraag hoe je dat als

gerapporteerd door de MRDH en in de periode tussen 2015-

regio productief maakt.

2019 is hier nauwelijks onderzoek naar gedaan (maar ook daarna is dit zeer beperkt). Wij vinden het opvallend dat niet

Geen gedeelde visie, geen profiel

structureel wordt gemonitord hoe de economie en de diverse

We constateren dat het gesprek over economie door de jaren

aspecten van het vestigingsklimaat zich ontwikkelen en dat het

heen opportunistisch van karakter is. Het ontbreekt aan

beleid daarop wordt aangepast. Ook hiervoor geldt dat hier met

een eenduidig verhaal, dat zich makkelijk laat vertellen. Het

de nieuwe Strategisch agenda een stap in is gezet.

is onvoldoende duidelijk wat de MRDH bedoelt met ‘het economisch vestigingsklimaat’. Bij de bespreking van nut

Operatie vs. strategie

en noodzaak wordt verwezen naar rapporten van Tordoir en

Wij constateren dat ‘de operatie’ voor de MRDH veel aandacht

de OESO over de teruglopende economische ontwikkeling,

vraagt. De organisatie is een groot deel van de tijd bezig met

maar de gemeenschappelijke visie van de gemeenten zelf

het organiseren van en uitvoering geven aan de activiteiten,

op ontwikkeling van de economie en het vestigingsklimaat

het afstemmen met de 21 gemeenten en de voorbereiding van

ontbreekt. Ook zijn er geen MRDH-analyses van de economie

de relatief omvangrijke besluitvormingsprocessen. Ook de

op de schaal van de MRDH (wel veel op provinciale schaal);

Bijdrageregeling vraagt, met gemiddeld 12 projecten per jaar,

van welk beleid van gemeenten in de regio toch vooral

veel afstemming. Deze Bijdrageregeling heeft zeker waarde

73

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

omdat het de inzet op economie zichtbaar maakt. Maar de impact op het economisch vestigingsklimaat is beperkt. Het resultaat van dit alles is dat er minder tijd en ruimte overblijft voor strategievorming, lobby en het investeren in het regionale economische netwerk bestaande uit bedrijven, kennisinstellingen, medeoverheden, samenwerkingsverbanden, EBZ en VNO-NCW. Verschillende externe partners voelen zich niet helemaal gezien door de MRDH. Als het daadwerkelijk de ambities is en blijft om het economisch vestigingsklimaat te versterken dan moet in onze optiek de schaarse capaciteit en energie op een andere manier worden ingezet.

74

HOOFDSTUK 5

Democratische legitimiteit MRDH Democratische legitimiteit heeft een formele en informele kant. De formele kant bestaat eruit dat de wijze van besluitvorming binnen de MRDH in overeenstemming is met wet- en regelgeving. Dan gaat het om de democratische spelregels van besluitvorming. Bij de informele kant van legitimiteit gaat het over draagvlak voor besluiten die door de MRDH worden genomen. Draagvlak onder raadsleden, belanghebbenden en inwoners. In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe de MRDH presteert op het gebied van democratische legitimiteit.

Evaluatie Metropoolregio Rotterdam Den Haag | Eindrapport

Dit hoofdstuk is als volgt opgebouwd:

y

Reflectie op democratische legitimiteit (paragraaf 5.4) Deze paragraaf bevat een reflectie vanuit Berenschot op de

y

Doelstellingen MRDH op het gebied van democratische

realisatie van de doelstellingen door de MRDH op het gebied

legitimiteit (paragraaf 5.1)

van democratische legitimiteit. Deze paragraaf bevat onze

In deze eerste paragraaf beschrijven we de doelstellingen van

belangrijkste bevindingen en conclusies.

de MRDH op het gebied van democratische legitimiteit y

Feitelijke ontwikkeling democratische legitimiteit (paragraaf 5.2) In deze paragraaf beschrijven wij de ontwikkeling op het

5.1 Doelstellingen van de MRDH op het gebied van legitimiteit

gebied van democratische legitimiteit sinds 2015. y

Beelden bij democratische legitimiteit (paragraaf 5.3)

De doelstellingen van de MRDH op het gebied van legitimiteit

Deze paragraaf bestaat uit een beschrijving van de beelden

zijn opgenomen in de gemeenschappelijke regeling. Daarnaast

van betrokkenen bij de MRDH over democratische

zijn naar aanleiding van twee tussenevaluaties en een

legitimiteit. Dan gaat het over beelden van deelnemers of

rekenkameronderzoek aanbevelingen gedaan om de legitimiteit

intern betrokkenen (bijvoorbeeld bestuurders, raadsleden

te versterken. Deze doelstellingen een aanbevelingen zijn

en medewerkers van de MRDH-organisatie) en externe

opgenomen in onderstaande tabel.

partners. In deze paragraaf zijn ook de resultaten uit de enquête verwerkt.

Onderwerp

Doelstelling(en)

1c. Legitimiteit (input-throughput-output-feedback)

De samenwerking democratisch gelegitimeerd vormgeven (o.a. betrokkenheid/ participatie inwoners en maatschappelijke organisaties; en betrokkenheid gemeenteraden bij besluitvorming