Toekomstvisie De Wolden DEF (verkleind).pdf
Tekst van het document
1
SAMEN AAN ZET!
TO E KO M S T V I S I E 2 0 2 2 - 2 0 4 0 VA N G E M E E N T E D E W O L D E N
2
III 3
SAMENVATTING S A M E N A A N Z E T ! TO E KO M S T V I S I E 2 0 2 2 - 2 0 4 0 VA N G E M E E N T E D E WO L D E N Samen aan zet! Dat is waar De Wolden voor staat. Samenwerken met en tussen inwoners, ondernemers, organisaties en gemeente zit in ons bloed en loopt als een rode draad door deze visie. Inwoners die graag de handen uit de mouwen steken voor de lokale dorpsgemeenschappen en ondernemers en organisaties die zich elk op een eigen manier inzetten voor de leefbaarheid in De Wolden. In De Wolden zijn we samen aan zet om het wonen, werken en recreëren in de gemeente nog aangenamer te maken. Samen werken we vol vertrouwen aan de toekomst. De toekomstvisie Deze toekomstvisie verbindt het verleden, heden en de toekomst van De Wolden. Een van oorsprong jonge plattelandsgemeente, ontstaan uit een fusie van de gemeenten Ruinen, Ruinerwold, Zuidwolde en de Wijk. Deze toekomstvisie is de opvolger van de toekomstvisie die De Wolden in 2005 heeft gemaakt. De gemeenteraad heeft de opdracht gegeven om één integrale visie te maken, waarin de sociale en fysieke leefomgeving met elkaar verbonden zijn. Daarom wordt deze toekomstvisie ook als omgevingsvisie gebruikt in het kader van de Omgevingswet. Inwoners, ondernemers en organisaties zetten stip op de horizon Bij het maken van deze toekomstvisie is nogmaals de grote betrokkenheid van inwoners, ondernemers en organisaties gebleken.
Al in 2019 zijn verschillende dorpsbelangenorganisaties samen met de gemeenteraad aan de slag gegaan om alle belangrijke sociale en fysieke thema’s voor de toekomst in beeld te brengen. Deze thema’s hebben een plek gekregen in de toekomstvisie en zijn de basis geweest voor een intensief par ticipatieproces. Maar liefst 45 organisaties waaronder lokale initiatieven, welzijnsorganisaties, natuur- en landbouworganisaties, ondernemersverenigingen, woningcorporaties, de veiligheidsregio, het waterschap, provincie Drenthe en omliggende gemeenten hebben in (online) gesprekken richting gegeven aan deze toekomstvisie. Daarnaast waren inwoners goed ver tegenwoordigd in het par ticipatieproces. Tijdens de par ticipatieperiode hebben meer dan 1200 inwoners hun mening gegeven over de toekomst van De Wolden. Met behulp van een online peiling, adver tenties in de krant, het verspreiden van ansichtkaar ten, het maken van tekeningen en een verdiepende vragenlijst hebben inwoners aangegeven hoe zij de toekomst voor zich zien. De inhoud van deze toekomstvisie is voor een belangrijk deel bepaald door de samenleving. Inwoners en organisaties die het belang van gezondheid inzien, het landschap van De Wolden
willen behouden en versterken en de leefomgeving willen verduurzamen. Niet voor niets zijn dit de hoofdambities van de toekomstvisie geworden: vitale samenleving, duurzame leefomgeving en landschap als drager. Deze ambities en doelstellingen ver tegenwoordigen waarden die verbonden zijn met zes onderliggende thema’s: positieve gezondheid, wonen en leven, energie en klimaat, milieu en circulariteit, economie en landbouw en toerisme en recreatie. De wensen en behoeften uit de samenleving zijn het ver trekpunt geweest voor de keuzes die per thema zijn gemaakt. Bent u vooral benieuwd naar de keuzes die per thema zijn gemaakt? Blader dan meteen door naar hoofdstuk 6. De Wolden in 2040 In 2040 is De Wolden een gemeente waar groen, verbinding en vernieuwing hand in hand gaan en waar het landschap ruimte biedt aan bestaande en nieuwe functies. Een gemeente waar het welzijn van ons allen voorop staat, waar we duurzaam omgaan met de beschikbare ruimte en manieren hebben gevonden om de kwaliteiten van het landschap te behouden voor huidige en toekomstige generaties. Een gemeente waar het begrip naoberschap opnieuw is uitgevonden en waar initiatieven uit de samenleving nog meer ruimte krijgen. Het fraaie en afwisselende landschap met karakteristieke dorpen biedt huisvesting aan een groeiend aantal Woldenaren.
Daarnaast is de gemeente een plek waar dagjesmensen en vakantiegangers hun har t kunnen ophalen. En dat terwijl de sector toerisme en recreatie nu al één van de belangrijkste economische pijlers is in de gemeente. Leidraad voor samenwerking Er is geen garantie dat bestaande kwaliteiten voor de toekomst behouden blijven. Investeren, ontwikkelen en stimuleren blijft nodig. Daarom kijken we in deze visie niet alleen naar ‘dat wat is’, maar ook naar ‘dat wat komt’. We willen behouden wat voor ons waardevol is en tegelijker tijd inspelen op nieuwe ontwikkelingen zoals de energietransitie, de transitie van de agrarische sector en de woningbouwopgave. Deze visie is geen glazen bol waarmee we in de toekomst kunnen kijken, maar geeft wel richting aan de toekomst van De Wolden. Het is een leidraad voor samenwerking met inwoners, ondernemers en andere par tners.
IV 4
VOORWOORD Daar is ‘t ie dan… Onze gezamenlijke toekomstvisie van De Wolden, Samen aan zet!
Corona heeft ons ongetwijfeld nieuwe inzichten gegeven. Inzichten hoe belangrijk het naoberschap nog is en hoe blij wij moeten zijn met de ruimte om ons heen. Ook kwam
Bijzonder en trots, dat is het eerste wat in mij opkomt. Voor mij, als wethouder, was
duidelijk naar voren in de sessies die we hebben gehad dat we het landschap heel hoog
het een bijzonder proces. Een proces waar onze inwoners en ondernemers weer eens
hebben staan. Met andere woorden, we zijn ontzettend trots op de mooie omgeving
hebben laten zien waar De Wolden sterk in is. SAMEN doen! Ik ben dan ook heel blij,
waarin we wonen, werken en leven. En dit geeft meteen ook aan hoe ingewikkeld het
maar vooral ook trots, dat dit als rode draad terug is te zien in de visie, Samen aan zet!
allemaal is. Immers er is een grote behoefte aan bouwen en daarnaast moet er ook ruimte worden gevonden voor nieuwe manieren om energie op te wekken. En dit moet
De kinderen hebben een speciale plek in deze visie. Ik vind het geweldig hoe zij over
allemaal passen in het landschap dat we willen behouden. Welke afweging maak je dan
hun toekomst of dat van hun dorp hebben nagedacht en dit aan papier hebben
als gemeente? Hoe kom je tegemoet aan veranderingen zonder dat het ten koste gaat
toever trouwd. Ze laten serieuze onderwerpen aan bod komen zoals praten met de
van ieders belangen? De uitgangspunten daarvoor vindt u terug in deze visie. En aan ons
boeren over hun toekomst, maar ze laten ook vliegende huizen en bubbelvoer tuigen
is straks de taak om dit om te zetten naar spelregels waar iets wel of niet kan.
zien. Ik zou het iedereen gunnen; zonder grenzen en beperkingen te kunnen dromen. Heerlijk. Wat zou dat een mooi ver trekpunt zijn voor de toekomst van De Wolden.
Voor nu zijn we ‘Samen aan zet’ om de toekomstvisie ook daadwerkelijk tot uitvoer te
Een samenleving waar we het bestaande koesteren, maar ook nieuwsgierig zijn naar alle
brengen. Daar zie ik naar uit!
vragen die er op ons af komen. Na dit proces ben ik ervan over tuigd dat we daar samen antwoorden op gaan vinden!
Ik dank iedereen voor zijn of haar inzet. En ik hoop van harte dat u uw eigen inbreng terugziet in onze gezamenlijke toekomstvisie, Samen aan zet!
We zijn met onze gezamenlijk toekomstvisie voor 2040 gestar t in een heel bijzondere tijd. Middenin de corona-pandemie. Wij moesten andere manieren bedenken om u goed bij dit proces te betrekken. Dit is gelukt.
D E TO E KO M S T B E G I N T N U E N D I E G A A N W E S A M E N M A K E N ! WETHOUDER GERRIE HEMPEN-PRENT
V 5
INHOUDSOPGAVE
1. 2.
3.
4.
SAMENVATTING
III
VOORWOORD
IV
INHOUDSOPGAVE
V
5.
DE WOLDEN, THUIS IN HET LANDSCHAP
15
5.1 WAARDERING VAN HET LANDSCHAP
15
5.2 GEOGRAFISCHE CONTEXT
15
5.3 GEOLOGIE EN GEOMORFOLOGIE
17
INLEIDING
6
5.4 LANDSCHAP EN CULTUURHISTORISCHE WAARDEN 18
1.2 LEESWIJZER
6
5.5 CULTUURHISTORIE
21
5.6 ARCHEOLOGIE
21
DOEL EN GEBRUIK
8
2.1 DE TOEKOMSTVISIE
8
THEMA’S VOOR DE TOEKOMST
23
2.2 THEMA’S
8
6.1 POSITIEVE GEZONDHEID
24
2.3 PROGRAMMA’S
8
6.2 WONEN EN LEVEN
29
2.4 OMGEVINGSPLAN
9
6.3 ENERGIE EN KLIMAAT
31
2.5 DOORWERKING TOEKOMSTVISIE IN BELEID
10
6.4 MILIEU EN CIRCULARITEIT
35
6.5 ECONOMIE EN LANDBOUW
39
DE DRIE HOOFDAMBITIES
11
6.6 TOERISME EN RECREATIE
44
3.1 VITALE SAMENLEVING
12
3.2 DUURZAME LEEFOMGEVING
12
VISIEKAART
47
3.3 LANDSCHAP ALS DRAGER
12
VAN VISIE NAAR UITVOERING
48
PROCES EN PARTICIPATIE
13
4.1 VERKENNING EN EERSTE STAPPEN
13
4.2 PARTICIPATIE SAMENLEVING
14
4.3 VERDIEPENDE VRAGEN
14
6.
7. 8.
BEGRIPPENLIJST 50 BRONVERMELDING
51
COLOFON
52
6
1. INLEIDING Deze toekomstvisie verbindt het verleden, het heden en de toekomst van De Wolden. Een van oorsprong jonge plattelandsgemeente, ontstaan uit een fusie van de gemeenten Ruinen, Ruinerwold, Zuidwolde en de Wijk. Het zaadje dat in 1998 is geplant is uitgegroeid tot een volwassen boom - niet voor niets het beeldmerk van de gemeente. In bijna vijfentwintig jaar tijd heeft De Wolden zich gesetteld in de regio en in de hoofden van ons allen. De Omgevingswet - die naar verwachting op 1 juli 2022 in werking treedt - vraagt van elke gemeente om eind 2024 een omgevingsvisie gereed te hebben. De gemeenteraad heeft opdracht gegeven om een integrale visie te maken die zowel de fysieke als de sociale leefomgeving omvat en die een leidraad is voor de toekomst van de gemeente tot en met 2040. Deze toekomstvisie is daarmee ook de opvolger van de toekomstvisie die in 2005 is vastgesteld. In het kader van de Omgevingswet wordt deze toekomstvisie ook als omgevingsvisie gebruikt.
1.2 LEESWIJZER Het visiedocument is opgebouwd aan de hand van drie hoofdambities - vitale samenleving, duurzame leefomgeving en landschap als drager - en zes onderliggende thema’s. In de tekst wordt verwezen naar relevante foto’s, figuren, tabellen en bijlagen die zijn opgenomen in dit document of in het aparte document met bijlagen. De bijlagen zijn integraal onderdeel van de visie. Elk themahoofdstuk (paragraaf 6.1 t/m 6.6) is kernachtig ingeleid met de doelstellingen voor 2040, waarbij het betreffende thema in verband wordt gebracht met één of meerdere hoofdambities. Daarnaast is elk themahoofdstuk voorzien van een ‘leidraad voor de fysieke leefomgeving’; daarmee kunnen de programma’s later concreet worden uitgewerkt. Deze leidraden zijn ook gebruikt om de visiekaar t vorm te geven. De hoofdstukken zijn als volgt opgebouwd:
• Bij het opstellen van deze toekomstvisie hebben we goed gekeken naar ander beleid en de provinciale omgevingsvisie. De omgevingsvisie van provincie Drenthe reikt tot 2030: De Wolden kijkt in deze toekomstvisie nog tien jaar verder. De inhoud van de provinciale omgevingsvisie is zorgvuldig meegewogen, zodat onze toekomstvisie ook past binnen de ambities en doelstellingen van de provincie.
• •
• •
De Omgevingswet vervangt een breed scala aan wetten die betrekking hebben op het beheer en de ontwikkeling van de leefomgeving. Hierdoor wordt het maken en uitvoeren van nieuwe ruimtelijke plannen eenvoudiger.
• •
Hoofdstuk 2 beschrijft het doel en gebruik van de toekomstvisie in relatie tot de onderliggende thema’s, de programma’s en het omgevingsplan. In hoofdstuk 3 zijn de drie hoofdambities kernachtig uitgewerkt. De ambities dienen als ‘kapstok’ voor de onderliggende thema’s. Hoofdstuk 4 omvat in hoofdlijnen het proces dat is doorlopen bij de totstandkoming van deze visie. Een uitgebreid logboek van de belangrijkste ijkpunten in het proces is te vinden in bijlage 7. Omdat deze toekomstvisie ook fungeer t als omgevingsvisie, zijn de fysieke kernkwaliteiten van De Wolden opgenomen in hoofdstuk 5. In hoofdstuk 6 zijn de zes onderliggende thema’s integraal uitgewerkt (paragraaf 6.1 t/m 6.6). Hoofdstuk 7 betreft de volledige visiekaar t waarin alle thema’s voor de toekomst samenkomen. Hoofdstuk 8 beschrijft op hoofdlijnen de uitgangspunten voor uitvoering van deze visie.
7
8
2. DOEL EN GEBRUIK 2 . 1 D E TO E KO M S T V I S I E Als gemeente zetten wij met deze toekomstvisie een stip op de horizon. De inhoud nodigt inwoners, ondernemers, organisaties en de overheid uit om gezamenlijk de toekomst van De Wolden vorm te geven. Hiermee leggen we de basis voor sociale- en ruimtelijke ontwikkelingen en geven we ruimte aan nieuwe kansen en uitdagingen die de komende jaren op ons pad komen. Juist omdat we in De Wolden graag samenwerken, staan er in deze toekomstvisie nog geen concrete ruimtelijke locatiekeuzes. Deze keuzes maken we graag samen met inwoners, ondernemers en organisaties bij het uitwerken van de programma’s.
2.2 THEMA’S Deze toekomstvisie beschrijft op strategisch niveau de ambities en beleidsdoelen voor de komende twintig jaar. De visie vormt de basis voor de op te stellen programma’s die per beleidsterrein nader worden uitgewerkt. Om de belangrijkste opgaven straks een plek te kunnen geven in de programma’s, zijn zes overkoepelende thema’s geformuleerd. Deze thema’s zijn voor tgekomen uit een eerste verkenning met de gemeenteraad en dorpsbelangenorganisaties, een inventarisatie van trends, ontwikkelingen en beleid, gesprekken met directe relaties van de gemeente en de uitkomsten van inwonerspar ticipatie.
De zes thema’s die in deze visie worden besproken zijn: • • • • • •
Positieve Gezondheid Wonen en leven Energie en klimaat Milieu en circulariteit Economie en landbouw Toerisme en recreatie
De thema’s zijn in hoofdstuk 6 individueel uitgewerkt, waarbij de inhoud naar de geest van de Omgevingswet zoveel mogelijk integraal is benaderd.
2.3 PROGRAMMA’S Beleid, maatregelen en ruimtelijke keuzes worden door de gemeente vastgelegd in programma’s. Huidig beleid wordt geactualiseerd en stapsgewijs in de programma’s opgenomen. Zo vervangen deze programma’s op termijn de huidige beleidsplannen. De programma’s maken de inhoud van deze visie concreet en uitvoerbaar door te beschrijven hoe de beleidsdoelen op korte en middellange termijn gerealiseerd kunnen worden. Programma’s kunnen een sectoraal, thematisch of gebiedsgericht karakter hebben.
Tekening: Noortje
9 2.4 OMGEVINGSPLAN
Wet Omgevingswet
Voor activiteiten in de fysieke leefomgeving maakt de gemeente op grond van de Omgevingswet op termijn één omgevingsplan. Het omgevingsplan vervangt ook
alle
andere
bestemmingsplannen bestaande
en
bevat
gemeentelijke
regels.
Visie
Deze toekomstvisie is met haar ambities en beleidsdoelen niet alleen voor de programma’s
Toekomstvisie
maar ook voor het omgevingsplan leidend. Het omgevingsplan is het enige kerninstrument uit de
Thema’s
Omgevingswet dat voor de samenleving juridisch bindend is. Deze toekomstvisie bindt alleen het bestuur. Het omgevingsplan geeft straks op gebiedsniveau de ruimtelijke kaders weer. Op grond
Positieve gezondheid
Wonen en leven
Energie en klimaat
Milieu en circulariteit
Economie en landbouw
Toerisme en recreatie
van het omgevingsplan kan onder andere getoetst worden of er voor een bepaalde activiteit een omgevingsvergunning moet worden aangevraagd (figuur 1).
Programma’s Regelgeving Omgevingsplan Omgevingsvergunning Figuur 1: Organogram wet, visie en regelgeving
10 2.5
D O O RW E R K I N G
TO E KO M S T V I S I E I N B E L E I D Deze toekomstvisie, de onderliggende programma’s en het omgevingsplan zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden (figuur 2). We gebruiken deze visie niet als een statisch document maar als een flexibel instrument om de toekomst van De Wolden richting te geven. De kaders en regels die nodig zijn om de ambities te halen leggen we
Terugkoppeling
Beleidsontwikkeling
Monitoring en evaluatie
vast in programma’s en het omgevingsplan. De inhoud van deze visie is daarvoor richtinggevend. Het is tevens een expliciete uitnodiging aan de samenleving om de ambities van De Wolden te helpen realiseren. Een belangrijke stap hierin is het monitoren en evalueren van beleid. Hier richten
Toekomstvisie Toezicht en handhaving
we onze beleidscyclus op in. Als aanpassing nodig
Samen aan zet!
is, actualiseren we de toekomstvisie zodat deze ook op lange termijn van waarde blijft
Omgevingsvergunning Programma’s Omgevingsplan
Uitvoering
Beleidsdoorwerking
Figuur 2: Doorwerking toekomstvisie in beleid
11
3. DE DRIE HOOFDAMBITIES Samenwerking (Samen aan zet!) is de rode draad in deze toekomstvisie: met inwoners, ondernemers en organisaties werken wij de komende jaren aan een vitale samenleving, een duurzame leefomgeving en zorgen we ervoor dat het landschap de drager is van nieuwe ontwikkelingen (figuur 3). In dit
Toerisme en recreatie
Positieve Gezondheid
Vitale samenleving
hoofdstuk worden de drie ambities toegelicht. Vanaf hoofdstuk 6 volgt een uitwerking van de onderliggende thema’s.
Economie en landbouw
Wonen en leven
Samen aan zet! Landschap als drager
Milieu en circulariteit
Duurzame leefomgeving
Energie en klimaat
Figuur 3: Drie hoofdambities met zes onderliggende thema’s.
12 3 . 1 V I TA L E S A M E N L E V I N G
3.3 LANDSCHAP ALS DRAGER
We zetten in op een vitale samenleving zodat elke Woldenaar naar eigen vermogen kan meedoen in de maatschappij.
De landschappen en cultuurhistorische waarden in De Wolden spelen een belangrijke rol bij nieuwe ontwikkelingen in de dorpen en het buitengebied.
Een vitale samenleving bestaat uit inwoners die zich betrokken voelen bij en actief deelnemen aan de maatschappij. De (ervaren) vitaliteit van inwoners is afhankelijk van verschillende factoren zoals sociaal economische omstandigheden, de kwaliteit van de leefomgeving en de aanwezigheid van een sociaal vangnet. Fysieke en mentale gezondheid gaan hand in hand, waarbij een gezonde leefstijl helpt om mensen vitaal te houden. Als gemeente willen we de samenleving zoveel mogelijk helpen vitaal te blijven door voorzieningen te faciliteren die dit doel ondersteunen, zoals spor tvoorzieningen voor jong en oud. Daarnaast moedigen we initiatieven uit de samenleving aan die bijdragen aan deze ambitie. Zo werken we aan een inclusieve samenleving waar elke inwoner zo vitaal mogelijk blijft.
Inwoners en bezoekers zijn blij met het landschap in De Wolden. Elk landschapstype heeft haar eigen kwaliteiten en cultuurhistorische waarden. Toch is ook in De Wolden het landschap volop in ontwikkeling. Vraagstukken zoals de woningbouwopgave, klimaatverandering, alternatieve energievoorziening en de transitie van de landbouw vragen in de toekomst om extra ruimte. Dit geeft spanning tussen behoud en beleving van het landschap enerzijds en het functioneel benutten van het landschap anderzijds. Hoewel het landschap in de toekomst zeker zal veranderen, willen we dat zij nieuwe ontwikkelingen kan dragen. Zodanig dat de identiteit van het landschap wordt bewaard en inwoners zich blijven thuis voelen in De Wolden. Dit betekent dat het behouden en versterken van landschappelijke en cultuurhistorische waarden een belangrijke rol speelt bij het ontwikkelen van nieuwe initiatieven.
3.2 DUURZAME LEEFOMGEVING We streven naar een duurzame leefomgeving, waar wonen, werken, recreëren en nieuwe ontwikkelingen op het gebied van klimaat, energie en landbouw in balans zijn. Een duurzame leefomgeving vraagt om een duurzame benadering van ‘dat wat komt’ en ‘dat wat is’. Duurzame ontwikkelingen voorzien in de behoeften van huidige generaties, zonder de behoeften van toekomstige generaties in gevaar te brengen. We willen de fysieke leefomgeving duurzaam inrichten door rekening te houden met mens en milieu. Het betekent ook dat wij spaarzaam om willen gaan met de ruimte die we hebben en het groene karakter van de gemeente zoveel mogelijk willen behouden en versterken. Daarom zoeken we naar een optimale balans tussen verschillende functies en kiezen we zoveel mogelijk voor meervoudig ruimtegebruik. We streven naar ontwikkelingen die goed zijn voor het welzijn en de welvaar t van onze huidige en toekomstige samenleving.
13
4. PROCES EN PARTICIPATIE In 2019 is De Wolden gestart met het proces om tot een breed gedragen
Augustus 2020 – december 2020
toekomstvisie te komen. Een proces waar interne en externe partners intensief bij betrokken zijn geweest. Het proces kenmerkt zich door het verkennen,
Inventarisatie trends en ontwikkelingen
verzamelen en verdiepen van kennis die door de interne organisatie en van buitenaf is aangereikt. De opgedane kennis is doorlopend gebruikt in het
Verleden en heden vormen de basis voor de toekomst van de gemeente. In augustus
proces, waarbij we telkens het einddoel voor ogen hielden: het maken van een
2020 is gestar t met een analyse van actueel beleid, cijfers, trends en ontwikkelingen die
toekomstvisie die de komende decennia de samenleving inspireert, verbindt
bepalend zijn (geweest) voor De Wolden (bijlage 1). Het resultaat laat zien waar De
en activeert.
Wolden anno 2021 staat en welke ontwikkelingen er op de gemeente afkomen. Dit totaalbeeld is gebruikt als onderlegger voor de toekomstvisie.
De par ticipatieperiode heeft vanuit verschillende invalshoeken veel informatie opgeleverd. Door deze informatie te onderzoeken, aan te scherpen en te bundelen met
Online bijeenkomsten
trends, beleid en bestuur is het raamwerk van de toekomstvisie ontstaan. Eind september en begin oktober 2020 hebben dorpsbelangenorganisaties en andere
4 . 1 V E R K E N N I N G E N E E R S T E S TA P P E N
externe par tners deelgenomen aan online bijeenkomsten om hun mening te geven over de toekomst van De Wolden. Genodigden konden zich inschrijven voor één of meerdere bijeenkomsten om gezamenlijk in gesprek te gaan over tien verschillende
Maart 2019 In 2019 hebben diverse dorpsbelangenorganisaties zich samen met de gemeenteraad gebogen over belangrijke onderwerpen voor de toekomstvisie. De thema’s die destijds prominent naar voren kwamen zijn wonen, vervoer/mobiliteit, vergrijzing, zorg, eenzaamheid, veiligheid, (spor t)voorzieningen, jeugd, onderwijs, economie, duurzaamheid, recreatie, natuur, milieu en par ticipatie. Deze onderwerpen zijn gebruikt als ver trekpunt voor verdiepende gesprekken met stakeholders en met de samenleving. De onderwerpen hebben ook een plek gekregen in de drie hoofdambities en de zes thema’s.
thema’s. In totaal hebben 85 personen vanuit 45 verschillende organisaties meegedacht en richting gegeven aan de toekomstvisie. De resultaten zijn uitgewerkt in bijlagen 2 en 3.
14 4 . 2 PA R T I C I PAT I E S A M E N L E V I N G
4.3 VERDIEPENDE VRAGEN
Januari 2021 - februari 2021
Maart 2021 - december 2021
In januari en februari 2021 is de campagne van star t gegaan om zoveel mogelijk
Verdiepende vragenlijst voor inwoners
inwoners van alle leeftijden in De Wolden te bereiken en aan te moedigen om hun mening te delen over de toekomst van de gemeente. Hierbij is gebruik gemaakt van de
Aan de de hand van de resultaten van Swipocratie is een verdiepende vragenlijst
volgende par ticipatiemethoden:
opgesteld. Inwoners die zich hiervoor hebben aangemeld ontvingen deze vragenlijst. De resultaten zijn te vinden in bijlage 5.
Swipocratie Vragenlijst fracties gemeenteraad Tijdens de par ticipatieperiode gaven inwoners van De Wolden hun mening via een online peiling in het programma Swipocratie. Deze peiling is op maat gemaakt in
Om de richting van de toekomstvisie mede te kunnen bepalen, ontvingen alle fracties
samenwerking met een brede werkgroep waar jong en oud in ver tegenwoordigd waren.
in juni een vragenlijst met onderwerpen waar een politieke keuze aan ten grondslag ligt.
De deelnemers gaven hun mening over de toekomst van De Wolden met behulp van
De uitkomsten van deze vragenlijst zijn gebruikt om de ambities en thema’s nader uit te
beelden, stellingen en dilemma’s. In totaal hebben 1210 inwoners deelgenomen aan de
werken. In bijlage 6 zijn de resultaten van deze vragenlijst opgenomen.
peiling. De resultaten zijn opgenomen in bijlage 4. Advertentie en ansichtkaart Inwoners die niet de mogelijkheid hadden om digitaal deel te nemen, konden via een adver tentie in De Wolder Courant input leveren voor de toekomstvisie. Ouderen vanaf 70 jaar kregen een ansichtkaar t thuisgestuurd die zij konden retourneren aan de gemeente. In totaal hebben 35 inwoners hier gebruik van gemaakt. Teken je toekomst De jeugd heeft de toekomst! Daarom zijn ook de jongste generaties in De Wolden betrokken bij het maken van de toekomstvisie. Kinderen uit de groepen 5 tot en met 8 van de basisscholen in De Wolden zijn gevraagd om een tekening te maken over de toekomst van hun dorp. Uit de tekeningen blijkt dat veel kinderen zich bewust zijn van de veranderingen die op ons af komen. Wonen, voorzieningen, duurzaamheid en moderne technologie komen in de tekeningen als belangrijkste thema’s naar voren. Een selectie van 93 ontvangen tekeningen is als illustratie opgenomen in de visie. Tekening: Angelique
15
5. DE WOLDEN, THUIS IN HET LANDSCHAP 5 . 1 WA A R D E R I N G VA N H E T L A N D S C H A P
5.2 GEOGRAFISCHE CONTEXT
Het groene karakter van De Wolden wordt hoog gewaardeerd door inwoners en
De Wolden is een jonge plattelandsgemeente gelegen in het zuidwesten van de provincie
bezoekers. De rijke en gevarieerde landschappen bevatten belangrijke waarden zoals
Drenthe. In 1998 is De Wolden ontstaan uit een samenvoeging van de gemeenten
cultuurhistorische waarden, belevingswaarden en economische waarden. Deze waarden
Ruinen, Ruinerwold, Zuidwolde en de Wijk. De Wolden vormt het groene har t van de
dragen expliciet bij aan de identiteit van De Wolden en zijn mede bepalend voor
regio, gelegen op kor te afstand van de steden Zwolle, Meppel en Hoogeveen. Daarnaast
de manieren waarop men zich verbonden voelt met de gemeente. Landschappelijke
grenst de gemeente aan het Nationaal Park Dwingelderveld in het noorden en het
en cultuurhistorische waarden hebben daarom een belangrijke plek gekregen in
Reestdal in het zuiden. Zo is De Wolden de verbindende schakel tussen het grootste
deze toekomstvisie. De waarden en karakteristieke kenmerken van het landschap
natte heidegebied van West-Europa en de stedelijke Regio Zwolle. De gemeente is
en de cultuurhistorie zijn in dit hoofdstuk niet onuitputtelijk beschreven. Dit wordt
centraal gelegen langs de A28 en bevindt zich op ongeveer 90 minuten rijden van de
verder uitgewerkt in een programma. Tot die tijd gebruiken we het Landschappelijk
Randstad.
Ontwikkelingskader (LOK) uit 2012 als toetsingskader. De dorpen, buur tschappen en het ommeland vormen gezamenlijk een fijne Het behoud en de versterking van landschap en cultuurhistorie zijn geen vast gegeven
woonomgeving voor ruim 24.000 inwoners. Het huidige groene karakter heeft De
voor de toekomst. De bouw van nieuwe woningen, extra bedrijvigheid, de opwekking
Wolden met name te danken aan de agrarische ontginningen en de vroegere vervening.
van nieuwe energie en klimaatadaptatie zijn voorbeelden van ontwikkelingen die nu en
Anno 2021 wordt bijna 80% van het landschap benut en beheerd door agrariërs. Na de
in de toekomst ruimte vragen, waardoor het landschap en de relatie tussen dorpen
landbouw zijn de meeste hectares in gebruik als bos of open natuurgebied. Slechts een
en het landelijke gebied er anders uit kan gaan zien. Aan toekomstige opgaven moet
klein deel van de gemeente is bebouwd (3%).
invulling gegeven worden met respect voor het landschap. Dit hoofdstuk beschrijft op hoofdlijnen de belangrijkste kernwaarden van de fysieke leefomgeving.
16
Westerveld
Steenwijkerland De Wolden
Noordoostpolder
Hoogeveen ge
Meppel pp ppel
REGIO ZWOLLE
Urk Staphorst p Zwartewaterland
Hardenberg
Kampen Dalfsen Zwolle olle
Dronten
Ommen
Hattem Oldebroek bro Elburg
Heerde Raalte
Olst-Wijhe
17
Wat is Regio Zwolle? Regio Zwolle verbindt overheden, ondernemers, onderwijs, onderzoek en maatschappelijke organisaties in West-, Oost- en Noord-Nederland. De regio is behalve een samenwerkingsverband ook één van de sterkst groeiende economische regio’s van Nederland. De Wolden is één van de 22 deelnemende gemeenten binnen de regio. Het samenwerkingsverband is geïnspireerd op het vroegere Hanze-verbond, dat de regio in de Middeleeuwen veel welvaart bracht. Ook nu werken de organisaties binnen Regio Zwolle samen aan het bevorderen van het welzijn van inwoners en de welvaart in de regio. Hier dragen wij - nu en in de toekomst - graag aan bij. Voor veel grensoverschrijdende thema’s kiezen we daarom voor samenwerking binnen Regio Zwolle.
5.3
GEOLOGIE
EN
GEOMORFOLOGIE
De Wolden is onderdeel van het noordelijk zandgebied, dat Drenthe, Groningen, Friesland en een gedeelte van Overijssel beslaat. De gemeente ligt op de flanken van het Drents Plateau (keileemplateau), dat is ontstaan in de voorlaatste ijstijd. Bijzonder is de stuwwal bij Zuidwolde, gevormd door de stuwende werking van landijs. Een groot deel van het keileem is bedekt met dekzand. Daarnaast kent De Wolden veengebieden in het westelijk en oostelijk deel van de gemeente, ontstaan door grondwaterstijging tijdens het Holoceen. De oorspronkelijke begroeiing betreft eiken-berkenbos, eiken1 Berendsen, H.J.A., 2008
beukenbos en veenmos in de hoogveengebieden1.
18 5.4 LANDSCHAP EN C U LT U U R H I S TO R I S C H E WA A R D E N Binnen de gemeentegrenzen van De Wolden komen ‘zand’ en ‘veen’ samen. De diversiteit in landschappen en de cultuurhistorische waarden is groot. Havezathen (hoeves) en landgoederen zoals Huis te Echten, Voorwijk en Rheebruggen dragen bij aan de cultuurlandschappelijke identiteit van De Wolden. Maar ook de veenlandschappen met het typische verkavelings- en bebouwingspatroon behoren tot het waardevolle erfgoed van de gemeente. De Wolden telt 127 Rijksmonumenten, 22 Provinciale Monumenten, meer dan 130 karakteristieke panden en drie beschermde dorpsgezichten (Ten Arlo, Kraloo en Echten). Het gevarieerde landschap van De Wolden is ontstaan uit geleidelijke agrarische ontwikkeling, dat hoofdzakelijk is gebaseerd op de hoogteligging. Laaggelegen natte gronden werden in gebruik genomen als weiland voor veeteelt. Middelhoge zandgronden werden benut voor akkerbouw en op de hoge zandgronden groeide heide. Pas na de intrede van kunstmest in 1870 werd men minder afhankelijk van het bodemtype en werd heide omgezet in bouwland2 . De heide van Nationaal Park Dwingelderveld is een restant van heide op hoge zandgrond, net als de kleinere heidegebieden die verspreid over de gemeente liggen. Deze heidegebieden worden als zeer waardevol beschouwd3 .
2 Berendsen, H.J.A., 2008 3 Keunen, L.J. e.a., 2014
Landschap, bodem en water Twee landschapstypen zijn kenmerkend voor De Wolden: essenlandschappen en ontginningslandschappen. In de essenlandschappen vinden we brinkdorpen terug, waar van oorsprong boerderijen zijn gevestigd rond een brink. Deze structuur zien we nog steeds terug in Ruinen. In de ontginningslandschappen vinden we hoofdzakelijk lintdorpen terug, waarbij de oorspronkelijke bebouwing ‘langs het lint’ is gebouwd, zoals een weg of kanaal. Koekange en Ruinerwold zijn voorbeelden van lintdorpen. Zuidwolde is eveneens van oorsprong een lintdorp maar is niet meer als zodanig herkenbaar. De ontwikkeling van het landschap is mede bepalend voor de archeologische verwachting. De hoge zandgebieden hebben een hoge archeologische verwachting omdat deze gebieden in het verleden beter bewoonbaar waren dan de dekzandgebieden. De veengebieden waren minder geschikt voor het stichten van nederzettingen en hebben daarom een lagere archeologische verwachting.
19 dit landschapstype zijn het open weidegebied en het typerende verkavelingspatroon8.
Esgehuchtenlandschap Reestdal
Het dubbellint van Ruinerwold is uniek in Drenthe en Nederland9. Op de grens van Drenthe en Overijssel bevindt zich het Reestdal als onderdeel van het esgehuchtenlandschap. Op de flanken van dit beekdal bevinden zich enkele kleine
Hoogveenontginningen
buur tschappen, gekenmerkt door de aanwezigheid van boerderijen op essen. De Reest is de belangrijkste waterloop in dit gebied en markeer t ook de gemeentegrens van
De hoogveenontginningen zijn ontstaan door grootschalige turfwinning en kenmerken
De Wolden. Zandgrond is het meest voorkomend, gevolgd door veen en moerige
zich door een structuur van kanalen en watergangen met lintbebouwing. Na afgraving
zandgrond aan de oevers van de Reest. In het westelijk deel van het Reestdal bevinden
van veen zijn de gronden in gebruik genomen door de landbouw10. Zodoende wisselen
zich diverse Havezathes (landgoederen)4. In De Wolden zijn deze met name rond het
veen- en zandgronden elkaar nu af. De dorpen Alteveer en Kerkenveld zijn gelegen in
dorp de Wijk te vinden. De belangrijkste kernkwaliteiten van dit landschapstype zijn
dit landschapstype. Het systematische ontginningspatroon met lintbebouwing en ‘wijken’
de eenmansessen (kleine open ruimten omzoomd door beplanting) en de beekdalen .
zijn typerend voor de hoogveenontginningen11.
5
Hoewel de beekdalen van oudsher niet werden bewoond, waren deze waterrijke gebieden wel het decor van rituelen en offers. Daar waar organische resten zijn
Jonge veldontginningen
gevonden hebben de beekdalen een middelhoge tot hoge archeologische verwachting. De jonge veldontginningen kennen een grote onregelmatige verkaveling, duidelijke lijnen in het landschap en een praktische opzet. Deze gronden zijn als laatste in cultuur
Esdorpenlandschap
gebracht omdat de natuurlijke omstandigheden ze aanvankelijk ongeschikt maakten Het esdorpenlandschap lijkt op het gehuchtenlandschap, maar is grootschaliger en kent
voor landbouw12. Dit type landschap bevindt zich in het har t van de gemeente, met
minder hoogteverschillen. Het esdorpenlandschap kenmerkt zich door terugkerende
name rond de dorpen Zuidwolde en Echten. De Hoogeveensche Vaar t doorkruist de
landschapselementen (dorp, es, beekdal, bos, heide en landerijen). In dit gebied loopt
veldontginningen en loopt ten zuiden van Echten richting Meppel. Ook het Oude Diep
het beekdal Ruiner Aa over in de Wold Aa in het laagveengebied. De esdorpen zijn
mondt uit in dit kanaal. De jonge veldontginningen bestaan hoofdzakelijk uit zand- en
ontstaan op zandgrond vanuit een agrarisch verleden, waarbij het landschap in dienst
veengrond. Bij de stuwwal van Zuidwolde is daarnaast keileem uit de voorlaatste ijstijd
stond van boerenbedrijvigheid. Het esdorpenlandschap is in de twintigste eeuw
te vinden
opnieuw verkaveld en omsloten door houtwallen6. Het kenmerkende plaggendek heeft ervoor gezorgd dat resten uit het verleden beter bewaard zijn gebleven. De essen en
Ruilverkavelingen
oude akkerlanden hebben op zichzelf geen hoge archeologische verwachting. De ruilverkavelingen uit de twintigste eeuw zijn een ontworpen landschap, in tegenstelling tot de organisch gegroeide landschappen. Het is als het ware een laag
Laagveenontginningen
die over het historische landschap heen ligt. Staatsbosbeheer heeft in het verleden
4 Provincie Drenthe, 2021 5 Provincie Drenthe, 2018
De laagveenontginningen in Drenthe zijn gelegen in de laagste gedeelten van de
landschapsplannen gemaakt die de herkenbaarheid van het landschap tijdens en na
6 Provincie Drenthe, 2021
beekdalen. Het beekdal Wold Aa loopt door het laagveengebied en fungeer t als
de ruilverkavelingen moest behouden. Landschapseenheden als essen, velden, brinken
waterberging voor de omgeving. Kenmerkend voor laagveenontginningen zijn de relatief
en beekdalen werden hierdoor met beplanting versterkt en begrensd. Veel van deze
hoge grondwaterstanden. Laagveenontginningen worden ook wel madeveengronden
beplanting is in het huidige landschap terug te vinden. De Wolden heeft één onderzochte
genoemd en waren niet geschikt voor turfwinning . Kenmerkend voor dit landschap is de
ruilverkaveling met onderliggend landschapsplan: Ruinen.
7 Berendsen, H.J.A., 2008 8 Provincie Drenthe, 2018 9 Keunen, L.J., e.a., 2014 10 Berendsen, H.J.A., 2008 11 Provincie Drenthe, 2018 12 Berendsen, H.J.A., 2008
7
strokenverkaveling langs de langgerekte lintdorpen. De belangrijkste kernkwaliteiten van
LANDSCHAPPEN
20
21 5 . 5 C U LT U U R H I S TO R I E De cultuurhistorie van De Wolden zit besloten in de verschillende landschappen van De Wolden. De cultuurhistorische waarden bieden aanknopingspunten voor nieuwe ontwikkelingen in de toekomst. Cultuurhistorie wordt in de leidraad voor de fysieke leefomgeving meegenomen als belangrijke bron van inspiratie voor nieuwe ontwikkelingen.
5.6 ARCHEOLOGIE De Wolden zet in op het behoud van bijzondere archeologische vindplaatsen op de locatie waar deze worden aangetroffen. Opgraving geschiedt alleen bij ruimtelijke ontwikkelingen met een (groot) maatschappelijk belang. Bij nieuwe ontwikkelingen wordt zorgvuldig met archeologische vindplaatsen omgegaan. Hierin maakt De Wolden gebruik van de afwegingsruimte die de Omgevingswet biedt.
5 . 7 N AT U U R De Wolden is vele natuurgebieden rijk. Boswachterij Ruinen, het Reestdal en het aanliggende Dwingelderveld zijn hier voorbeelden van. Maar ook kleinere landschappelijke elementen zoals bomen, bosjes, sloten, tuinen, parken en erven dragen bij aan de natuur in onze gemeente. De natuurlijke omgeving biedt een thuis aan vele dieren- en plantensoor ten. Daarnaast geeft de natuur informatie aan inwoners en toeristen over de geschiedenis van De Wolden. In beheer en onderhoud wil De Wolden het goede voorbeeld geven. Daarnaast stimuleren we inwoners en bedrijven om zorgvuldig met de natuur om te gaan.
22
23
6. THEMA’S VOOR DE TOEKOMST POSITIEVE GEZONDHEID WONEN EN LEVEN ENERGIE EN K L I M A AT MILIEU EN CIRCULARITEIT ECONOMIE EN LANDBOUW TO E R I S M E E N R E C R E AT I E TEKENING: SARA
24 6.1 POSITIEVE GEZONDHEID Het welzijn van de inwoners willen wij de komende decennia bestendigen door te werken vanuit Positieve Gezondheid. Positieve Gezondheid verbindt de fysieke en
In 2040 staat De Wolden bekend als meest inclusieve gemeente van Noord-Nederland. Iedereen kan naar eigen vermogen meedoen in de samenleving. We lopen voorop in het bevorderen van Positieve Gezondheid,
mentale gezondheid aan zingeving, kwaliteit van leven, meedoen in de samenleving en het dagelijks functioneren. Een brede benadering die zich richt op zowel bescherming als bevordering van de gezondheid. Het concept Positieve Gezondheid focust op krachten in plaats van klachten en draagt zo bij aan het vitaal houden van de samenleving.
waardoor de samenleving vitaal en veerkrachtig is. Dankzij dit vermogen zijn initiatieven uit de samenleving gemeengoed geworden en staan mensen voor elkaar klaar als dat nodig is.
N I E U W E VO R M E N VA N NAOBERSCHAP Naoberschap betekent dat mensen in een gemeenschap elkaar bijstaan met raad en daad als dat nodig is. Waar er vroeger sprake was van ‘naoberplicht’, streven wij in de toekomst nieuwe vormen van naoberschap na. Vormen waarbij de
Anno 2021 voelen inwoners van De Wolden zich gezonder, veiliger en minder eenzaam dan de gemiddelde Nederlander13. Woldenaren zien naar elkaar om en naoberschap is een begrip in de dorpen. Dit zorgt niet alleen voor zelfredzaamheid maar ook voor samenredzaamheid: het vermogen van individuen om zichzelf te redden met behulp van anderen. Toch komen er in de toekomst ook nieuwe uitdagingen op De Wolden af. Zo zien we bijvoorbeeld dat de ervaren eenzaamheid in De Wolden onder volwassenen is toegenomen14. Ook demografische ontwikkelingen zoals vergrijzing en ontgroening zorgen voor andere behoeftes in de samenleving. Ontgroening en vergrijzing zijn demografische begrippen die aangeven dat de gemiddelde leeftijd van inwoners stijgt. We zien vergrijzing niet als een bedreiging maar juist als kans om de kennis en ervaring van oudere inwoners in de toekomst te benutten.
13 Waarstaatjegemeente, 2021 14 Gezondheidsmonitor, 2021
verbinding tussen inwoners centraal staat. Verbinding en sociale samenhang zijn niet vanzelfsprekend geborgd voor de toekomst. We zien dat verenigingen moeite hebben met het vinden van vrijwilligers en dat mantelzorg steeds zwaarder en complexer wordt. Door toenemende individualisering en vergrijzing is omzien naar elkaar steeds minder vanzelfsprekend. Juist om die redenen moeten we ontmoeting en samenwerking in onze samenleving bevorderen, zodat over twintig jaar nieuwe vormen van naoberschap gemeengoed zijn geworden in De Wolden.
25 Lichaamsfuncties
D E Z E S P I J L E R S VA N POSITIEVE GEZONDHEID Positieve Gezondheid gaat uit van het vermogen van mensen om zelf regie te voeren over hun eigen leven. Het concept omvat zes pijlers die gezamenlijk bepalend zijn voor het welzijn van een individu.
De pijler ‘lichaamsfuncties’ omvat de traditionele benadering van ‘gezondheid’, namelijk de (ervaren) fysieke gesteldheid van een individu, inclusief de factoren die hierop van invloed zijn, zoals slapen, eten en conditie.
Mentaal welbevinden De pijler ‘mentaal welbevinden’ omvat de (ervaren) mentale gezondheid van een individu, inclusief de factoren die hierop van invloed zijn, zoals humeur en mate van zelfacceptatie.
Zingeving De pijler ‘zingeving’ omvat de mate waarin men het leven als zinvol en betekenisvol ervaar t.
Kwaliteit van leven De pijler ‘kwaliteit van leven’ geeft weer in hoeverre men zich gelukkig, veilig en onbevangen voelt.
Meedoen De pijler ‘meedoen’ gaat over sociale interactie en meedoen in de samenleving, op individueel niveau (met vrienden en familie) en binnen het collectief van de maatschappij.
Dagelijks functioneren De pijler ‘dagelijks functioneren’ omvat met welk gemak een individu de dagelijkse dingen doet, zoals dagelijks werk, omgaan met tijd en geld en het stellen van grenzen.
26
Het kunnen terugvallen op een sociaal netwerk is een kwaliteit maar brengt ook kwetsbaarheden met zich mee. De inwoners worden gemiddeld genomen steeds ouder, waardoor de vraag naar zorgvoorzieningen zal toenemen. Daarnaast vergroot een afnemend aantal jonge inwoners de kans dat het sociale vangnet van oudere inwoners op termijn kleiner wordt. Het doorzetten van de vergrijzing vraagt om aanpassingsvermogen van (zorg)voorzieningen om de toenemende vraag op te vangen.
Daarnaast hebben we oog voor individuele hulpvragen die ‘meedoen’ in de weg staan. De drie decentralisaties in het sociaal domein van wmo, par ticipatiewet en jeugdzorg vragen om een aanpak waarbij de mens centraal staat. Hierbij zetten we in op preventie en tijdige signalering van problemen. We werken nauw samen met welzijn, verenigingen, dorpsbelangen, inwoners en een breed zorgnetwerk om deze ambitie waar te maken. Gezamenlijk streven we naar een werkwijze waarbij we niet verzanden in loketten, regels en administratie. Een mensgerichte benadering waarbij service en ver trouwen voorop staat en waarbij het niet uitmaakt wie je bent, wat je gelooft of van wie je houdt.
Een gemeente voor jong en oud
Initiatieven van inwoners en overheidsparticipatie
Ondanks de toenemende vergrijzing wil De Wolden een gemeente zijn voor jong en oud. Een gemeente die ook in de toekomst aantrekkelijk blijft voor jongeren en jonge gezinnen. Daarom streven we naar een leefklimaat dat aansluit bij de behoeften van verschillende leeftijdsgroepen. Denk hierbij aan passende woonruimte, voldoende werkgelegenheid op acceptabele reisafstand, een mix van voorzieningen en recreatiemogelijkheden voor diverse doelgroepen.
Steeds vaker is het de samenleving zelf die initiatief neemt, waarbij ‘ver trouwen en loslaten’ het credo is van De Wolden. Wanneer de samenleving zelf het initiatief neemt, ontstaan er nieuwe sociale netwerken. Zo zijn er bijvoorbeeld meerdere speelbossen en vernieuwde zwembaden gerealiseerd en zijn er initiatieven op het gebied van energie ontstaan. Dit zijn slechts enkele voorbeelden van ontwikkelingen die wij te danken hebben aan de inzet van de samenleving. Hier zijn we trots op! Daarom blijven we ook in de toekomst initiatieven vanuit de samenleving faciliteren en ondersteunen. Passend bij de geest van de Omgevingswet zal inwonerspar ticipatie steeds meer verschuiven naar overheidsparticipatie, waarbij niet de inwoner maar de gemeente zelf instapt als par ticipant. De uitgangspunten voor wat wij uitnodigingsplanologie noemen staan beschreven in hoofdstuk 8.
Ontgroening en vergrijzing
Leefstijl, sport en preventie Een gezonde leefstijl helpt om gezond en vitaal te blijven. Onder het motto ‘jong geleerd is oud gedaan’ zetten we in op spor t en preventie vanaf jonge leeftijd. Het ontwikkelen van een gezonde leefstijl moet toegankelijk zijn voor elke doelgroep: jongeren, ouderen, mensen met een beperking of inwoners die om andere redenen minder mobiel zijn. We faciliteren initiatieven die hieraan bijdragen. Inclusieve samenleving Positieve Gezondheid zet de mens en zijn of haar behoeften en talenten centraal. De Wolden streeft naar een inclusieve samenleving waar elke Woldenaar naar eigen vermogen aan kan deelnemen. Zo is het belangrijk dat de voorzieningen in De Wolden bereikbaar en toegankelijk zijn voor elke doelgroep, ook als iemand minder mobiel is. De inrichting van de openbare ruimte speelt hierin een belangrijke rol. Denk hierbij aan toegankelijke wegen, paden en stoepen en een veilige omgeving met voldoende sociale controle.
Het belang van drinkwater De beschikbaarheid van voldoende en schoon drinkwater is nu en in de toekomst belangrijk voor De Wolden. We zien deze beschikbaarheid als basis voor de gezondheid van onze inwoners. De Wolden biedt daarom ruimte aan bestaande drinkwaterbronnen en beschermt de omliggende gebieden. In de toekomst gaan we op zoek naar aanvullende drinkwaterreserves. Op deze plekken streven we naar het combineren van functies zodat de ruimte optimaal wordt benut.
27
T R A D I T I E S , K U N S T E N C U LT U U R De cultuur in De Wolden is opgebouwd uit een verzameling van waarden, normen en
Het verhaal van De Wolden
tradities. Naast het verenigingsleven, erfgoed en het werk van kunstenaars en schrijvers zijn het vooral de inwoners die deze cultuur dragen. Eén vastomlijnde definitie van ‘De
Het ver tellen van verhalen uit verleden en heden dragen bij aan het creëren van nieuwe
Woldense cultuur’ is daarom niet te geven. Ook in de toekomst zal onze samenleving
verhalen in de toekomst. Verhalen geven inwoners een gevoel van verbondenheid en
continu veranderen door bijvoorbeeld vergrijzing en de komst van nieuwe Woldenaren.
dragen bij aan de culturele beleving van bezoekers. We stimuleren het verbinden van
De Wolden wil nu en in de toekomst een gemeente zijn waar elk individu de ruimte
streekverhalen aan erfgoed en routenetwerken in de gemeente. Dit geeft inwoners en
krijgt voor zijn of haar eigen cultuur en leefstijl.
bezoekers de mogelijkheid om op een laagdrempelige manier in aanraking te komen met cultuur. Door op deze wijze bij te dragen aan een positief vestigingsklimaat voor
Tradities geven kleur aan de identiteit van De Wolden. Terugkerende evenementen
(recreatie)bedrijven, is het ver tellen van verhalen ook van economische waarde.
zoals dorpsfeesten, festivals, de Perenpluk en carbidschieten dragen bij aan deze identiteit en zorgen tevens voor ontmoeting en verbinding. We stimuleren het behoud
Samen sterker
van deze tradities en nodigen de samenleving uit om nieuwe tradities te blijven maken. Tradities die het verhaal van De Wolden ver tellen, die zorgen voor nieuwe vormen van
Het speerpunt ‘Samen sterker’ sluit naadloos aan bij de rode draad van deze toekomstvisie.
naoberschap of tradities die op andere manieren bijdragen aan de leefbaarheid in en
De Wolden wil de samenwerking tussen culturele instanties bevorderen en zo een sterk
rond de dorpen.
cultuurnetwerk creëren. Het delen van materiaal, middelen en vrijwilligers zorgt voor
Speerpunten voor kunst en cultuur
kennisuitwisseling, minder regeldruk en een divers cultuuraanbod. Het uitgangspunt van De Wolden is om samenwerkingen op dit vlak te stimuleren.
De culturele sector in De Wolden draagt op verschillende manieren bij aan ons leefklimaat. Culturele activiteiten zorgen voor ontmoeting, het tegengaan van eenzaamheid en het bevorderen van educatie en integratie. De waarden van kunst en cultuur vatten we samen in drie speerpunten: Cultuur is ‘gezond’ Het streven is om elke inwoner van De Wolden een culturele basis te bieden. Vanuit cultuur zoeken we de verbinding met verenigingen, welzijn en spor tcoaches. De culturele ontwikkeling van jong en oud draagt bij aan de Positieve Gezondheid van inwoners. We willen kunst en cultuur bovendien benutten om maatschappelijke vraagstukken op te lossen.
EEN GEZONDE LEEFOMGEVING IS VOOR ONZE GEMEENTE EEN HELE BELANGRIJKE. ZEKER OP JONGEREN MOET DE KENNIS OVER EEN GEZONDE LEEFSTIJL WORDEN O V E R G E B R A C H T. - INWONER
28
LEIDRAAD VOOR DE FYSIEKE
NAOBERSCHAP MOET MEER
LEEFOMGEVING
GESTIMULEERD WORDEN
•
De openbare ruimte draagt actief bij aan de Positieve Gezondheid van inwoners. We streven naar een openbare ruimte die toegankelijk is voor alle doelgroepen en naar een leefomgeving die blijft uitnodigen tot (meer) ontmoeten en bewegen;
•
We zetten in op het behouden en bevorderen van schone lucht, schone bodems en schoon (drink)water omdat de gezondheid van mensen begint bij een schoon leefmilieu;
•
De openbare ruimte en publieke gebouwen bieden ruimte voor klimaatadaptieve maatregelen, zodat gezondheidsrisico’s door hitte, wateroverlast en andere weersextremen worden beperkt;
•
De openbare ruimte biedt inwoners veiligheid, zowel fysiek (lichamelijk) als gevoelsmatig (ervaren veiligheid);
•
We faciliteren voorzieningen die passen bij de demografische ontwikkeling van de gemeente;
•
Cultuur maken we zichtbaar en toegankelijk in de openbare ruimte, langs routes en bij historische gebouwen.
Uitkomst Swipocratie
29 6.2 WONEN EN LEVEN
Figuur 5: Bevolkingsopbouw De Wolden naar leeftijd (2021) 90 jaar of ouder 80 tot 90 jaar
In 2040 kan elke inwoner passende woonruimte vinden
70 tot 80 jaar 60 tot 70 jaar
in De Wolden. Het groeiend aantal huishoudens draagt
50 tot 60 jaar
bij aan de draagkracht van voorzieningen en het sociale
40 tot 50 jaar
vangnet van oudere inwoners. We hebben invulling
30 tot 40 jaar
gegeven aan de opgaven om woningen energieneutraal,
20 tot 30 jaar
klimaatadaptief en levensloopbestendig te maken, zodat
10 tot 20 jaar
er ook in de toekomst kan worden voldaan aan de vraag naar passende woonruimte.
0 tot 10 jaar 0,0%
2,0%
4,0%
6,0%
8,0%
10,0% 12,0% 14,0% 16,0% 18,0%
Bron: CBS Statline (2021) Passende woonruimte voor jong en oud Ruim wonen en ontspannen leven: gemiddeld genomen zijn de inwoners van De Wolden zeer tevreden met de plek waar zij wonen. Op kor te afstand van de stad Zwolle ervaren de ruim 24.000 inwoners van De Wolden iedere dag de groene woonomgeving die de gemeente rijk is. Inwoners voelen zich verbonden met de omgeving en hebben specifieke woonwensen die passen bij het karakter van de gemeente. Velen van hen zijn tussen de 50 en 70 jaar oud en wonen al geruime tijd in De Wolden (figuur 5). Tegelijker tijd is er sprake van een relatief laag aantal inwoners in de leeftijd van 25 tot 45 jaar. Deze hoge demografische druk stijgt verder dankzij het doorzetten van ontgroening en vergrijzing. De verwachting is dat in 2030 29,5% van de inwoners ouder is dan 65 jaar. Tot 2040 loopt dit percentage op naar 31,8%.
Dankzij de landelijke ligging heeft De Wolden relatief veel vrijstaande woningen en een geografisch gespreide woningvoorraad. Het verduurzamen en levensloopbestendig maken van deze woningen zien wij als belangrijkste opgaven voor de toekomst. Hierbij ligt de nadruk op het stimuleren van passende woonruimte, zowel bij nieuwbouw als bij transformatie van bestaande woningen en agrarische bedrijven. Wat ‘passende woonruimte’ precies betekent, wordt periodiek onderzocht met behulp van een regionaal woonbehoefteonderzoek. Initiatieven voor woonvormen waar jong en oud samenkomen worden gestimuleerd omdat ze bijdragen aan meer ontmoeting, samenwerking en zorg voor elkaar.
30
NIEUWBOUW IN DE WOLDEN De Wolden is het groene hart van de regio waar het prettig en ruim wonen is. Deze kwaliteit willen we uitdragen in de regio en daarbuiten. Om de gevolgen van vergrijzing het hoofd te bieden en de kwaliteit en kwantiteit van het voorzieningenniveau te verhogen, willen we meer (jonge) mensen uit de regio aan de gemeente verbinden. In samenwerking met de Regio Zwolle willen wij een bijdrage leveren aan de woningbouwopgave van de regio en zetten we in op groei van het aantal woningen. Hierbij zien we nieuwbouw als een flexibele opgave die meebeweegt met de tijd. We zetten in op beheerste uitbreiding van de kleine dorpen en grootschalige uitbreiding (extra groei) van de kerndorpen.
TEKENING: FENNA
31
LEEFOMGEVING •
Bij elke nieuwe ontwikkeling gaat de voorkeur uit naar inbreiding boven uitbreiding;
•
In de kerndorpen (Zuidwolde, de Wijk, Ruinen, Ruinerwold en Koekange) en in Alteveer-Kerkenveld willen we uitbreiding toestaan;
•
In de kerndorpen wordt uitbreiding actief gestimuleerd, ook als de behoefte niet uit het eigen dorp komt;
•
In de kleine dorpen willen we voorzichtig omgaan met uitbreidingen. Het landschappelijke karakter van de dorpen moet bij nieuwe ontwikkelingen behouden blijven;
•
“
DE WOLDEN ZOU NIEUWE INWONERS NAAR DE GEMEENTE KUNNEN TREKKEN DOOR NOG MEER
“
LEIDRAAD VOOR DE FYSIEKE
T E L AT E N Z I E N H O E F I J N H E T I S O M H I E R T E L E V E N . M E T V E E L N AT U U R , VRIJHEID EN RUIMTE.. - INWONER
Bij uitbreiding bouwen we bij voorkeur aansluitend aan de bestaande dorpen. We zijn terughoudend met het bouwen van woningen die niet grenzen aan de bestaande dorpen, behalve als er sprake is van vrijkomende agrarische bebouwing (VAB);
•
Vrijkomende agrarische bebouwing (VAB) mag binnen de kaders van de
JONGEREN EN OUDEREN WONEN BIJ ELKAAR
programma’s ontwikkeld worden voor woningbouw; •
Nieuwe ontwikkelingen passen binnen de aard en de schaal van het landschap en laten zich inspireren door de cultuurhistorie van het gebied waar de ontwikkeling plaatsvindt;
•
Nieuwe woningbouwinitiatieven worden zoveel mogelijk klimaatadaptief ingericht. We besteden hierbij aandacht aan het leefklimaat in en rond de woningen;
• •
We stimuleren initiatieven die gebruik maken van circulaire bouwmaterialen; Als gemeente stimuleren we woningbouwinitiatieven die vanuit de samenleving ontstaan. Denk hierbij ook aan collectief par ticulier opdrachtgeverschap (CPO).
Uitkomst Swipocratie
32 6 . 3 E N E R G I E E N K L I M A AT
Fossielvrije toekomst De voorraad fossiele brandstoffen zoals olie en gas neemt wereldwijd steeds verder af. Samen met de afbouw van aardgaswinning in Groningen neemt de noodzaak
In 2040 is De Wolden volledig energieneutraal en zijn we goed op weg met het klimaatadaptief inrichten van de leefomgeving. Deze ambitie hebben we invulling gegeven met de samenleving binnen de Dorps Energie Strategie (DES). Met behulp van energiebesparing, de opwekking van duurzame energie en de overstap naar groen gas is het gelukt om de gemeente volledig te verduurzamen.
toe om de huizen te verwarmen met alternatieve energiebronnen. We noemen dit de warmtetransitie. Het Rijk heeft de doelstelling geformuleerd om in 2050 volledig aardgasvrij te zijn. De ambitie van De Wolden is dat alle gebouwen al in 2040 energieneutraal zijn. De warmtetransitie moet haalbaar en betaalbaar zijn voor inwoners en ondernemers. Daarom zetten we tot 2030 ook volop in op energiebesparing door voorlichting te geven over maatregelen die inwoners zelf al kunnen nemen. Duurzame energie Lokaal dragen we bij aan deze ambitie door in de toekomst meer duurzame energie op te wekken en over te stappen van aardgas naar andere energiebronnen. Met behulp van
Duurzame energie en klimaatadaptatie zijn vrij nieuwe beleidsthema’s die de komende decennia veel aandacht vragen. Het realiseren van de energie- en klimaatdoelen heeft namelijk zichtbare gevolgen voor de leefomgeving en de samenleving. In de toekomst is verduurzaming altijd dichtbij: om de hoek bij opwekocaties en thuis in de meterkast. Omdat verduurzaming ons allemaal raakt, kiest De Wolden voor een gebiedsgerichte aanpak om de opwek van duurzame energie en klimaatadaptatie een plek te geven in het landschap en in de samenleving. De keuzes die tot nu toe door De Wolden zijn gemaakt (onder andere ten aanzien van lokaal eigenaarschap) leiden naar het richtinggevende scenario zoals in dit hoofdstuk beschreven. Aanpassen aan het klimaat In De Wolden zien we de gevolgen van klimaatverandering terug. We worden vaker geconfronteerd met weersextremen zoals hitte, droogte of extreme regenval. Dit zorgt voor te lage of juist te hoge grondwaterstanden met impact op de landbouwgebieden, natuurgebieden en bebouwd gebied.Tegelijker tijd zijn we als groene plattelandsgemeente van nature beter bestand tegen extremen dan stedelijke gemeenten. Ons streven is om de leefomgeving zo goed mogelijk aan te passen aan het veranderende klimaat.
De inrichting van onze groene leefomgeving in de dorpen en het buitengebied willen we in samenspraak met inwoners, grondeigenaren en andere samenwerkingspar tners benutten om de gevolgen van klimaatverandering op te vangen.
der tig energieregio’s wordt onderzocht waar en op welke wijze het beste duurzame energie kan worden opgewekt. Dit is de Regionale Energie Strategie (RES). De Wolden is onderdeel van RES-regio Drenthe. De Wolden heeft de ambitie om in 2030 70% van de elektriciteit duurzaam op te wekken en het gasnetwerk volledig te vullen met groen gas. Randvoorwaarde is bij al deze ontwikkelingen die met energietransitie te maken hebben dat de ontwikkeling van de daarbij behorende energie-infrastructuur in de pas loopt. Het doel is om in 2040 alle elektriciteit die we in De Wolden gebruiken, duurzaam op te wekken. Daarnaast werken we met RENDO en N-TRA samen aan een plan om in 2030 100% groen gas in De Wolden te realiseren. Er is in de Wolden veel potentie voor de opwek van duurzaam gas. We willen deze potentie benutten door in te zetten op een verlaging van het gasverbruik en het opwekken van duurzaam gas te stimuleren.
33 Lokaal eigenaarschap De Wolden ziet lokaal eigenaarschap als kans en voorwaarde voor het realiseren van grootschalige duurzame energieopwekking. Binnen de RES-regio Drenthe zijn afspraken gemaakt over par ticipatie en lokaal eigenaarschap van tenminste 50%. De Wolden scherpt deze ambitie aan door te streven naar 70 tot 100% lokaal eigenaarschap. Dit geeft de dorpen in De Wolden de kans om het energievraagstuk lokaal op te pakken. We ambiëren een werkwijze op dorpsniveau, waarbij lokaal invulling wordt gegeven aan de RES-doelstellingen. Dit noemen we de Dorps Energie Strategie (DES), waarbij elk dorp haar eigen energiedoelstelling krijgt. Hierbij is ruimte voor zon op dak, zonneparken en kleinschalige en grootschalige vormen van windenergie. De Wolden faciliteer t de kennis, ondersteuning en financiële middelen die nodig zijn om uitvoering te geven aan de DES. Via dorpsgericht werken ondersteunen we de samenwerking tussen dorpen, zodat elk initiatief niet opnieuw het wiel hoeft uit te vinden. Naast de aanpak per dorp kijken we als gemeente tegelijker tijd ook naar de kansen voor grootschalige opwek van duurzame energie zoals de potentie van de A28. Samen werken aan het klimaat Samen met het waterschap, agrariërs en natuurbeheerders neemt De Wolden maatregelen om de gevolgen van klimaatverandering op te vangen.
Dit doen we binnen het samenwerkingsverband Fluvius, waarin De Wolden, omliggende
IN 2040 LOOPT DE WOLDEN VOOROP MET ENERGIEBESPARING EN DUURZAME OPWEKKING
gemeenten en waterschap Drents Overijsselse Delta ver tegenwoordigd zijn. In 2021 heeft de Wolden binnen dit verband samengewerkt aan een plan om de regio klimaatbestendig te maken. Bij elke ingreep in de fysieke leefomgeving denken we in de toekomst na over passende maatregelen, zodat de landbouw, natuur en de woonomgeving zo min mogelijk impact ervaren van klimaatverandering. Het waterschap wordt hier vroegtijdig bij betrokken. Daarnaast willen we de positieve houding van inwoners ten aanzien van duurzaamheid en klimaat intensiever benutten.
Uitkomst Swipocratie
Leidraad voor de fysieke leefomgeving •
We gaan zuinig om met de ruimte en streven zoveel mogelijk naar meervoudig ruimtegebruik;
•
Grootschalige energieopwekking combineren we zoveel mogelijk met andere ruimtelijke opgaven, zoals de transitie van de landbouw en klimaatadaptatie;
•
De opwek van duurzame energie verbinden we zo dicht mogelijk aan de locaties waar de energie wordt gebruikt. De DES is hiervoor een passende werkwijze;
•
We zorgen ervoor dat installaties voor de opwek van elektriciteit door zonne- en windenergie worden verwijderd als deze niet meer in gebruik zijn;
•
We zoeken voor zonne-energie zoveel mogelijk ruimte binnen de bebouwde omgeving;
•
Nieuwe ontwikkelingen passen binnen de aard en de schaal van het landschap en laten zich inspireren door de cultuurhistorie van het gebied waar de ontwikkeling plaatsvindt;
•
We zetten in op het behouden en bevorderen van een schoon leefmilieu (lucht, bodem en water) en de biodiversiteit;