Programmabegroting 2023-2026.pdf

sasdasd

Programmabegroting 2023

Gemeente De Wolden Bezoekadres:

Raadhuisstraat 2 7921 GD Zuidwolde

Postadres: Postbus 20 7920 AA Zuidwolde Telefoon: E-mail: Internet:

1

14 0528 gemeente@dewolden.nl www.dewolden.nl

Gemeente De Wolden

Inhoudsopgave

Programmabegroting 2023-2026

Inhoudsopgave Voorwoord ...........................................................................................................................3 Aanbiedingsbrief ..................................................................................................................5 Inleiding............................................................................................................................ 12 De inwoner op één ............................................................................................................. 14 Leeswijzer ......................................................................................................................... 17 Kerngegevens .................................................................................................................... 19 Deel A. Beleidsbegroting ..................................................................................................... 20 Programmaplan.................................................................................................................. 20 Programma's ..................................................................................................................... 21 01 De Wolden een veilig thuis ..............................................................................................

21 02 Krachtig De Wolden ....................................................................................................... 27 03 Wonen en Duurzaam ...................................................................................................... 35 04 Samen vooruit ............................................................................................................... 50 05 Solide basis voor De Wolden ........................................................................................... 64 06 Sportief met elkaar ........................................................................................................ 72 07 Sociaal ......................................................................................................................... 79 08 Samen Verder ............................................................................................................... 94 09 Cultuur ....................................................................................................................... 104 10 Algemene dekkingsmiddelen ......................................................................................... 112 11 Onvoorziene uitgaven ...................................................................................................

118 12 Overhead .................................................................................................................... 120 13 Reserves..................................................................................................................... 123 14 Vennootschapsbelasting................................................................................................ 125 Recapitulatie per programma ............................................................................................. 126 Paragrafen ...................................................................................................................... 127 Lokale heffingen ............................................................................................................... 128 Onderhoud kapitaalgoederen ............................................................................................. 138 Weerstandsvermogen en risicobeheersing ........................................................................... 143 Bedrijfsvoering ................................................................................................................. 152 Financiering .....................................................................................................................

153 Verbonden partijen ........................................................................................................... 160 Grondbeleid ..................................................................................................................... 173 Sociaal domein................................................................................................................. 176 Oekraïne ......................................................................................................................... 184 Deel B. Financiële begroting .............................................................................................. 185 Overzicht van baten en lasten financieel resultaat 2023 ........................................................ 187 Uiteenzetting van de financiële positie ................................................................................ 188 Uitkomsten meerjarenraming 2023-2026 ............................................................................ 196 Bijlagen .......................................................................................................................... 198 Lijst met producten per programma ....................................................................................

199 College-Uitvoeringsplan (CUP ............................................................................................. 199 Vaststellingsformulier ....................................................................................................... 211

2

Gemeente De Wolden

Programmabegroting 2023-2026

Voorwoord

Voorwoord Geachte leden van de gemeenteraad, Voor u ligt de nieuwe programmabegroting. In deze begroting staat welke plannen we voor 2023 en de jaren erna hebben, wat we daarvoor gaan doen en hoeveel dit gaat kosten. De plannen zijn een uitwerking van het raadsbreedprogramma en het collegeprogramma. Alles wat we doen, doen we voor de inwoners van onze gemeente. De inwoner op 1 dus! We leggen ons beleid langs die lat en stellen ons bij alles de vraag ‘is dit goed voor onze inwoners?’ In deze begroting ziet u hiervan de voorbeelden terug. U zult begrijpen dat dat niet betekent dat iedereen krijgt wat hij of zij vraagt. We zullen altijd ons best doen om besluiten, ook als die in het nadeel van inwoners zijn, goed uit te leggen. Dat hoort bij een betrouwbare overheid; open en eerlijk zijn. We zijn een financieel gezonde gemeente. In de sterk veranderende wereld, wil en kán gemeente De Wolden een baken zijn voor haar inwoners. Ook al worden de geopolitieke verschuivingen die zorgen voor instabiliteit in de wereld en economische en sociale gevolgen, ver van ons veroorzaakt, ze beïnvloeden ook de inwoners en de gemeentelijke organisatie. We krijgen nu en in de toekomst te maken met de consequenties zoals prijsstijging van grondstoffen, energie & water en mensen op de vlucht.

De stijgende kosten voor energie voor woningen, bedrijfspanden en de gemeentelijke overheidsgebouwen drukken fors op het beschikbare budget. De klimaatcrisis vraagt ons bovendien meer te doen om de opwarming van de aarde te stoppen. Ieder huishouden merkt de gevolgen. Leven zoals we de afgelopen decennia hebben gedaan, zal niet meer lukken. We zullen keuzes moeten maken. Los van de groep die al langer moeite had om zelfstandig de eindjes aan elkaar te knopen, zien we nieuwe groepen in de samenleving die ook voor pittige keuzes komen te staan om te zorgen dat zij niet in de problemen raken. We kunnen als gemeente alle problemen niet oplossen, maar we zorgen ervoor dat we naast onze inwoners staan en dat we samen met inwoners nadenken over wat we, naast de rijksregels, wél kunnen doen. We willen voorkomen dat een grote groep inwoners financieel, economisch en sociaal wankelt. Want de inwoner staat bij ons op 1. Niets doen is voor ons geen optie. We hebben veel vertrouwen in de kracht van onze inwoners. Naoberschap heeft oude wortels in onze gemeenschap. De ander zien en iets voor elkaar doen; dat is juist nu en de komende jaren heel belangrijk. We ondersteunen deze kracht met het programma Initiatiefrijk De Wolden, dat helemaal door onze inwoners gestuurd wordt. Het is een geweldige impuls. Daarnaast hebben we oog voor de agrarische gemeenschap in transitie.

Een nieuwe gemeentelijke contactpersoon zal naast agrariërs staan en met hen mee denken. In de discussie rond stikstof delen we de zorgen van onze agrariërs. Het terugdringen van de stikstofuitstoot beïnvloedt niet alleen hen, maar onder andere ook de organisatie van evenementen en mogelijk de plannen voor nieuwbouw van woningen. Het landelijke tekort aan huizen zien we ook in onze dorpen. Met name voor jongeren en starters is het lastig om betaalbare woningen te kopen. Daarnaast hebben we te maken met nieuwe doelgroepen die woonruimte zoeken, zoals vluchtelingen, statushouders en arbeidsmigranten. Onze dorpen zijn in trek bij mensen die een groenere woonomgeving zoeken. We verwelkomen ze, maar zijn ons er wel van bewust dat de veranderende bevolkingssamenstelling van invloed kan zijn op de gemeenschap. Elkaar ontmoeten en leren kennen is de basis van verbinding. Zo blijven we ook in de toekomst een leefbare plattelandsgemeente. De uitgaven voor voorzieningen in de dorpen ondersteunen deze visie. De opening van het Huus veur Sport & Cultuur vormt hierin een hoogtepunt. Het college luistert naar huidige en nieuwe inwoners. Op allerlei manieren stimuleert zij de ontmoeting; op feestelijke en verdrietige momenten. Zij is aanwezig bij evenementen, sportmomenten, gaat regelmatig vergaderen in een van de dorpshuizen, wandelt met inwoners en is altijd in voor een gesprek.

Het college is er trots op dat De Wolden in 2023 Culturele gemeente van Drenthe is. Het uitdagende culturele programma zal op vele manieren de verbinding tussen inwoners van alle leeftijden stimuleren. Naast subsidie van de Provincie is een deel van de begroting bestemd voor deze speciale culturele gebeurtenis. Zoals u ziet is deze begroting actiegericht. Ambities worden waargemaakt en het beschikbare budget gepland om uit te geven. Het zal u opvallen dat in enkele programma’s 2023, 2024 en 2025 Gemeente De Wolden

3

Voorwoord

Programmabegroting 2023-2026

gebruikt worden voor onderzoek en beleidsontwikkeling. Dit betekent dat uitwerking en realisatie daarna volgt en dat de vraag voor het budget in een van de volgende begrotingen aan u voorgelegd zal worden. Het begrotingsoverschot voor 2023 t/m 2025 zullen wij naar verwachting hard nodig hebben om deze plannen te kunnen realiseren. In de begroting houden we waar mogelijk rekening met grote maatschappelijke veranderingen en met aanpassingen op het gebied van wetgeving, bijvoorbeeld de introductie van de nieuwe Omgevingswet. De implementatie betekent veel extra werk en vraagt extra budget. Daarnaast hebben we te maken met onverwachte gebeurtenissen, zoals de coronacrisis. Deze zorgt niet alleen voor incidentele kosten en extra werk voor onze ambtenaren. Corona heeft bij veel jongeren helaas mentale problemen veroorzaakt. Daardoor nemen de uitgaven in de jeugdzorg toe. Ook de plotselinge opvang van Oekraïense mensen die de oorlog ontvluchtten, leidt tot incidentele kosten. Alhoewel deze voor een groot deel vergoed worden door de Rijksoverheid, brengen dit soort onverwachte taken extra werk voor onze ambtenaren. Omdat we landelijk en regionaal te maken hebben met een heel krappe arbeidsmarkt, kan het voorkomen dat we daarom sommige acties niet volgens planning kunnen uitvoeren. Simpelweg omdat er geen mensen beschikbaar zijn om dat te doen.

We zullen u daarover informeren mocht die situatie zich voordoen. Daarnaast ontwikkelen we de Samenwerkingsorganisatie De Wolden Hoogeveen, zodat deze aansluit op de ontwikkelingen in de samenleving. De afstand zoals die landelijk gevoeld wordt ten opzichte van de Rijksoverheid, zien we in De Wolden niet op die manier. We willen er echter voor waken dat die ontstaat; inwoners moeten geen drempel voelen om in contact te komen met het college of ambtenaren. Vanaf 2026 is de financiële positie ongewis. Dit is in lijn met de landelijke trend en wordt ook wel ‘financiële afgrond’ of ‘het ravijnjaar’ genoemd. De plannen van het huidige kabinet reiken namelijk tot 2025. Voor gemeenten leiden die tot hogere baten uit het gemeentefonds. Daarna vallen deze inkomsten fors terug omdat het kabinet aangegeven heeft niet over de eigen regeerperiode heen te willen regeren. Ondanks dat, hebben we kans gezien om structureel € 4 miljoen te kunnen blijven investeren. Deze begroting schept kansen en ruimte voor onze inwoners. Samen met u zetten wij hen de komende jaren op 1. Gemeente De Wolden: daar wil je leven, wonen & werken. Het college van burgemeester & wethouders: Inge C.J. Nieuwenhuizen, Egbert van Dijk, Gerrie Hempen-Prent, Mark Turksma, Albert Haar

4

Gemeente De Wolden

Programmabegroting 2023-2026

Aanbiedingsbrief

Aanbiedingsbrief Geachte leden van de gemeenteraad, Voor u ligt de nieuwe programmabegroting. In deze begroting staat welke plannen we voor 2023 en de jaren erna hebben, wat we daarvoor gaan doen en hoeveel dit gaat kosten. De plannen zijn een uitwerking van het raadsbreedprogramma ‘We doen het samen’ en het collegeprogramma ‘De Wolden geeft energie’. Alles wat we doen, doen we voor de inwoners van onze gemeente. De inwoner op 1 dus! We leggen ons beleid langs die lat en stellen ons bij alles de vraag ‘is dit goed voor onze inwoners?’ In deze begroting ziet u hiervan de voorbeelden terug. U zult begrijpen dat dat niet betekent dat iedereen krijgt wat hij of zij vraagt. We zullen altijd ons best doen om besluiten, ook als die in het nadeel van inwoners zijn, goed uit te leggen. Dat hoort bij een betrouwbare overheid; open en eerlijk zijn. We zijn een financieel gezonde gemeente. In de sterk veranderende wereld, wil en kán gemeente De Wolden een baken zijn voor haar inwoners. Ook al worden de geopolitieke verschuivingen die zorgen voor instabiliteit in de wereld en economische en sociale gevolgen, ver van ons veroorzaakt, ze beïnvloeden ook onze inwoners en de gemeentelijke organisatie. We krijgen nu en in de toekomst te maken met de consequenties zoals prijsstijging van grondstoffen, energie & water en mensen op de vlucht.

De stijgende kosten voor energie voor woningen, bedrijfspanden, gemeentelijke gebouwen en ons maatschappelijk vastgoed zoals sportkantines en dorpshuizen, drukken fors op de beschikbare budgetten. De klimaatcrisis vraagt ons bovendien meer te doen om de opwarming van de aarde te stoppen. Ieder huishouden merkt de gevolgen. Leven zoals we de afgelopen decennia hebben gedaan, zal niet meer lukken. We zullen keuzes moeten maken. Los van de groep die al langer moeite had zelfstandig de eindjes aan elkaar te knopen, zien we nieuwe groepen in de samenleving die ook voor pittige keuzes komen te staan om te zorgen dat zij niet in de problemen raken. We kunnen als gemeente alle problemen niet oplossen, maar we zorgen ervoor dat we naast onze inwoners staan en dat we samen met inwoners nadenken over wat we, naast de rijksregels, wél kunnen doen. We willen voorkomen dat een grote groep inwoners financieel, economisch en sociaal wankelt. Want de inwoner staat bij ons op 1. Niets doen is voor ons geen optie. We hebben veel vertrouwen in de kracht van onze inwoners. Naoberschap heeft oude wortels in onze gemeenschap. De ander zien en iets voor elkaar doen; dat is juist nu en de komende jaren heel belangrijk. We ondersteunen deze kracht met het programma Initiatiefrijk De Wolden, dat helemaal door onze inwoners gestuurd wordt. Het is een geweldige impuls.

Daarnaast hebben we oog voor de agrarische gemeenschap in transitie. Een nieuwe gemeentelijke contactpersoon zal naast agrariërs staan en met hen mee denken. In de discussie rond stikstof delen we de zorgen van onze agrariërs. Het terugdringen van de stikstofuitstoot beïnvloedt niet alleen hen, maar onder andere ook de organisatie van evenementen en mogelijk de plannen voor nieuwbouw van woningen. Het landelijke tekort aan huizen zien we ook in onze dorpen. Met name voor jongeren en starters is het lastig om betaalbare woningen te kopen. Daarnaast hebben we te maken met nieuwe doelgroepen die woonruimte zoeken, zoals vluchtelingen, statushouders en arbeidsmigranten. Onze dorpen zijn in trek bij mensen die een groenere woonomgeving zoeken. We verwelkomen ze, maar zijn ons er wel van bewust dat de veranderende bevolkingssamenstelling van invloed kan zijn op de gemeenschap. Elkaar ontmoeten en leren kennen is de basis van verbinding. Zo blijven we ook in de toekomst een leefbare plattelandsgemeente. De uitgaven voor voorzieningen in de dorpen ondersteunen deze visie. De opening van het Huus veur Sport & Cultuur vormt hierin een hoogtepunt. Het college luistert naar huidige en nieuwe inwoners. Op allerlei manieren stimuleert zij de ontmoeting; op feestelijke en verdrietige momenten.

Zij is aanwezig bij evenementen, sportmomenten, gaat regelmatig vergaderen in een van de dorpshuizen, wandelt met inwoners en is altijd in voor een gesprek. In 2023 bestaat de gemeente De Wolden 25 jaar. Het college is er daarom trots op dat De Wolden in 2023 Culturele gemeente van Drenthe is. Het uitdagende culturele programma zal op vele manieren de verbinding tussen inwoners van alle leeftijden stimuleren. Naast subsidie van de Provincie is een deel van de begroting bestemd voor deze speciale culturele gebeurtenis.

Gemeente De Wolden

5

Aanbiedingsbrief

Programmabegroting 2023-2026

Zoals u ziet is deze begroting actiegericht. Ambities worden waargemaakt en het beschikbare budget gepland om uit te geven. Het zal u opvallen dat in enkele programma’s 2023, 2024 en 2025 gebruikt worden voor onderzoek en beleidsontwikkeling. Dit betekent dat uitwerking en realisatie daarna volgt en dat de vraag voor het budget in een van de volgende begrotingen aan u voorgelegd zal worden. Het begrotingsoverschot voor 2023 t/m 2025 zullen wij naar verwachting hard nodig hebben om deze plannen te kunnen realiseren. Het programma vitale vakantieparken staat in deze begroting nog op PM. De kosten zijn in beeld. De verwachting is dat we de komende jaren een bedrag van circa € 1 miljoen moeten uittrekken voor vitale vakantieparken. Om recht te doen aan het programma voeren we graag een apart inhoudelijk gesprek. Binnenkort komen we hiervoor met een concreet raadsvoorstel inclusief een behoorlijke financiële paragraaf. In de begroting houden we waar mogelijk rekening met grote maatschappelijke veranderingen en met aanpassingen op het gebied van wetgeving, bijvoorbeeld de introductie van de nieuwe Omgevingswet. De implementatie betekent veel extra werk en vraagt extra budget. Daarnaast hebben we te maken met onverwachte gebeurtenissen, zoals de coronacrisis. Deze zorgt ook voor incidentele kosten en extra werk voor onze ambtenaren.

Zo nemen de uitgaven in de jeugdzorg toe, omdat corona bij veel jongeren mentale problemen kan veroorzaken. Ook de plotselinge opvang van Oekraïense mensen die de oorlog ontvluchtten, leidt tot incidentele kosten. Alhoewel deze voor een groot deel vergoed worden door de Rijksoverheid, brengen dit soort onverwachte taken extra werk voor onze ambtenaren met zich mee. Omdat we landelijk en regionaal te maken hebben met een heel krappe arbeidsmarkt, kan het voorkomen dat we daarom sommige acties niet volgens planning kunnen uitvoeren. Simpelweg omdat er geen mensen beschikbaar zijn om dat te doen. We zullen u daarover informeren mocht die situatie zich voordoen. Daarnaast ontwikkelen we de Samenwerkingsorganisatie De Wolden Hoogeveen, zodat deze aansluit op de ontwikkelingen in de samenleving. De afstand zoals die landelijk gevoeld wordt ten opzichte van de Rijksoverheid, zien we in De Wolden niet op die manier. We willen er echter voor waken dat die ontstaat; inwoners moeten geen drempel voelen om in contact te komen met het college of ambtenaren. Hieronder volgt een financiële samenvatting van de programmabegroting 2023-2026. Waar staan we financieel? Op 30 juni jl. heeft u kennisgenomen van de informatie uit de Kaderbrief 2023-2026 en van de daarin beschreven financiële ontwikkelingen voor de jaren 2023 t/m 2026.

Op basis van de op dat moment beschikbare informatie is een schets gemaakt van de financiële situatie. Nadien heeft zich een aantal financiële ontwikkelingen voor gedaan die hun invloed hebben op deze situatie. Het gaat daarbij onder meer over de uitkomsten van de meicirculaire. Opmerkelijke financiële zaken Energie Ook wij worden als gemeente geconfronteerd met hogere prijzen voor gas en stroom. We hebben een inschatting gemaakt van de hogere kosten. We hebben er voor gekozen de budgetten in 2023 met € 800.000 te verhogen. In de jaren 2024-2026 verhogen we de budgetten, gelet op alle verduurzamingsmaatregelen die we toepassen, nog met € 400.000 per jaar. Extra lasten sociaal domein Op basis van het bestaande beleid binnen het sociaal domein constateren we dat er extra middelen nodig zijn. Deze middelen zijn verwerkt in deze begroting. Het gaat in 2023 om € 46.000 oplopend tot € 378.000 in 2026. Financieel verloop In de onderstaande tabel is de stand van de begrotingsruimte uit de kaderbrief weergegeven. De actuele tussenstand komt overeen met de informatie uit de Kaderbrief 2023. Onder de kop “Gevolgen bestaand beleid/uitvoering kaderbrief” staat de uitwerking van de kaders uit de Kaderbrief. In deze opsomming staan ook de financiële gevolgen van andere ontwikkelingen zoals die uit de meicirculaire 2022.

6

Gemeente De Wolden

Programmabegroting 2023-2026

Aanbiedingsbrief

Verloop begrotingsruimte 20232026

2.023

Saldo in meerjarenspectief t/m wijziging 5/2022 = beginstand van de Kaderbrief 2023-2026

108.328

V

-68.909

N

392.355

V

392.355

V

Mutaties uit de Kaderbrief 2023-2026

-300.305

N

441.582

V

547.724

V

-1.424.507

N

Actuele tussenstand

-191.977

N

372.673

V

940.079

V

-1.032.152

N

-80.738

N

-80.748

N

-80.738

N

2.024

2.025

2.026

Gevolgen bestaand beleid / uitvoering Kaderbrief Project HSC verwerken extra krediet en exploitatiebijdrage aan de stichting Verhoging grafrechten

5.094

V

5.094

V

6.809

V

6.809

V

Verhoging OZB

122.861

V

125.933

V

129.082

V

132.388

V

Verhoging leges waaronder de omgevingsvergunning

24.064

V

24.064

V

24.064

V

24.064

V

Kapitaallasten

-90.006

N

162.364

V

205.687

V

249.317

V

Diverse mutaties sociaal domein

-46.174

N

-161.840

N

-305.925

N

-377.925

N

Meicirculaire 2022 (aanvulling op Kaderbrief 2023)

3.324.881

V

4.134.697

V

5.178.997

V

3.347.098

V

Personele mutaties

-151.479

N

-151.479

N

-151.479

N

-151.479

N

Treasury, dividend

-48.992

N

-73.411

N

-72.819

N

-223.017

N

Energie

-800.000

N

-400.000

N

-400.000

N

-400.000

N

77

V

77

V

77

V

77

V

Reiniging/afvalverwijdering

111.070

V

111.395

V

134.479

V

93.173

V

Rioolrechten

42.745

V

42.745

V

42.745

V

42.745

V

2.302.164

V

4.111.574

V

5.651.048

V

1.630.360

V

Speerpunten programma begroting

-1.621.974

N

-1.972.825

N

-1.317.955

N

-1.394.307

N

BEGROTINGSRUIMTE 2023-2026

680.190

V

2.138.749

V

4.333.093

V

236.053

V

Reserves

Ruimte beschikbaar voor nieuw beleid

Nieuw beleid

Na verwerking van de bovengenoemde zaken ziet u achter “Ruimte beschikbaar voor nieuw beleid” de financiële ruimte die beschikbaar is voor nieuw beleid. Dat is ruim € 2,3 miljoen in 2023 aflopend naar € 1,6 miljoen in 2026. Naast deze begrotingsruimte is er ook nog ruimte voor investeringen ter hoogte van € 4 miljoen per jaar. Nieuw beleid Op basis van het raadsbreedprogramma en het daarvan afgeleide collegeprogramma hebben wij een aantal speerpunten van beleid samengesteld waarvan wij denken dat we daarmee tegemoetkomen aan de door u vastgestelde kaders. Deze speerpunten zijn uitgewerkt in de begroting 20232026. Na de aanbiedingsbrief staat een samengevatte opsomming per programma. In totaal gaat het om een bedrag van € 1,6 miljoen in 2023 naar bijna € 1,4 miljoen in 2026.

Gemeente De Wolden

7

Aanbiedingsbrief

Programmabegroting 2023-2026

Begrotingsruimte Indien u instemt met ons voorstel over de speerpunten resteert er nog een bedrag van € 680.000 in 2023 tot bijna € 240.000 in 2026. Wat te doen met de begrotingsruimte? Gelet op alle onzekerheden in de wereld en de zorg die wij willen geven aan onze inwoners laten we dit voorlopig in de begroting staan alsnog te besteden ruimte voor onvoorziene zaken. De begrotingsruimte kan ook worden gebruikt voor de in de begroting opgenomen “PM” posten. Risico’s/waarschuwingen Het laatste jaar van deze begroting is 2026. Het lijkt erop dat de financiële knelpunten in het jaar 2026, dat werd aangeduid als het “ravijnjaar”, even zijn afgewend. Hoe het financiële plaatje er na 2026 uit komt te zien, is nog niet bekend. Kijkend naar de omvang van het weerstandsvermogen zien we ook een lichte daling van de weerstandscapaciteit. In de paragraaf Weerstandsvermogen en Risicobeheersing is hier aandacht aan besteed. Septembercirculaire 2022 De septembercirculaire is op de dag na Prinsjesdag verschenen. Deze circulaire bevat informatie over de actualisatie van de omvang (accres) van het gemeentefonds. Ook is er informatie over een éénmalige rijksbijdrage in 2026. Het is ons op het moment van schrijven nog niet gelukt de financiële gevolgen van deze circulaire voor de komende jaren te bepalen.

U ontvangt van ons vóór de behandeling van de begroting in november de uitkomsten van deze circulaire en de financiële vertaling ervan naar de komende jaarschijven. Tot slot Tot slot willen we de aandacht vestigen op de bestaande paragraaf sociaal domein en de nieuwe paragraaf Oekraïne in onze begroting. In de paragraaf sociaal domein wordt u geïnformeerd over het huidige beleidskader en onze visie op het sociaal domein voor de komende jaren. In de paragraaf Oekraïne hebben we informatie gebundeld die gaat over de opvang van Oekraïners in onze gemeente. Daarnaast hebben we in de bijlage van de begroting het college-uitvoeringsprogramma (CUP) opgenomen. Het CUP is een vertaling van het collegeprogramma en hierin zijn de verschillende ambities omgezet in concrete doelen/acties met daarbij een planning. Deze begroting schept kansen en ruimte voor onze inwoners. Samen met u zetten wij hen de komende jaren op 1. Gemeente De Wolden: daar wil je leven, wonen & werken. Het college van burgemeester & wethouders: Inge C.J. Nieuwenhuizen, Egbert van Dijk, Gerrie Hempen-Prent, Mark Turksma, Albert Haar

8

Gemeente De Wolden

Programmabegroting 2023-2026

Aanbiedingsbrief

Bijlage speerpunten (Kaderbrief + aanvulling) Programma

2023

2024

2025

2026

De Wolden een veilig thuis Bijdrage aan de Veiligheidsregio Drenthe

52.735

52.735

52.735

52.735

Opvang zwerfdieren

6.000

6.000

6.000

6.000

Extra BOA

70.000

70.000

70.000

70.000

Extra WABO toezichthouder

90.000

165.000

Aanvragen evenementen vergunningen

88.500

21.000

Aanvragen evenementen vergunningen

63.000

63.000

63.000

63.000

Deelname Veiligheidsmonitor Totaal De Wolden een veilig thuis

10.000 370.235

377.735

201.735

191.735

Toename kosten bestuur agv loon- en prijsstijging

25.000

25.000

25.000

25.000

Naheffing fiscale "werkkostenrtegeling" bestuurders (WKR)

22.500

22.500

22.500

22.500

Actualisatiekosten pensioenvoorziening APPA

-60.000

-60.000

-60.000

-60.000

Actualisatie kosten bestuurlijke samenwerking

34.000

34.000

34.000

34.000

Technische ondersteuning gemeenteraad

10.000

10.000

10.000

10.000

Initiatiefrijk De Wolden continueren

200.000

200.000

200.000

200.000

Coördinatie subsidieregeling Initiatiefrijk De Wolden

-41.500

-41.500

-41.500

-41.500

Viering 25 jaar De Wolden

40.000

0

0

0

230.000

190.000

190.000

190.000

Aanpak Dorpsenergie strategie

40.000

0

0

0

Onderzoek kleinschalige windmolens

30.000

0

0

0

Energieregisseur

140.000

140.000

85.000

85.000

Communicatie verduurzaming

75.000

25.000

25.000

25.000

Voorbereiden gebiedsvisie "de Baete"

0

9.360

9.324

9.288

Project implementatie Omgevingswet

229.500

0

0

0

Project implementatie Omgevingswet (rijksbijdrage)

-229.500

0

0

0

Opstellen omgevingsplan De Wolden

400.000

245.000

0

0

Opstellen omgevingsplan De Wolden / rijksbijdrage

-210.500

0

0

0

Toepassen 'Ja, tenzij' principe op gebied van de leefomgeving

95.000

0

0

0

Uitvoering geven aan de wet Kwaliteitsborging bouwen(Wkb)

72.000

0

0

0

Uitvoering geven aan de wet Kwaliteitsborging bouwen(Wkb) / rijksbijdrage

-72.000

0

0

0

Versnellingsteam woningbouw

Krachtig De Wolden

Totaal Krachtig De Wolden

Wonen en Duurzaam

180.000

180.000

180.000

0

Monitoring en evaluatie woonbehoefte en beleid

0

10.000

0

0

Reservering actualisatie woonvisie

0

0

0

35.000

Programma vitale vakantieparken

0

0

0

0

749.500

609.360

299.324

154.288

Totaal Wonen en Duurzaam

Gemeente De Wolden

9

Aanbiedingsbrief

Programmabegroting 2023-2026

Bijlage speerpunten (Kaderbrief + aanvulling) Programma

2023

2024

2025

2026

Samen vooruit Uitvoeringsbudget toekomstbestendige bedrijventerreinen.

20.000

Opstellen bedrijventerreinenvisie gemeente

25.000

Versterken ondernemersplatform

6.000

Voortzetten ondernemersapp

5.000

Transitiefonds toekomstgerichte landbouw Transitiefonds toekomstgerichte landbouw

75.000 0

250.000

Agrarische contactpersoon uit transitiefonds

85.000

85.000

85.000

85.000

Hogere bijdrage recreatieschap

2.426

2.426

2.426

2.426

Landschapsbeheer door bewoners en vrijwilligersgroepen

6.000

6.000

6.000

6.000

Gedragscode flora en fauna

6.000

0

0

7.000

161.249

161.249

161.249

161.249

Onderhoudsbudgetten groen en speeltuinen Veiligheidsinspectie

6.600

0

0

0

323.275

504.675

254.675

336.675

Afbouw regeling opk (oud papier en karton)

89.074

66.806

44.537

22.269

Totaal Solide basis voor De Wolden

89.074

66.806

44.537

22.269

Play-offs Eredivisie Suthwalda

15.000

0

0

0

Evaluatie sportfunctionarissen

30.000

0

0

0

375

63.250

63.063

62.875

45.375

63.250

63.063

62.875

Looncompensatie Algemeen Maatschappelijk werk, Schoolmaatschappelijk werk en welzijnswerk conform cao.

47.578

47.578

47.578

47.578

Robuust rechtssysteem dicht bij de burger

27.000

27.000

27.000

27.000

Extra salarislasten zorgdomein Wmo

56.582

55.833

55.664

56.076

Bijstelling budgetten Wmo a.g.v. verschillende financiële ontwikkelingen.

844.154

1.026.022

1.179.728

1.358.656

Dalende kosten jeugdzorg, woonplaatsbeginsel

-1.100.000

-1.100.000

-1.100.000

-1.100.000

Algemene toename kosten jeugdzorg als gevolg van loon- en prijsstijging.

255.000

255.000

255.000

255.000

Extra salarislasten zorgdomein jeugd

38.643

38.200

38.163

38.525

Indexering mutaties GGD Drenthe

91.089

61.895

96.236

129.655

260.046

411.528

599.369

812.490

Totaal Samen vooruit

Solide basis voor De Wolden

Sportief met elkaar

Vervanging materiaal in sportaccommodaties voor scholen Totaal Sportief met elkaar

Sociaal

Totaal Sociaal

10

Gemeente De Wolden

Programmabegroting 2023-2026

Aanbiedingsbrief

Bijlage speerpunten (Kaderbrief + aanvulling) Programma

2023

2024

2025

2026

Samen verder Realiseren fietspaden uit de fietsnota

862

23.274

23.188

23.102

Uitvoering geven aan Duurzaam Veilig programma d.m.v. subsidie aanvraag SPV

850

22.865

22.780

22.695

Uitvoering geven aan het GVVP / parkeerplaats begraafplaats Blijdenstein

120

3.240

3.228

3.216

Uitvoering geven aan het GVVP / onderzoek fietssnelwegen

80

2.160

2.152

2.144

317.929

317.929

317.929

317.929

1.420

1.420

1.420

1.420

321.261

370.888

370.697

370.506

0

0

0

0

Bijdrage aan de RUD

15.000

55.000

55.000

55.000

Bijdrage aan de RUD in Kaderbrief 2023

152.585

138.000

138.000

138.000

Onderhoud begraafplaatsen

10.402

10.402

10.402

10.402

Onderzoek mogelijkheden natuurbegraafplaatsen en arboretum

50.000

50.000

0

0

227.987

253.402

203.402

203.402

0

0

0

-129.000

Op peil houden onderhoudsbudgetten grijs Hogere bijdrage publiek vervoer Totaal Samen verder

Cultuur Investeringen IHP

Totaal Cultuur

Algemene dekkingsmiddelen (Extra) verhoging ozb Gemeentefonds (voorschot op meicirculaire 2022)

-1.261.000

-2.138.000

-2.518.000

-669.000

Gemeentefonds gevolgen herverdeling

-183.750

-183.750

-183.750

-183.750

Totaal Algemene dekkingsmiddelen

-1.444.750

-2.321.750

-2.701.750

-981.750

0

220.000

440.000

660.000

0

0

0

0

220.000

440.000

660.000

Bijdrage SWO

703.092

738.164

757.993

749.137

Extra ondersteuning bestuur

61.000

61.000

61.000

61.000

Huisvesting Vos van Steenwijk

-57.339

-57.339

-57.339

-57.339

Totaal overhead

708.776

743.849

763.679

754.824

1.880.779

1.489.743

728.731

2.777.314

Onvoorziene uitgaven Ontwikkeling stelpost kapitaallasten nieuwe investeringen Hogere kosten gas en stroom Totaal onvoorziene uitgaven

Overhead

TOTAAL Speerpunten Kaderbrief Extra beslag op begrotingssaldo

Gemeente De Wolden

258.805

-483.082

-589.224

1.383.007

1.621.974

1.972.825

1.317.955

1.394.307

11

Inleiding

Programmabegroting 2023-2026

Inleiding De Wolden Geeft Energie! Dit is de eerste begroting die dit college aan u presenteert. Wij bieden u hierbij de programmabegroting 2023 aan met een financiële vooruitblik tot en met 2026. In de aanbiedingsbrief gaan we in op de direct van belang zijnde financiële ontwikkelingen voor 2023 en de daaropvolgende jaren. Voortraject Aan de basis van deze begroting staat het raadsbreedprogramma 'De Wolden 2022-2026: 'We doen het samen!' Op 30 maart 2022 is dit raadsbreedprogramma unaniem aangenomen door de gemeenteraad. De thema's hieruit komen terug in het collegeprogramma waarmee we blijk geven van het grote belang dat we hechten aan een goede samenwerking met de raad. Op 30 juni jl. heeft de raad op hoofdlijnen kennisgenomen van financiële ontwikkelingen, speerpunten en andere van belang zijnde informatie uit de kaderbrief 2023-2026 en de herziene versie van de 'Nota reserves en voorzieningen 2022-2026'. De begroting 2023 is mede opgesteld op basis van deze stukken en verder uitgaande van nieuw beleid voortvloeiend uit het collegeprogramma. In het meerjarenperspectief is dit doorgerekend naar de jaren 2023 tot en met 2026. Financiële mutaties sinds de behandeling van de Kaderbrief 2023 Het saldo in meerjarenperspectief is onder andere veranderd door de volgende oorzaken: - doorwerking meicirculaire 2022 inzake het gemeentefonds; - gevolgen begrotingswijzigingen t/m nr.

7 van 2022; - structurele gevolgen vanuit de Bestuursrapportage van 2022; - aanpassing bijdragen gesubsidieerde instellingen, w.o. de verbonden partijen; - aanpassing kapitaallasten; - mutaties loon- en prijspeil met doorwerking naar derden; - ramingen leges en huuropbrengsten; In onderstaand overzicht treft u op hoofdlijnen het financiële resultaat aan volgens de concept programmabegroting 2023: Meerjarenraming 2023-2026 (bedragen x € 1.000) 2023 Saldo in Kaderbrief blz. 7

2024

2025

2026

108.328

-68.909

392.355

392.355

0

-80.738

-80.748

-80.738

-300.305

441.582

547.724

-1.424.507

5.094

5.094

6.809

6.809

verhoging OZB

122.861

125.933

129.082

132.388

leges

24.064

24.064

24.064

24.064

kapitaallasten

-90.006

162.364

205.687

249.317

treasury

-48.992

-73.411

-72.819

-223.017

meicirculaire 2022

3.324.881

4.134.697

5.178.997

3.347.098

gas en stroom

-800.000

-400.000

-400.000

-400.000

sociaal domein

-46.174

-161.840

-305.925

-377.925

mutaties: Aanpassing HSC speerpunten Kaderbrief 2023 verhoging grafrechten

12

Gemeente De Wolden

Programmabegroting 2023-2026

Inleiding

2023 reserves

2024

2025

2026

77

77

77

77

diverse personele aanpassingen

-151.479

-151.479

-151.479

-151.479

reiniging/afvalverwijdering

111.070

111.395

134.479

93.173

rioolrechten

42.745

42.745

42.745

42.745

2.302.164

4.111.574

5.651.048

1.630.360

Saldo concept-begroting ( + = voordeel : overschot / - = nadeel : tekort)

In de cijferopstelling van de conceptbegroting 2023 zijn de structurele mutaties voortvloeiende uit de ‘Kaderbrief 2023’ verwerkt. Aanvullende (structurele) mutaties worden, voor zover van toepassing, te zijner tijd nog in een afzonderlijke begrotingswijziging 2023 aan u voorgelegd (o.a. de gevolgen van de septembercirculaire gemeentefonds 2022 en van de behandeling van deze begroting in de raad). Overleg provincie Drenthe Het jaarlijkse gesprek tussen de provincie, afvaardiging van de raad, wethouder financiën en ambtelijke ondersteuning heeft plaatsgevonden op 5 september 2022 en werd door de aanwezigen als zeer positief ervaren. De raad ontvangt een verslag van dit gesprek.

Gemeente De Wolden

13

De inwoner op één

Programmabegroting 2023-2026

De inwoner op één Inleiding In onze dienstverlening en in onze bestuursstijl doen we het samen! We werken voor onze inwoners en ondernemers en dat doen we met veel energie. Dit doen we samen met de ambtelijke organisatie. Daarbij staan we klaar voor iedereen die met ons in contact wil of moet komen en geven we ruimte aan initiatieven. In het samenspel met de raad investeren we in de kwaliteit van ons lokale bestuur om onze lokale democratie vitaal te houden. Voor de komende periode ligt de nadruk op twee thema's: Kwaliteit van bestuur Democratie, iedere stem telt, is niet vanzelfsprekend. Democratie moeten we koesteren. Het is het fundament onder onze samenleving. Het gemeentebestuur vervult een cruciale rol om de lokale democratie vitaal en energiek te houden in een veranderende samenleving. Een moeilijke taak in een tijd waarin het vertrouwen van het publiek in het openbaar bestuur steeds verder afneemt. Het is daarom van belang om ervoor te zorgen dat het bestuur goed in staat is om zijn rol goed uit te voeren. Het college van B&W wil dit doen door nauw in contact te staan met inwoners, (maatschappelijke) organisaties en ondernemers. Daarbij gaan we op zoek naar het gesprek en naar nieuwe vormen van democratie. We zetten ons in om de stem van de samenleving te horen en hebben aandacht voor mensen die niet of weinig betrokken zijn bij onze lokale democratie.

Daarnaast vraagt een vitale democratie om een geloofwaardig en betrouwbaar bestuur. Een bestuur dat succesvol is in het managen van verwachtingen. Belangrijke basis daarvan is dat we niet meer beloven dan we waar kunnen maken en dat we bij besluitvorming de consequenties van een voorstel helder in beeld brengen en na vaststelling naleven. Dit gedachtegoed verweven we in beleids- en besluitvorming en in opleiding en trainingen voor het bestuur. Passende dienstverlening De Wolden werkt voor haar inwoners en ondernemers. Dit doet ze vanuit haar visie Dienstverlening 2021-2025: We zorgen dat onze dienstverlening passend is, zodat iedereen de dienstverlening krijgt die hij nodig heeft. Het zorgen voor passende dienstverlening geldt voor alle onderdelen van de gemeente. Van het sociaal domein tot de fysieke leefomgeving tot de gemeentewinkel. Want dienstverlening is van ons allemaal. In alle acties van de gemeente moeten we ons steeds afvragen waaraan heeft de inwoner behoefte en hoe kunnen wij daarop aansluiten? Het resultaat hiervan is dat inwoners en ondernemers de juiste dienstverlening krijgen die passend voor hun is met als effect dat ze tevreden zijn over wat we doen en hoe we dit doen.

Trends en ontwikkelingen Kwaliteit van bestuur De menselijke maat In de media is uitvoerig aandacht geweest voor de toeslagenaffaire en de rol van de belastingdienst, Tweede Kamer en rechtspraak daarbij. Het is te gemakkelijk om als gemeente te zeggen dat ‘ongekend onrecht’ niet op gemeentelijk niveau kan plaatsvinden. De gemeente is ook uitvoerder van rijksregelgeving en ondanks de soms beperkte beleidsruimte is het steeds van belang om de menselijke maat daarin niet kwijt te raken. Hoewel bij de gemeente De Wolden de inwoner voorop staat is het voor bestuurders en ambtenaren belangrijk om alert te blijven op de bedoeling van de wet bij de uitvoering daarvan. Dat laatste geldt ook voor gemeentelijke regelgeving.

14

Gemeente De Wolden

Programmabegroting 2023-2026

De inwoner op één

Hoog verwachtingspatroon Het gegeven dat de collectieve middelen die aan de gemeente worden besteed relatief zijn achtergebleven bij andere uitgaven, valt moeilijk te verenigen met het steeds hogere verwachtingspatroon ten aanzien van de prestaties van het gemeentebestuur. Dat betekent dat er geïnvesteerd zal moeten worden in de kwaliteit van het bestuur, of dat ambities in overeenstemming moeten worden gebracht met wat realistisch is gelet op de beoogde inzet van middelen en mensen. Dienstverlening Verwachtingen van de samenleving Diverse technologische en maatschappelijke ontwikkelingen veranderen de dienstverlening en de omgang van inwoners en ondernemers met de gemeente. Men verwacht dat de gemeente hetzelfde serviceniveau kan bieden als commerciële bedrijven. Ook wil men meedenken over en invloed hebben op oplossingen voor hun eigen vraagstuk. Hierin verwachten ze een betrouwbare partner die samen met hen optrekt of begeleidt. Daarnaast willen en kunnen ze meer in eigen (online) regie zakendoen met de gemeente. Hierdoor vermindert het fysieke bezoek aan het gemeentehuis, of van medewerkers aan klanten. De maatregelen omtrent Covid-19 hebben deze ontwikkeling versneld. Tot slot kan de gemeente steeds betere data benutten om meer maatwerk te leveren.

Sociaal domein De inflatie en hogere energielasten en als gevolg daarvan verminderde koopkracht of zelfs schulden gaan mogelijk meer dan andere jaren een beroep doen op de dienstverlening in het sociale domein. Want in het algemeen blijft het niet alleen bij schulden, maar zien we dat ook de inzet van jeugdzorg en het beroep op WMO en Inkomen toenemen. Dit vraagt een organisatie die snel in kan spelen op actuele problematiek en dit snel kan afhandelen. Capaciteit Op dit moment is er in ons land grote spanning op de arbeidsmarkt. Er is minder capaciteit beschikbaar voor het werk dat er is. Iedere werkgever lijkt hier mee te kampen. Ook wij worden hiermee geconfronteerd in de uitvoering van onze diensten. Want het niet kunnen beschikken over voldoende en/of gekwalificeerde medewerkers heeft uiteraard effect op het niveau van onze dienstverlening, bijvoorbeeld op de snelheid van reageren en afhandelen van vragen, op de kwaliteit van onze diensten en op de bereikbaarheid van ons personeel.

Beleidsdoelen Kwaliteit van bestuur • Een bestuur dat in nauw contact staat met inwoners, ondernemers en organisaties over beleid- en besluitvorming en uitvoering; • Een geloofwaardig en betrouwbaar bestuur; • Een lekenbestuur dat toegerust is voor zijn rol. Dienstverlening • Zorgen voor passende dienstverlening aan de inwoners en ondernemers van De Wolden vanuit vier ontwikkelsporen en vier kernwaarden: Optimaal digitaal: we verleiden inwoners het digitale kanaal te gebruiken voor het aanvragen en afhandelen van standaardproducten. Verbinden en ontmoeten: we zorgen dat iedereen gemakkelijk gebruik kan maken van onze diensten en dat persoonlijke interactie tussen klant en gemeente soepel verloopt. Dienstverlening in ons DNA: we investeren in de ontwikkeling van klantgerichte vaardigheden en houding en het snel kunnen inspringen op actuele thema’s. Een betrouwbaar fundament: we zorgen voor een correcte, tijdige en transparante uitvoering van onze diensten. Hierbij werken we op basis van de vier kernwaarden: eenvoud, maatwerk, samen en vertrouwen.

Gemeente De Wolden

15

De inwoner op één

Programmabegroting 2023-2026

Speerpunten Kwaliteit van bestuur Dit is als nieuw thema ontstaan in het collegeprogramma. Voor 2023 zijn hiervoor nog geen concrete speerpunten geformuleerd. Die gaan we de komende tijd in beeld brengen. Indien nodig, komen we in een later stadium terug om eventuele budgetaanvragen voor te leggen. Dienstverlening Accenten in De Woldense dienstverlening Ambitie: voor het vertrouwen in de lokale democratie zijn kwaliteit en tijdigheid van de gemeentelijke diensten als ook een actieve en open communicatie van groot belang. We zetten daarbij optimaal in op digitale mogelijkheden. Met tegelijkertijd oog voor de menselijke maat. Niet alleen als het gaat om persoonlijk contact, maar ook bij het zorgvuldig toepassen, uitvoeren en hand haven van regels. We gaan daarbij onderzoeken bij welke diensten we inwoners, ondernemers of organisaties nog beter kunnen faciliteren. Wat gaan we doen in 2023: De visie dienstverlening is vertaald in een uitvoeringsagenda voor de ambtelijke organisatie. Het bestuur laat zich periodiek informeren over de voortgang van de uitvoering en geeft waar nodig (nieuwe) aandachtspunten mee. Voor 2023 blijft het accent liggen op interactieve, klantgerichte communicatie, doorontwikkeling van de digitale dienstverlening en inclusieve dienstverlening door een eenvoudige toegang tot onze diensten.

Ook het doen van klantonderzoek om inzicht te krijgen in de waardering en waar nog leerpunten zijn voor onze dienstverlening blijft op de agenda staan. Niet vanuit controle, maar vanuit een positieve leer-en verbetercultuur. Omgevingswet: toets op communicatie met belanghebbenden Ambitie: de Toekomstvisie ‘Samen aan Zet’ en de nieuwe Omgevingswet hebben veel effect op de dienstverlening. Met name de invoering van de Omgevingswet vraagt een andere manier van werken. Waarbij de communicatie met omwonenden primair een verantwoordelijkheid wordt voor de initiatiefnemer. Wij willen in samenspraak met onze inwoners en belanghebbenden toetsen of dit werkt. Wat gaan we doen in 2023: we maken inzichtelijk welke impact de invoering van de omgevingswet heeft op de dienstverlening, waaronder de manier van werken en het effect van participatie. Vervolgens monitoren en evalueren we de dienstverlening bij de uitvoering van de omgevingswet, zoals de manier van werken, processen, toegankelijkheid en tijdigheid. Dit is wel lange termijn, want de wet moet eerst ingevoerd zijn en we moeten een tijdje draaien, voordat we kunnen evalueren. De budgetten voor dienstverlening zijn opgenomen in de begroting van de SWO.

Beleidsdocumenten Het beleid is vastgelegd in de (beleids)nota: • Visie Dienstverlening 2021-2025.

16

Gemeente De Wolden

Programmabegroting 2023-2026

Leeswijzer

Leeswijzer Dit boekwerk met de verschillende begrotingsstukken van de raad kent twee delen. In Deel A is de ‘Beleidsbegroting’ opgenomen. In deel B is de ‘Financiële begroting’ uitgewerkt. Als toelichting op de verschillende onderdelen van de programmabegroting vermelden we nog het volgende: KERNGEGEVENS Hierin zetten we een aantal algemene gegevens van onze gemeente op een rij. We splitsen de gegevens in een sociale, fysieke en financiële structuur. BELEIDSBEGROTING Programmaplan Onze missie en visie en de uitgewerkte programma's vormen samen het 'Programmaplan'. Per programma geven we aan welke beleidsfuncties daaronder vallen en wat de beoogde maatschappelijke effecten en doelen zijn. Vervolgens geven we aan wat de gemeente daarvoor in de nieuwe raadsperiode gaat doen en welke speerpunten aan de orde zijn. Ook tonen we per programma de baten en lasten alsmede in voorkomende gevallen het nieuwe beleid met eventueel bijbehorende investeringen. In de aanbiedingsbrief gaan we hierop nog afzonderlijk in. Overzicht algemene dekkingsmiddelen De wetgever schrijft voor dat het programmaplan ook een overzicht bevat van de algemene dekkingsmiddelen. Hieronder rangschikken we onder meer de diverse gemeentelijke belastingen, de uitkering uit het gemeentefonds, beleggingen, de rente van reserves, en dergelijke.

Overzicht overhead Het BBV schrijft voor dat de gemeente onderscheid moet maken in de kosten die we maken bij de uitvoering van het primaire proces en de kosten wegens ondersteuning van dit proces. De kosten voor het primaire proces nemen we op in de verschillende programma’s en alle lasten voor de ondersteuning van dit proces in het ‘overzicht overhead’. Heffing vennootschapsbelasting Sinds 1 januari 2016 bestaat voor gemeenten de plicht om over de 'winst' die wij maken op ondernemersactiviteiten winstbelasting (vennootschapsbelasting) te betalen. Onvoorziene uitgaven Een ander verplicht onderdeel is het bedrag dat we ramen voor onvoorzien. In de primitieve begroting hebben we daarvoor verschillende bedragen opgenomen. Naast een algemene post voor onvoorzien hebben we een stelpost geraamd wegens vrijval kapitaallasten van bedrijfsmatige investeringen. Ook is hieronder een cumulerende stelpost wegens kapitaallasten/nieuw beleid geraamd. Mutaties reserves Het sluitstuk van de financiën in de beleidsbegroting vormen de toevoegingen en onttrekkingen aan en van de reserves. Paragrafen In de paragrafen behandelen we onderwerpen die van belang zijn voor het inzicht in de financiële positie van de gemeente. Het is als het ware een dwarsdoorsnede van de begroting. Via deze paragrafen kan de raad de beleidsuitgangspunten vaststellen.

FINANCIELE BEGROTING Overzicht van baten en lasten en financieel resultaat In dit overzicht zijn de baten en lasten en het saldo gerangschikt per programma. Ook is het voorgeschreven dat we het resultaat tonen, voor- en nadat stortingen of onttrekkingen uit (een) reserve(s) heeft (hebben) plaatsgevonden. Daarbij brengen we ook de geraamde incidentele baten en lasten in beeld.

Gemeente De Wolden

17

Leeswijzer

Programmabegroting 2023-2026

Financiële positie We geven een algemene beschrijving van de financiële positie. Daarnaast gaan we in op onze uitgangspunten voor de opstelling van de begrotingsstukken en de daaruit voortvloeiende dekkingsvoorstellen. Ook stippen we in het kort het verloop van de investeringen, financiering alsmede het verloop van de reserves en voorzieningen aan. Meerjarenraming en de toelichting Onderdeel van de financiële begroting vormt de uitkomst van de meerjarenramingen met toelichting. BIJLAGEN We hebben onder andere als bijlage een lijst toegevoegd met producten per programma, een overzicht met de samenstelling van de bestuursorganen en het vaststellingsformulier van de begroting. Voor de onderbouwing van de verschillende ramingen en als toelichting op de financiële positie, zijn verschillende staten opgemaakt. Deze zijn in een afzonderlijk boekwerk opgenomen net als de productenramingen voor het college van burgemeester en wethouders. Deze beide boekwerken leggen we voor de raad bij de stukken ter inzage.

18

Gemeente De Wolden

Programmabegroting 2023-2026

Kerngegevens

Kerngegevens Gegevens per 1 januari van elk jaar

A: Sociale structuur

2022

2023

(Volgens primitieve begroting 2022)

(Volgens primitieve begroting 2023)

Aantal inwoners - < 20 jaar

4.707

5.062

- van 20 t/m 64 jaar

13.264

13.363

- van 65 t/m 74 jaar

3.451

3.402

- van 75 jaar en ouder

3.119

2.801

24.541

24.628

250

235

- IOAW

26

21

- IOAZ

3

2

- BBZ

2

2

Aantal tewerkgestelden in sociale werkvoorzieningsschappen/ geplaatste aja's**

71

63

Aantal unieke jeugdigen

551

540

1.392

1.409

22.635 ha.

22.635 ha.

195 ha.

195 ha.

10.504

10.547

Totaal Aantal periodieke bijstandsgerechtigden - personen tot pensioengerechtigde leeftijd (Wwb) Aantal uitkeringsgerechtigden ingevolge de:

Aantal unieke wmo- (oud en nieuw) B: Fysieke structuur Oppervlakte van de gemeente, waarvan - binnenwater Aantal woonruimten:*** - woningen/wonen - logies

647

648

Gemiddelde woningbezetting

2,34

2,34

C: Financiële structuur Financiële structuur (x € 1.000) uit de primitieve begroting

Totaal

Per inw.

Totaal

Per inw.

- Gewone lasten (totaal programma's incl. overhead c.a.)

55. 782

2. 273

58.271

2.366

- Opbrengst belastingen en heffingen (zie lokale heffingen)

11.091

452

11.579

470

- Alg.uitkering gemeentefonds, incl. 3D-taakdecentralisaties en inclusief extra middelen jeugd

37.283

1.519

41.317

1.678

- Vaste schuld per 1 januari

22.438

914

26.168

1.063

- Reserves en voorzieningen per 1 januari

41.229

1.680

45.319

1.840

- Boekwaarde geactiveerde investeringen per 1 januari ****

75.741

3.086

77.215

3.135

- Financieringsoverschot (+)/tekort (-) per 1 januari

-12.074

-492

-5.727

-233

* ** *** ****

Het betreft hier de laatste aantallen uit de specificaties algemene uitkering. Bron begroting 2023 = begroting Stark 2023 en geschatte aantal o.b.v. realisatie 2022 van Stichting Werkgelegenheidsinitiatieven De Wolden. Bron = CBS, geraadpleegd 24-08-2022. Inclusief bouwgrondexploitatie.

Gemeente De Wolden

19

Deel A. Beleidsbegroting

Programmabegroting 2023-2026

Deel A. Beleidsbegroting Programmaplan Hieronder staat een samenvatting van het Raadsbreed Programma en het collegeprogramma, waaraan het college in de huidige raadsperiode wil werken. Raadsbreedprogramma De Wolden 2022-2026 'We doen het samen! De belangrijkste onderwerpen zijn vastgelegd in het Raadsbreedprogramma De Wolden 2022-2026 'We doen het samen!'. Dit zijn de vijf onderwerpen: • Woningbouw • Duurzaamheid • Landbouw • Het sociale gezicht van De Wolden • Dienstverlening en kwaliteit van bestuur. Het raadsbreedprogramma is het vertrekpunt geweest voor de formatie en het opstellen van het collegeprogramma. Collegeprogramma De Wolden geeft energie! De leidende, centrale ambitie in het collegeprogramma is dat De Woldense samenleving zich op allerlei gebieden verder ontwikkelt naar een toekomstbestendige en duurzame gemeenschap. Daar moeten we hard aan werken en wel samen met onze partners: inwoners, ondernemers, verenigingen en maatschappelijke (belangen)organisaties. Het collegeprogramma is een programma op hoofdlijnen, omdat we graag ruimte geven aan onze partners om mee te denken en vooral mee te doen. In ons denken en doen willen we graag onderscheidend zijn: kleurrijk, innovatief en maatwerk. Dat inkleuren mag ook best buiten de lijntjes. Innovatie: we staan open voor allerlei nieuwe ideeën.

En maatwerk betekent dat we goed kijken wat in een bepaalde situatie de best passende oplossing is. Programma’s De programmabegroting is opgebouwd uit de volgende 9 programma’s: 1. De Wolden een veilig thuis 2. Krachtig De Wolden 3. Wonen en duurzaam 4. Samen vooruit 5. Solide basis voor De Wolden 6. Sportief met elkaar 7. Sociaal 8. Samen verder 9. Cultuur Daarnaast is er een afzonderlijke paragraaf gewijd aan ‘De Inwoner op één’. Deze paragraaf werkt overkoepelend voor de programma’s in onze begroting. Hiermee onderstrepen we het belang dat wij hechten aan de dienstverlening aan onze inwoners en ondernemer'.

20

Gemeente De Wolden

Programmabegroting 2023-2026

Programma's

Programma's 01 De Wolden een veilig thuis De Wolden is een veilige gemeente en wil dat blijven. Daarom heeft het programma ‘De Wolden een veilig thuis’ tot doel ervoor te zorgen dat er in de gemeente een woon-, leef- en werkklimaat is waar iedereen zich veilig voelt en waar het veilig is. We koesteren onze tradities en evenementen, ook al zitten daar veiligheidsrisico’s aan. Schoon, heel en veilig is de rode draad. Het handhaven van de openbare orde en het waarborgen van de veiligheid in onze gemeente en de beleving daarvan is een essentiële basisvoorwaarde voor het functioneren van onze samenleving. Dit programma geeft richting aan diverse organisaties die bijdragen aan een veilig De Wolden. Het veiligheidsdomein verandert snel en raakt steeds meer verweven met andere beleidsterreinen en programma’s. Programmahouder: Inge Nieuwenhuizen Het programma in beeld

Wat speelt er in De Wolden? De Wolden is een veilige gemeente, zo blijkt uit diverse onderzoeken. Het merendeel van onze inwoners voelt zich veilig in de eigen woonbuurt. Ook de betrokkenheid van inwoners bij de veiligheid van De Wolden is groot. Wij nemen hun signalen dan ook serieus. Samen met hen maken wij afspraken over wat zij in hun eigen buurt of dorp kunnen doen en hoe wij hen daarbij kunnen ondersteunen. De buurtteams zijn hier een voorbeeld van. Veiligheid gaat immers verder dan het aanpakken van criminaliteit. Het vergt sociale en fysieke investeringen, goed beheer en onderhoud van de buitenruimte en toezicht en handhaving.

Trends en ontwikkelingen Alcohol Onderzoeken wijzen uit dat alcoholgebruik in onze gemeente thuis, in de horeca, bij evenementen, in de jongerenketen en in sportkantines hoog is, zowel bij jong als bij oud. We willen het huidige Preventie- en Handhavingsplan Alcohol updaten. We willen met de Woldense aanpak een gedragsverandering bereiken: iedereen vindt het vanzelfsprekend dat je geen alcohol drinkt onder de 18 jaar en daarboven met mate. Hierbij gaat het zowel om gedragsverandering van jongeren als van volwassenen (ouders, docenten, trainers, alcoholverstrekkers e.d.). Het gaat dan niet alleen om het Gemeente De Wolden

21

01 De Wolden een veilig thuis

Programmabegroting 2023-2026

bevorderen van de bewustwording, maar ook om het stimuleren van participatie t.b.v. gedragsverandering (via bijv. zelfregulerende systemen in de horeca, ouders geven hun kinderen -18 jaar geen alcohol, ouders geven het goede voorbeeld). Om dit te bereiken steken we de komende periode in op educatie, regelgeving en handhaving. Ondermijning Onze samenleving heeft last van georganiseerde criminaliteit. De effecten zijn niet altijd even zichtbaar, maar ze zijn wel aanwezig, ook in onze gemeente. Denk hierbij aan het aantreffen van drugslabs en drugsafval in het buitengebied en bedrijventerreinen. Aandacht voor vitale vakantieparken en veilige bedrijventerreinen staat hoog op de agenda. Gemeenten hebben een nadrukkelijke rol bij de aanpak van arbeidsuitbuiting, witwassen en drugshandel. Specifiek op het gebied van preventie, signalering, handhaving en hulpverlening. In De Wolden is aandacht voor dit thema. Voor alle medewerkers binnen de gemeente en ook voor netwerkpartners als woningcorporaties of Welzijn De Wolden en voor bedrijven, hebben we een aanspreekpunt. We geven bovendien voorlichting over mensenhandel en hebben aandacht voor personen of organisaties die zich afsluiten van de maatschappij en mogelijk radicaliseren. Veilige leefomgeving De Wolden heeft een groot buitengebied; daar vinden bijvoorbeeld dumpingen plaats, van puin tot autobanden en huisvuilzakken.

Meestal zonder afzender. We ruimen het gedumpte afval zo spoedig mogelijk op om te voorkomen dat er nog meer afval bij wordt gedumpt. Ook weesfietsen in het buitengebied worden opgeruimd. In samenwerking met fietswinkels wordt geprobeerd de eigenaar te achterhalen. Lukt dat niet dan gaan de fietsen na een bepaalde tijd naar de oud ijzerhandel of een goed doel. Daarnaast komen er ook regelmatig vernielingen voor zoals bankjes die kapot zijn, paaltjes die omver zijn gereden. Ook vernielde objecten worden zo snel mogelijk gerepareerd. Wij willen een schone leefomgeving behouden waarin inwoners en recreanten kunnen genieten van ons mooie buitengebied. Effectieve verbinding Veiligheid en Zorg Voor een optimale balans tussen preventie, zorg en repressie is verbinding tussen het veiligheiden het sociale domein noodzakelijk. De gemeente heeft een sleutelrol in de effectieve verbinding tussen veiligheids- en zorgpartners. Zij is verantwoordelijk voor een samenhangende visie op de problematiek rond kwetsbare inwoners. Deze verbinding wordt belangrijker, naarmate de problematiek complexer wordt. Veiligheids- en zorgpartners moeten aansluiten bij bestaande structuren, zoals de buurtteams, sociale teams en de Zorg- en Veiligheidshuizen.

Problematiek rondom de aanpak van huiselijk geweld en gerichte aandacht voor personen met verward gedrag zijn onderwerpen die we in deze overleggen met professionals bespreken. De gemeente heeft hierin de rol van regisseur. Maatschappelijke onrust De afgelopen jaren hebben onder andere overheidsbeslissingen voor maatschappelijke onrust gezorgd in Nederland. Deze beslissingen zijn, net als de reacties daarop, onderhevig aan politieke opvattingen. Deze weerstand varieert sterk; zowel in aard en omvang als in geografie en tijd en komt voort uit ervaren ongelijkheid en/of onrechtvaardigheid. Uitingen, zoals demonstraties tijdens de coronacrisis en bijvoorbeeld de omgekeerde vlaggen tegen de stikstofplannen van het kabinet, getuigen van deze ervaren ongelijkheid en onrechtvaardigheid. De samenleving polariseert steeds meer. Een deel van de onrust is gericht tegen de overheid en kan uitmonden in bedreigingen richting bestuurders of ambtenaren. Het is reëel om te veronderstellen dat deze ontwikkelingen de komende jaren actueel zullen blijven. Wij zullen steeds proberen het gesprek te organiseren, te luisteren en gezamenlijk naar oplossingen te zoeken.

Beleidsdoelen Het programma kent de volgende beleidsdoelen: 1. Inwoners, recreanten en ondernemers ervaren De Wolden als een veilige woon- en leefomgeving. 2. Wij zijn een gemeente waar inwoners zich fysiek en sociaal veilig voelen in hun eigen huis en in hun buurt en dorp. 3. De Wolden behoort tot de veiligste gemeenten in Nederland en we willen dat blijven. 4. We pakken veiligheidsvraagstukken breed en integraal op, zijn preventiegericht en zoeken samenwerking.

22

Gemeente De Wolden

Programmabegroting 2023-2026

01 De Wolden een veilig thuis

Informatie verbonden partijen Bij het realiseren van de bovenstaande beleidsdoelen zijn de volgende verbonden partijen betrokken: - Veiligheidsregio Drenthe te Assen - taakveld 01.10.

Beleidsindicatoren 'De Wolden een veilig thuis' Beleidsindicator

Jaar

De Wolden

Nederland

Winkeldiefstallen aantal per 1.000 inwoners

2021

0,2

1,8

Geweldsmisdrijven aantal per 1.000 inwoners

2021

1,2

4,3

Diefstallen uit woningen aantal per 1.000 inwoners

2021

1,2

1,3

Vernielingen en beschadigingen (openbare ruimte) per 1.000 inwoners