Eindrapport rekenkameronderzoek lobbykracht Drentse gemeenten
Tekst van het document
Rapport
De lobbykracht van Drentse gemeenten
www.ioresearch.nl
Colofon Uitgave I&O Research Piet Heinkade 55 1019 GM Amsterdam
Rapportnummer 2022/222
Datum september 2022
Opdrachtgever Rekenkamercommissie Aa en Hunze Rekenkamercommissie Assen Rekenkamercommissie Borger-Odoorn Rekenkamercommissie Coevorden Rekenkamercommissie Emmen Rekenkamercommissie Noordenveld Rekenkamercommissie Midden-Drenthe
Begeleidingscommissie Johan Kok – Ambtelijk secretaris Rekenkamercommissie Coevorden Miranda Kolkman – Ambtelijk secretaris Rekenkamercommissie Assen Jan R. Lunsing – Voorzitter Rekenkamercommissie Midden-Drenthe Marcel Timmerman – Voorzitter Rekenkamercommissie Emmen
Auteurs Jaap Bouwmeester Melle Conradie Thijs Lenderink Liselot Marée
Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.
De lobbykracht van Drentse gemeenten
2 van 37
Inhoudsopgave 1
Inleiding _____________________________________________________________________________ 4 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5
2
Lobbybeleid en -activiteiten _________________________________________________________ 9 2.1 2.2 2.3 2.4
3
Belang van lobby(-beleid) _____________________________ 9 Aanpak per gemeente ________________________________ 12 Overzicht lobby’s __________________________________ 14 Informatie aan de raden ______________________________ 21
Ervaringen en verbetermogelijkheden _______________________________________________ 23 3.1 3.2
4
Achtergrond en doel _________________________________ 4 Onderzoeksvragen__________________________________ 5 Analysekader _____________________________________ 6 Onderzoeksverantwoording ____________________________ 7 Leeswijzer ______________________________________ 8
Praktijkervaringen _________________________________23 Verbetermogelijkheden ______________________________ 24
Conclusies _________________________________________________________________________ 29 4.1 4.2 4.3 4.4
Conclusies _____________________________________ 29 Confrontatie van bevindingen aan het analysekader _____________ 30 Slotconclusie _____________________________________32 Aanbevelingen ____________________________________32
Bijlage 1. Geraadpleegde documenten _______________________________________________________ 33 Bijlage 2. Geïnterviewden ____________________________________________________________________ 34 Bijlage 3. Interviewleidraad __________________________________________________________________ 35
De lobbykracht van Drentse gemeenten
3 van 37
1
Inleiding
1.1
Achtergrond en doel
In dit rapport zoeken we een antwoord op de vraag of en hoe Drentse gemeenten -al dan niet gezamenlijk- lobbyactiviteiten inzetten bij de provinciale, nationale en Europese overheid en wat hen al dan niet oplevert. De vraag is gesteld door zeven gemeentelijke rekenkamercommissies uit Drenthe. Ze willen enerzijds met de uitkomsten van het onderzoek hun (nieuwe) gemeenteraden inzichten bieden die hun kaderstellende en controlerende rol versterken. Anderzijds willen ze Drentse gemeenten inspireren na te denken hoe de eventuele lobbyactiviteiten nog meer impact kunnen krijgen. Het onderzoek moet daarmee leerpunten opleveren voor de Drentse gemeenten (groot of klein) en voor Drenthe als geheel. Het onderzoek is niet gericht op een normatieve beoordeling van de lobbyactiviteiten van individuele Drentse gemeenten. Van luxe naar noodzaak1 De noodzaak om te lobbyen groeide toen het regionale beleid van het Rijk veranderde. Het streven naar reductie van verschillen tussen rijke en arme regio’s werd met het van kracht worden van de nota ‘Pieken in de Delta’ in 2006 verlaten.2 De nadruk kwam te liggen op eigen verantwoordelijkheid en eigen kracht. Een van de uitgangspunten van Pieken in de Delta was dat subsidie is bestemd voor krachtige samenwerkingsverbanden die met een bepaald oogmerk de werkgelegenheid in een specifieke sector in een regio versterken.
Dit leidde bijvoorbeeld tot Energy Valley rond Groningen, Foodvalley rond Wageningen en tot Brainport Eindhoven (op termijn vaak ook met een triple-helix organisatie). Later (2010) kwam daar de focus op (innovatie binnen) topsectoren bij.3 Een decennium later kennen we de regiodeals. Daarbij streeft het Rijk niet alleen het stimuleren van economische ontwikkeling na, maar wil ze ook de brede welvaart bevorderen.4 Recentelijk kwam daar het Nationaal Groeifonds5 bij. Ten slotte ontstonden de afgelopen jaren ook nieuwe opgaven die het lobbyen stimuleerden: het halen van de klimaatdoelstellingen, de energietransitie, de nationale woon- en bouw agenda en de eiwittransitie. Lobbyen begaf zich door deze ontwikkelingen ook steeds meer in de openbaarheid (‘public affairs).6 In Noord-Nederland zijn de drie noordelijke provincies (overigens al tientallen jaren) verenigd in Samenwerkingsverband Noord-Nederland (SNN) waarbij belangen worden behartigd voor Groningen, Friesland en Drenthe in zowel de landelijke als in de Europese politiek. In een onderzoek van Wepublic naar regionale lobbykracht benoemen andere regio’s SNN als een regio die zich als beste weet te onderscheiden.7 Verder vormen de grootste vier noordelijke steden (Emmen, Assen, Groningen en Leeuwarden) een collectief onder de naam NG4.
1
VNG Magazine 2019.8; https://vng.nl/artikelen/lobbyen-in-brussel-geen-luxe-maar-noodzaak. “Aanleiding voor deze omwenteling was tweeledig: ten eerste waren de verschillen tussen de Nederlandse regio’s – zeker in internationaal perspectief – niet meer zo groot dat het achterstandsbeleid gecontinueerd zou moeten worden en ten tweede levert een focus op het verder uitbouwen van sterktes een grotere bijdrage aan de nationale economie dan het wegwerken van de laatste verschillen tussen regio’s”. https://www.parlementairemonitor.nl/9353000/1/j9vvij5epmj1ey0/vii74y1yaqzo 3 https://www.topsectoren.nl/innovatie. 4 https://www.pbl.nl/publicaties/de-regio-deals-in-de-praktijk. 5 https://www.nationaalgroeifonds.nl/. 6 Zie bv. https://www.sterknoordnederland.nl/. 7 https://wepublic.nl/wp-content/uploads/2021/03/20210303_Onderzoeksresultaten-RegionaleLobbykrachtmeting.pdf. 2
De lobbykracht van Drentse gemeenten
4 van 37
1.2
Onderzoeksvragen
De onderzoeksvragen die aan bod komen in het rapport zijn:
Analyse van lobbybeleid en huidige inspanningen • • • • •
Welk belang hechten Drentse gemeenten aan lobbyen? Is er sprake van lobbybeleid? Vanuit welke lobbyverbanden opereren/participeren de Drentse gemeenten (individueel, regionaal met andere gemeenten, als provincie, als landsdeel)? Op welke gremia richten de inspanningen zich? Met wie werkt men samen?
Informatie aan de raden •
Welke informatie krijgen de gemeenteraden over de lobby-inspanningen?
Resultaten en verbetermogelijkheden • • • •
Hoe verloopt het lobbyen in de praktijk? Hoe verloopt de samenwerking tussen de gemeenten en eventuele andere betrokkenen? In welke mate zijn de lobby’s succesvol? Welke verbeteringen zijn mogelijk?
Lobbyen door gemeenten Gemeenten in Nederland gebruiken lobbyactiviteiten (al dan niet samen met andere gemeenten, de regio of de provincie) om verschillende redenen. Bijvoorbeeld om: >subsidies te vergaren (bijv. in Brussel of via een Regiodeal); >de herverdeling van het gemeentefonds te beïnvloeden; >aandacht te creëren voor een gemeente, regio of provincie (al dan niet met het accent op lokale of regionale problematiek, zoals bijv. de effecten van de gaswinning of stikstof); >maatschappelijke voorzieningen of bedrijven aan te trekken, of te behouden (werkgelegenheid); >bereikbaarheid te vergroten door (grote) infrastructurele investeringen los te krijgen (bijv. spoor, haven en wegen); >beeldbepalende evenementen binnen te halen.
De lobbykracht van Drentse gemeenten
5 van 37
1.3
Analysekader
We gebruiken een analysekader om het verzamelde materiaal te ordenen en de Drentse lobbyactiviteiten in (verbeter-)perspectief te plaatsen. Het kader bevat componenten van een effectieve publieke lobby die in de literatuur8 zijn terug te vinden. Het is niet zo dat aan alle componenten aanwezig moeten zijn om van succesvolle lobby te kunnen spreken. Basis op orde Externe oriëntatie en arenakennis
• • •
Beleid, capaciteit en expertise
Netwerk beschikbaar en onderhouden
• • •
Er is bestuurlijke aandacht voor lobbyactiviteiten Het lobbybeleid is beschreven Er is voldoende ambtelijke capaciteit beschikbaar met voldoende expertise
•
De samenwerkende gemeenten beschikken over een netwerk in Den Haag en Brussel Het netwerk strekt zich uit over politieke en ambtelijke stakeholders (incl. partijlijnen) Er is ambtelijke capaciteit nabij het netwerk (b.v. een vaste ambassadeur in Den Haag en/of Brussel) Er zijn ‘ambassadeurs’ op externe invloedrijke posities (b.v. VNG-bestuur)
• • •
Focus in doelstellingen
Er is zicht op actuele en toekomstige politieke en maatschappelijke ontwikkelingen (monitoring) Er is kennis van de werkwijze en belangen van beslissers op nationaal en Europees niveau Er is inzicht in over de werking van politieke besluitvorming op nationaal en Europees niveau
• • • • • • •
Er is consensus over waarin de regio/ de provincie zich onderscheidt Er is een gemeentelijke, regionale en provinciale lobbyagenda Er is een beperkt aantal concrete/specifieke lobbydoelstellingen Doelstellingen sluiten aan op regionale opgaven Doelstellingen sluiten aan op opgaven van Den Haag en Brussel Bewuste en onderbouwde keuze voor lobby-thema’s Bewuste en onderbouwde keuze voor lobby-partners
Aanpak Planmatige aanpak
• •
Er is een lobbyplan, dat wordt gedeeld door de deelnemers Er is een goede organisatie van de lobby; het is duidelijk wie meedoen en wie wat doet
Goede onderlinge relatie en
•
De deelnemende gemeenten hebben gemeenschappelijke belangen Er is sprake van structurele samenwerking Er is onderling bestuurlijk vertrouwen De samenwerkende lobbypartners kijken verder dan het directe eigenbelang / zij gunnen elkaar iets De lijnen zijn kort zodat het gemakkelijker is om snel actie te ondernemen/lobby op te starten
gedeelde belangen
• • • •
8
Zie bijlage 1.
De lobbykracht van Drentse gemeenten
6 van 37
• • Effectieve communicatie en exposure
• • • • • •
Benutten van het netwerk
Evalueren en leren
1.4
• •
Grotere gemeenten nemen een voortrekkersrol op zich en treden op namens kleinere gemeenten Kleinere gemeenten dragen naar draagkracht bij Er is aandacht voor de boodschap en timing (op tijd starten) Er is een consistente en duidelijke boodschap/verhaallijn die wordt herhaald (lange adem) Er is geloof en vertrouwen in het eigen verhaal Samenwerkende gemeenten spreken met één ‘mond’ De boodschap sluit aan bij taal en issues van doelgroep Benutting van media die aansluiten bij de doelgroep (bijv. sociale media en exposure door middel van evenementen)
•
Het netwerk wordt daadwerkelijk ingezet bij de lobby Samenwerkende gemeenten kunnen gebruik maken van elkaars netwerk Er wordt blijvend geïnvesteerd in het netwerk
•
De inspanningen en resultaten worden geëvalueerd
Onderzoeksverantwoording
Opdrachtgeverschap en begeleiding van het onderzoek Aan het onderzoek nemen zeven van de twaalf Drentse gemeenten deel in de zin dat de rekenkamercommissies van deze gemeenten samen opdrachtgever zijn. Dit zijn: Emmen, Assen, Coevorden, Aa en Hunze, Borger-Odoorn, Midden-Drenthe en Noordenveld. De gemeenten Meppel, De Wolden, Hoogeveen, Westerveld en Tynaarlo waren via hun rekenkamercommissies niet betrokken als opdrachtgever.9 Deze vijf gemeenten zijn wel meegenomen in het onderzoek om een completer beeld te krijgen van de wijze waarop de Drentse gemeenten – al dan niet gezamenlijk - opereren in hun lobbyactiviteiten.
Uitvoering Het onderzoek bestond uit deskresearch en interviews.
Deskresearch De deskresearch richtte zich in eerste instantie op publicaties over componenten van succesvolle publieke lobby’s. De gevonden literatuur is gebruikt om de onderzoeksvraagstelling verder uit te werken in een normenkader. Hiermee is de Drentse lobby te typeren en tot op zeker hoogte op effectiviteit te toetsen. Het tweede deel van de deskresearch richtte zich op door deelnemende gemeenten aangeleverde stukken over beleid en inspanningen op het gebied van lobby en public affairs. Voor de nietdeelnemende gemeenten raadpleegden we websites en raadsinformatiesystemen. De stukken die voor deze rapportage relevant zijn, staan in bijlage 1. Het gaat vooral om algemene beleidsdocumenten. Deze zijn geanalyseerd om na te gaan in hoeverre de betreffende gemeente
9
De niet-deelnemende rekenkamers zijn benaderd door de begeleidingscommissie, maar zagen af van deelname.
De lobbykracht van Drentse gemeenten
7 van 37
bezig is met lobby. Daarnaast zijn er ook documenten die specifiek ingaan op of voorbeelden bevatten van lobbyactiviteiten. Deze voorbeelden zijn in de interviews gebruikt als casuïstiek.
Interviews Er zijn 15 interviews gehouden met in totaal 16 personen in de periode maart-mei 2022. Er werd geïnterviewd aan de hand van een semigestructureerde interviewleidraad. Onder de geïnterviewden waren vooral bestuurders van gemeenten, maar ook stakeholders in Brussel, Den Haag en de provincie Drenthe. In bijlage 2 staat een lijst van geïnterviewden en in bijlage 3 de interviewleidraad. Van ieder interview is een verslag ter accordering voorgelegd aan de geïnterviewden. De uitkomsten van de interviews zijn besproken met de begeleidende rekenkamercommissies en op basis daarvan is de focus van de eindrapportage bepaald.
1.5
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 gaan we in op de (beleidsmatige) aandacht voor lobbyen en inventariseren we de en de feitelijke inspanningen in het kader van lobby’s. We sluiten het hoofdstuk af met een blik op raadsinformatie over lobbyactiviteiten. In hoofdstuk 3 beschrijven we praktijkervaringen van Drentse gemeenten en de verbetermogelijkheden die er volgens de gemeenten zelf en/of externe stakeholders zijn.
De lobbykracht van Drentse gemeenten
8 van 37
2
Lobbybeleid en -activiteiten
In dit hoofdstuk staat de praktijk van het lobbyen door Drentse gemeenten centraal. Eerst gaan we in op welk belang Drentse gemeenten hechten aan lobbyen en of zich dat ook vertaalt naar (vastgesteld) lobbybeleid. Daarna kijken we per gemeente naar de aandacht voor lobbyen, naar de lobby’s die men voert en met wie men samenwerkt. Vervolgens beschrijven we de verschillende lobby’s zelf en vanuit welke samenwerkingsverbanden deze plaatsvinden en benoemen we de succesfactoren. Ten slotte gaan we in op de interactie met de raden.
2.1
Belang van lobby(-beleid)
De mate waarin gemeenten belang hechten aan het lobbyen als manier om doelen te realiseren, kan op verschillende manieren tot uiting komen. Dat kan in de eerste plaats in de vorm van gericht lobbybeleid, waarbij bijvoorbeeld doelen zijn gesteld, ambtelijke capaciteit en/of budget beschikbaar is gesteld en/of een bestuurlijk verantwoordelijke is aangewezen. Maar ook zonder gericht lobbybeleid kan lobbyen een belangrijk instrument zijn voor gemeenten. Dan is het lobbyen geen op zichzelf staand beleid, maar onderdeel van de inhoudelijke beleidsthema’s. Om meer zicht te krijgen hoe dit bij de Drentse gemeenten is geregeld, zijn in eerste instantie diverse beleidsnotities en de gemeentebegrotingen bestudeerd. Verder is het onderwerp aan de orde gesteld in de interviews met bestuurders en ambtenaren van de Drentse gemeenten.
Alleen de grotere gemeenten hebben lobbybeleid of – visie geformuleerd •
•
•
De gemeenten Assen10, Emmen11 en Hoogeveen12 beschrijven de inzet van lobbykracht in een visie of een ander beleidsdocument. Deze grotere gemeenten verwoorden hierin hoe men zichzelf wil positioneren en hoe lobbyen kan bijdragen aan het realiseren van belangrijke beleidspeerpunten. De kleinere gemeenten hebben geen op schrift gestelde lobbyvisie of -beleid. Wel komen uit de beleidsstukken voorbeelden naar voren dat men lobby heeft toegepast bij specifieke onderwerpen. Meerdere kleinere gemeenten geven aan wel actief te zijn in lobby, maar dit niet of in geringe mate in beleidsstukken te verwerken. De lobby-inspanningen zijn in de meeste Drentse gemeenten niet specifiek bestuurlijk of ambtelijk belegd. In ongeveer de helft van de gemeenten is lobby of regionale samenwerking een onderdeel van een portefeuille. Alleen in Meppel is de term ‘lobby’ terug te vinden in de omschrijving van de bestuurlijke portefeuilles. Meerdere gemeenten hebben strategen in dienst (genomen), die zich onder andere bezighouden met lobby. Dit zijn onder meer de grotere gemeenten die lobby in hun beleid
Gemeente Assen (2020). Samenwerken aan de stad van morgen. Provinciale Investeringsagenda & de propositie van Assen. 11 Gemeente Emmen (n.d.). Visie op Lobby Gemeente Emmen. 12 Gemeenten Hoogeveen (2021). Regionale samenwerking en lobby. Over hoe we via regionale samenwerking en lobby de opgaves van de gemeente Hoogeveen oppakken. 10
De lobbykracht van Drentse gemeenten
9 van 37
•
hebben verwerkt, maar ook kleinere gemeenten zoals Aa en Hunze en Borger-Odoorn.13 Lobby is in deze gevallen veelal onderdeel van de werkzaamheden gericht op het thema waarin iemand werkzaam is, waarbij iemand zich niet primair focust op lobby. Het woord ‘lobby’ komt een enkele keer voor in de programmabegroting. Hoewel in een enkel geval globaal kosten14 en/of baten worden geschetst, is uit de bestudeerde stukken niet op te maken hoeveel tijd en budget naar de lobby gaat. De achtergrond hiervan is dat lobbyen veelal onderdeel is van het beleidsproces en soms ook via de Haagse partijlijnen verloopt. In beide gevallen is dat logischerwijs niet terug te zien in de begroting.
Drentse gemeenten onderkennen het belang van lobbyen Uit de interviews met bestuurders blijkt dat lobbyen voor alle gemeenten wel degelijk van belang is. Het is weliswaar niet altijd zelfstandig beleid, maar wel een belangrijk instrument voor zowel bestuurders als een deel van de ambtenaren. Men ziet het als iets dat onderdeel is van de functie. Hoewel er in de meeste gevallen geen expliciet beleid is, denkt men (steeds meer) bewust na over hoe lobby als instrument is in te zetten. Verder zeggen de geïnterviewde bestuurders dat de Drentse gemeenten steeds meer de samenwerking met andere gemeenten opzoeken, zowel binnen als buiten de provincie. Een belangrijke stimulans voor de gemeentelijke samenwerking waren de Regiodeals. Deze bieden extra kansen voor de regio. De Drentse gemeenten richten zich op het versterken van de bestaande Regiodeals en het verkennen van de mogelijkheden voor het opzetten van nieuwe Regiodeals.
https://www.rtvdrenthe.nl/nieuws/100591/borger-odoorn-en-aa-en-hunze-zetten-strijd-tegen-windmolensvoort-met-rechtszaak. 14 In twee ontvangen vacature-omschrijvingen worden strategisch adviseurs ingeschaald in schaal 12 (max. €5.872). 13
De lobbykracht van Drentse gemeenten
10 van 37
Samenwerkingsverbanden in Drenthe Een recent onderzoek (maart 2022) van de Rijksuniversiteit Groningen15 biedt een actueel overzicht van alle samenwerkingsverbanden tussen Drentse gemeenten (zie de afbeelding uit de onderzoeksrapportage). Het blijkt dat er in Drenthe in vergelijking met andere provincies relatief veel regionale samenwerkingsverbanden zijn, in totaal zijn dit er 111.16 Hierin is de gemeente Emmen het sterkst vertegenwoordigd, namelijk in 53 van de 111 bekende samenwerkingsverbanden (figuur 2.1).
Figuur 2.1 (links) - Samenwerkingsverbanden waaraan alleen gemeenten uit Drenthe deelnemen. Figuur 2.2 (rechts) - Samenwerkingsverbanden van de Drentse gemeenten, inclusief regiogrensoverschrijdende samenwerkingen.
De minst actieve gemeente is nog steeds actief in 24 verbanden, opvallend veel meer dan in de andere noordelijke provincies Friesland (13) en Groningen (11). Alhoewel dit beeld aantoont dat Drentse gemeenten (op papier in ieder geval) veel met elkaar samenwerken, betekent dit niet per definitie dat men samen optrekt in lobby. De meeste samenwerkingsverbanden zijn vooral gericht op praktische zaken zoals het gezamenlijk aanbieden van voorzieningen en richten zich niet zozeer op beleidsbeïnvloeding. Wel valt op dat wanneer Drentse gemeenten samenwerken in lobby dit vaak gebeurt met al samenwerkende gemeenten. De Drentse gemeenten zitten ook in samenwerkingsverbanden die de provincie overstijgen (in totaal 46, zie figuur 2.2). Zo zijn er tussen Assen en Groningen bijvoorbeeld al twaalf provincie-overstijgende samenwerkingsverbanden. Westerveld, Coevorden en Meppel komen met hun buurgemeenten tot een iets lager aantal. In verhouding tot samenwerkingsverbanden met gemeenten in Groningen en Overijssel zijn er relatief weinig samenwerkingsverbanden met Friese gemeenten.
15
16
Bron: visualisatie uit Eindrapport BRE. Bron: Rijksuniversiteit Groningen (2022). BRE casusonderzoek - Het BRE Drenthe.
De lobbykracht van Drentse gemeenten
11 van 37
2.2
Aanpak per gemeente
Door middel van een media-analyse en bestudering van de door gemeenten aangeleverde beleidsstukken en daaropvolgende interviews, zijn de lobbyactiviteiten van de Drentse gemeenten geïnventariseerd. In deze paragraaf worden de aan het onderzoek deelnemende gemeenten, kort gekarakteriseerd wat betreft hun aandacht en inspanningen in het kader van lobbyactiviteiten.
Aa en Hunze Aandacht voor lobby
Lobbypartners
Aanpak
Casussen
In begroting 2021 wordt
Veel met omliggende
Samen met een aantal
•
Mijnbouwactiviteiten
genoemd dat men een
gemeenten Stadskanaal en
andere gemeenten (in
•
Sluiten
lobby-agenda wil
Borger-Odoorn
wisselende samenstelling)
opstellen. Dit is iets
(windmolens) en Tynaarlo,
lobby’s oppakken.
vertraagd, maar deze
Westerkwartier en
Daarnaast sluit de
ambitie is er nog steeds.
Noordenveld
gemeente aan bij een lobby
Met de lobby-agenda heeft
(mijnbouwactiviteiten).
van bijvoorbeeld de
men voor ogen om meer
Verder vooral via
provincie (als er aanleiding
focus aan te brengen
bestaande
toe gezien wordt).
(speerpunten), scherpere
samenwerkings-
•
Verbreding N34
keuzes te kunnen maken
verbanden waar men in zit,
•
Windparken
en capaciteit daardoor
zoals Regio Deal Zuid- en
kinderhartchirurgie UMCG •
Regio Deal Zuid- en Oost-Drenthe
•
Volkshuisvestingfonds, verduurzaming woningen
(Oostermoer)
gerichter in te kunnen
Oost-Drenthe, P10
•
Hunebed highway
zetten. Momenteel gebeurt
(vereniging
•
Hondsrug UNESCO
lobby vooral vanuit
plattelandsgemeenten),
inhoudelijke thema’s.
Agenda voor de
17
(Geopark) •
Veenkoloniën/Innovatie
Herverdeling gemeentefonds via P10
Veenkoloniën, Leader Zuid Oost Drenthe, de EDR, de VDG en de VNG.
Assen Aandacht voor lobby
Lobbypartners
Aanpak
Casussen
De afgelopen jaren steeds
Vooral G40, VNG en NG4.
Er is een vacature voor een
•
belangrijker. Lobby krijgt
Daarnaast soms met VDG.
eigen lobbyist. Daarnaast
aandacht als zelfstandig
Qua gemeenten regelmatig
vooral inzet via NG4.
onderwerp. Is in Assen een
met Groningen en Emmen.
thema op zich. Er zijn
Daarnaast ook als regio
strategen aangetrokken die
Noord en Midden Drenthe
lobby als een van de taken
met gemeenten Aa en
hebben vertegenwoordigd
Hunze, Midden-Drenthe,
18
in NG4 .
17
18
Noordenveld en Tynaarlo.
Behoud Johan Willem Friso Kazerne
•
Vervangende werkgelegenheid verdwijnen NAM
•
Mogelijk toekomstige Regio Deals
•
Petitie “meer geld voor jeugdzorg”
www.p-10.nl. Vier grootse gemeenten in het Noorden (Assen, Emmen, Leeuwarden en Groningen).
De lobbykracht van Drentse gemeenten
12 van 37
Borger-Odoorn Aandacht voor lobby
Lobbypartners
Aanpak
Casussen
In ontwikkeling. Geen
Vooral Emmen-Coevorden
Meerdere bestuurders die
•
specifieke notitie. Wel
(BOCE-gemeenten).
zitting hebben in landelijke
meer aandacht dan eerder
Daarnaast ook met
(VNG) commissies. Ook
dat belangen van de
Stadskanaal, Aa en Hunze
aangesloten bij P10. Veel
gemeente meegewogen
en vertegenwoordigd in
samenwerking met andere
worden in
P10 (vereniging
partners en zorgen dat
•
Hunebed Highway
samenwerkingsverbanden.
plattelandsgemeenten),
gemeentebelang gehoord
•
Nedersaksenlijn
VNG.
wordt. Gemeente is niet
•
Hondsrug UNESCO
Oost-Drenthe •
woningen
(Geopark) •
ontplooien. Daarom ook pragmatisch aansluiten bij
Volkshuisvestingfonds, verduurzaming
altijd groot genoeg om zelf lobbyactiviteiten te
Regio Deal Zuid- en
Herverdeling gemeentefonds via P10
•
Gasdossier
andere lobby’s waar grotere gemeenten voortouw nemen, maar wel actief een bijdrage leveren.
Coevorden Aandacht voor lobby
Lobbypartners
Aanpak
Casussen
In het kader van een visie-
Borger-Odoorn en Emmen
Meerdere bestuurders die
•
ontwikkelingstraject is het
(BOCE), Hardenberg,
zitting hebben in landelijke
zogeheten Koeverns
Dutch Tech Zone (Emmen,
(VNG) commissies.
Kompas ontwikkeld dat als
Hoogeveen en
Verder op een creatieve
basis dient voor
Hardenberg), VNG/VDG.
manier jezelf laten zien
gefundeerde keuzes die
door ludieke acties.
Regio Deal Zuid- en Oost-Drenthe
•
Volkshuisvestingfonds, verduurzaming woningen
•
verleden, heden en
Hondsrug UNESCO (Geopark)
•
toekomst met elkaar
Nedersaksenlijn
verbinden. Het document geeft ook richting aan lobby’s.
Emmen Aandacht voor lobby
Lobbypartners
Aanpak
Casussen
Neemt toe. Er is een
Met SNN en NG4 lobby
Doet meer aan lobbyen dan
•
Hydrogen Valley
ambtelijke visie op lobbyen
richting Brussel (o.a.
omliggende
•
Regio Deal Zuid- en
aanwezig, maar geen
waterstof). Regiodeal: Aa
regiogemeenten, ook door
geschreven lobbybeleid.
en Hunze, Borger-Odoorn,
deelname SNN en NG4.
Wel bezig met
Coevorden, Hardenberg,
Probeert ook namens
ontwikkeling daarvan.
Provincies Drenthe en
regiogemeenten te
Lobby vindt vooral plaats
Overijssel. Dutch Tech
spreken. Vooral het thema
vanuit inhoudelijke teams.
Zone (Hoogeveen,
bepaalt welke coalities
Coevorden, Hardenberg).
zinvol en kansrijk zijn.
De lobbykracht van Drentse gemeenten
Oost-Drenthe •
Volkshuisvestingfonds, verduurzaming woningen
•
Hondsrug UNESCO (Geopark)
•
Nedersaksenlijn
13 van 37
Noordenveld Aandacht voor lobby
Lobbypartners
Aanpak
Casussen
Geen specifiek lobbybeleid
Westerkwartier, Provincie
Meeste lobby’s zijn
•
Gasdossier
of aparte lobbyist.
Drenthe, regio Groningen-
gelegenheidslobby’s
•
Koloniën van
Assen. Bij lobby Koloniën
waarbij ook gebruik wordt
van Weldadigheid ook met
gemaakt van
Vlaamse partners,
lobbycapaciteit van
Weststellingwerf (Fr.) en
partners, vooral van
Ommen (Ov.)
provincie.
Aandacht voor lobby
Lobbypartners
Aanpak
Casussen
Geen specifiek lobbybeleid
Provincie Drenthe,
Nog weinig strategisch.
•
of aparte lobbyist. In
aangesloten bij P10
Behoefte om in toekomst
beperkte mate extern
(plattelandsgemeenten).
“verder achter de horizon
Weldadigheid •
Behoud gevangenis Veenhuizen
Midden-Drenthe
gericht en weinig aandacht
te kijken”.
Herverdeling gemeentefonds via P10
•
NK wielrennen
voor externe profilering.
2.3
Overzicht lobby’s
In deze paragraaf beschrijven we de lobby’s zelf. Deze zijn hieronder kort beschreven aan de hand van het schaalniveau van de samenwerking. Doordat niet alle gemeenten aan het onderzoek deelnamen is de inventarisatie niet volledig. Wel geeft het overzicht een algemeen beeld van de dossiers waarin en de wijze waarop de Drentse gemeenten in de afgelopen jaren samenwerkten om zaken voor de regio voor elkaar te krijgen. Net zoals de verscheidenheid in de vele samenwerkingsverbanden, is er ook veel verscheidenheid in de Drentse lobbysamenwerkingen. Deels zijn dit bestaande samenwerkingsverbanden en deels gaat het om gelegenheidssamenwerking, ontstaan door een gedeeld belang. Hierbij valt op dat er amper wordt gelobbyd op een overkoepelend Drents niveau, in lobbyverbanden wordt juist vaker opgetrokken met buurgemeenten. In Drenthe zijn er onder andere twee Regiodeals gesloten met het Rijk: de Regio Zwolle en de Regiodeal Zuid- en Oost-Drenthe. Naast de regiodeals noemen de meeste gemeenten eigen voorbeelden van lobby. Meestal gaat het om geslaagde lobby’s en in een aantal gevallen is de lobby nog gaande.
De lobbykracht van Drentse gemeenten
14 van 37
Lobby’s op provinciaal en provincie-overstijgend niveau Hydrogen Valley Omschrijving
Stadium
Het Noorden is van oudsher al een energieregio (daardoor kennis, kunde, infrastructuur aanwezig). Er zijn grote bedrijven gevestigd. Nu moeten er duurzame alternatieven voor gas en olie komen. Het Noorden heeft haar kennis als energieregio gebruikt bij lobby in Brussel. Het waterstof initiatief heeft relatief veel geld losgemaakt1920. Dit gaat o.a. om waterstofwijk in Hoogeveen en technische scholing in Emmen. Inmiddels is de regio als Hydrogen Valley gedoopt en behoort de regio tot de voorlopers in Europa op dit gebied. Samen met drie andere buitenlandse regio’s is het Noorden nu leidend in een Europees waterstofpartnerschap. Lopend
Deelnemers
SNN
Tijdsduur
Lang
Frequentie
Structureel
Succesfactoren en kansen
•
Goede propositie vanuit energieregio.
•
Aansluiting bij meerdere andere Europese regio’s.
•
Vertegenwoordigers in Brussel.
Lelylijn Omschrijving
Stadium
Het traject van de beoogde Lelylijn loopt niet door Drenthe, maar gaat via Emmeloord en Heerenveen naar Groningen. Vooral Zuid-Drenthe heeft er daardoor minder belang bij. De meningen in Drenthe zijn daardoor verdeeld, al vinden enkele geïnterviewden uit ZuidDrenthe dat het de bereikbaarheid van het hele Noorden kan verbeteren. Verder is deze lobby deels ook meer op Brussel gericht omdat het ook de verbinding naar Duitsland en Scandinavië aangaat. Dit maakt de lobby breder. Lopend
Deelnemers
Provincies
Tijdsduur
Meerdere jaren
Frequentie
Doorlopend
Succesfactoren en kansen
Passage in het regeerakkoord.
19
https://heavenn.org/. https://dvhn.nl/drenthe/Noorden-voelt-zich-waterstofkoploper-met-20-miljoen-euro-subsidie-uit-Brussel24776278.html. 20
De lobbykracht van Drentse gemeenten
15 van 37
Nedersaksenlijn Omschrijving
Stadium Deelnemers
Doortrekken van de spoorlijn Groningen-Veendam naar Stadskanaal-Emmen-CoevordenEnschede-Münster. Er is langdurig gelobbyd voor samenwerking met Duitsland op dit dossier. Dit verbetert de bereikbaarheid van Noord-Nederland. Verder wordt er op ingezet om de wegverbinding richting Bremen/Hamburg te verbeteren door van de A37 ook na de grens een snelweg te maken. Als gevolg van de lobby-inspanning is de Nedersaksenlijn – naast de Lelylijn – ook expliciet opgenomen in het Deltaplan van het Noorden. Lopend
Tijdsduur
Emmen, Coevorden, Borger-Odoorn → verder samenwerking met Stadskanaal, Groningen, Twente en Duitsland Langdurig
Frequentie
Doorlopend
Succesfactoren en kansen
•
Boodschap blijven herhalen (lange adem)
•
Doelstellingen sluiten aan bij opgaven van Den Haag via Lelylijn. Dit gecombineerd met lobby vanuit eigen kracht (‘wat wil Drenthe?’)
Drents archief Omschrijving
Stadium
Interne Drentse lobby. Het archief is nu een regionaal centrum. De gemeenten gaan met elkaar in gesprek of het niet beter is om het met alle gemeenten gezamenlijk te ondersteunen in plaats van individuele afspraken te maken. Lopend
Deelnemers
Alle Drentse gemeenten met elkaar in gesprek
Tijdsduur
Kort
Frequentie
Ad hoc
Succesfactoren en kansen
•
De samenwerkende lobbypartners kijken verder dan het directe eigen belang.
•
De deelnemende gemeenten hebben gemeenschappelijke belangen.
Petitie “meer geld voor jeugdzorg” Omschrijving Stadium
Lobby opgezet vanuit in eerste instantie Drentse en Groningse gemeenten. Later werd het een landelijke lobbycampagne en zijn gemeenten uiteindelijk extra gecompenseerd door het Rijk. Afgerond
Deelnemers
Gemeente Assen en Groningen. Later landelijke lobby-actie van gemeenten.
Tijdsduur
Langdurig
Frequentie
Ad hoc
Succesfactoren en kansen
•
De deelnemende gemeenten hebben gemeenschappelijke belangen in dit dossier.
•
Er was geloof en vertrouwen in het eigen verhaal. Het kwam vanuit een intrinsieke motivatie.
•
Boodschap is steeds herhaald (lange adem).
•
De samenwerkende gemeenten beschikken over een netwerk in Den Haag. Er is gebruik gemaakt van dit netwerk onder zowel ambtelijke als politieke stakeholders (ook via de partijlijnen).
De lobbykracht van Drentse gemeenten
16 van 37
Herverdeling gemeentefonds Omschrijving
Stadium Deelnemers
De gemeenten hebben via de P10 (met daarin vanuit Drenthe de gemeenten) aandacht gevraagd voor de herverdeling van het gemeentefonds. Deze lobby kende twee sporen en is ook via de VDG21 gedaan. De voorlopige herverdeling is hierdoor aangepast. Afgerond
Tijdsduur
Gemeenten De Wolden Westerveld, Borger-Odoorn, Midden-Drenthe en Aa en Hunze samen met landelijke vereniging voor plattelandsgemeenten P10. Kort
Frequentie
Ad hoc n.a.v. problematiek.
Succesfactoren en kansen
•
De deelnemende gemeenten hebben gemeenschappelijke belangen.
•
De samenwerkende lobbypartners kijken verder dan het directe eigen belang.
Koloniën van weldadigheid Omschrijving
Stadium Deelnemers
Na jarenlange lobby zijn de Koloniën van Weldadigheid op de Unesco werelderfgoedlijst gekomen. De lobby was een brede samenwerking van 14 partners en was gericht op Unesco gevestigd in Parijs. Afgerond
Tijdsduur
Noordenveld, Westerveld, Provincie Drenthe, Weststellingwerf (Fr.), Ommen (Ov.), Steenwijkerland (Ov.), Merksplas (Bel.), stad Hoogstraten (Bel.) en diverse andere Nederlandse en Vlaamse partners. Jarenlang
Frequentie
Continu over langere periode
Succesfactoren en kansen
•
Doelstellingen sluiten aan bij internationale opgaven.
•
Voldoende ambtelijke capaciteit beschikbaar met voldoende expertise.
•
Consistente en duidelijke boodschap/verhaallijn (Pauperparadijs).
•
Veel inzet provincie en De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).
•
Er is door de jaren heen geïnvesteerd in het netwerk op het dossier.
•
Eén verhaal met zeven koloniën.
Regionale lobby’s met gemeenten uit buurprovincies Regiodeal Zuid- en Oost-Drenthe Omschrijving
Stadium Deelnemers
21
Lobbysamenwerking tussen verschillende Drentse gemeenten samen met Hardenberg, gericht op financiële subsidie van het Rijk. Met deze Regiodeal investeert het Rijk 40 miljoen in de regio op de thema’s werken, wonen en welzijn. Aan de toekenning van de subsidies ging een langdurige samenwerking en lobby vooraf. Lopend
Tijdsduur
Gemeenten Aa en Hunze, Borger-Odoorn, Hoogeveen, Coevorden, Emmen, Hardenberg (Ov.), Provincies Drenthe en Overijssel. Langdurig
Frequentie
Ad hoc n.a.v. Regiodeals. Nu meer semi-structureel karakter.
Succesfactoren en kansen
•
Bewuste en onderbouwde keuze voor lobby-thema’s.
•
De deelnemende gemeenten hebben gemeenschappelijke belangen.
•
Doelstellingen sluiten aan op opgaven van Den Haag.
•
Er is een consistente en duidelijke boodschap/verhaallijn.
•
Kleinere gemeenten dragen naar draagkracht bij.
Vereniging Drentse Gemeenten.
De lobbykracht van Drentse gemeenten
17 van 37
Geopark de Hondsrug (UNESCO) Omschrijving Stadium Deelnemers
In 2010 is het initiatief genomen het Hondsruggebied tot Geopark te laten verklaren en in 2016 kreeg het de Unesco-status (Global Geopark). Afgerond (status toegekend)
Tijdsduur
Tynaarlo, Aa en Hunze, Borger-Odoorn, Emmen, Coevorden, gemeente Groningen, Provincie Drenthe, Provincie Groningen. Meerdere jaren
Frequentie
Doorlopend
Succesfactoren en kansen
•
Eén deelnemer met duidelijke voortrekkersrol.
•
De deelnemende gemeenten hebben gemeenschappelijke belangen.
Gasdossier Omschrijving
Stadium
Gemeenten trekken samen op met om aandacht te krijgen voor de aardbevingsproblematiek. In een eerder stadium wilden de Drentse gemeenten liever niet aan het label aardbevingsgemeente. Inmiddels probeert men voor het voetlicht te brengen dat het niet alleen in Groningen speelt, maar ook in Drenthe. Drentse gemeenten krijgen nu ook een deel van de Just Transition gelden, beschikbaar gesteld door de Europe Unie, om de transitie te maken naar een groene economie. Lopend
Tijdsduur
Gemeenten Aa en Hunze, Tynaarlo, Borger-Odoorn en Noordenveld22 met Westerkwartier (Gr.) en Stadskanaal (Gr.). Langdurig
Frequentie
Ad hoc n.a.v. problematiek. Nu meer doorlopend karakter.
Succesfactoren en kansen
•
De deelnemende gemeenten hebben gemeenschappelijke belangen.
•
Doelstellingen sluiten aan op regionale opgaven.
•
De lijnen zijn kort zodat het gemakkelijker is om snel actie te ondernemen/lobby op te
Deelnemers
starten.
Regionale lobby’s van uitsluitend Drentse gemeenten Volkshuisvestingsfonds voor verduurzaming woningen Omschrijving
Stadium Deelnemers
De gemeenten hebben hierin samengewerkt met de Provincie en resultaat geboekt. Zo’n 28 miljoen euro geeft het Rijk uit aan de Drentse gemeenten. Sommige andere Drentse gemeenten, in elk geval Hoogeveen, wilden wel, maar dit lukte niet overal vanwege een gebrek aan capaciteit. Afgerond
Tijdsduur
Gemeenten Emmen, Aa en Hunze, Borger-Odoorn, Coevorden, Emmen, Provincie Drenthe (Impulsteam Wonen). Eenmalige regeling
Frequentie
Ad hoc
Succesfactoren en kansen
•
expertise. •
22
Er is voldoende ambtelijke capaciteit (wisselend succes) beschikbaar met voldoende Doelstellingen sluiten aan op regionale opgaven. Er is steun vanuit de provincie.
https://nos.nl/artikel/2428510-gaswinning-heeft-ontoelaatbaar-groot-effect-op-werelderfgoed-drenthe
De lobbykracht van Drentse gemeenten
18 van 37
Hunebed highway Omschrijving
Stadium
Met de Hunebed Highway profileert het gebied rondom de N34 zich, georganiseerd in de N34 businessclub. Na een langdurige lobby is de provincie akkoord gegaan om de N34 om te dopen tot Hunebed Highway. Ook de A37 kent een dergelijke netwerkclub. Afgerond
Deelnemers
Aa en Hunze, Borger-Odoorn, Tynaarlo, Emmen en partners uit het bedrijfsleven.
Tijdsduur
Langdurig
Frequentie
Gedurende looptijd dossier doorlopend
Succesfactoren en kansen
•
Een consistente en duidelijke boodschap/verhaallijn.
•
Boodschap blijven herhalen (lange adem).
•
Ontstaan vanuit bedrijfsleven.
•
Er is geloof en vertrouwen in het eigen verhaal.
Lobby’s van individuele Drentse gemeenten Behoud Johan Willem Friso Kazerne Omschrijving
Stadium
Gemeente richt zichzelf samen met de provincie en bedrijven op het Rijk. In Midden-Drenthe heeft de raad zijn steun voor het behoud uitgesproken. Zowel Midden-Drenthe als Aa en Hunze noemt dat ze wellicht bij de lobby hadden aan kunnen sluiten omdat de kazerne hen ook werkgelegenheid oplevert. Tegelijkertijd noemen enkele geïnterviewden ook dat dit een voorbeeld is van iets wat eigenlijk strategisch en op provincieniveau aangepakt had moeten worden omdat Assen en Westerveld (met de kazerne in Havelte) op dit dossier mogelijk met elkaar concurreren. Lopend
Deelnemers
Assen, Provincie Drenthe.
Tijdsduur
Kort
Frequentie
Ad hoc n.a.v. berichten over sluiting
Succesfactoren en kansen
•
De lijnen zijn kort zodat het gemakkelijker is om snel actie te ondernemen/lobby op te starten à snel op politieke agenda Den Haag.
•
Het netwerk strekt zich uit over politieke en ambtelijke stakeholders. Gebruik gemaakt van partijlijnen.
Gevangenis Veenhuizen Omschrijving
Stadium
Na een intensieve lobby van de gemeente Noordenveld en de Provincie Drenthe was de sluiting van de gevangenis is Veenhuizen in 2016 van de baan. Het lukte niet om ook de jeugdgevangenis te behouden. “De lobbytijd op dat dossier was vrij kort en mogelijk was dit naast de andere successen ook te veel van het goede.” Afgerond
Deelnemers
Noordenveld, Provincie Drenthe.
Tijdsduur
Langdurig
Frequentie
Doorlopend intensief
Succesfactoren en kansen
•
Benutten netwerk in Den Haag om landelijke politici uit te nodigen naar Veenhuizen te komen.
•
Er was voldoende ambtelijke capaciteit met voldoende expertise
•
Goede wisselwerking provincie / gemeente.
De lobbykracht van Drentse gemeenten
19 van 37
Uit de bovenstaande overzichten (per gemeente en per lobby) komt een aantal zaken naar voren. Ze hebben betrekking op het schaalniveau van samenwerking en de effectiviteit van de lobby’s.
Schaalniveau van samenwerking •
•
•
• •
In een deel van de gevallen vormen de in de vorige paragraaf beschreven structurele samenwerkingsverbanden de basis voor de gezamenlijke lobbyactiviteiten. Daarnaast zijn er lobbyactiviteiten waarbij gemeenten op ad hoc basis samenwerking zoeken, bijvoorbeeld wanneer er zich (plotseling) een gedeeld belang voordoet. De gemeenten trekken vooral op met buurgemeenten waarbij de provinciegrenzen niet leidend zijn. Zo wordt samengewerkt met buurgemeenten in andere provincies zoals Westerkwartier, Stadskanaal, Groningen, Hardenberg en Zwolle. Er wordt betrekkelijk weinig gelobbyd op een overkoepelend Drents niveau. Wel is er op lobbyvlak structurele samenwerking op lager schaalniveau. In feite is de provincie wat dit betreft onder te verdelen in de regio’s Noord, Zuidoost en Zuidwest. Een aantal andere lobby’s wordt juist met heel Noord-Nederland opgepakt. Er zijn voorbeelden waarbij Drentse gemeenten met vergelijkbare kenmerken samen optrekken in landelijke verbanden, zoals de plattelandsgemeenten via de P10. Figuur 2.3 - Samenwerkingsverbanden op lobbyvlak in kaart gebracht.
De lobbykracht van Drentse gemeenten
20 van 37
Effectiviteit van lobby’s In de interviews met bestuurders en stakeholders is onder meer ingegaan op de effectiviteit van de lobby’s waarbij men betrokken was, dan wel zicht op had. Gevraagd is naar de factoren die volgens de betrokkenen aan het succes hebben bijgedragen (zie ook hoofdstuk 3). Een aantal algemene succesfactoren blijkt voor de Drentse lobby-praktijk van toepassing. Een deel daarvan heeft betrekking op het proces van samenwerken. Zo noemen meerdere geïnterviewden dat het succes van enkele lobby’s mede te danken is aan de bereidheid van de samenwerkende gemeenten verder te kijken dan het directe eigenbelang. Verder wordt genoemd dat de lijnen tussen de gemeenten kort zijn, zodat het mogelijk is om snel actie te ondernemen. In een aantal gevallen bleek de steun vanuit de provincie en/of bedrijfsleven van doorslaggevend belang te zijn. Ook zijn er voorbeelden dat het goed werkt wanneer er een duidelijke trekker is en dat andere gemeenten daar waar mogelijk bijdragen. In een aantal gevallen bleek de voor de lobby beschikbare capaciteit van cruciaal belang voor het slagen ervan. Wanneer hierin onvoldoende geïnvesteerd is, zo blijkt ook uit de interviews, wordt het lastig. Naast succesfactoren in de samenwerking noemen de geïnterviewden ook een aantal inhoudelijk aspecten.
Een algemeen gedeeld uitgangspunt is dat de lobbydoelstellingen dienen aan te sluiten aan bij de nationale en regionale opgaven. In meerdere situaties wijzen de geïnterviewden op het belang van een duidelijke boodschap, die op consistente wijze naar voren wordt gebracht. Volgens de bestuurders vraagt het verwezenlijken van belangrijke doelen door middel van lobby om een lange adem, in een aantal gevallen is dit ook succesvol gebleken. Hierbij speelde mee dat in deze gevallen de Drentse gemeenten zelf vertrouwen hadden in het eigen verhaal. Duidelijk minder genoemd worden de aspecten die te maken hebben met de strategische inzet van lobby als instrument. Zo is er slechts een geïnterviewde die aangeeft dat een bewuste en onderbouwde keuze voor lobby-thema’s een van de succesfactoren was. Ook blijkt er uit de gegeven antwoorden weinig aandacht voor de evaluatie van lobbyactiviteiten op effectiviteit en het leren van eerdere en andermans ervaringen met de inzet van het lobby-instrument.
2.4
Informatie aan de raden
Hoe de verschillende Drentse gemeenteraden omgaan met het thema lobby loopt niet ver uiteen. De betrokken bestuurders (en ambtenaren) krijgen doorgaans van de raad mandaat en vertrouwen om doelen te realiseren. Of het college daarbij al dan niet gebruik maakt van het lobby-instrument is voor de meeste gemeenteraden geen issue. Dat lobby nauwelijks een politiek gekleurd onderwerp is, draagt bij aan deze houding van de gemeenteraden. Wanneer men wel over lobby spreekt is dit veelal in de context van een beleidsthema en/of een actuele kwestie die om actie van de gemeente vraagt. Er zijn wel verschillen tussen grote en kleinere gemeenten in de mate en wijze waarop raden met het onderwerp ‘lobby’ omgaan. In kleine gemeenten is zelden expliciete aandacht voor lobbyen, ook al omdat er doorgaans beperkte capaciteit en budgetten mee zijn gemoeid. Het komt hierdoor minder vaak als zelfstandig onderwerp aan bod in de raadsvergaderingen. Het komt wel voor dat vanuit de raad gevraagd wordt om ergens voor te lobbyen of om samen met andere gemeenten een gezamenlijke brief te sturen naar bijv. Den Haag. In grotere gemeenten is lobby vaker een gespreksonderwerp in de raad. Soms worden raadsleden daarvoor expliciet ingeschakeld. In de gemeente Assen bijvoorbeeld, worden ook niet-coalitie partijen benaderd om te lobbyen voor bepaalde doeleinden via hun partijlijnen in Den Haag.
Hierin wordt men gefaciliteerd via onder andere factsheets die men eenvoudig kan doorsturen. Het komt echter ook voor dat de raad besluit om de inspanningen in de lobby te verminderen. Zo
De lobbykracht van Drentse gemeenten
21 van 37
heeft de Hoogeveense raad besloten om vanwege een taakstelling, onder andere te bezuinigen op een deel van de uren van de lobbyist. “Alles wat je deelt is direct wereldkundig” Meerdere bestuurders kiezen ervoor om hun raden proactief te informeren, waarbij de raad wordt meegenomen in de ontwikkelingen en eventueel hierop kan inspelen met hulp van de achterban. Hierbij wordt wel een beroep gedaan op geheimhouding, zodat niet direct strategisch belangrijke informatie op straat ligt. In onder andere gemeente Noordenveld wordt soms in beslotenheid met de fractievoorzitters gesproken en wordt altijd eerst de raad geïnformeerd voordat men met informatie en besluiten naar buiten treedt. Voorlichting aan de raden over Brussel en Den Haag Een aantal geïnterviewden doet de suggestie om de Drentse activiteiten in Brussel en Den Haag (dat kan ook een bezoek van nieuwe raadsleden zijn) nog wat meer te coördineren 23.
23
https://www.provincie.drenthe.nl/energieexpeditiedrenthe/diversen/nieuwsberichten-0/2017/expeditie-drentse/.
De lobbykracht van Drentse gemeenten
22 van 37
3
Ervaringen en verbetermogelijkheden
Zoals we in hoofdstuk 2 zagen, werken de Drentse gemeenten in verschillende verbanden met elkaar samen op het gebied van lobbyen. Hoe verloopt die samenwerking en met welk resultaat? Wat kan er eventueel beter?
3.1
Praktijkervaringen
Contact tussen gemeenten is laagdrempelig Over de samenwerking in de praktijk zijn de betrokkenen over het algemeen goed te spreken. Veelgehoord is dat de lijnen in de Drenthe kort zijn en dat men makkelijk met elkaar in contact kan komen als dat nodig is. Via de Vereniging van Drentse Gemeenten en de Provincie zijn er daarbij voldoende overlegmomenten waarbij bestuurders elkaar tegenkomen. Verschillende bestuurders noemen als positief punt in Drentse lobby dat de verschillende gemeenten elkaar best wel wat gunnen. Zo hebben bijvoorbeeld veel Drentse gemeenten meegedaan aan de lobby voor de herindeling gemeentefonds, ook gemeenten die al een plusgemeente waren deden hier uit solidariteit aan mee. De keerzijde van deze Drentse ‘gemoedelijkheid’ is volgens sommigen wel dat men elkaar op dossiers ook niet altijd ‘de nieren proeft’ wat in bepaalde gevallen ook tot een suboptimaal resultaat kan opleveren.
Inspanningen verschillen per gemeente Het aantal inwoners per Drentse gemeente ligt tussen krap 20.000 in Westerveld en ruim 100.000 in Emmen. Dit verschil vertaalt zich in de grootte van de organisatie en daarmee ook in de capaciteit die gemeenten op lobby in kunnen zetten. Kleinere gemeenten geven dan ook aan dat ze vooral proberen mee te liften met de inspanningen van grotere gemeenten en daar dan waar mogelijk een bijdrage aan leveren. Maar zowel de grote als de kleine gemeenten geven aan dat de grote gemeenten het voortouw moeten nemen. Logischerwijs behartigen deze gemeenten in eerste instantie hun eigen lobby-belangen en bestaat voor kleinere gemeenten het risico dat hun belang beperkt meeweegt.
Resultaten lastig af te zetten tegen investeringen (maar ook geen doel op zich) De grotere gemeenten in Drenthe, zoals Emmen en Assen, kennen een specifiek lobbybeleid en/of laten hun lobbybelangen behartigen via de NG4 in Brussel. Bij kleinere gemeenten is er geen specifiek beleid maar zijn de activiteiten meer ad hoc en versnipperd over verschillende inhoudelijke dossiers. Mede daardoor is het lastig om te bepalen of het lobbybeleid over het geheel genomen succesvol is. Lang niet altijd zijn er vastgelegde beoordelingscriteria en daarbij vallen de lobbyactiviteiten regelmatig onder een ander thema(budget) waardoor het lastig is de balans op te maken. Dit is ook niet per se voor iedereen het belangrijkste. Zoals een bestuurder het verwoordt: “Ik vind zelf dat elk succesje het al de moeite waard is. Het is een investering waarbij we in eerste instantie niet kijken of je de euro’s terugkrijgt die je erin stopt.”.
Positief oordeel over lobby’s in Drenthe Hoewel de resultaten niet altijd in cijfers zijn uit te drukken, zijn de meeste geïnterviewden positief over wat de Drentse gemeenten aan lobby doen en wat dit op heeft opgeleverd. Een aantal gemeenten geeft -zoals gezegd- aan dat er steeds meer aandacht is voor het belang van lobbyen. Ook stijgt het aantal vertegenwoordigde Drentse gemeenten bij landelijke overleggen zoals VNG-
De lobbykracht van Drentse gemeenten
23 van 37
commissies en zijn er de nodige concrete successen te noemen naar aanleiding van lobbyinspanningen. Als voorbeelden van de meest succesvolle lobby’s noemen de geïnterviewden met name de twee regiodeals die zijn gesloten met het Rijk: de regio Zwolle en de Regiodeal Zuid- en Oost-Drenthe. maar ook andere lobby’s worden als succesvol betiteld. Relatief veel genoemde succesfactoren zijn dat de deelnemende gemeenten gemeenschappelijke belangen hadden en dat ze gebruikt maakten van een netwerk in politiek Den Haag, al dan niet via de eigen partijlijnen van bestuurders. Over het algemeen vindt men het gemakkelijk om een (gelegenheids-)lobby op te starten omdat de lijnen in Drenthe kort zijn, men kent elkaar en de provincie is overzichtelijk. Bij een gedeeld belang neemt men makkelijk contact op om een lobby vorm te geven.
Provincie speelt belangrijke ondersteunende rol in lobby en de VDG faciliteert ontmoetingen Men noemt de samenwerking erg goed en kan via de provincie lobby-onderwerpen agenderen. Vooral de kleinere gemeenten leunen hierbij sterk op de provincie. Zoals een burgemeester zegt “Maar uiteindelijk is de provincie Drenthe onze belangrijkste partner bij lobby’s, en dat is ook hun rol (gelet op draagkracht en capaciteit)”. VDG-bijeenkomsten (bestuurlijk en ambtelijk) bieden de mogelijkheden om binnen de verschillende portefeuilles lobbyzaken met elkaar af te stemmen.
Minder succesvolle lobby’s en gemiste kansen De geïnterviewden kennen weinig minder succesvolle lobbytrajecten. Er waren wel eens Europese subsidies waarop was ingeschreven en die niet toegekend werden, maar dat betekent niet per se dat de lobby onvoldoende was. Een voorbeeld hiervan is de Open Science Hub in Borger-Odoorn, waar men wel tevreden was over de lobby en samenwerking. Nu wordt dit project alsnog gerealiseerd via de Regio Deal. Bij een enkele andere casussen was de lobby zelf niet helemaal geslaagd, vooral door het te laat opstarten van de lobby. Men vindt het vooral lastig om gemiste kansen te noemen. Wel geeft men aan dat er waarschijnlijk meer uit de lobby te halen zou zijn als men hier meer capaciteit voor zou hebben. Dat is ook als een gemiste kans te beschouwen. Dat geluid (meer capaciteit loont) klinkt ook wel van buiten Drenthe. Toch is het volgens een deel van de geïnterviewden ook wel de vraag of dit direct actie behoeft. De capaciteit is nu eenmaal minder dan bijvoorbeeld bij grote steden als Amsterdam. Het is daarom noodzakelijk om keuzes te maken bij het inzetten van de capaciteit.
3.2
Verbetermogelijkheden
Tijdens de interviews vroegen we de gemeenten en de andere stakeholders hoe de Drentse lobby sterker is te maken. In deze paragraaf gaan we op de genoemde punten in.
Van meer reactief naar strategisch Als verbeterpunt in de lobbysamenwerking noemen verschillende bestuurders dat de lobby vaker reactief dan strategisch is. Door meer naar de toekomst te kijken, is er meer focus in de lobby aan te brengen. Dit helpt volgens de bestuurders ook om de lobby meer op provinciaal niveau aan te vliegen. Hoe ziet de bevolking van Drenthe er in de toekomst eruit? Welke ontwikkeling willen we op het gebied van infrastructuur? Hoe willen we omgaan met de aanstaande energietransitie? Het formuleren van antwoorden op deze vragen draagt volgens betrokkenen bij aan een goede en eenduidige boodschap, een van de factoren die een succesvolle lobby bepalen. Daarnaast maakt een strategische benadering het ook makkelijker om op tijd met de lobby te beginnen,
De lobbykracht van Drentse gemeenten
24 van 37
gemeenschappelijke belangen en kansen te bepalen en capaciteit in te richten. Al deze factoren vergroten de kans op een succesvolle lobby.
Maak een gezamenlijke lobby-agenda In lijn met een meer strategische benadering stelt men voor om een gezamenlijke lobby-agenda voor de Drentse gemeenten te maken. Dit maakt duidelijk voor welke lobby’s men met elkaar samen kan werken en maakt het makkelijker dit te plannen. Door op tijd te starten is de kans op een succesvolle lobby groter. Daarbij kan het ook gaan om de vraag “wat is het beste voor Drenthe” en volgens sommigen zelfs om de vraag “wat is het beste voor Nederland”.
(snel) inspelen op actuele ontwikkelingen Het werken vanuit een meer strategische benadering maakt het mogelijk om snel en proactief te kunnen reageren op actuele ontwikkelingen. Men noemt het behoud van de kazerne in Assen als voorbeeld van een start van een lobby waarbij men snel actie moest komen. Assen hoorde er per toeval over en kwam snel met het standpunt in de media waardoor de druk op Den Haag mogelijk groter werd. 24 Een voorbeeld van inspelen op minder acute actuele ontwikkelingen is de Regiodeal Zuid- en Oost-Drenthe. Toen men hoorde dat het Rijk op termijn in regio’s zou gaan investeren, is men al met de lobby voor de regiodeal gestart.
Gezamenlijke capaciteit Zeker in de kleinere gemeenten is de ambtelijke capaciteit beperkt. Om het lobbybelang van alle Drentse gemeenten te borgen voelen diverse geïnterviewden er wel wat voor om gezamenlijk lobbycapaciteit te organiseren. Alle gemeenten dragen dan wat bij en er zijn dan een of meerdere lobbyisten die voor alle Drentse gemeenten werken. Zo zijn de belangen van alle gemeenten vertegenwoordigd en kan er wellicht meer voor elkaar boksen dan de individuele gemeenten kunnen.
Begin op tijd met je lobby Verschillende geïnterviewden onderschrijven ook dat een tijdige start van groot belang is bij een succesvolle lobby. Zonder goede voorbereiding en een gedegen onderbouwd verhaal, zijn de kansen een stuk kleiner. Daarnaast zit de kracht ook in de herhaling. Des te vaker een boodschap herhaald wordt, des te sterker het overkomt. Op tijd te starten met de lobby geeft de ruimte voor deze herhaling.
Goede timing Bij tijdig beginnen noemt men ook de timing van de lobby als essentieel punt voor het al dan niet slagen van een lobby. Een voorbeeld dat men noemt is het Deltaplan van het Noorden. Toen bekend werd dat Eindhoven Airport in dezelfde week met een rapport zou komen, is de publicatie van het Deltaplan naar voren gehaald met als gevolg dat dit het nieuws grotendeels overheerste en er waarschijnlijk minder aandacht was voor Eindhoven Airport.
24
Stand van zaken op dit dossier: https://www.rtvdrenthe.nl/dossier/kazerne
De lobbykracht van Drentse gemeenten
25 van 37
Relatiemanagement: kom in contact met “Den Haag” Veel Drentse lobbyactiviteiten zijn gericht op de landelijke overheid. Logischerwijs is het daarvoor van belang dat je zichtbaar bent in Den Haag25. Volgens de geïnterviewden kan dit nog beter. Genoemd wordt om Tweede Kamerleden naar Drenthe te halen door een inhoudelijk interessant programma te koppelen aan Drentse thema’s, bijvoorbeeld rondom evenementen. Denk bijvoorbeeld aan een koppeling van het NK Wielrennen26 op de VAM-(afval)berg aan een programma rondom duurzaamheid en circulariteit. Zeker met een tijdige aankondiging moet het mogelijk zijn om “Den Haag” naar Drenthe te halen. En wanneer men ergens geweest is, heeft men er een beter beeld bij en gaat het belang meer leven. Daarnaast noemen geïnterviewden dat de lobby nog beter zou kunnen door kleinschalig relatiemanagement. Denk bijvoorbeeld aan een Drentheattentie. Een kleine inspanning, maar het houdt Drenthe wel in beeld.
Spreek in de taal (en over de issues) van je toehoorder Voor een succesvolle lobby is het van belang dat de lobby aansluit bij de belevingswereld van de toehoorder. Zo werd er vanuit het Noorden in Brussel voor subsidie gelobbyd voor het aardgasvrij maken van wijken. Dit terwijl men op Europees niveau aardgas als relatief duurzaam ziet. In de lobby is de term aardgasvrij vervolgens vervangen door klimaatbestendig om beter aan te sluiten bij de Brusselse terminologie.
Klop jezelf op de borst In vrijwel alle interviews komt naar voren dat Drenten nuchter zijn en dat men zich misschien meer mag profileren. Aan de ene kant wordt het bescheiden zijn en het niet hoog van te toren blazen als iets positiefs gezien, maar het gevaar bestaat dat Drenthe zich zo ook in de eigen voet schiet. Zoals een bestuurder zegt: “Onlangs kwam een aantal gemeenten in Brabant in het
nieuws over een bepaalde werkwijze. Men was lyrisch. We keken elkaar hier aan en dachten “in Drenthe doen we dit al lang”. Successen mogen de gemeenten volgens de geïnterviewden meer vieren. Wanneer voor anderen duidelijker is wat er goed gaat en is in Drenthe, zorgt dit dat buitenstaanders de mogelijkheden en potentie van Drenthe beter zien. Lobbyen wordt daardoor makkelijker.
25 26
https://www.regiodealzuidoostdrenthe.nl/nieuws/nieuwsberichten/regionale-samenwerking-zuid-oost-drenthe/ Resultaat van een provinciale lobby.
De lobbykracht van Drentse gemeenten
26 van 37
Toon lef Enkele geïnterviewden noemen dat het voor het lobbyen ook van belang is om lef te tonen. Als meest concrete voorbeeld noemt men een lobby voor subsidie waarbij men een ambitieus en minder ambitieus plan in kon dienen. Het ene plan ging om een bescheiden bedrag terwijl de investering bij het andere bedrag substantieel hoger zou zijn. Er is toen met succes gekozen om voor het ambitieuze plan te lobbyen want “een grote steen in een vijver gooien veroorzaakt meer rimpels”.
Wees creatief Geen van de Drentse gemeenten zit qua grootte bij de top 10 van Nederland en Drenthe heeft maar 2 ‘eigen‘ Kamerleden en is met een kleine half miljoen inwoners ook bescheiden van omvang. De lobby vraagt daarmee ook om Drents vernuft en enig pragmatisme. Wat kan helpen is dat het merk Drenthe mogelijke een steeds grotere toegevoegde waarde kent.
Verzilver je ruilwaarde In onderhandelingen helpt het altijd als je iets hebt wat de tegenpartij wil. Het Rijk staat momenteel voor een enorme woningbouwopgave. In Drenthe is daar relatief meer ruimte voor. De geïnterviewden noemen dat dit een goede onderhandelingspositie biedt om een andere lobbyonderwerpen voor elkaar te krijgen: “We willen best ruimte voor woningen bieden, maar dan willen we wel…”
Maak (meer) gebruik van politieke netwerk Een verhaal kan nog zo goed onderbouwd zijn, maar men moet er wel op de een of andere manier van horen om het te kunnen appreciëren. Oftewel: het is belangrijk om een goed netwerk te hebben en te onderhouden. Via het netwerk kunnen lobby-onderwerpen formeel of informeel op de agenda komen. De geïnterviewden geven aan dat veel lobby’s daarbij ook veelal via de partijlijnen verlopen.
Van buiten naar binnen kijken Een aantal verbeterpunten van externe stakeholders zijn hierboven al genoemd, maar een aantal ook nog niet. Externen (o.a. vanuit Brussel en Den Haag) zien Drentse gemeenten stappen in de juiste richting maken maar hebben ook nog aandachtspunten, hieronder staan de punten die volgens hen het belangrijkste zijn. Gedeeltelijk zijn deze ook benoemd tijdens de gesprekken met de Drentse bestuurders.
Breng meer scherpte aan in de lobby In de ogen van de externen die vanuit de Provincie Drenthe en de Drentse gemeenten ‘belobbyd’ worden, is er soms nog te weinig focus in de lobby. Als men niet duidelijk weet wat men wil, is het ook lastig om daar invulling aan te geven. Het advies is dan ook om scherper in de lobby te zijn. Zoals een externe stakeholder het verwoordt: “Niet zeggen “we willen iets met waterstof”, maar aangeven om welk wetsartikel/subsidie
het gaat en wat je exact wil. Dat maakt het voor ons veel makkelijker om te helpen.”. Een andere stakeholder omschrijft dit als “Weet wie je bent, wat je wil en hoe je daar wilt komen.”
De lobbykracht van Drentse gemeenten
27 van 37
Benader lobby als expertise Externen vanuit lobbyorganisaties benoemen dat lobby echt een vak is en dat dit soms nog wel eens onderschat wordt. Momenteel is er meer vraag dan (kwalitatief hoogwaardig) aanbod en is het lastig om de vacatures in te vullen. De externe stakeholders adviseren om – hoewel gemeentelijke budgetten – onder druk staan, zeker niet te bezuinigen op lobbyen. Wanneer je dit bij verschillende ambtenaren onderbrengt van wie het niet de hoofdtaak is, boet je in aan kwaliteit. In de ogen van de geïnterviewden zou dat zonde zijn omdat de lobbyen zich volgens hen zeker (ook financieel) uitbetaalt.