Bijlage 26. Deeladvies bijlage archeologie herbeoordeling
Tekst van het document
Transect-PvE 20240510/DL2.0 Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe Gemeente De Ronde Venen (UT) Een inventariserend veldonderzoek d.m.v. proefsleuven, karterende en waarderende fase – variant Archeologische Begeleiding, met optie tot doorstart naar Opgraven
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
Programma van Eisen Format conform KNA versie 4.2 (01-04-2024)) Locatie Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe Projectnaam AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe Versie 1.2 Plaats binnen archeologisch proces X IVO – Proefsleuven (IVO-P) – variant Archeologische Begeleiding X Opgraven Landbodems Opsteller(s)
Naam, adres, telefoon, e-mail Dies van der Linde Archeoloog MA Transect b.v. Overijsselhaven 127 3343 PH Nieuwegein Tel: 06-39783484 E-mail: dvanderlinde@transect.nl Eindcontrole/goedkeuring André Kerkhoven Senior KNA Archeoloog (Senior KNA Archeoloog) Transect b.v. Overijsselhaven 127 3343 PH Nieuwegein Tel: 06-83220026 E-mail: akerkhoven@transect.nl Opdrachtgever Naam, adres, telefoon, e-mail AGROM Dhr. P. (Pieter) de Vries Spaarndamseweg 120 A14 2021 KA Haarlem Tel: 06-47873064 E-mail: pdv@agrom.nl Goedkeuring bevoegde overheid Naam, adres, telefoon, e-mail Gemeente Gemeente De Ronde Venen Postbus 250 3640 AG Mijdrecht Tel: 0297-291616 Archeologisch adviseur Omgevingsdienst Regio Utrecht Dhr. D. (Daniël) Stiller Postbus 13101 3507 LC Utrecht Tel: 088-0225000 / 06-83344766 E-mail: dstiller@odru.nl Naam, adres, telefoon, e-mail
datum 06-09-2024
paraaf
06-09-2024
datum
Paraaf
datum
paraaf
19-9-2024
datum
paraaf
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
Kennisgeving Depothouder/eigenaar
Provinciaal Depot Bodemvondsten Provincie Utrecht Vlampijpstraat 87a 3534 AR Utrecht Contactpersoon Mevr. M (Mirella) de Jong Tel: 06-18300621 E-mail: depotutrecht@provincieutrecht.nl / Mirella.de.jong@provincie-utrecht.nl
Transect b.v. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de informatie, bepalingen en eisen uit dit Programma van Eisen.
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
Inhoud 1.
Administratieve gegevens onderzoeksgebied .................................................................. 7
2.
Aanleiding en motivering van het onderzoek ................................................................... 8
3.
Eerder uitgevoerd onderzoek ......................................................................................... 11
4.
Archeologische verwachting .......................................................................................... 12 Regionale archeologische en (cultuur)landschappelijke context .................................. 12 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) ..................................................................... 15 Begrenzing en oppervlakte vindplaats(en) .................................................................... 15 Structuren en sporen ..................................................................................................... 15 Anorganische artefacten ............................................................................................... 15 Organische artefacten ................................................................................................... 15 Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten ................... 15 Motivatie ....................................................................................................................... 15 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen ................................................ 15 Gaafheid en conservering .............................................................................................. 16
5.
Doelstelling en vraagstelling .......................................................................................... 17 Doelstelling .................................................................................................................... 17 Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders ...................................................... 17 Vraagstelling .................................................................................................................. 17 Onderzoeksvragen ......................................................................................................... 17
6.
Methoden en technieken ............................................................................................... 19 Methoden en technieken .............................................................................................. 19 Strategie (bijlagen 4 tot en met 6) ................................................................................. 19 Omgang kwetsbaar vondstmateriaal ............................................................................. 22 Structuren en grondsporen ........................................................................................... 22 Lichten (van waterbodems) ........................................................................................... 23 Aardwetenschappelijk onderzoek ................................................................................. 24 Anorganische artefacten ............................................................................................... 24 Organische artefacten ................................................................................................... 24 Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten ................... 25 Overige resten ...............................................................................................................
25 Dateringstechnieken ...................................................................................................... 25 Beperkingen ................................................................................................................... 25
7.
Uitwerking ..................................................................................................................... 28 Structuren, grondsporen, en vondstspreidingen ........................................................... 28 Analyse aardwetenschappelijke gegevens .................................................................... 28 Anorganische artefacten ............................................................................................... 28 Organische artefacten ................................................................................................... 29
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
5
Archeozoölogische en -botanische resten ..................................................................... 29 Beeldrapportage ............................................................................................................ 30 8.
(De)selectie en conservering .......................................................................................... 31 Selectie materiaal voor uitwerking ................................................................................ 31 Selectie materiaal voor deponering, verwijdering en conservering .............................. 31
9.
Deponering .................................................................................................................... 32 Eisen betreffende depot ................................................................................................ 32 Te leveren product ........................................................................................................ 32
10.
Randvoorwaarden en aanvullende eisen ....................................................................... 34 Personele randvoorwaarden ......................................................................................... 34 Overlegmomenten ......................................................................................................... 34 Kwaliteitsbewaking, toezicht, overleg en evaluatie ...................................................... 35 Overige randvoorwaarden en aanvullende eisen .......................................................... 35
11.
Wijzigingen ten opzichte van het vastgestelde PvE ........................................................ 36 Wijzigingen tijdens het veldwerk ................................................................................... 36 Belangrijke wijzigingen .................................................................................................. 36 Procedure van wijziging na de evaluatiefase van het veldwerk .................................... 36 Procedure van wijziging tijdens uitwerking en conservering ........................................ 36
Geraadpleegde bronnen ................................................................................................................... 37 Bijlage 1.
Luchtfoto ....................................................................................................................... 38
Bijlage 2.
Toekomstige situatie ...................................................................................................... 39
Bijlage 3.
Gemeentelijk beleid ....................................................................................................... 40
Bijlage 4.
Puttenplan ..................................................................................................................... 42
Bijlage 5.
Boorpuntenplan ............................................................................................................. 43
Bijlage 6.
Waterkering en boorpunten .......................................................................................... 44
Bijlage 7.
Lijst met te verwachten aantallen .................................................................................. 45
Bijlage 8.
Te raadplegen specialisten/specialismen ....................................................................... 46
Bijlage 9.
Deponeren, richtlijnen ................................................................................................... 47
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
6
1. Administratieve gegevens onderzoeksgebied Projectnaam Provincie Gemeente Plaats Toponiem Kaartbladnummer Perceelnummer(s) x,y-coördinaten Waterkundige gegevens CMA/AMK-status Archis-monumentnummer Archis-waarnemingsnummer Oppervlakte plangebied Oppervlakte onderzoeksgebied Huidig grondgebruik
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe Utrecht De Ronde Venen Amstelhoek Mijdrechtse Zuwe 31B A 3294, 3706, 6144 en 6145 (gedeeltelijk) 84.535 / 459.490 GWT II n.v.t. n.v.t. n.v.t. ca. 2200 m2 ca. 2200 m² Leegstaande woningen, bedrijfspand, verharding, ondergrondse dieselolietanks
Figuur 1. Topografische kaart met de locatie van het plangebied.
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
7
2. Aanleiding en motivering van het onderzoek De aanleiding voor het onderzoek is de aanvraag van een omgevingsvergunning voor de herstructurering van een plangebied aan de Mijdrechtse Zuwe/Amstelkade te Amstelhoek (gemeente De Ronde Venen; figuur 1, bijlage 1). Deze herstructurering bestaat uit de sloop van bestaande bebouwing en de bouw van twee appartementencomplexen met bijbehorende parkeerplaatsen (bijlage 2). Het plangebied heeft een oppervlakte van circa 2200 m2. In het plangebied bevinden zich twee leegstaande woningen en een schuur (123 m2, 87 m2 en 22 m2). De funderingsdieptes van deze gebouwen zijn onbekend. Het onbebouwde deel is gedeeltelijk verhard met asfalt en beton. De betonplaat in het oosten van het plangebied is het restant van een afgebrande taxicentrale. In hetzelfde deel bevinden zich drie ondergrondse dieselolietanks (10, 6 en 3 m3), die zo ver bekend afgevuld zijn met zand (De Vries 2023). Deze bebouwing en infrastructuur zal gesloopt en verwijderd worden (bijlage 4). In het plangebied worden twee appartementencomplexen gebouwd (circa 390 m2 en 180 m2). De funderingsbalken zullen op een maximale diepte van 1,5 m -NAP komen te liggen; de gangbare diepte zal ongeveer 90 cm -NAP zijn. Er worden in totaal 82 schroefpalen gebruikt, die tot een diepte van 22 m -NAP zullen reiken (figuur 2; bijlage 2).
Milieukundig bodemonderzoek heeft aangetoond dat de bodem ernstig verontreinigd is. Dit geldt voor het gehele plangebied. Deze verontreiniging betreft zware metalen en PAK tot een diepte van circa 1,0 m -Mv (Grondvitaal b.v. 2011). Onderzoek heeft in het verleden aangetoond dat in het plangebied sterke verontreinigingen met asbest aanwezig zijn (bron: Aveco de Bondt, R-JOK/256 15113701, d.d. 14 oktober 2015). Inmiddels is het asbesthoudend materiaal verwijderd en afgevoerd (De Vries 2023). Op de archeologische beleidskaart van de gemeente De Ronde Venen bevindt het plangebied zich deels in een zone, die is aangeduid als Archeologisch Waardevol Gebied van de tweede categorie (2a; Heeringen et al. 2016; bijlage 3). In het bestemmingsplan Dorpskernen (2023) heeft het plangebied een dubbelbestemming Archeologisch waardevol verwachtingsgebied landbodem categorie 2a. Bodemingrepen zijn hierbij archeologisch onderzoeksplichtig wanneer ze groter zijn dan 50 m 2 en dieper reiken dan 30 cm -Mv. Voor het plangebied is in 2015 een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd (Van der Zee 2015). Hieruit blijkt dat in het plangebied een hoge verwachting geldt op het aantreffen van archeologische resten uit de periode Late Middeleeuwen-Nieuwe tijd. Het plangebied is gelegen in een strook onverveend bovenland langs de Amstel.
Op basis van deze landschappelijke ligging kunnen sporen van bewoning en ontginning uit de periode vanaf de 10e-11e eeuw verwacht worden. Daarnaast wijzen historische kaarten uit de 17e eeuw op de aanwezigheid van een molenplaats (zaagmolen) in het plangebied. Resten uit vroegere perioden worden niet verwacht, omdat het landschap te nat was voor bewoning. Op basis van deze informatie heeft de bevoegde overheid besloten dat een proefsleuvenonderzoek – variant archeologische begeleiding is vereist (informatie aangeleverd door opdrachtgever, d.d. 25-042024). De geplande sloop- en saneringswerkzaamheden zullen archeologisch begeleid worden. Alle niveaus binnen saneringsdiepte dienen te worden onderzocht – afgraving is hier onvermijdelijk. De toepassing van Protocol 4003 (proefsleuvenonderzoek) in het kader van dit onderzoek heeft als doel te garanderen dat het archeologisch niveau overal bereikt en getoetst wordt – ook als dit dieper ligt dan de civiele einddiepte. Omdat er nog geen booronderzoek heeft plaatsgevonden, zal de begeleiding gecombineerd worden met verkennende boringen om te toetsen op welke diepte het veraarde veen ligt en om de intactheid van de bodem te toetsen.
Doelstelling van de boringen is naast het vaststellen van de intactheid van de bodem en de eventuele aanwezigheid van veraard veen ook het documenteren van de (diepere) bodemopbouw, conform doelstellingen verkennend boren. Dit omdat er eerder geen verkennend booronderzoek mogelijk was.
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
8
Indien op basis van deze onderzoeken sprake blijkt van een behoudenswaardige vindplaats en archeologische niveaus binnen de verstoringsdiepte van de geplande nieuwbouw verwacht kunnen worden, zal, in overleg met de bevoegde overheid, moeten worden besloten of er een doorstart naar Opgraving (ter hoogte van het bouwvlak van de nieuwbouw) noodzakelijk is. Dit Programma van Eisen (PvE) voorziet in de kaders voor dit onderzoek. Het PvE dient vóór aanvang van het veldwerk te zijn beoordeeld en ondertekend door de bevoegde overheid.
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
9
Figuur 2. Palenplan appartementencomplexen (Brouwer & Kok, palenplan Mijdrechtse Zuwe 68 Amstelhoek, versie 30-4-2020).
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
10
3. Eerder uitgevoerd onderzoek Eerder uitgevoerd onderzoek Bureauonderzoek Uitvoerder Uitvoeringsperiode Rapportage
Onderzoeksmeldingsnummer Specialistisch onderzoek Archeobotanie Archeozoölogie Fysische antropologie Fysische geografie Geofysisch onderzoek Archeologisch materiaal Vondsten/documentatie Geraadpleegde bronnen en partijen Overige literatuur Amateur-archeologen
ADC Archeoprojecten 2015 Van der Zee, R.M. 2015. Amstelkade 3 en Mijdrechtse Zuwe 66, Amstelhoek (gemeente De Ronde Venen). Een Bureauonderzoek (ADC Rapport 3951). Amersfoort. 4726483100 n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t.
De resultaten van bovenstaand onderzoek zijn verwerkt in hoofdstuk 4.
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
11
4. Archeologische verwachting Regionale archeologische en (cultuur)landschappelijke context 1 Het plangebied ligt in het Hollands-Utrechts veengebied. Tot circa 4000 v.Chr. bevond het zich in een getijdegebied met kreken en geulen. Na 4000 v.Chr. vernatte het gebied en werd het overgroeid door veen. Vanaf de 10e en 11e eeuw verdroogde het veenoppervlak, waardoor het plangebied geschikt werd voor bewoning en agrarische activiteiten. Rond die tijd begon ook het ontginnen van het land en werden de oevers van de Amstel steeds meer bewoond. In het plangebied bevatte het veen relatief veel rivierklei, waardoor het ongeschikt was voor turfwinning. Daarom is er in het plangebied waarschijnlijk weinig veen ontgraven. Sporen van bewoning en landgebruik sinds de Late Middeleeuwen kunnen daarom nog in de veenlagen bewaard zijn gebleven. Op de bodemkaart is het plangebied door bebouwing niet gekarteerd. In de omgeving bevinden zich vooral koopveengronden op bosveen. Op deze koopveengronden wordt vaak een toemaakdek aangetroffen. Milieukundige boringen in het plangebied tonen aan dat de natuurlijke ondergrond uit veen bestaat (Grondvitaal b.v. 2011). De bovenste 70 cm van het veen is zandhoudend en bevat puinresten. Op het veen bevindt zich een 60 tot 200 cm dik pakket zand of puinhoudende klei, dat als een (sub)recente ophoging is geïnterpreteerd.
De meeste en diepste boringen concentreren zich rondom de locatie van de drie olietanks in het noordoostelijk deel van het plangebied (figuur 3). De resultaten uit het milieukundig booronderzoek geven daarmee een vertekend beeld van de bodemopbouw en de diepteligging van het veenniveau in het plangebied. De verwachte grondwatertrap binnen het plangebied is II. Dit houdt in dat de gemiddeld hoogste grondwaterstand tot aan het maaiveld kan reiken en de gemiddeld laagste grondwaterstand tot een diepte van 50 tot 80 cm -Mv. Archeologische waarden In en rond het plangebied zijn in Archis geen waarnemingen en vondstmeldingen geregistreerd. Naburig onderzoek wijst uit dat in de top van het veen rekening gehouden moet worden met vindplaatsen uit de Middeleeuwen (vanaf de 10e eeuw; Van Zijverden 2007). Dit geldt ook voor het huidige plangebied.
1
Informatie in sectie 4.1 is op basis van het bureauonderzoek (Van der Zee 2015).
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
12
Figuur 3. Locatie van milieukundige boringen (Grondvitaal b.v. 2011: bijlage 1).
Historische situatie, huidig gebruik en bodemverstoringen Bewoning van de oevers van de Amstel gaat terug tot in de 11e-12e eeuw. Het dorp Amstelhoek is echter pas ontstaan in het begin van de 20e eeuw. Het plangebied bevindt zich op de oostoever van de Amstel en langs de ‘zuwe’, een van oorsprong laatmiddeleeuwse route door het veen, die ter scheiding van de ontginningen werd aangelegd. 2 Een brug over de Amstel in het verlengde van deze route is al aangegeven op de kaart van J.J. Dou, St. van Brouckhuijsen uit 1647 (figuur 4). Op dezelfde kaart is ter hoogte van het plangebied een molen aangegeven. In de molendatabase wordt gesproken over een ‘onbekende windmolen’.3 Op het Kadastrale Minuutplan (1811-1832) zijn twee gebouwen weergegeven in het westen van het plangebied (figuur 5). Het oostelijk deel is onbebouwd. Om het plangebied is een sloot te zien, die mogelijk de oorspronkelijke begrenzing van de vroegere molenplaats volgt. In de loop van de 20e eeuw is het plangebied steeds meer bebouwd geraakt, met name vanaf 1960. Door de 20e-eeuwse bouw- en sloopwerkzaamheden en de aanleg van ondergrondse constructies is de top van het veen mogelijk verstoord. Ook de bebouwingsresten uit de Nieuwe tijd zijn mogelijk verstoord geraakt.
2
www.derondevenen.nl
3
https://www.molendatabase.nl/molens/ten-bruggencate-nr-07527
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
13
Figuur 4. Ligging bij benadering van het plangebied op een uitsnede van de kaart van J.J. Dou en St. van Brouckhuijsen uit 1647. Naar: Van der Zee 2015: afb.6.
Figuur 5. Ligging bij benadering van het plangebied op een uitsnede van het Kadastrale Minuutplan (1811-1832), het noorden is rechtsboven. Naar: Van der Zee 2015: afb.7.
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
14
Aard en ouderdom van de vindplaats(en) Het plangebied heeft een hoge verwachting op het aantreffen van archeologische resten uit de periode Late Middeleeuwen – Nieuwe Tijd, vanwege de ligging op een strook onverveend bovenland langs de Amstel en de aanwezigheid van een molen en andere bebouwing op historische kaarten. Sporen van bewoning en ontginning uit de Middeleeuwen kunnen worden verwacht, evenals resten van bebouwing en erfgerelateerde sporen uit de Nieuwe tijd. Begrenzing en oppervlakte vindplaats(en) In het plangebied wordt een molenplaats verwacht, die waarschijnlijk binnen het plangebied begrensd kan worden. Hetzelfde geldt voor bebouwing met erf zoals weergegeven op het Kadastrale Minuutplan. Uit vroegere perioden worden kleine tot middelgrote vindplaatsen verwacht, met een omvang van 500 tot meer dan 8000 m2. Vindplaatsen uit vroegere periodes kunnen bestaan uit resten uit de Bronstijd en Vroege Middeleeuwen. Op grond van de zeer natte omstandigheden in het verleden en het ontbreken van waarnemingen wordt de kans op de aanwezigheid van dergelijke vindplaatsen echter zeer klein geacht. De kans op de aanwezigheid van een kreekrug in de diepere ondergrond met daarop resten uit de Steentijd wordt eveneens zeer klein geacht.
Structuren en sporen Uit de periode Late Middeleeuwen – Nieuwe tijd moet rekening worden gehouden met sporen van landgebruik en nederzettingsterreinen, die voor een belangrijk deel uit grondsporen bestaan. Nederzettingsterreinen kunnen zich onder andere kenmerken door erfstructuren, bestaande uit huisplattegronden, bijgebouwen (zoals spiekers), erfgreppels, omheiningen (staken- en palenrijen), waterputten en kuilen. Specifiek kunnen resten van een molen uit de 17e eeuw en resten van bebouwing uit de Nieuwe tijd verwacht worden. Anorganische artefacten Tijdens het onderzoek moet met alle mogelijke, voor de genoemde perioden karakteristieke, materiaalcategorieën rekening worden gehouden (zoals bouwmateriaal, natuursteen, keramiek, glas, pijpaarde, metaal). Organische artefacten Gezien de natte bodemomstandigheden is de verwachting dat onverbrande organische artefacten, zoals leer, textiel en hout goed bewaard zijn gebleven. Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten Gezien de natte bodemomstandigheden is de verwachting dat onverbrande archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten goed bewaard zijn gebleven. Motivatie Het plangebied heeft een hoge verwachting op archeologische resten uit de periode Late Middeleeuwen – Nieuwe Tijd. Deze verwachting is gebaseerd op het vooronderzoek.
Vanwege de geplande bodemingrepen is de kans groot dat archeologische niveaus worden verstoord. Vanwege de sloop- en saneringswerkzaamheden is een archeologisch proefsleuvenonderzoek – variant archeologische begeleiding de meest geschikte onderzoeksmethode. Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
15
Het is niet bekend hoe diep het archeologisch niveau ligt. Milieukundige boringen hebben volgens het bureauonderzoek aangetoond dat er in het plangebied sprake is van een (sub)recente ophooglaag reikend van 70 tot 185 cm. Onder deze ophooglaag is de bovenste 70 cm van het veen zandhoudend en bevat het puinresten. Archeologische niveaus worden direct onder deze ophooglaag verwacht.
Gaafheid en conservering Archeologisch gezien is de bodem waarschijnlijk sterk verstoord door sloop- en bouwwerkzaamheden in de 20e eeuw. De diepte van de bodemverstoringen is echter niet bekend. Vanuit archeologisch oogpunt betekenen de natte grondwaterstanden een hoge verwachting op goed geconserveerde organische resten.
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
16
5. Doelstelling en vraagstelling Doelstelling Het doel van dit onderzoek is het toetsen en aanvullen van de gespecificeerde archeologische verwachting. Het onderzoek moet, voor zover mogelijk, inzicht geven in de aard, datering, omvang, gaafheid, conservering van de mogelijk aanwezige archeologische resten. Wanneer een behoudenswaardige vindplaats wordt aangetroffen, kan er sprake zijn van een doorstart naar Opgraven. Het doel van het opgraven is het documenteren van gegevens en het veiligstellen van vondsten en monsters om daarmee informatie te behouden die van belang is voor kennisvorming over het verleden. Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders Om het archeologisch onderzoek in Nederland richting te geven is de Nationale Onderzoeksagenda Archeologie opgesteld (NOaA 2.0), waarin per archeoregio en/of archeologisch tijdsvak de stand van zaken en richtgevende onderzoeksvragen zijn geformuleerd. De resultaten van het archeologisch onderzoek kunnen mogelijk een bijdrage leveren aan de volgende thema’s uit de NOaA: 2. De dynamiek van het Nederlandse landschap; 4. Occupatie en adaptatie in het rivierengebied en langs de kust; 13. De verankering van het boerenbestaan en 21. De dynamiek van het landgebruik.
Vraagstelling Het onderzoek moet de vraag beantwoorden of in het onderzoeksgebied archeologische vindplaatsen aanwezig zijn, of vindplaatsen behoudenswaardig zijn en onder welke randvoorwaarden behoud mogelijk is. Bij een doorstart naar Opgraven, moet de vraag worden beantwoord wat de vindplaats vertelt over de bewonings-/gebruiksgeschiedenis, bewonings-/gebruikscontinuïteit en locatiegebruik van het plangebied en zijn directe omgeving. Onderzoeksvragen Op basis van veldresultaten kan tussentijds bepaald worden of er aanvullende onderzoeksvragen noodzakelijk zijn. Dit uiterlijk bij het selectiemoment naar een opgraving, maar ook eerder als de resultaten daartoe aanleiding geven. 1. 2. 3. 4. 5.
6. 7. 8.
Zijn er in het plangebied archeologische resten aanwezig in de vorm van grondsporen, structuren en/of vondsten? Hoe ziet de bodemopbouw in het plangebied eruit en in hoeverre is deze intact? Wat is de aard, diepteligging, samenhang en spreiding van de aanwezige archeologische resten, grondsporen en structuren (horizontaal en verticaal)? Wat is de datering van de archeologische resten op basis van (chrono-)stratigrafie en typochronologie? En in hoeverre is er sprake van (dis-)continuïteit in gebruik/bewoning? Welke categorieën vondstmateriaal zijn aanwezig en in welke mate (ook in relatie tot elkaar)? Wat zegt de aard en mate van voorkomen van het vondstmateriaal over het gebruik van het plangebied in het verleden? Welke depositionele en post-depositionele processen zijn te onderscheiden en in hoeverre hebben deze invloed gehad op de bewoningsgeschiedenis en vondstcontexten? Hoe verhouden de onderzoeksresultaten zich tot de resultaten uit onderzoeken in de omgeving? Wat is de relatie met omliggende historische/archeologische resten?
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
17
9.
Wat is de fysieke en inhoudelijke kwaliteit van de aangetroffen archeologische resten (gaafheid en conserveringsgraad)? Is sprake van (een) behoudenswaardige archeologische vindplaats(en)? (Maak voor het beantwoorden van deze vraag gebruik van de KNA-waarderingssystematiek). 10. Bij afwezigheid van een vindplaats; wat is hier de verklaring voor (verstoord, ander landschap dan verwacht, e.d.)? 11. Op welk niveau bevindt zich het veen dat vanaf de Middeleeuwen bewoond kan zijn geweest? In hoeverre zorgen de geplande bouwwerkzaamheden voor een bedreiging van dit niveau en welke vervolgstappen kunnen op basis van deze informatie geadviseerd worden? Bij aanwezigheid van een behoudenswaardige vindplaats (en eventuele doorstart naar een DO) 12. Welke toevoegende informatie bieden de resultaten over de verwachte 17 e-eeuwse molen? Wanneer, waar, binnen welke context en met welk doel verscheen deze molen (vergelijk NOaA 2.0- vraag 85)? En hoe verhoudt deze molen zich tot omringende molens? 13. Welke archeologische resten (gebouwen, erfgerelateerde sporen) kunnen met de molen in verband gebracht worden? Hoe ziet het molenerf eruit? Wat vertellen deze resten over de bewoners/gebruikers van de molen en de activiteiten rondom de molen? 14. Welke archeologische resten kunnen met de brug over de Amstel in verband gebracht worden? Wat is hun aard, datering en gebruiksfase? 15.
Welke archeologische resten houden verband met de ligging van het plangebied aan de Amstel? Zijn er bijvoorbeeld aanwijzingen voor een haven of een aanlegplaats? Uit welke periode dateren deze resten? Welke informatie leveren ze over de waterinfrastructuur, handel over de rivier en de socio-economische status van de gebruikers van de haven of aanlegplaats? 16. Welke archeologische resten kunnen gerelateerd worden aan de bebouwing en de erfindeling zoals weergegeven op het Kadastrale Minuutplan? Welke toevoegende informatie bieden deze resten ten opzichte van wat al bekend is van het Kadastraal Minuutplan? 17. Welk inzicht bieden de aangetroffen archeologische resten met betrekking tot de overgang van hout- naar steenbouw? 18. Hoe zijn de verschillende bewonings- en gebruiksfasen van het plangebied te plaatsen in verband met het omringende veengebied en de ontginningen ervan?
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
18
6. Methoden en technieken Methoden en technieken Het archeologisch onderzoek zal worden gecombineerd met de civieltechnische werkzaamheden. Het onderzoek wordt uitgevoerd in de vorm van een proefsleuvenonderzoek – variant Archeologische Begeleiding. Hierbij moeten alle civiele ontgravingen binnen het onderzoeksgebied worden begeleid. De precieze methoden en technieken, zoals de vlakaanleg, het verzamelen van vondsten en monsters en de documentatie van grondsporen, staat beschreven onder paragraaf 6.2. De volgende protocollen van de KNA 4.2 zijn op het onderzoek van toepassing: • Protocol 4003 – Inventariserend Veldonderzoek (IVO-Proefsleuven) • Protocol 4004 – Opgraven, specificaties OS02 tot en met OS11 (geheel bij Opgraven). • Protocol 4006 – Specialistisch onderzoek. • Protocol 4010 – Depotbeheer. Daarnaast zijn de volgende standaarden en richtlijnen op dit onderzoek van toepassing: • KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten, 2002). • KNA-Leidraad Archeobotanie (Kooistra/Brinkkemper, 2016). • KNA-Leidraad Archeozoölogie (Lauwerier, 2011). • KNA-Leidraad Eerste Hulp bij Kwetsbaar Vondstmateriaal. • KNA-Leidraad Anorganisch Materiaal. • KNA Landbodems Bijlagen I t/m VII. • OS17 ‘Gestandaardiseerd beschrijven’ (Pakbon). Onderstaande beschreven methoden en technieken vormen een aanvulling op bovenstaande protocollen en richtlijnen.
In het geval van onderzoeken in de variant Archeologische Begeleiding mag afgeweken worden van de protocollen en leidraden van de KNA (mits onderbouwd). In het geval van het onderzoek in onderhavig plangebied dienen bijvoorbeeld binnen de sanering (Protocol 4003) alle sporen onderzocht en geheel afgewerkt te worden. Strategie (bijlagen 4 tot en met 6) •
•
•
In het plangebied moeten alle civiele ontgravingen archeologisch worden begeleid, conform de eisen in dit PvE. Deze ontgravingen beslaan ten eerste de geplande saneringswerkzaamheden, die het gehele plangebied zullen omvatten (circa 2200 m 2). Aanvullende ontgravingen houden verband met het ondergronds slopen van de huidige bebouwing (twee woningen en een schuur; totale oppervlakte circa 265 m2) met het verwijderen van de wegverharding en drie ondergrondse dieselolietanks (bijlage 4). Het archeologisch veldwerk bestaat uit het machinaal laagsgewijs verdiepen van de bodem tot op archeologische niveaus en/of de gewenste einddiepte van de civiele ontgraving. Voor de saneringswerkzaamheden geldt er een civieltechnische einddiepte van 1,0 m -Mv (0,4-0,8 m NAP). De funderingsdiepte van de bestaande gebouwen en de diepteligging van de olietanks zijn niet bekend. Tijdens de begeleiding wordt op elk archeologisch niveau een leesbaar vlak aangelegd en gedocumenteerd. Wanneer het archeologisch niveau wordt aangetroffen binnen de civieltechnische einddiepte, wordt een kijkgat gemaakt ter plaatse van de geplande appartementencomplexen tot op 30 cm onder de funderingsdiepte van deze complexen (bufferzone) om uit te sluiten dat er nog diepere archeologische niveaus liggen. Deze funderingsdiepte is doorgaans 90 cm -NAP tot maximaal 1,5 m -NAP. Wanneer deze niveaus niet
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
19
•
•
•
•
aanwezig zijn, kan in overleg met de bevoegde overheid worden besloten om het plangebied onder het archeologisch niveau vrij te geven. De toepassing van Protocol 4003 (proefsleuvenonderzoek) in het kader van dit onderzoek heeft als doel te garanderen dat het archeologisch niveau overal bereikt en getoetst wordt – ook als dit dieper ligt dan de civiele einddiepte. Locatie van de eventuele sleuven is nog niet duidelijk en mede afhankelijk van plaatselijke omstandigheden. Dit zal ter plaatse en in overleg met het bevoegd gezag bepaald zal worden. Daarnaast worden er verkennende boringen geplaatst om de bodemopbouw in beeld te brengen. Niet alleen de top van het veraarde veen niveau of een halve meter onder diepste verstoringsniveau, maar de gehele diepere bodemopbouw moet in kaart worden gebracht (bijlage 5). Geprobeerd moet worden minimaal één boring bij een profielkolom te zetten om de link tussen profiel en diepere bodemopbouw te documenteren. De boringen dienen minimaal tot een halve meter onder de maximale funderingsdiepte te reiken (tot 2,0 m -NAP). Vier van deze boringen bevinden zich in het westelijk deel van het plangebied dat minder goed belicht is tijdens het milieukundig bodemonderzoek. Twee van de boringen bevinden zich op of nabij de locatie van het westelijk gelegen appartementencomplex.
Op basis van deze informatie kan vervolgens in overleg met de bevoegde overheid besloten worden welke vervolgstappen genomen dienen te worden ten aanzien van een doorstart naar Opgraven met het oog op de nieuwbouwplannen in het plangebied. De boringen zijn alleen in de buitenbeschermingszone van een secundaire waterkering (P016_0011) gepland om te voorkomen dat in de dijk zelf geboord wordt (bijlage 6). Bij het boren in een buitenbeschermingszone moeten de bepalingen van artikel 3.2.4 van de Waterschapsverordening AGV in acht genomen worden. 4 Dit houdt met name in dat boorgaten weer opgevuld moeten worden en dat opgelet wordt dat waterafsluitende lagen niet doorboord worden (telefonisch advies, Martijn van Gilst, Waternet AGV; 11-06-2024). Het puttenplan kan op basis van de werkelijke veldsituatie aangepast worden naar bevinding van de projectleider in het veld. Bij substantiële afwijkingen i.c. afwijkingen die van invloed kunnen zijn op de representativiteit van het onderzoek, wordt eerst door de KNA (senior) Archeoloog MA contact opgenomen met de bevoegde overheid.
Aanleg en documentatie vlakken •
• •
•
Er worden zoveel vlakken aangelegd als er archeologische niveaus zijn. Archeologische niveaus worden verwacht direct onder de moderne ophooglaag. Het aantal vlakken en de diepte van het archeologisch niveau is zonder voorafgaand onderzoek moeilijk in te schatten. Het is namelijk niet duidelijk of het veenniveau zich binnen de civieltechnische einddiepte zal bevinden. Mocht dit het geval zijn, zal op dat niveau in ieder geval een vlak aangelegd moeten worden. Bij het aantreffen van bewoningsresten van de molenplaats/19e-eeuwse bebouwing en erf wordt ook een vlak aangelegd. Vlakken worden machinaal aangelegd met een graafmachine, voorzien van een gesloten gladde bak met glad snijvlak (geen tandenbak). Machinaal grondwerk, i.c. het verdiepen van de bodem, mag alleen onder actieve aansturing van een archeoloog plaatsvinden. Daarbij dient de kraanmachinist te allen tijde de aanwijzingen van de archeoloog op te volgen, voor zover dit voor het archeologisch onderzoek relevant is. Tijdens het verdiepen wordt bij iedere haal van de graafmachine het vlak systematisch en vlakdekkend met een metaaldetector afgezocht op metaalvondsten (geen discriminatie op Ferro). Ook worden de vlakken systematische en vlakdekkend met een metaaldetector afgezocht op
4
https://repository.officiele-overheidspublicaties.nl/cvdr/CVDR716377/1/html/CVDR716377_1.html
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
20
• • • • • • • •
metaalvondsten. Metaalvondsten worden als puntlocatie (X-, Y- en Z-waarden) ingemeten. De metaaldetector moet van een voor archeologisch onderzoek getest en erkend merk en type zijn. Ook de stort wordt met een metaaldetector op metaalvondsten geïnspecteerd. Grondsporen worden direct na aanleg van het vlak ingekrast en voorzien van een spoornummer. Ook houten palen en structuren worden direct voorzien van een spoornummer. Sporen en lagen die zowel in het vlak als in het profiel zichtbaar zijn, krijgen hetzelfde spoor- en laagnummer. Om de leesbaarheid te vergroten, worden sporen (en zo nodig delen van het vlak) altijd met de schep opgeschaafd. Het vlak wordt direct na aanleg gefotografeerd (voordat deze is verstoven, verregend of vertrapt). Archeologische sporen en vondstconcentraties worden digitaal met een dGPS of Total Station (RDcoördinatenstelsel) ingemeten (getekend), en beschreven. De contouren van de werkputten en profielpinnen worden eveneens met behulp van een dGPS/RTS ingemeten. NAP-hoogtes worden gemeten op alle relevante vlakken in één raai in het midden van de werkput met intervallen van 5 meter, evenals om de 5 meter van het maaiveld langs de lange zijde van de werkput waar ook de profielen worden beschreven.
Vondsten en vondstconcentraties • • • •
•
•
•
Aanlegvondsten worden per vak van 4 bij 5 meter verzameld en geadministreerd. Vondsten worden per spoor(vulling), of als dit niet mogelijk is, per laag verzameld en geregistreerd. Stortvondsten worden per werkput verzameld en geregistreerd. Vondstconcentraties worden ingemeten en gefotografeerd. Vondsten uit vondstconcentraties worden per vondstconcentratie verzameld en onder het spoor- en/of vondstnummer van de vondstconcentratie geregistreerd. Bij gelaagde vondstconcentraties worden de betreffende vondsten ook per laagvulling verzameld en gedocumenteerd. Bij vondstconcentraties met een oppervlakte groter dan 4 m2 wordt met de bevoegde overheid overlegd over de verzamel- en documentatiewijze. Bij het aantreffen van complexe sporen en/of vondstconcentraties (bijvoorbeeld aardewerkconcentraties) en/of structuren wordt de opgravingsstrategie overlegd met de bevoegde overheid. De bevoegde overheid besluit hoe de aangetroffen resten worden onderzocht en geborgen. Het uitgangspunt voor een werkwijze bij vondstconcentraties is a) een overlegmoment bij een afwijkende verwachting van vondsten en/of grote aantallen vondsten, b) het verzamelen van diagnostisch materiaal en een groot aselect ‘monster’, c) zeer bijzondere complexen worden in zijn geheel geborgen. Belangrijke vondsten worden in situ gefotografeerd en als puntlocatie ingemeten.
Onder bijzondere vondsten vallen onder andere vondsten die door hun grootte en zeldzaamheid afwijken van de rest van het aangetroffen vondstcomplex.
Bemonstering • • • •
Uit iedere archeologische laag wordt minimaal één monster algemeen genomen (5 liter). Van iedere muurrest wordt een representatief aantal bakstenen verzameld (met kalkmortel). Van iedere huisplattegrond en bijgebouw worden minimaal twee paalkuilen bemonsterd (per vulling 5 liter). Hout van structuren, zoals resten van staanders en gebinten worden in overleg met het bevoegd gezag bemonsterd.
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
21
• • • • • • •
Kuilen die ruimtelijk samenhangen met huisplattegronden en bijgebouwen worden altijd bemonsterd (per vulling 5 liter). Wandgreppels en erfgreppels worden altijd bemonsterd (per vulling 5 liter). Waterkuilen, waterputten en andere grote kuilen worden altijd bemonsterd (per vulling 5 liter). Overige monsters worden genomen naar inzicht van de archeologisch projectleider. Bij minder spoorvolume of minder volume van de vulling (minder dan 5 l), wordt het hele spoor i.c. de hele betreffende vulling bemonsterd. Monsters worden bewaard in luchtdichte zakken of emmers. Eventueel wordt een specialist ingezet om te beoordelen en bepalen welke monsters genomen moeten worden.
Foto’s • •
• • • •
De foto’s hebben een resolutie van minimaal 5 megapixel. Op iedere vlak, coupe- en profielfoto wordt een fotobordje, maatbalk c.q. jalonstok(-en) en een noordpijl mee gefotografeerd. Op het fotobordje staan tenminste de projectnaam, Archisonderzoeksmeldingscode, datum, werkputnummer, vlaknummer en eventueel spoornummer. Profielfoto’s worden loodrecht gemaakt. Extra coupe en profielfoto’s - zonder fotobordje, maatbalk en noordpijl - kunnen worden gemaakt ten behoeve van publicatiedoeleinden e.d. Van ieder vlak worden foto’s gemaakt in secties, evenals overzichtsfoto’s vanuit minimaal twee verschillende windrichtingen. Er worden representatieve foto’s gemaakt van de grondsporen in het vlak en van de coupes. Er worden foto’s gemaakt van de begin- en eindsituatie van het onderzoeksgebied. Er worden foto’s gemaakt van het archeologisch veldwerk in uitvoering. Omgang kwetsbaar vondstmateriaal
Kwetsbaar vondstmateriaal moet worden behandeld, gedocumenteerd en geborgen volgens: • Protocol 4004 – OS11: Lichten, verpakken, tijdelijk opslaan en conserveren van vondsten en monsters. • KNA-Leidraad Eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal. • In geval van bijzondere of bijzonder kwetsbare vondsten voor berging dient contact dient opgenomen te worden met een specialist (op gebied van het betreffende vondstmateriaal) over de beste werkwijze en conserveringscondities. Structuren en grondsporen •
• • • • •
Om tot een goede waardering van de vindplaats te komen, worden ruim voldoende sporen gecoupeerd en gedocumenteerd ten einde de kwaliteit en conservering van de sporen goed te kunnen inschatten. Een uitzondering vormen duidelijke structuren of een overvloed aan sporen. De selectie van de te couperen sporen geschiedt naar inzicht van de leidinggevend KNA archeoloog in het veld. Hierbij gelden de onderzoeksvragen uit dit PvE als uitgangspunt. Bij een doorstart naar Opgraven worden alle (antropogene) sporen gecoupeerd, gedocumenteerd en afgewerkt. Sporen worden gecoupeerd tot op een eventueel volgend sporenniveau of anders helemaal (in het geval dat binnen het bereik van coupes geen andere sporenniveaus liggen). Langgerekte sporen zoals greppels worden om de 15 m gecoupeerd, evenals ter plekke van eventuele oversnijdingen. Wanneer vaststaat dat sporen van één gebouwstructuur zijn, dan worden deze niet gecoupeerd, gedocumenteerd en afgewerkt. Indien sporen zich op de rand van de werkput bevinden, worden deze, waar mogelijk, tegen de
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
22
• •
•
putwand gecoupeerd. Vervolgens worden deze sporen i.c. de betreffende profielwanden gedocumenteerd, opdat het stratigrafisch ingravingsniveau van de grondsporen kan worden vastgelegd. Coupetekeningen worden gemaakt op een schaal 1:20 of nauwkeuriger. Uitzondering hierop vormen coupes door sporen die ondieper zijn dan 10 cm. Deze sporen worden niet getekend. Indien waterputten, beerputten of andersoortige diepe grondsporen worden aangetroffen, die dieper reiken dan de civieltechnische einddiepte, wordt hiervan door middel van een edelmanboor en/of guts vastgesteld hoe diep deze reiken en wat de gelaagdheid is. In dat geval worden waterputten niet gecoupeerd. Bekeken dient te worden of de resultaten uit de boring voldoende zijn om een vervolgstrategie bij een doorstart of definitief onderzoek aan te bevelen. o In het geval van diepere sporen die voor degradatie of schatgraverij gevoelig zijn kan het noodzakelijk zijn dat deze geheel onderzocht worden – dus dieper dan het verstoringsniveau. Dit wordt ter plaatse bepaald en indien gewenst in afstemming met het bevoegd gezag en opdrachtgever.
In geval van bijzondere en/of vondstrijke sporen en structuren, zoals inhoud van water- en beerputten, zorgt de archeologisch aannemer ervoor dat, zeker wanneer aangetroffen aan het eind van een werkdag, deze zijn veiliggesteld voor schatgravers, bij voorkeur door het afdekken van de beer- of waterput (bijvoorbeeld met rijplaten). Bij het aantreffen van complexe archeologische sporen en/of complexe structuren (c.q. een fasering in bewoning) wordt met de archeologisch adviseur van de bevoegde overheid overlegd over de te volgen onderzoeksstrategie.
Muurwerk • Twintigste-eeuws en jonger muurwerk wordt in hoofdlijnen geregistreerd. • Voor ouder muurwerk geldt het volgende: Bij het aantreffen van muurwerk blijft een profieldam haaks op de muur staan, zodanig dat de muur in verband met de bovengrond gedocumenteerd kan worden. Het profiel wordt haaks op de muur of de uitbraaksleuf getekend vanaf het hoogst mogelijke niveau, met inbegrip van de afdekkende laag tot in de vaste grond. Na documentatie van het opgaande muurwerk wordt de doorsnede van de muur opgenomen in de profieltekening. Van muurresten en houten constructies worden in ieder geval van de volgende punten hoogtemetingen genomen: beginpunten, eindpunten, hoeken, bovenzijden, onderzijden, versnijdingen en aanhechtingen. Metselverbanden en relaties met aangrenzend muurwerk worden gedocumenteerd. Van bouwkundige details, zoals typische constructietechnieken, reparaties en faseringen worden detailtekeningen gemaakt (schaal 1:20). Tevens worden deze eerst gefotografeerd. Er wordt aangegeven waar en welke mortel is toegepast. Bij funderingsonderzoek worden met name de hoeken onderzocht. Bij natuursteen wordt acht geslagen op de diversiteit van de gesteentesoorten. Van ieder type baksteen en baksteenformaat wordt ten minste één exemplaar verzameld, inclusief metselspecie/mortel. Ook een 5- en wanneer mogelijk een 10-lagenmaat wordt genoteerd.
Van natuursteen worden relevante maten genomen en wordt het verband geregistreerd. Ook moet het metselverband en de relatie met aangrenzend muurwerk worden beschreven. Vondsten bij muurwerk worden onderscheiden in relevante contexten: uit de insteek, onder de muur uit de funderingssleuf, ingesloten tussen de stenen, liggend op het muurrestant/uit de uitbraaksleuf. Lichten (van waterbodems) Niet van toepassing.
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
23
Aardwetenschappelijk onderzoek •
• • • • • •
•
•
Tijdens het onderzoek wordt de bodemopbouw en archeologische stratigrafie van het onderzoeksgebied gedocumenteerd. Bij een eenduidig profiel kan worden volstaan met twee profielkolommen (ieder van minimaal 1,0 meter breed). Bij archeologische sporen, archeologische lagen en complexe bodemopbouw moet minimaal één lengteprofiel per werkput volledig worden gedocumenteerd. Tijdens het onderzoek worden verkennende boringen geplaatst, waarvan minimaal 1 bij een profiel(kolom). De profielen moeten tot (maximaal 10 cm onder) de maximale ontgravingsdiepte worden aangelegd. Profielen dienen op profielfoto’s lithostratigrafisch en archeologisch leesbaar te zijn. Profielen worden gefotografeerd en getekend (schaal 1:20). Bij het afsteken van profielen worden vondsten per stratigrafisch niveau verzameld en geadministreerd. De beschrijving van profielen vindt plaats door minimaal een KNA Archeoloog. Bij een complexe opbouw wordt het profiel door, of onder supervisie van, een fysisch geograaf beschreven en gedocumenteerd. Profielen worden beschreven volgens de NEN5104 en de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode (ASB). Hierbij worden onder andere de volgende karakteristieken beschreven en in absolute zin vastgelegd, te weten: archeologische vondsten en kenmerken, textuur, kleur, lithostratigrafie, humusgehalte, consistentie en gleyverschijnselen.
Indien relevant voor de beantwoording van de onderzoeksvragen, worden uit een representatief deel van de profielen monsters genomen ten behoeve van het aardwetenschappelijk onderzoek (slijpplaten), botanisch onderzoek (pollen) en chronologisch onderzoek (14C). Anorganische artefacten
Anorganische artefacten worden verzameld, gedocumenteerd en geborgen volgens: • • • •
• • •
Protocol 4001 – PS06: Richtlijnen voor (de)selectie vondsten en monsters. Protocol 4004 – OS11: Lichten, verpakken, tijdelijk opslaan en conserveren van vondsten en monsters. KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten 2002). Kwetsbare anorganische vondsten worden in het veld gestabiliseerd, voordat ze worden gelicht. Dit geldt bijvoorbeeld voor kwetsbaar vaatwerk. Zo nodig worden complete voorwerpen van aardewerk met de omringende grond in het veld ‘ingekist’, gelicht en onder laboratoriumomstandigheden uitgeprepareerd. Complete aardewerkpotten en schalen worden met inhoud – vaak sediment – gelicht en onder laboratoriumomstandigheden uitgeprepareerd. Losse scherven met aankoeksel worden apart bewaard voor eventuele residuenanalyse en datering. Losse scherven en voorwerpen van aardewerk worden per spoor of per verzameleenheid verzameld en geadministreerd. Organische artefacten
Organische artefacten worden verzameld, gedocumenteerd en geborgen volgens: •
Protocol 4001 – PS06: Richtlijnen voor (de)selectie vondsten en monsters (zie ook H8).
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
24
• • • •
Protocol 4004 – OS11: Lichten, verpakken, tijdelijk opslaan en conserveren van vondsten en monsters. KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten 2002). Artefacten van organisch materiaal worden na het verzamelen zodanig verpakt dat zo min mogelijk achteruitgang plaatsvindt. Kwetsbare voorwerpen van organisch materiaal worden desnoods in het veld met de omringende grond van een bekisting voorzien en gelicht. Hiertoe vindt overleg plaats met de opdrachtgever en de bevoegde overheid.
Hout: • • •
In principe wordt al het archeologisch hout geborgen. Bij het aantreffen van grote en complexe houten constructies wordt met de bevoegde overheid overlegd of en hoe deze moeten worden geborgen en gedocumenteerd. Archeologisch hout dient direct bij bergen en monstername nat en luchtdicht te worden verpakt, zodat de kwaliteit van het hout niet achteruit gaat. Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten
Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten worden verzameld, gedocumenteerd en geborgen volgens: • • • • • •
Protocol 4001 – PS06: Richtlijnen voor (de)selectie vondsten en monsters (zie ook H8). Protocol 4004 – OS11: Lichten, verpakken, tijdelijk opslaan en conserveren van vondsten en monsters. KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten, 2002). KNA-Leidraad Archeobotanie (Kooistra/Brinkkemper, 2016). KNA-Leidraad Archeozoölogie (Lauwerier, 2011). Monstername van Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten vindt plaats wanneer onderzoek naar de monsters kan bijdragen aan de beantwoording van de onderzoeksvragen. Overige resten
Overige resten worden verzameld, gedocumenteerd en geborgen volgens: • • • •
KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten, 2002). KNA-Leidraad Eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal. Protocol 4001 – PS06: Richtlijnen voor (de)selectie vondsten en monsters. Protocol 4004 – OS11: Lichten, verpakken, tijdelijk opslaan en conserveren van vondsten en monsters. Dateringstechnieken
Monsters voor datering worden genomen en gedocumenteerd volgens: • • • •
KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten, 2002). KNA-Leidraad Eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal. Uit brandlagen worden 14C-monsters genomen. Als sporen niet stratigrafisch of anderszins goed dateerbaar zijn, maar er wel houtkool of ander 14 C-dateerbaar materiaal aanwezig is, dient een 14C-monster genomen te worden. Beperkingen
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
25
Mogelijke beperkingen: •
Verontreiniging: de archeologische begeleiding betreft een begeleiding van saneringswerkzaamheden (naast sloopbegeleiding en begeleiding van verwijderen van olietanks). Vanwege de aanwezigheid van sterk verontreinigde grond (zwarte metalen en PAK) vormt dit een beperking voor het archeologisch onderzoek. Voor de saneringsbegeleiding dient er voor beschermende werkkleding en een deco-unit worden gezorgd, waarmee de veldmedewerkers op veilige en gezonde wijze de saneringswerkzaamheden kunnen begeleiden. Het aanleveren van geschikte kleding en andere beschermingsmiddelen is de verantwoordelijkheid van de opdrachtgever. Zonder dergelijke kleding en middelen kan de archeologische begeleiding niet plaatsvinden. Mochten er aanvullende eisen vanuit de uitvoerder van de saneringswerkzaamheden zijn voor medewerkers in het plangebied (bijvoorbeeld type medische keuring), dan dienen deze eisen in ieder geval een week vóór aanvang van de werkzaamheden kenbaar gemaakt te worden bij de archeologisch uitvoerder.
•
Invloed verontreiniging op vondstmateriaal: sterke verontreiniging met zware metalen en PAK heeft naar verwachting geen directe invloed op het verzamelen van vondsten. Wel dienen de vondsten apart – in een andere wasbak dan andere vondsten – gewassen te worden. Mochten hier nog kosten aan verbonden zijn, dan zijn deze kosten voor de opdrachtgever.
•
Asbest: in het verleden zijn in het plangebied sterke verontreinigingen met asbest geconstateerd. Het asbesthoudend materiaal is verwijderd en afgevoerd. Indien er toch nog asbesthoudend materiaal tijdens het archeologisch onderzoek wordt aangetroffen, kan het onderzoek niet op veilige en gezonde wijze worden uitgevoerd en wordt het onderzoek stilgelegd.
•
Eis Voorzorgsmaatregelen: De KLIC-melding geeft aan dat er binnen het plangebied een Eis Voorzorgsmaatregelen geldig is. Dit betekent dat de opdrachtgever wettelijk verplicht is direct, doch uiterlijk drie werkdagen voor de geplande aanvang van de graafwerkzaamheden contact op te nemen met de betreffende netbeheerder(s). De netbeheerder is Waternet. De reden voor de Eis Voorzorgsmaatregelen is de aanwezigheid van de kern en van het buitengebied van een secundaire waterkering (P016_0011) binnen het plangebied. Voor graafwerkzaamheden in het plangebied is daarom een vergunning nodig. De opdrachtgever heeft laten weten dat een watervergunning door Waternet AGV is verleend. Deze vergunning omvat behalve de bouw van de appartementencomplexen het graafwerk en het verwijderen van bestaande bebouwing in de kern- en beschermingszone van de waterkering.
•
De boringen zijn alleen in de buitenbeschermingszone van een secundaire waterkering (P016_0011) gepland om te voorkomen dat in de dijk zelf geboord wordt (bijlage 6). Bij het boren in een buitenbeschermingszone moeten de bepalingen van artikel 3.2.4 van de Waterschapsverordening AGV in acht genomen worden. 5 Dit houdt met name in dat boorgaten weer opgevuld moeten worden en dat opgelet wordt dat waterafsluitende lagen niet doorboord worden (telefonisch advies, Martijn van Gilst, Waternet AGV; 11-06-2024). Voor booronderzoek in de zones van een secundaire waterkering hoeft sinds 1 januari 2024 geen melding gemaakt te worden.
5
https://repository.officiele-overheidspublicaties.nl/cvdr/CVDR716377/1/html/CVDR716377_1.html
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
26
•
Kabels en leidingen: Binnen het plangebied bevinden zich vele kabels en leidingen. Voor de start van de begeleiding van de saneringswerkzaamheden moeten deze zijn afgekoppeld. De opdrachtgever of uitvoerder van de saneringswerkzaamheden dient hier zorg voor te dragen.
•
Grondwater: Het archeologisch onderzoek moet in het droge worden uitgevoerd. De grondwaterstand gaat hierbij zeer waarschijnlijk een probleem opleveren. Indien dit het geval is, moet de bodem droog worden gemaakt door middel van bronbemaling (of vuilwaterpomp, ligt aan de omstandigheden), zodat de te onderzoeken bodem niet nat is. De opdrachtgever of uitvoerder van de saneringswerkzaamheden dient hiervoor zorg te dragen. Vooronderzoek wijst alleen op een lichte bariumconcentratie in het grondwater (De Vries 2023).
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
27
7. Uitwerking Na het veldwerk en na de technische uitwerking wordt – zo nodig na specialistisch advies – een evaluatierapport opgesteld. Als het onderzoek geen behoudenswaardige archeologische resten heeft opgeleverd kan, na schriftelijk motivatie en akkoord van het bevoegd gezag en diens adviseur (ODRU), de evaluatie worden overgeslagen en direct worden gestart met het opstellen van het eindrapport. In het evaluatierapport worden de bevindingen van het veldwerk samengevat en wordt een voorstel gedaan voor nadere analyse van sporen, monsters en vondsten (waaronder laboratoriumonderzoek), voor de conservering van objecten en voor de opzet van het eindrapport, waaronder de keus van de te tekenen, te fotograferen en af te beelden objecten. Het evaluatierapport bevat tenminste: • Informatie over de aard, omvang, dichtheid en verspreiding en eventuele ouderdom van aangetroffen sporen. • Informatie over de aard, hoeveelheid, spreiding en eventuele ouderdom van het aangetroffen vondstmateriaal. • Een beschrijving van de stratigrafie en dikte van de archeologische lagen en de fysieke kwaliteit (mate van verstoring en conserveringstoestand van archeologische resten/ stratigrafie). • Informatie over eventuele deselecties uitgevoerd in het veld. • Een inventarisatie van de mogelijkheden die analyse van sporen, vondsten en monsters verstrekt tot het beantwoorden van de onderzoeksvragen.
Voorgesteld wordt welke vondsten en monsters niet bewaard (gedeponeerd) hoeven te worden. Geëvalueerd wordt in welke mate de onderzoeksvragen beantwoord kunnen worden en of voor de uitwerking gewijzigde of aanvullende onderzoeksvragen gesteld moeten worden. Geëvalueerd wordt of aanvullende of gewijzigde eisen gesteld moeten worden aan de hieronder genoemde eisen van uitwerking en conservering. Het evaluatierapport wordt bij de bevoegde overheid ingediend. Het evaluatierapport wordt getoetst en vastgesteld door de bevoegde overheid en fungeert daarna als aanvulling van dit PvE. Na vaststelling van het evaluatierapport geeft de opdrachtgever opdracht tot uitwerking, rapportage en conservering volgens het vastgestelde evaluatierapport, rekening houdende met de vastgestelde termijn voor oplevering van het conceptrapport. Structuren, grondsporen, en vondstspreidingen Structuren, grondsporen en vondstspreidingen worden uitgewerkt tot op het niveau dat benodigd is voor het beantwoorden van de onderzoeksvragen. Structuren en grondsporen worden in de basisrapportage zoveel mogelijk beschreven vanuit hun ruimtelijke, stratigrafische en chronologische context en onderlinge samenhang. Analyse aardwetenschappelijke gegevens Aardwetenschappelijke gegevens worden lithologisch en lithogenetisch uitgewerkt op basis van de NEN 5104 en de ASB.
Naast de geologisch/bodemkundige informatie dient ook archeologische informatie (o.a. (post-)depositionele processen) te worden betrokken bij de analyse van de profielen. Anorganische artefacten
AB Amstelhoek, Mijdrechtse Zuwe / 20240510 / DL2.0 / Datum: 06-09-2024
28
Het vondstmateriaal moet worden gewassen en gesplitst op vondstcategorie. Mocht de hoeveelheid materiaal dusdanig zijn dat een selectie gemaakt moet worden voor de uitwerking, dient dit te gebeuren in overleg met het bevoegd gezag middels voorstellen in het evaluatierapport. Voor de selectievoorstellen dient ook overlegd te worden met de betreffende specialist. Een selectie voor uitwerking is niet per definitie ook het uitgangspunt van een selectie-voorstel voor deponering. De vondsten worden per materiaalcategorie beschreven conform de daarvoor gebruikelijke determinaties waarin opgenomen een determinatie niveau conform ABR (ten behoeve van de aanlevereisen van het depot) aangevuld met een determinatie (als zo ver dat ter beantwoording van de onderzoeksvragen noodzakelijk is). Het hoogste uitwerkingsniveau dient in determinatielijsten weer gegeven te worden. Uitwerking gebeurd op basis van de relevante KNA-leiddraden en/of door of onder leiding van een relevante senior KNA-specialist. Sterke verontreiniging met zware metalen en PAK heeft naar verwachting geen directe invloed op het verzamelen van vondsten. Wel dienen de vondsten apart – in een andere wasbak dan andere vondsten – gewassen te worden. Organische artefacten Het vondstmateriaal moet worden gewassen en gesplitst op vondstcategorie.