Bijlage 2. Eindrapportage Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand - Rekenkamer De Ronde Venen

Intensivering houdt in dit geval in dat er sprake is van een intensievere begeleiding naar werk voor bijstandsgerechtigden. Vrijlating houdt in dat er een hogere vrijlating geldt voor bijverdiensten in de bijstand16. Voor de effecten op baanzoekintensiteit, welbevinden, zelfredzaamheid en sociaal vertrouwen is er geen eenduidig beeld te schetsen.

12

Onder andere P.V. Echtelt, K. Sadiraj, S. Hoff, S. Muns, K. Karpinska, D.W. Das en M. Versantvoort, Eindevaluatie van de Participatiewet, Den Haag: SCP, 2019; A.J.E. Edzes, Werk en bijstand: arbeidsmarktstrategieën van gemeenten, oktober 2010. 13 CPB, Vervolgonderzoek experimenten Participatiewet, januari 2022. 14 H. de Boer, H., J. Bolhaar, E. Jongen, A. Zulkarnain. Evaluatie experimenten Participatiewet: Effecten op de uitstroom naar werk, CPB, 2020. 15 Sanders e.a., Perspectieven voor interventies in de bijstand, januari 2021. 16 In de praktijk blijken gemeenten verschillend om te gaan met het instrument vrijlating en worden de effecten van het instrument an sich als wisselend ervaren (https://www.binnenlandsbestuur.nl/sociaal/bijverdienpremie-tilburg-leidt-niet-tot-meer-betaald-werk; https://www.divosa.nl/projecten/simpel-switchen-de-participatieketen/hoe-gunstig-de-vrijlatingsregeling).

| 27 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

5.2 Organisatorische randvoorwaarden 5.2.1 De ambtelijke organisatie op orde In de gesprekken die in het kader van dit rekenkameronderzoek hebben plaatsgevonden wordt aangegeven dat de doelgroep van bijstandsgerechtigden in de gemeente De Ronde Venen lange tijd onvoldoende in beeld is geweest. Dit wordt in het bijzonder toegeschreven aan het hoge verloop van personeel en een gebrek aan capaciteit bij het Team Beleid en het Team Toegang Participatie en Sociale Zaken en een gebrek aan sturing. Naast een beperkt zicht op de doelgroep leidde het hoge verloop tot een verlies van netwerken, onder andere in de regio, en van expertise. Sinds een jaar is de capaciteit in de uitvoering meer op orde, al ervaren klantmanagers de caseload van ongeveer 75 klanten per klantmanager nog altijd als hoog.17 Inmiddels wordt er met alle klanten gesproken en is er beter zicht op de bijstandsgerechtigden in de gemeente, zo wordt in interviews geconstateerd. Iedere bijstandsgerechtigde inwoner heeft nu een klantmanager. De frequentie waarmee er met de afzonderlijke bijstandsgerechtigden wordt gesproken is afhankelijk van de situatie van de individuele bijstandsgerechtigde. Bij de inzet van voorzieningen is maatwerk het uitgangspunt, zo blijkt uit de interviews.

Waar tot 2022 sprake was van een ‘minimaal standaardaanbod’ van instrumenten, zo merkt een respondent op, is er nu meer ruimte ontstaan voor de inschatting van de betrokken klantmanager. Iedere klantmanager heeft nu zijn eigen doelgroep, bijvoorbeeld inwoners met een arbeidsbeperking, inburgeraars en reguliere uitkeringsgerechtigden, en via een duidelijk intakeproces, onderlinge samenwerking en frequent contact met de uitkeringsgerechtigde worden instrumenten ingezet. Daarbij constateert men dat ook in de huidige arbeidsmarkt niet iedereen aan het werk kan, waarover in de volgende paragraaf meer. Ten tijde van dit rekenkameronderzoek maakt de gemeente de omslag van het indelen van bijstandsgerechtigden in vier klantgroepen op basis van hun afstand tot de arbeidsmarkt naar een indeling op basis van de participatieladder, zoals dat ook in veel andere gemeenten gebeurt.

In een onderzoek van Divosa en Movisie naar arbeidstoeleiding in vijf Nederlandse gemeenten uit 2017 wordt geconstateerd dat de caseload van de professionals per gemeente sterk varieert. Zo is er een klantmanager die 150 cases in beheer heeft, terwijl dat bij anderen aanzienlijk minder is. Uit de Spiegel Bestaanszekerheid 2022 van de Nederlandse Inspectie wordt geconcludeerd dat het merendeel van de klantmanagers (bijna drie op de vijf) een caseload heeft tussen de 50 en 100 personen. 17

| 28 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Figuur 9

Voorbeeld van de participatieladder

De indeling in klantgroepen bleek ontoereikend; bijstandsgerechtigden werden niet of dubbel ingedeeld en daarnaast bestond de groep ‘korte afstand tot de arbeidsmarkt’ eigenlijk niet. Verder werden er voor de verschillende klantgroepen dezelfde instrumenten ingezet met weinig resultaat, aldus een respondent. De gemeente De Ronde Venen wil in de toekomst de Eva-tool van de VNG gaan inzetten. Eva staat voor Effectief, Vakbekwaam en Actueel. Het is een website, die gemeenten zelf kunnen vullen met lokale instrumenten die bijdragen aan maximaal meedoen en/of begeleiding naar werk. Klantmanagers kunnen deze website in hun dagelijks werk raadplegen. De samenwerking tussen het Team Beleid en het Team Toegang Participatie en Sociale Zaken is recent verbeterd en meer geborgd. De samenwerking sociaal domein breed (jeugd, Wmo, armoede en schulden) is nog een aandachtspunt, zo merken medewerkers van de gemeente maar ook bijstandsgerechtigden op.

5.2.2 Bestuurlijke aandacht In het Coalitieakkoord voor 2022-2026 geeft het college aan voor bijstandsgerechtigden het Werkcentrum (inmiddels: Team Toegang Participatie en Sociale Zaken) te blijven inzetten. Het college wil werkgevers, gemeente en UWV goed aan elkaar koppelen in de zorg voor deze inwoners en geeft aan te willen denken in kansen en mogelijkheden. Het college wil mensen in de bijstand stimuleren om mee te blijven doen, bijvoorbeeld door het doen van vrijwilligerswerk als tegenprestatie. De portefeuillehouder constateert dat er eigenlijk geen bijstandsgerechtigden met een korte afstand tot de arbeidsmarkt meer zijn. Hij merkt op dat er nu een verplaatsing is naar de groep bijstandsgerechtigden met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt, waardoor ook andere instrumenten ingezet moeten worden. Er wordt een spanningsveld ervaren tussen enerzijds aandacht voor handhaving en fraudebestrijding en anderzijds de menselijke maat als uitgangspunt en de wens om maatwerk te leveren.

| 29 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

De raad is op verschillende momenten geïnformeerd over de ontwikkelingen rond het onderwerp participatie. De raad heeft de Participatiekoers 2019-2023 vastgesteld en is geïnformeerd over de stand van zaken met betrekking tot de uitvoering van de Participatiekoers via een raadsinformatiebrief op 5 juli 2022. Ook worden er periodiek andere raadsinformatiebrieven verstuurd die in dit verband relevant zijn, bijvoorbeeld over de Monitor Sociaal Domein. De raad ontvangt jaarlijks deze monitor. De raad laat zich ook actief over het onderwerp informeren, maar dan voornamelijk over (de ontwikkelingen in) de omvang van klantgroepen. Dit gebeurde bijvoorbeeld bij de programmabegroting voor 2023.

5.3 Het bereiken van de beoogde resultaten 5.3.1 Beheersen van de instroom De eerste doelstelling van de gemeente De Ronde Venen is het beheersen van de instroom. De instroom zou moeten stabiliseren op het niveau van 2018 wat inhoudt dat de instroom in de bijstand op maximaal 172 inwoners zal liggen. Uit dit onderzoek blijkt dat de instroom in De Ronde Venen bovengemiddeld hoog is en toeneemt. Sinds een half jaar is de instroom in de bijstand hoger dan de uitstroom. Desondanks lag de instroom in 2022 lager dan het beoogde maximum voor 2023 van 172 inwoners (figuur b17, bijlage 4).

5.3.2 Maximaliseren en verduurzamen van de uitstroom De tweede doelstelling betreft het maximaliseren en verduurzamen van de uitstroom. De gemeente De Ronde Venen verwacht dat de totale uitstroom eerst zal stabiliseren, waarna deze op termijn terugloopt. Reden hiervoor is dat er vooral zal worden ingezet op klantcategorie 3, een zwaardere klantcategorie met een grote(re) afstand tot de arbeidsmarkt. In 2018 was er sprake van een uitstroom van 196 klanten. Als doel is gesteld dat de uitstroom in 2023 is gestegen naar een uitstroom van 205 personen. In 2022 lag de totale uitstroom van 121 klanten aanzienlijk lager dan de beoogde uitstroom en ook in 2023 is het niet waarschijnlijk dat de beoogde uitstroom wordt gerealiseerd (figuur b18, bijlage 4). In dit onderzoek constateren we dat het uitstroompercentage het afgelopen jaar is gedaald en recent is gestabiliseerd. Of dit komt door de inzet op een ‘zwaardere’ categorie bijstandsgerechtigden is niet met zekerheid te zeggen. In interviews wordt aangegeven dat de gemeente zich meer is gaan richten op nieuwkomers en op het granieten bestand, maar dat de meeste klanten een ‘krasje’ hebben en dat in de huidige krappe arbeidsmarkt werkgevers zoeken naar medewerkers die (zonder begeleiding) direct aan het werk kunnen.

Het is volgens respondenten dus niet automatisch zo dat bijstandsgerechtigden met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt op dit moment makkelijker aan het werk geholpen kunnen worden, integendeel. Op basis van de benchmark kan geconstateerd worden dat de verblijfsduur in de bijstand verhoudingsgewijs kort is; bijstandsgerechtigden stromen in De Ronde Venen relatief snel weer uit, maar dat geldt met name voor jongeren. Er is in de gemeente sprake van duurzame uitstroom; de uitstroom naar werk is relatief hoog en het percentage bijstandsgerechtigden dat opnieuw instroomt neemt weliswaar licht toe, maar is nog altijd laag. Wellicht is dit het gevolg van de inzet op nazorg door de gemeente, waarvoor ook in het beleid expliciet aandacht is.

| 30 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

De omvang van het granieten bestand, in dit onderzoek gedefinieerd als de categorie inwoners die langer dan twee jaar afhankelijk zijn van een bijstandsuitkering, is relatief klein en is het afgelopen jaar kleiner geworden, maar de invloed hierop van het gemeentelijk instrumentarium lijkt beperkt.

5.3.3 Intensivering van de werkzoekendendienstverlening In de Participatiekoers 2019-2023 geeft de gemeente De Ronde Venen aan dat mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt passende ondersteuning moeten krijgen: zo snel, zo licht en zo zwaar als noodzakelijk. Daarbij wil de gemeente aansluiten bij de kansen en mogelijkheden van de inwoners. Het afgelopen jaar hebben de medewerkers van het Team Toegang Participatie en Sociale Zaken de doelgroep beter in beeld gekregen. Klantmanagers gaan nu met alle bijstandsgerechtigden in gesprek en maatwerk is het uitgangspunt bij de inzet van instrumenten. De gemeente gaat ervan uit dat de mate van tevredenheid van de klanten wordt bepaald door de mate waarin zij aandacht krijgen voor hun situatie en de mate waarin zij gefaciliteerd en begeleid worden bij hun ondersteuningsvraag. In 2018 werd de dienstverlening beoordeeld met een 6,5 en de gemeente heeft als doel om de klanttevredenheid over de dienstverlening te verhogen naar een 7,3 in 2023. In het kwantitatieve cliëntervaringsonderzoek over 2022 werd het proces van de afhandeling van een uitkeringsaanvraag met een 7,39 als gemiddelde beoordeeld. Ook in de interviews geven bijstandsgerechtigden aan nu meer dan in het verleden tevreden te zijn over onder meer de bereikbaarheid van de gemeente en de doelmatigheid van de ondersteuning die wordt geboden.

5.3.4 Optimaliseren van de werkgeversdienstverlening De gemeente De Ronde Venen wil de mismatch tussen vraag en aanbod tegengaan. Hierbij ligt de focus op een vraaggerichte benadering, waarbij extra wordt ingezet op de doelgroep met een grote afstand tot de arbeidsmarkt, zodat deze beter wordt gepositioneerd bij reguliere werkgevers. Sociaal ondernemerschap wordt daarnaast gestimuleerd. De gemeente focust zich hierbij op MKB-bedrijven en wil jaarlijks een kwart van deze bedrijven in De Ronde Venen benaderen om hun behoeften in kaart te brengen. Zoals eerder beschreven betekent een hoogconjunctuur niet automatisch dat het voor gemeenten eenvoudiger wordt om bijstandsgerechtigden met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt aan het werk te krijgen; onder dergelijke omstandigheden blijken veel werkgevers de voorkeur te geven aan medewerkers die zonder begeleiding aan de slag kunnen. Een vertegenwoordiger van het WSPGA constateert echter dat werkgevers nu de noodzaak beginnen te ervaren om hun zoektocht niet meer te beperken tot het schaap met de vijf poten. Het valt hem op dat er bij werkgevers ook nog veel onbekendheid is ten aanzien van de rol die gemeenten kunnen spelen bij hun zoektocht naar medewerkers. Netwerkborrels, voorlichting en een meer actieve benadering van werkgevers door gemeenten zouden kunnen helpen om die onbekendheid te verminderen.

Dat vereist van de gemeente meer interne afstemming tussen bijvoorbeeld de accountmanager bedrijven, beleidsmedewerkers op het gebied van participatie en klantmanagers. Maar bijvoorbeeld ook minder terughoudendheid ten aanzien van de inzet van loonkostensubsidies.

| 31 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

5.4 Résumé De resultaten van het beleid, in het bijzonder de effecten van de verschillende instrumenten op de uitstroom uit de bijstand, worden door de gemeente De Ronde Venen niet periodiek gemonitord. De gemeente heeft de ambtelijke capaciteit het afgelopen jaar op orde gebracht. Het zicht op de doelgroep is vervolgens vergroot door het voeren van gesprekken met alle bijstandsgerechtigden door de klantmanagers. Klantmanagers maken op basis van hun ervaring een afweging van de instrumenten die zij voor de verschillende doelgroepen inzetten. Maatwerk is daarbij het uitgangspunt. Meer integrale samenwerking in het sociaal domein wordt gewenst door zowel medewerkers als bijstandsgerechtigden. Het instrumentarium dat de gemeente beschikbaar heeft voor de re-integratie en participatie van bijstandsgerechtigden kan doeltreffender worden ingezet. De doelen uit de Participatiekoers 2019-2023 worden ten dele gerealiseerd. Aanknopingspunten voor het vergroten van de doeltreffendheid van het gemeentelijk beleid zijn gelegen in de organisatorische randvoorwaarden, de focus op bepaalde doelgroepen en de inzet van het instrumentarium. Er is bestuurlijke aandacht voor het onderwerp, waarbij de raad in het bijzonder geïnteresseerd blijkt te zijn in (ontwikkelingen in) de omvang van de doelgroep.

| 32 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Bijlage 1 | Normenkader Onderzoeksvraag

Norm

1. Welke beleidsdoelen heeft de gemeente De Ronde Venen geformuleerd voor de uitstroom van (langdurig) bijstandsgerechtigden?

● ●

● 2. In hoeverre heeft de gemeente De Ronde Venen zicht op: a. de kenmerken, de omvang en de (getalsmatige) ontwikkeling van de doelgroep (langdurig) bijstandsgerechtigden? b. de kwaliteiten en belemmeringen van de doelgroep bij de duurzame uitstroom uit de bijstand?

●

3. Welke instrumenten zijn beschikbaar voor de doelgroep (langdurig) bijstandsgerechtigden en op welke wijze worden deze ingezet?

●

●

●

●

4. In hoeverre bereikt de gemeente de door haar beoogde resultaten bij de uitvoering van de Participatiewet voor de doelgroep (langdurig) bijstandsgerechtigden? a. In hoeverre is er sprake van duurzame uitstroom na begeleiding van (langdurig) bijstandsgerechtigden?

●

Het beleidskader is vastgesteld en actueel. De raad heeft duidelijke kaders aangegeven voor het beleid, met betrekking tot doelgroepen en instrumenten. De beleidsdoelen zijn vertaald naar concrete en meetbare doelstellingen. De gemeente registreert en volgt de volumeontwikkeling van de bijstand, de uitstroom uit de bijstand en de duurzaamheid van de uitstroom. De gemeente heeft zicht op de kenmerken van de verschillende doelgroepen binnen het bijstandsbestand.

De gemaakte keuzes binnen het beleid zijn gemotiveerd, vastgelegd in documenten en herkenbaar voor de uitvoering en de doelgroep. Er is een overzicht van de instrumenten die beschikbaar zijn voor het beleid en de wijze waarop en de mate waarin de afzonderlijke instrumenten worden ingezet. De resultaten van het beleid, in het bijzonder de effecten van de verschillende instrumenten op de uitstroom uit de bijstand, zijn vastgelegd en inzichtelijk gemaakt. De beschikbare instrumenten worden gericht en afdoende ingezet volgens betrokken partijen en de doelgroep. Dit beeld wordt bevestigd door analyse van de ontwikkelingen in het bijstandsbestand.

| 33 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

5. Hoe kan de doeltreffendheid van het gemeentelijk beleid ten aanzien van de uitstroom van (langdurig) bijstandsgerechtigden worden verbeterd? a. In hoeverre sluit de aanpak van de gemeente De Ronde Venen aan op de kenmerken van de doelgroep (langdurig) bijstandsgerechtigden? b. En wat zijn hierin de kansen en belemmeringen?

Hiervoor bestaat in beginsel geen norm.

| 34 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Bijlage 2 | Bestudeerde documenten ● ● ● ● ● ●

● ● ●

Participatiekoers 2019-2023. Implementatieplan Quick Scan, februari 2022. Onderliggende quick scan en adviesmemo 2021 met betrekking tot de voortgang Participatiekoers. Coalitieakkoord 2022-2026 In het hart. Coalitieakkoord 2018-2022 Verbindend, innovatief en ondernemend. Met de blik naar buiten. Reguliere planning- en controldocumenten ○ Kadernota’s, programmabegrotingen, bestuursrapportages, programmarekeningen in de periode 2020-2022. Klantbelevingsonderzoek Participatiewet 2023. Raadsvragen, moties en amendementen ingediend op dit thema. Raadsinformatiebrieven/voortgangsrapportages ten aanzien van de participatiekoers.

| 35 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Bijlage 3 | Respondenten ● ● ● ● ●

Portefeuillehouder Participatiewet. Teamleider en medewerkers van het Team Toegang Participatie en Sociale Zaken. Medewerkers van het Team Beleid. Vertegenwoordiger van het Werkgeversservicepunt Groot Amsterdam (WSPGA). Afvaardiging van het Participatieplatform De Ronde Venen.

| 36 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Bijlage 4 | Uitkomsten Benchmark W&I Ontwikkelingen in instroom en uitstroom Figuur b1

Ontwikkeling in volume bijstandsuitkeringen

Figuur b2

Gemiddeld instroom- en uitstroompercentage per maand in 2023

| 37 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Figuur b3

Beëindiging uitkering naar verblijfsduur

Figuur b4

Gemiddeld percentage herinstroom binnen twaalf maanden

| 38 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Samenstelling van de doelgroep Figuur b5

Gemiddeld percentage instroom per leeftijdsklasse

Figuur b6

Verdeling uitstroom naar leeftijd

| 39 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Figuur b7

Gemiddeld percentage instroom naar leefvorm

Figuur b8

Percentage personen met een ontheffing arbeidsverplichting

| 40 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Figuur b9

Percentage ontheffingen per type

Figuur b10

Percentage personen met een voorziening

| 41 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Figuur b11

Aantal loonkostensubsidies

Figuur b12

Volume loonkostensubsidies ten opzichte van het volume BUIG

| 42 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Figuur b13

Verrekende inkomsten per bijstandsuitkering

Figuur b14

Verdeling van verrekende inkomsten naar type inkomsten

| 43 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Figuur b15

Gemiddeld percentage klanten dat parttime werkt

Figuur b16

De gemiddelde prijs per jaar van een uitkering

| 44 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Figuur b17

Instroom in absolute aantallen

Maand

Instroom 2022

Januari

9

9

Februari

4

13

Maart

7

9

April

9

7

Mei

5

1

Juni

8

8

Juli

7

28

Augustus

8

17

September

6

12

Oktober

14

November

16

December

13

Totaal

106

Figuur b18

Instroom 2023

104 (t/m sep)

Uitstroom in absolute aantallen

Maand

Uitstroom 2022

Uitstroom 2023

Januari

8

8

Februari

13

8

Maart

12

0

April

6

8

Mei

12

5

Juni

5

5

Juli

10

9

Augustus

11

13

September

12

13

Oktober

4

November

13

December

15

Totaal

121

69 (t/m sep)

| 45 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

BMC Databankweg 26D 3821 AL Amersfoort Postbus 490 3800 AL Amersfoort (033) 496 52 00 info@bmc.nl www.bmc.nl KvK BMC Advies 32078667 IBAN NL91 ABNA 0504035754 BTW NL80.86.63.598 B.01

Colofon 26 januari 2024 Classificatie

:

Vertrouwelijk

Namen adviseurs

:

● ●

Kenmerknummer

:

PO0032294-2260

dr. M.S. (Marsha) de Vries CPC mr. A.G.A. (Angid) Pons

| 46 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand