Bijlage 2. Eindrapportage Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand - Rekenkamer De Ronde Venen

Duurzame uitstroom uit de bijstand Rekenkameronderzoek

rrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrraTite

Eindrapportage | 26 januari 2024

Partners in verbetering

Duurzame uitstroom uit de bijstand Rekenkameronderzoek

Eindrapportage Rekenkamercommissie De Ronde Venen

Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Inhoudsopgave Bestuurlijke rapportage

1

Bestuurlijke rapportage

2

1. Aanleiding

2

2. Conclusies

2

3. Aanbevelingen

4

Nota van Bevindingen

6

H1 | Onderzoeksverantwoording

7

1.1 Hoofdvraag en deelvragen

7

1.2 Onderzoeksmethoden

7

1.2.1 Deskresearch

7

1.2.2 Interviews met betrokken partijen

8

1.2.3 Interviews met de doelgroep

8

1.3 Duurzame uitstroom uit de bijstand

9

1.4 Leeswijzer H2 | Beleid

9 10

2.1 Achtergrond: de invoering van de Participatiewet

10

2.2 Participatiebeleid in De Ronde Venen: bijstelling van de koers

11

2.3 Résumé H3 | Zicht op de doelgroep

13 13

3.1 De ontwikkeling van het bestand

14

3.2 Samenstelling van de doelgroep

16

3.2.1 Leeftijdsopbouw van het bestand

16

3.2.2 Het bestand naar leefvorm

17

3.3 Résumé H4 | Inzet van instrumenten

18 20

4.1 Ontheffingen

20

4.2 Inzet van instrumenten in De Ronde Venen

20

4.2.1 De inzet van voorzieningen

20

4.2.2 Parttimewerk

22

4.2.3 De gemiddelde prijs van een uitkering

23

4.3 De ervaringen van bijstandsgerechtigden in beeld

23

4.3.1 Kwantitatief cliëntervaringsonderzoek

23

4.3.2 Kwalitatief cliëntervaringsonderzoek

23

4.3.3 Inzicht vanuit het Participatieplatform

24

4.4 Résumé

25

H5 | Effecten

26

5.1 De invloed van gemeenten op het bijstandsvolume

26

5.2 Organisatorische randvoorwaarden

28

Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

5.2.1 De ambtelijke organisatie op orde

28

5.2.2 Bestuurlijke aandacht

29

5.3 Het bereiken van de beoogde resultaten

30

5.3.1 Beheersen van de instroom

30

5.3.2 Maximaliseren en verduurzamen van de uitstroom

30

5.3.3 Intensivering van de werkzoekendendienstverlening

31

5.3.4 Optimaliseren van de werkgeversdienstverlening

31

5.4 Résumé

32

Bijlage 1 | Normenkader

33

Bijlage 2 | Bestudeerde documenten

35

Bijlage 3 | Respondenten

36

Bijlage 4 | Uitkomsten Benchmark W&I

37

Colofon

46

Dit document (inclusief eventuele bijlagen) is opgesteld door BMC en de (auteurs)rechten met betrekking tot de inhoud en het format van dit document berusten bij BMC. Dit document is uitsluitend bedoeld voor gebruik door de opdrachtgever en mag niet worden gepubliceerd of aan anderen ter beschikking worden gesteld zonder uitdrukkelijke voorafgaande toestemming van BMC.

Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Bestuurlijke rapportage

| 1 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Bestuurlijke rapportage 1. Aanleiding De meest recente jaarrapportage van de Divosa Benchmark Werk & Inkomen1 laat zien dat het aantal mensen in de bijstand in 2022 is gedaald met 6,7% ten opzichte van eind 2021. Daarmee zet de daling van het bijstandsvolume, die al voor de coronaperiode was ingezet, in 2022 verder door; in de afgelopen tien jaar was het aantal mensen in de bijstand niet eerder zo laag. Zowel het instroompercentage van 22% als het uitstroompercentage van 26% lagen in 2022 lager dan in voorgaande jaren. Minder dynamiek in in- en uitstroom geeft gemeenten de mogelijkheid om in te zetten op bijstandsgerechtigden die langdurig in de bijstand verblijven. Hun aandeel neemt alleen maar toe, zo wordt geconstateerd in de jaarrapportage. Tegen deze achtergrond heeft de Rekenkamercommissie van gemeente De Ronde Venen besloten onderzoek te laten doen naar de mate waarin het de gemeente momenteel lukt om mensen duurzaam uit de bijstand te laten uitstromen. De reden om dit onderzoek te richten op uitstroom in deze relatief gunstige arbeidsmarktperiode is de veronderstelling dat hierdoor (in relatieve zin) de externe invloed op uitstroom is afgenomen en dat meer zichtbaar wordt waar de inzet van de gemeente effect heeft. De Rekenkamercommissie heeft BMC gevraagd het onderzoek uit te voeren.

De Rekenkamercommissie De Ronde Venen wil inzicht in de wijze waarop in de gemeente de begeleiding naar uitstroom uit de bijstand is geregeld en wordt uitgevoerd. Daarnaast wil de Rekenkamercommissie weten tot welke resultaten dit heeft geleid en welke verbeteringen hierin mogelijk zijn. Met de aanbevelingen van het onderzoek hoopt de Rekenkamercommissie een bijdrage te leveren aan de begeleiding en sturing op uitstroom en, waar nodig, meer grip van het gemeentebestuur op de effectiviteit daarvan.

2. Conclusies De gemeente De Ronde Venen heeft participatiebeleid vastgesteld en heeft daarin doelen, doelgroepen en in te zetten instrumenten beschreven. Het beleid van de gemeente De Ronde Venen is vastgelegd in de Participatiekoers 2019-2023. In het beleid zijn concrete en meetbare doelen opgenomen en is aangegeven welke instrumenten de gemeente wil inzetten om deze doelen te realiseren. De voortgang van het beleid is tussentijds geëvalueerd, waarna een plan van aanpak is opgesteld met verbeteracties om de doelen alsnog te realiseren. In 2024 is de gemeente voornemens de Participatiekoers te actualiseren. De Ronde Venen zet veel voorzieningen in, in het bijzonder voorzieningen gericht op re-integratie. De inzet van voorzieningen in De Ronde Venen is hoog en stijgt. In het bijzonder coaching naar werk of naar participatie, training/cursus/opleiding en vrijwilligerswerk. Ook ondersteuning op de werkplek in de vorm van een jobcoach/begeleiding op de werkplek wordt relatief vaak door de gemeente ingezet. In haar beleid geeft de gemeente aan meer te gaan inzetten op parttimewerk en/of loonkostensubsidies om enerzijds inwoners optimaal te laten participeren en anderzijds de gemiddelde prijs van een uitkering zo laag mogelijk te 1

Divosa, Divosa Benchmark Werk & Inkomen Jaarrapportage 2022.

| 2 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

houden. In de praktijk is de beperkte inzet van loonkostensubsidies door de gemeente opvallend. Dit kan ertoe leiden dat op termijn het hiervoor beschikbare budget afneemt. Wat daarnaast opvalt, is dat er relatief weinig verrekende inkomsten voor parttimewerk zijn. Door de samenstelling van de bijstandspopulatie, in het bijzonder de leeftijdscategorie tussen de 45 en 55 jaar, en relatief weinig verrekende inkomsten, is de gemiddelde prijs van een uitkering in de gemeente De Ronde Venen naar verhouding hoog. De gemeente De Ronde Venen beschikt in beginsel over de benodigde sturingsinformatie ter onderbouwing van keuzes in beleid en uitvoering. Gemeenten leveren maandelijks informatie over ontwikkelingen in hun bijstandspopulatie en de inzet van het beschikbare instrumentarium aan bij het CBS, zo ook de gemeente De Ronde Venen. Met behulp van de Benchmark Werk & Inkomen is deze informatie voor dit rekenkameronderzoek ontsloten en is het mogelijk geworden de gemeente te vergelijken met andere gemeenten. Hoewel sturingsinformatie binnen de gemeente De Ronde Venen beschikbaar is, wordt deze op dit moment onvoldoende ingezet om vanuit inzicht in de samenstelling en kenmerken van de bijstandspopulatie tot de daadwerkelijke inzet van instrumenten te komen en om eventuele aanpassingen in het beleid te doen.

Er is bestuurlijke aandacht voor de participatie en re-integratie van bijstandsgerechtigden, maar hierbij valt op dat de raad in het bijzonder geïnteresseerd lijkt te zijn in (ontwikkelingen in) de omvang van de doelgroep. De ondersteuning van bijstandsgerechtigden in de gemeente De Ronde Venen is deels doeltreffend. De gemeente De Ronde Venen maakt in het beleid de keuze zich in het bijzonder te richten op werkgevers en op inwoners met een grote(re) afstand tot de arbeidsmarkt. De gemeente heeft in haar beleid vier doelstellingen geformuleerd. De eerste doelstelling is het beheersen van de instroom. De instroom ligt op dit moment weliswaar onder de in het beleid opgenomen streefwaarde, maar stijgt, is bovengemiddeld hoog en is daarnaast groter dan de uitstroom die wordt gerealiseerd. De hogere instroom van statushouders wordt als mogelijke verklaring hiervoor genoemd. De tweede doelstelling is het maximaliseren en verduurzamen van de uitstroom. De recente uitstroom ligt aanzienlijk lager dan beoogd en is daarnaast gedaald. Hierbij valt wel op dat er sprake is van een naar verhouding korte verblijfsduur in de bijstand en van duurzame uitstroom; de herinstroom van bijstandsgerechtigden in de bijstand is verhoudingsgewijs laag.

Het zogenaamde granieten bestand, dat wil zeggen, de groep bijstandsgerechtigden die langer dan twee jaar een bijstandsuitkering ontvangt, is in De Ronde Venen kleiner dan in gemeenten met een vergelijkbare omvang en het benchmarkgemiddelde. Het granieten bestand wordt kleiner door natuurlijk verloop, denk aan overlijden en het bereiken van de AOW-leeftijd. De derde doelstelling is het intensiveren van de werkzoekendendienstverlening. Sinds medio 2022 hebben de medewerkers van het Team Toegang Participatie en Sociale Zaken de doelgroep beter in beeld gekregen door met alle bijstandsgerechtigden in gesprek te gaan. Maatwerk is het uitgangspunt bij de inzet van instrumenten. De ondersteuning van werkzoekenden door de gemeente wordt door bijstandsgerechtigden gewaardeerd. Zij

| 3 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

ervaren de ondersteuning van de gemeente overwegend als doeltreffend en geven daarbij aan dat deze recent is verbeterd. De gemeente wordt als goed bereikbaar ervaren. Gezondheids- en taalproblemen en de aanwezigheid van (jonge) kinderen worden door bijstandsgerechtigden genoemd als belangrijkste redenen om in te stromen en als belemmerende factoren om uit te stromen. De vierde doelstelling is het optimaliseren van de werkgeversbenadering. De dienstverlening aan werkgevers krijgt recentelijk meer aandacht. De aanname in het beleid dat de huidige krapte op de arbeidsmarkt kansen biedt voor de doelgroep met een grote(re) afstand tot de arbeidsmarkt sluit niet aan op de uitvoeringspraktijk. De werkgeversbenadering kan worden versterkt door onder meer de bekendheid van (de ondersteuningsmogelijkheden van) de gemeente onder werkgevers te vergroten.

3. Aanbevelingen Dit rekenkameronderzoek biedt verschillende aanknopingspunten om de doeltreffendheid van het beleid ten aanzien van de uitstroom van (langdurig) bijstandsgerechtigden en de uitvoering te verbeteren. 1. Breng de organisatorische randvoorwaarden op orde. Het gaat hierbij in het bijzonder om het bewaken van de beschikbare ambtelijke capaciteit, de monitoring van de doelgroep en de effectiviteit van het ingezette instrumentarium, en het bestuurlijk draagvlak. 2. Zet in op het verbeteren van het integraal werken binnen de gemeente. Binnen het sociaal domein (jeugd, Wmo en participatie), maar bijvoorbeeld ook tussen het economisch en het sociaal domein in het kader van het optimaliseren van de werkgeversdienstverlening. 3. Gebruik de beschikbare sturingsinformatie actief, waaronder de Benchmark Werk & Inkomen, om bijvoorbeeld te komen tot een goede inzet van re-integratievoorzieningen en bijstelling of aanscherping van beleid. Daarbij is maatwerk van belang, zo blijkt bijvoorbeeld ook uit de recente ervaringen van andere gemeenten die succesvol zijn geweest in het bevorderen van de uitstroom uit de bijstand. 4. Uit de benchmarkcijfers komen de volgende aanbevelingen naar voren: ● Zet in op het beperken van de instroom door gebruik te maken van de zoektermijn en direct als er een aanvraag wordt gedaan het gesprek aan te gaan over werk.

● De gemiddelde leeftijd van de bijstandsgerechtigden is met 45 jaar relatief hoog. Een interessante groep is de leeftijdscategorie tussen de 45 en 55 jaar. Deze groep is relatief groot en kent een relatief hoge instroom, maar stroomt minder vaak uit. Zet in op het verhogen van de uitstroom, in het bijzonder van de doelgroep van 45-55 jaar door gerichte inzet van re-integratievoorzieningen en door het versterken van contacten met werkgevers. Hierbij valt te denken aan de vergroting van de inzet van loonkostensubsidie om de ervaren terughoudendheid bij werkgevers weg te nemen en ondersteuning op de werkplek. ● In de gemeente De Ronde Venen ontvangen relatief veel alleenstaande ouders een bijstandsuitkering. Zet mede daarom meer in op parttimewerk en onderzoek of er voldoende mogelijkheden zijn voor kinderopvang. Uit eerder onderzoek op

| 4 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

●

basis van de Benchmark Werk & Inkomen blijkt dat de uitstroom naar werk onder parttimewerkenden drie keer zo hoog is. Zet meer vervoersvoorzieningen in, gelet op de ligging van de gemeente en de beperkte openbaar vervoersvoorzieningen.

Specifiek voor de raad geven wij onderstaande aanbevelingen: 1. Heb naast de omvang van de doelgroepen ook aandacht voor de inzet van re-integratie en participatievoorzieningen vanwege het maatschappelijk belang bij het zoveel mogelijk participeren van mensen in de samenleving. 2. Wees ervan bewust dat de afstand tot de arbeidsmarkt van veel mensen uit het bestand groot is. Voor sommige mensen is uitstroom naar werk niet haalbaar, bijvoorbeeld door een mismatch op de arbeidsmarkt. Dan is het vergroten van participatie een reëler doel. 3. Houd aandacht voor de menselijke maat, gelet op de complexiteit van de doelgroep en (de noodzaak tot) het leveren van maatwerk.

| 5 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Nota van Bevindingen

| 6 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

H1 | Onderzoeksverantwoording 1.1 Hoofdvraag en deelvragen Voor dit onderzoek is de volgende hoofdvraag geformuleerd: In hoeverre is de begeleiding door de gemeente De Ronde Venen van (langdurig) bijstandsgerechtigden doeltreffend en welke verbeteringen zijn hierin mogelijk? Deze hoofdvraag is uitgewerkt in een aantal deelvragen waarmee de hoofdvraag beantwoord kan worden en gerichte aanbevelingen gedaan kunnen worden aan de gemeenteraad. De deelvragen luiden als volgt: 1. Welke beleidsdoelen heeft de gemeente De Ronde Venen geformuleerd voor de uitstroom van (langdurig) bijstandsgerechtigden? 2. In hoeverre heeft de gemeente De Ronde Venen zicht op: a. de kenmerken, de omvang en de (getalsmatige) ontwikkeling van de doelgroep (langdurig) bijstandsgerechtigden? b. de kwaliteiten en belemmeringen van de doelgroep bij de duurzame uitstroom uit de bijstand? 3. Welke instrumenten zijn beschikbaar voor de doelgroep (langdurig) bijstandsgerechtigden en op welke wijze worden deze ingezet? 4. In hoeverre bereikt de gemeente de door haar beoogde resultaten bij de uitvoering van de Participatiewet voor de doelgroep (langdurig) bijstandsgerechtigden? a. In hoeverre is er sprake van duurzame uitstroom na begeleiding van (langdurig) bijstandsgerechtigden? 5.

Hoe kan de doeltreffendheid van het gemeentelijk beleid ten aanzien van de uitstroom van (langdurig) bijstandsgerechtigden worden verbeterd? a. In hoeverre sluit de aanpak van de gemeente De Ronde Venen aan op de kenmerken van de doelgroep (langdurig) bijstandsgerechtigden? b. En wat zijn hierin de kansen en belemmeringen?

1.2 Onderzoeksmethoden In dit onderzoek is een combinatie van onderzoeksmethoden gebruikt om de onderzoeksvragen te beantwoorden. Deze triangulatie-aanpak bevat een deskresearch, interviews met ambtelijk, bestuurlijk en extern betrokkenen en een kwalitatief cliëntervaringsonderzoek.

1.2.1 Deskresearch Om inzicht te krijgen in de uitvoering van de Participatiewet en de stand van zaken hiervan is een verkennende documentenstudie uitgevoerd. Hierbij is onder andere gekeken naar beleidsdocumenten, verantwoordingsdocumenten en uitvoeringsprotocollen, maar bijvoorbeeld ook naar de uitkomsten van de jaarlijkse (kwantitatieve) cliëntervaringsonderzoeken en raadsinformatiebrieven. Met de documentenstudie werd inzicht gekregen in de beleidsdoelen van de gemeente De Ronde Venen (deelvraag 1) en in het zicht op de aard en omvang van de doelgroep (deelvraag 2).

| 7 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Daarnaast heeft de gemeente De Ronde Venen zich in het voorjaar van 2023 aangemeld als deelnemer aan de Benchmark Werk & Inkomen. Hierdoor werd de bij de gemeente beschikbare informatie ontsloten en werd inzicht verkregen in de volumeontwikkeling van de bijstand en de uitstroom uit de bijstand naar redenen van uitstroom (uitstroomcategorieën), de samenstelling van het bestand, de uitstroom naar verblijfsduur in de uitkering, de uitstroom naar leeftijdscategorie, herinstroom/duurzaamheid uitstroom, et cetera. Daarnaast werd de inzet van re-integratievoorzieningen geanalyseerd, zoals de inzet van loonkostensubsidie en jobcoaching. Naast het beschrijven van de ontwikkelingen in de tijd is de gemeente De Ronde Venen met behulp van de informatie uit de benchmark voor wat betreft de samenstelling van het bestand, de volumeontwikkelingen en de ingezette instrumenten vergeleken met: ● gemeenten met een vergelijkbare omvang (20.000-50.000 inwoners); ● gemeenten in de provincie Utrecht; ● alle gemeenten in de benchmark. De analyses op basis van de Benchmark Werk & Inkomen werden gebruikt om vanuit inzicht in de ontwikkelingen in de aard en omvang van de bijstandspopulatie de effecten van het ingezette instrumentarium en de mogelijkheden hierin voor de toekomst te schetsen (deelvraag 4 en 5).

1.2.2 Interviews met betrokken partijen Informatie uit documenten en kwantitatieve analyses gaat leven als deze in een gesprek door ambtelijk en bestuurlijk betrokkenen wordt toegelicht en ingekleurd. Achtergronden worden duidelijk en de onderzoekers kunnen hun vragen stellen ter verheldering. In dit onderzoek is gesproken met zowel de bestuurlijk als de ambtelijk verantwoordelijken (beleid en uitvoering) binnen de gemeente De Ronde Venen. Ook is gesproken met vertegenwoordigers van het Werkgeversservicepunt Groot Amsterdam (WSPGA)2 om beter zicht te krijgen op het werkgeversperspectief. Een afvaardiging van het Participatieplatform3 De Ronde Venen is bevraagd om inzicht te krijgen in de wijze waarop ervaringen van de doelgroep onder de aandacht van de gemeente worden gebracht. De interviews hielpen met name bij het verder inkleuren van de antwoorden op de deelvragen 2, 3 en 4.

1.2.3 Interviews met de doelgroep Daarnaast is de ervaring van bijstandsgerechtigden inzichtelijk gemaakt middels telefonische interviews. We hebben ons in de interviews vooral gericht op de ervaring, beleving en tevredenheid over de uitvoering van het beleid in de praktijk. De interviews werden gebruikt om een beter beeld te krijgen van de instrumenten die door de gemeente worden ingezet, van de kansen en belemmeringen die worden ervaren bij uitstroom uit de bijstand en van de aansluiting van de aanpak van de gemeente op de behoeften en kenmerken van de bijstandsgerechtigden (deelvraag 2, 3 en 5).

2

Het WSPGA is een samenwerkingsverband van UWV, Pantar, AM match en de gemeenten Aalsmeer, Amstelveen, Amsterdam, Diemen, Haarlemmermeer, Ouder-Amstel, De Ronde Venen en Uithoorn. Het WSPGA helpt werkgevers om werkzoekenden met een afstand tot de arbeidsmarkt in dienst te nemen (Participatiekoers 2019-2023). 3 De naam van het Participatieplatform is inmiddels gewijzigd in Adviesraad Sociaal Domein.

| 8 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Na een analyse van de bijstandspopulatie op basis van de Benchmark Werk & Inkomen zijn in totaal 32 personen benaderd. Het ging daarbij om inwoners waarbij de gemeente er in is geslaagd te bemiddelen naar (parttime)werk, vrijwilligerswerk of een andere dagbesteding en inwoners waarbij de bemiddeling/ondersteuning (nog) niet of beperkt succesvol is geweest. Daarnaast wilden wij graag zowel met inwoners spreken die korter dan een jaar in de bijstand zitten als inwoners die langer dan een jaar in de bijstand zitten. De volgende groepen hadden op basis van de uitkomsten van de deskresearch en de interviews in het bijzonder onze belangstelling: ● Jongeren ● Inburgeraars ● Inwoners met een arbeidsbeperking ● Ouderen (55+) ● Alleenstaande ouders In totaal is gesproken met zeventien inwoners die een bijstandsuitkering (hebben) ontvangen. De groep was divers samengesteld voor wat betreft geslacht, leeftijd, leefvorm en land van herkomst.

1.3 Duurzame uitstroom uit de bijstand Als het over re-integratie gaat, wordt effectiviteit (doeltreffendheid) vaak gemeten in de mate waarin mensen uit de uitkering duurzaam aan het werk komen. Uit onderzoek onder vijf gemeenten blijkt dat klanten vaak meer kunnen dan gemeenten denken, maar dat directe bemiddeling naar werk meestal niet haalbaar is.4 Effectieve uitstroom wordt in dit onderzoek breder gedefinieerd als de omstandigheid waarin mensen (weer) gaan deelnemen in het arbeidsleven of de kans benutten om minder afhankelijk te zijn van overheidsbijdragen c.q. de bijstand. In dit onderzoek wordt daarom gekeken naar de mate waarin de activiteiten van de gemeente tot een duurzame uitstroom naar werk leiden, maar wordt bijvoorbeeld ook de uitstroom naar vrijwilligerswerk en scholing in beeld gebracht. Doordat duurzame uitstroom naar regulier werk niet voor iedereen een haalbaar einddoel is, dienen re-integratieactiviteiten ook andere maatschappelijke doelen, zoals het bevorderen van zelfontplooiing, economische zelfstandigheid, maatschappelijke betrokkenheid en integratie.

1.4 Leeswijzer In hoofdstuk 2 beschrijven we de beleidsdoelen van de gemeente De Ronde Venen ten aanzien van de uitstroom van (langdurig) bijstandsgerechtigden. In hoofdstuk 3 wordt een beeld geschetst van de samenstelling van de omvang en samenstelling van de doelgroep van bijstandsgerechtigden in de gemeente. Vervolgens wordt in hoofdstuk 4 ingegaan op de instrumenten die door de gemeente De Ronde Venen worden ingezet voor de re-integratie en participatie van bijstandsgerechtigden, waarna in hoofdstuk 5 wordt nagegaan in hoeverre de gemeente de beoogde effecten realiseert en wat mogelijke verklaringen zijn daarvoor. Daarbij wordt ook in beeld gebracht waar mogelijke verbeterpunten zitten voor wat betreft de inzet van instrumenten en de aansluiting daarvan op de doelgroep.

4

Beleidsonderzoekers: Klant in beeld, onderzoeksessay, september 2018.

| 9 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

H2 | Beleid In dit hoofdstuk wordt allereerst kort de achtergrond geschetst van het lokaal beleid, waarna het beleid van de gemeente De Ronde Venen en de ontwikkelingen die zich daarin hebben voltrokken worden beschreven. Daarmee wordt een antwoord geformuleerd op de eerste deelvraag: ●

Welke beleidsdoelen heeft de gemeente De Ronde Venen geformuleerd voor de uitstroom van (langdurig) bijstandsgerechtigden?

2.1 Achtergrond: de invoering van de Participatiewet Sinds 1 januari 2015 is de Participatiewet van kracht. Deze wet is ingevoerd als onderdeel van de decentralisaties in het sociaal domein. De Participatiewet heeft als doel zoveel mogelijk mensen naar werk toe te leiden. De uitgangspunten van de wet zijn dat iedereen die kan werken dat naar vermogen doet en dat werk aantrekkelijker is dan een uitkering. Wie niet zelfstandig de arbeidsmarkt kan betreden, kan een beroep doen op ondersteuning van de gemeente. Met het in werking treden van de Participatiewet zijn een aantal andere regelingen voor bepaalde doelgroepen beëindigd of aangepast, waaronder regelingen voor jonggehandicapten met arbeidsvermogen (de Wajong) en voor mensen met lichamelijke, verstandelijke of psychische beperkingen die ondersteuning nodig hebben bij het vinden en houden van werk en alleen onder aangepaste omstandigheden kunnen werken (de Wsw). Alle mensen met een nieuwe indicatie van een arbeidsbeperking vallen vanaf dat moment onder de Participatiewet. Gemeenten bepalen op basis van maatwerk wie voor welke vorm van ondersteuning in aanmerking komt. De gemeente heeft voor de nieuwe doelgroep dezelfde taken als voor mensen met een bijstandsuitkering, namelijk om deze mensen ondersteuning te bieden gericht op arbeidsinschakeling en, waar nodig, inkomensondersteuning.

Gemeenten hebben verschillende instrumenten tot hun beschikking om mensen naar werk te begeleiden. Voor een deel zijn dat instrumenten die de gemeente al voor de komst van de Participatiewet had, zoals een proefplaatsing, jobcoaching en aanpassingen aan de werkplek. In de Participatiewet zijn ook twee nieuwe instrumenten opgenomen: loonkostensubsidie en beschut werk. Loonkostensubsidie is een subsidie die werkgevers kunnen ontvangen als zij mensen in dienst nemen die niet het wettelijk minimumloon kunnen verdienen. Beschut werk is bedoeld voor mensen die door hun beperking niet bij een gewone werkgever aan de slag kunnen. Uit een evaluatie van de Participatiewet uit 20195 blijkt dat de uitwerking van de Participatiewet doelgroepafhankelijk is. De grootste groep, namelijk de klassieke bijstandsgerechtigden, merkt nauwelijks verschil. Een positief effect is slechts weggelegd voor een kleine groep: de jonggehandicapten.

5

P.V. Echtelt, K. Sadiraj, S. Hoff, S. Muns, K. Karpinska, D.W. Das en M. Versantvoort, Eindevaluatie van de Participatiewet, Den Haag: SCP, 2019.

| 10 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

De verschillen laten zich verklaren door de afwijkende uitgangssituatie van de doelgroepen voorafgaand aan de invoering van de Participatiewet, de financiële prikkelstructuur die het voor gemeenten voordelig maakt om prioriteit te geven aan mensen met de kleinste afstand tot de arbeidsmarkt en de mate waarin werkgevers verplicht zijn om banen te creëren voor de afzonderlijke doelgroepen.

2.2 Participatiebeleid in De Ronde Venen: bijstelling van de koers Het beleid van de gemeente De Ronde Venen is beschreven in de Participatiekoers 2019-2023. Met de Participatiekoers wil de gemeente haar participatiebeleid doorontwikkelen en naar een volgende fase brengen. De gemeente constateert dat de huidige periode van hoogconjunctuur vraagt om een andere benadering en signaleert dat de mismatch tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt steeds omvangrijker wordt. Het bij elkaar brengen van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt wordt als grootste uitdaging voor de gemeente én werkgevers gezien, waarbij wordt opgemerkt dat de krapte op de arbeidsmarkt nu kansen biedt voor de doelgroep met een grote(re) afstand tot de arbeidsmarkt. In de voorgaande beleidsperiode werden de inspanningen van de gemeente vooral gekenmerkt door een aanbodgerichte benadering en de inzet van een instrumentarium voor de bemiddeling van bijstandsgerechtigden met een korte afstand tot de arbeidsmarkt. De huidige periode van hoogconjunctuur vraagt om een bijstelling van deze koers en daarom kiest de gemeente voor een benadering die zich vooral richt op de werkgevers en de inwoners met een grote(re) afstand tot de arbeidsmarkt. De gemeente wil de arbeidsmarktpositie van deze doelgroep versterken, zodat ook zij een kans krijgen op werk.

Het doel is dat iedere inwoner op een voor hem of haar zo hoog mogelijk niveau en naar eigen vermogen zo goed mogelijk participeert, liefst via betaald werk. Daarbij wil de gemeente het bijstandsvolume zo laag mogelijk houden en meer gaan inzetten op parttimewerk en/of loonkostensubsidies, waarbij de gemeente enerzijds de inwoners optimaal laat participeren en anderzijds de gemiddelde prijs van een uitkering zo laag mogelijk houdt. De gemeente De Ronde Venen heeft vier beleidsdoelen opgesteld. Voor elk van de beleidsdoelen worden vervolgens doelstellingen geformuleerd en wordt, naast de huidige inzet van instrumenten, ook de inzet voor de periode 2019-2023 beschreven:6 1. Beheersen van de instroom: de instroom stabiliseert op het niveau van 2018. Dit houdt in dat de instroom in de bijstand op maximaal 172 inwoners zal liggen. Om dit doel te bereiken focust de gemeente op verschillende onderdelen, namelijk intake en diagnose, handhaving, preventie en aanvullende maatregelen. 2. Maximaliseren en verduurzamen van de uitstroom: verwacht wordt dat de totale uitstroom eerst stabiliseert, waarna deze op termijn terugloopt. Reden hiervoor is dat er bij de inzet vooral wordt gericht op klantcategorie 37, wat naar verwachting gevolgen heeft op de uitstroomcijfers. De oorzaak hiervan ligt in de verzwaring van de klantgroep. In 2018 was er sprake van een uitstroom van 196 klanten.

Als doel is gesteld dat de uitstroom in 2023 is gestegen naar een uitstroom van 205 personen.

Gemeente De Ronde Venen, Participatiekoers 2019-2023, p.6. De gemeente De Ronde Venen onderscheidt de volgende klantgroepen: klantgroep 1 is bemiddelbaar binnen 6 maanden, klantgroep 2 is bemiddelbaar tussen 6 en 12 maanden, klantgroep 3 is bemiddelbaar tussen 12 en 24 maanden en klantgroep 4 is niet bemiddelbaar. 6 7

| 11 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

3. Intensivering van de werkzoekendendienstverlening: de gemeente geeft aan dat “de mate van tevredenheid van de klanten wordt bepaald door de mate waarin zij aandacht krijgen voor hun situatie en de mate waarin zij gefaciliteerd en begeleid worden bij hun ondersteuningsvraag”. In 2018 werd de dienstverlening beoordeeld met een 6,5. Het doel is om de klanttevredenheid over de dienstverlening van het Werkcentrum te verhogen naar een 7,3 in 2023. 4. Optimaliseren van de werkgeversbenadering: de mismatch tussen vraag en aanbod moet worden tegengegaan. Hierbij ligt de focus op een vraaggerichte benadering, waarbij extra wordt ingezet op de doelgroep met een grote afstand tot de arbeidsmarkt, zodat deze beter worden gepositioneerd bij reguliere werkgevers. Sociaal ondernemerschap wordt daarnaast gestimuleerd. De gemeente focust zich hierbij op MKB-bedrijven en wil jaarlijks een kwart van deze bedrijven in De Ronde Venen benaderen om hun behoeften in kaart te brengen. In 2019 zijn 100 MKB-bedrijven benaderd. In 2023 wil de gemeente 150 MKB-bedrijven benaderen. Eind 2021 constateerde de gemeente De Ronde Venen dat het realiseren van een aantal doelstellingen zoals beschreven in de Participatiekoers 2019-2023 onvoldoende op schema lag. Dit gold met name voor de beoogde inzet op de groep bijstandsgerechtigden met een grote(re) afstand tot de arbeidsmarkt.

De in- en uitstroomcijfers laten volgens de gemeente al jaren een gelijkmatig beeld zien, ook gedurende de coronacrisis. In de gemeente De Ronde Venen doen relatief weinig inwoners een beroep op een uitkering. Het blijkt echter dat een groot deel van de bijstandsgerechtigden langdurig gebruikmaakt van genoemde inkomensvoorzieningen: meer dan de helft van het klantenbestand heeft een grote afstand tot de arbeidsmarkt en er wordt relatief weinig gebruikgemaakt van instrumenten die bijdragen aan ontwikkeling van deze groep. “Met andere woorden: de afstand tot de betaalde arbeidsmarkt wordt niet kleiner voor deze groep inwoners. Dit impliceert dat een toenemend aantal klanten in het ‘granieten bestand’ terechtkomt. Dit is een ongewenste situatie en strookt niet met de uitgangspunten van de in 2019 geschreven doelstellingen uit de Participatiekoers”, aldus de gemeente.8 In februari 2022 is vervolgens een plan van aanpak opgesteld, het Implementatieplan Quick Scan, waarin wordt beschreven welke verbeteracties de gemeente wil gaan inzetten om de doelen uit de Participatiekoers alsnog te realiseren. Het Implementatieplan gaat in op de volgende thema’s: ● Ken je klant. ● Instrumentarium sluit aan bij het profiel van onze kandidaten en wensen werkgevers. ● Lokale/regionale werkgeversbenadering professionaliseren. ● Leerwerkbedrijf, aanjagen re-integratietrajecten.

● Werken vanuit processen en vullen systemen. In de gesprekken die gedurende dit onderzoek hebben plaatsgevonden wordt aangegeven dat in 2024 een nieuwe Participatiekoers zal worden opgesteld. De verwachting bij de betrokken beleidsmedewerkers is dat de doelstellingen en kaders in stand blijven, maar dat de focus zal liggen op de uitvoering daarvan.

8

Gemeente De Ronde Venen, Implementatieplan Quick Scan, februari 2022, p.2.

| 12 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

2.3 Résumé Het beleid van de gemeente De Ronde Venen staat beschreven in de Participatiekoers 2019-2023. De gemaakte keuzes binnen het beleid zijn gemotiveerd en vastgelegd in documenten. Het beleid richt zich in het bijzonder op werkgevers en op inwoners met een grote(re) afstand tot de arbeidsmarkt. Het bij elkaar brengen van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt wordt als grootste uitdaging gezien, waarbij wordt opgemerkt dat de krapte op de arbeidsmarkt nu kansen biedt voor de doelgroep met een grote(re) afstand tot de arbeidsmarkt. De beleidsdoelstellingen luiden als volgt: 1. Beheersen van de instroom. 2. Maximaliseren en verduurzamen van de uitstroom. 3. Intensivering van de werkzoekendendienstverlening. 4. Optimaliseren van de werkgeversbenadering. De doelen zijn meetbaar en er wordt per doelstelling ingegaan op de in te zetten instrumenten. De voortgang van het beleid is tussentijds geëvalueerd, waarna een plan van aanpak is opgesteld met verbeteracties om de doelen alsnog te realiseren. In 2024 wordt de Participatiekoers geactualiseerd.

| 13 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

H3 | Zicht op de doelgroep In dit hoofdstuk wordt een beeld geschetst van de omvang en samenstelling van de doelgroep van bijstandsgerechtigden in de gemeente De Ronde Venen. Gemeenten leveren maandelijks informatie over ontwikkelingen in hun bijstandspopulatie en de inzet van het beschikbare instrumentarium aan bij het CBS, zo ook de gemeente De Ronde Venen. Met behulp van de Benchmark Werk & Inkomen is deze informatie tijdens dit rekenkameronderzoek ontsloten en is het mogelijk geworden de gemeente te vergelijken met andere gemeenten. Met dit inzicht in (de ontwikkelingen in) de doelgroep kan vervolgens in de volgende hoofdstukken inzicht worden gegeven in de effecten van het ingezette instrumentarium en de mogelijkheden hierin voor de toekomst.

3.1 De ontwikkeling van het bestand In de gemeente De Ronde Venen worden ongeveer 400 bijstandsuitkeringen verstrekt. Zeer recent is het aantal verstrekte uitkeringen gestegen tot 430. Deze stijging is ook vanuit vergelijkend perspectief opvallend te noemen (figuur b1, bijlage 4). Figuur 1

Ontwikkeling in volume bijstandsuitkeringen

De instroom in de gemeente De Ronde Venen is bovengemiddeld hoog en is sinds maart 2023 ook hoger dan de uitstroom. De uitstroom is het afgelopen jaar gedaald en recent gestabiliseerd (figuur b2, bijlage 4). Hierbij moet worden opgemerkt dat hoewel de instroom momenteel relatief hoog is, de verblijfsduur tegelijkertijd naar verhouding kort is; bijna een kwart van de bijstandsgerechtigden stroomt binnen drie maanden weer uit (figuur b3, bijlage 4). Vanuit de ambtelijke organisatie worden de hoge instroom en korte verblijfsduur voor een belangrijk deel verklaard door de instroom van statushouders; door de steeds grotere taakstelling voor gemeenten om statushouders te huisvesten groeit ook de instroom.

| 14 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Figuur 2

Gemiddeld instroom- en uitstroompercentage

Het zogenaamde granieten bestand, hier gedefinieerd als de groep bijstandsgerechtigden die langer dan twee jaar in de bijstand zit, is in De Ronde Venen kleiner dan in gemeenten met een vergelijkbare omvang en het benchmarkgemiddelde. Uit nadere analyse blijkt dat het aandeel inwoners dat langdurig een bijstandsuitkering ontvangt het afgelopen jaar kleiner is geworden. Deze uitstroom is voor een belangrijk deel te verklaren door het bereiken van de AOW-leeftijd en overlijden. Figuur 3

Personen met algemene bijstand naar verblijfsduur

Daarnaast is er sprake van duurzame uitstroom; hoewel de herinstroom recent licht is gestegen, is deze vanuit vergelijkend perspectief als laag te beoordelen (tabel b4, bijlage 4). De belangrijkste reden om uit te stromen is het vinden van werk. De uitstroom naar werk neemt in de gemeente De Ronde Venen licht toe en is relatief hoog in vergelijking met het benchmarkgemiddelde en de uitstroom in gemeenten met een vergelijkbare omvang.

| 15 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Er is geen uitstroom als gevolg van handhaving, wat gezien kan worden als de minst duurzame vorm van uitstroom. Figuur 4

Redenen beëindiging uitkeringen

In de gesprekken die in het kader van dit rekenkameronderzoek hebben plaatsgevonden wordt aangegeven dat de aard, omvang en kenmerken van de doelgroep van bijstandsgerechtigden bij de gemeente lange tijd onvoldoende in beeld zijn geweest. Op de oorzaken hiervan en de huidige inspanningen hierop wordt uitgebreider ingegaan in paragraaf 5.2.1 waarmee nader antwoord wordt gegeven op deelvraag 2.

3.2 Samenstelling van de doelgroep 3.2.1 Leeftijdsopbouw van het bestand De gemiddelde leeftijd van de bijstandsgerechtigden in De Ronde Venen is met 45 jaar relatief hoog. Ongeveer een kwart van de doelgroep is jonger dan 35 jaar, een kwart is tussen de 45 en 55 jaar en een kwart is tussen de 55 en 65 jaar.

| 16 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Figuur 5

Samenstelling bestand naar leeftijd

De helft van de bijstandsgerechtigden die recent zijn ingestroomd is jonger dan 35 jaar, waarbij moet worden opgemerkt dat de instroom van jongeren tussen de 18 en 27 jaar lager dan gemiddeld is, terwijl de instroom van mensen tussen de 27 en 35 juist een stuk hoger ligt (figuur b5, bijlage 4). De uitstroom van bijstandsgerechtigden tussen de 18 en 27 jaar is relatief laag, terwijl de uitstroom in de leeftijdscategorie tussen de 27 en 35 jaar relatief hoog is (figuur b6, bijlage 4). Interessant is de groep tussen de 45 en 55 jaar. Deze groep is relatief groot, stroomt relatief vaak in en minder vaak uit. Zowel de instroom als de uitstroom van de leeftijdscategorie 55+ is relatief hoog. In een interview wordt aangegeven dat de gemeente recent heeft besloten om niet actief in te zetten op de oudste leeftijdscategorie (65+). Het wordt als niet realistisch gezien om te denken dat deze groep nog aan het werk gaat, zeker niet als zij al meerdere jaren een uitkering ontvangen. Ook wordt opgemerkt dat in deze groep ook mensen zitten die al heel lang vrijwilligerswerk doen.

3.2.2 Het bestand naar leefvorm In de gemeente De Ronde Venen ontvangen relatief veel alleenstaande ouders een bijstandsuitkering. Dit beeld wordt ook door het Team Toegang Participatie en Sociale Zaken herkend. Er speelt in hun leven vaak meer, denk aan psychische problematiek, geen opleiding of scheidingsproblematiek. Alleenstaanden zonder kinderen vormen de grootste groep binnen de totale bijstandspopulatie, al is deze groep kleiner dan in andere gemeenten. Het aandeel (echt)paren met een bijstandsuitkering ligt iets boven het gemiddelde.

| 17 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Figuur 6

Samenstelling bestand naar leefvorm

Wanneer we kijken naar instroom per leefvorm dan valt op dat in de gemeente De Ronde Venen de instroom van alleenstaanden recent naar verhouding is toegenomen. Wanneer de gemeente wordt vergeleken, dan valt op dat het aandeel instroom van alleenstaande ouders lager dan gemiddeld is, terwijl het aandeel instroom van gehuwden/samenwonenden hoger dan gemiddeld is (figuur b7, bijlage 4).

3.3 Résumé De gemeente registreert de volumeontwikkeling van de bijstand, de uitstroom uit de bijstand, de duurzaamheid van de uitstroom en de kenmerken van de verschillende doelgroepen binnen het bijstandsbestand. Met behulp van de Benchmark Werk & Inkomen is deze informatie tijdens dit rekenkameronderzoek ontsloten en geanalyseerd waarbij de gemeente De Ronde Venen is vergeleken met andere gemeenten. Het aantal verstrekte uitkeringen door de gemeente De Ronde Venen is recent gestegen. De instroom in de bijstand is bovengemiddeld hoog en stijgt. Sinds een half jaar is de instroom in de bijstand hoger dan de uitstroom. Na een daling, is de uitstroom uit de bijstand recent gestabiliseerd. De verblijfsduur in de bijstand blijkt naar verhouding kort te zijn, dat wil zeggen, bijstandsgerechtigden stromen in De Ronde Venen relatief snel weer uit. Daarbij is de uitstroom duurzaam te noemen; de uitstroom naar werk is hoog en er is sprake van een laag percentage herinstroom. De omvang van het granieten bestand, hier gedefinieerd als de categorie inwoners die langer dan twee jaar afhankelijk zijn van een bijstandsuitkering, is relatief klein en is het afgelopen jaar kleiner geworden, in het bijzonder door factoren als het bereiken van de AOW-leeftijd en overlijden. De gemiddelde leeftijd van de bijstandsgerechtigden is met 45 jaar relatief hoog.

Opvallend zijn de lage instroom van jongeren onder de 27 jaar en de hoge uitstroom van bijstandsgerechtigden van 55 jaar en ouder. Een interessante groep is de leeftijdscategorie tussen de 45 en 55 jaar. Deze groep is relatief groot en kent een relatief hoge instroom, maar stroomt minder vaak uit.

| 18 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Ongeveer de helft van de bijstandsgerechtigden is alleenstaand. Het afgelopen jaar is de instroom van deze groep licht toegenomen. In de gemeente De Ronde Venen ontvangen relatief veel alleenstaande ouders een bijstandsuitkering. De instroom van deze groep is recent afgenomen. Het aandeel gehuwden/samenwonenden met een bijstandsuitkering is hoger dan gemiddeld en dat geldt ook voor de recente instroom van deze groep inwoners.

| 19 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

H4 | Inzet van instrumenten In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de instrumenten die door de gemeente De Ronde Venen worden ingezet voor de re-integratie en participatie van bijstandsgerechtigden. Daarmee wordt een antwoord geformuleerd op de deelvraag: ●

Welke instrumenten zijn beschikbaar voor de doelgroep (langdurig) bijstandsgerechtigden en op welke wijze worden deze ingezet?

4.1 Ontheffingen Gemeenten kunnen ervoor kiezen om een bepaald deel van de doelgroep een ontheffing van arbeidsverplichting te geven, omdat bepaalde omstandigheden deelname aan het arbeidsproces in de weg staan. In de gemeente De Ronde Venen hebben 63 van de 494 bijstandsgerechtigden een ontheffing van de arbeidsverplichting. Het aandeel bijstandsgerechtigden met een ontheffing neemt, na het afgelopen jaar te zijn gestegen, de afgelopen maanden licht af (figuur b8, bijlage 4). Het aantal ontheffingen in De Ronde Venen is relatief laag (figuur b9, bijlage 4). In een interview wordt aangegeven dat alle bijstandsgerechtigden nu worden gezien en er ook actief wordt gestreefd naar het beperken van het aantal ontheffingen. Wanneer wordt gekeken naar de reden waarom bijstandsgerechtigden een ontheffing krijgen, dan valt op dat in De Ronde Venen relatief veel ontheffingen worden gegeven aan alleenstaande ouders met een jong kind. Ook wordt door de ambtelijke organisatie geconstateerd dat veel inwoners met een uitkering die naar de gemeente De Ronde Venen verhuizen vaak al een ontheffing hebben.

4.2 Inzet van instrumenten in De Ronde Venen Op basis van de Participatiewet hebben gemeenten verschillende instrumenten tot hun beschikking met betrekking tot de re-integratie en participatie van bijstandsgerechtigden. Het gaat daarbij om voorzieningen als: ● financiële compensatie, in het bijzonder loonkostensubsidies; ● het creëren van werkplekken, bijvoorbeeld beschut werk; ● ondersteuning op de werkplek, zoals een jobcoach of begeleiding op de werkplek of werkplekaanpassingen; ● voorziening naar werk of participatie, bijvoorbeeld coaching, scholing of vrijwilligerswerk; ● faciliterende voorzieningen, zoals een vervoersvoorziening. De gemeente kan voor wat betreft re-integratievoorzieningen inzetten op uitstroom naar fulltime-, maar ook op uitstroom naar parttimewerk.

4.2.1 De inzet van voorzieningen In de gemeente De Ronde Venen ontvangt een bovengemiddeld percentage bijstandsgerechtigden een voorziening. Dit aandeel is in 2022 aanzienlijk toegenomen, maar sinds 2023 gestagneerd (figuur b10, bijlage 4). Er kan een onderscheid worden gemaakt naar voorzieningen gericht op participatie en voorzieningen gericht op re-integratie.

| 20 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

In de gemeente De Ronde Venen had een bovengemiddeld percentage voorzieningen gericht op re-integratie (79%) als doel. Opvallend was het bovengemiddelde aantal vrouwen met een voorziening. Figuur 7

Aantal personen met een voorziening

Wanneer we vervolgens kijken naar de aard van de voorzieningen die worden ingezet, dan valt op dat de gemeente De Ronde Venen relatief veel voorzieningen naar werk of participatie inzet, in het bijzonder: ● coaching naar werk of naar participatie; ● training/cursus/opleidig; ● vrijwilligerswerk. Ook ondersteuning op de werkplek in de vorm van een jobcoach/begeleiding op de werkplek wordt relatief vaak door de gemeente ingezet. Verder zet de gemeente De Ronde Venen relatief vaak vervoersvoorzieningen (ingedeeld onder de faciliterende voorzieningen) in. Dit is vermoedelijk (deels) te verklaren door de ligging van de gemeente in combinatie met beperkte openbaar vervoersvoorzieningen, wat een belemmering kan zijn om elders aan het werk te gaan. De gemeente De Ronde Venen ligt in de provincie Utrecht, maar is onderdeel van de arbeidsmarktregio Groot-Amsterdam. De gemeente wordt gekenmerkt door beperkte openbaar vervoersvoorzieningen en heeft bijvoorbeeld alleen in het niet centraal gelegen Abcoude een treinstation. Veel mensen in de bijstand beschikken niet over een eigen auto en/of kunnen, in het geval van veel inburgeraars, niet fietsen. Daarnaast is openbaar vervoer ook duur.

De samenwerking met het WSPGA wordt op zichzelf als goed en in potentie waardevol ervaren, maar het blijkt in de praktijk voor de gemeente De Ronde Venen lastig om aan te haken bij de vacatures die van daaruit worden gedeeld, aldus het Team Toegang Participatie en Sociale Zaken.

| 21 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Figuur 8

Percentage voorzieningen naar hoofdcategorie type voorziening

Opvallend is de beperkte inzet van loonkostensubsidies, in het bijzonder wanneer we dit vergelijken met de inzet van loonkostensubsidies door andere kleine gemeenten (figuur b11 en b12, bijlage 4). Het budget dat de gemeente krijgt toegekend voor loonkostensubsidie is op basis van realisatie. Bij een beperkte inzet van loonkostensubsidies, zal het budget dat daarvoor vanuit het Rijk beschikbaar wordt gesteld dus afnemen. In een interview met het Team Toegang Participatie en Sociale Zaken wordt aangegeven dat loonkostensubsidie met name wordt ingezet voor inwoners met een arbeidsbeperking, maar dat is in verhouding een lage caseload. Voor deze inwoners is dat gebruikelijk, omdat zij een verminderde loonwaarde hebben. De gemeente is wel terughoudend in het inzetten van loonkostensubsidies. Daarom wordt er soms niet gekozen voor een loonkostensubsidie, maar mogen inwoners soms een beperkte tijd ergens werken met behoud van uitkering. Periodieke evaluatiemomenten met werkgevers zijn dan wel van belang. Recent is er meer aandacht gekomen voor de samenwerking met werkgevers. Jaarlijks publiceert het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid de taakstellingen voor beschut werk. Daarin staat hoeveel beschutte werkplekken een gemeente moet realiseren. In 2023 lag de taakstelling voor De Ronde Venen op twaalf plekken.

Deze taakstelling is (nog) niet gehaald; in augustus 2023 waren er acht plekken gerealiseerd.

4.2.2 Parttimewerk Na een afname in 2022 neemt het aandeel verrekende inkomsten sinds het begin van 2023 weer toe (figuur b13, bijlage 4). Wat daarbij opvalt, is het relatief lage aandeel parttimewerk in de gemeente De Ronde Venen. Het aandeel bijstandsgerechtigden dat parttime werkt, is relatief laag en neemt af (figuur b14 en b15, bijlage 4). Het gemiddelde bedrag aan inkomsten uit parttimewerk is wel toegenomen. In een interview met medewerkers van het Team Toegang Participatie en Sociale Zaken wordt opgemerkt dat in het verleden parttimewerk niet als voldoende werd gezien; er is toen heel sterk ingezet op iedereen fulltime aan het werk en volledig uit de uitkering, aldus de respondenten.

| 22 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Sinds een aantal jaren wordt er meer gekeken naar de mogelijkheid om vanuit parttimewerk door te stromen naar fulltimewerk. Wellicht is dit een verklaring voor het relatief lage aandeel parttimewerk in De Ronde Venen, geven de betreffende respondenten aan. Zij constateren dat er genoeg mensen zijn die niet fulltime kunnen werken en merken op dat vanaf 28 uur per week betaald werk mensen, met behoud van toeslagen, uitstromen. Er is sprake van een relatief groot aandeel overige inkomsten, waaronder ouderdoms- of nabestaandenuitkeringen, pensioenen, inkomsten uit vermogen of bezittingen en inkomsten in natura.

4.2.3 De gemiddelde prijs van een uitkering De gemiddelde prijs van een uitkering in De Ronde Venen is met € 16.438 op jaarbasis relatief hoog (figuur b16, bijlage 4). Dit is enerzijds het gevolg van de samenstelling van het bestand, in het bijzonder het relatief grote aandeel gehuwden/samenwonenden, en anderzijds het gevolg van de relatief lage verrekende inkomsten van met name parttimewerk.

4.3 De ervaringen van bijstandsgerechtigden in beeld 4.3.1 Kwantitatief cliëntervaringsonderzoek In 2023 heeft de gemeente De Ronde Venen een kwantitatief cliëntervaringsonderzoek Participatiewet laten uitvoeren onder de doelgroep van de Participatiewet die gebruikmaakt van ondersteuning op het gebied van werk en inkomen. De focus van dit onderzoek lag op het aanvraagproces. In totaal hebben 94 klanten deelgenomen die in 2022 (opnieuw) klant zijn geworden. Klanten geven het aanvraagproces gemiddeld een 7,39 als rapportcijfer. Stellingen waar respondenten het het vaakst mee oneens zijn, betreffen “Ik ben snel geholpen” en “Tijdens het gesprek is samen naar een oplossing gezocht”. Het ging hier om relatief kleine percentages (13% en 14% (helemaal) oneens). De resultaten laten derhalve zien dat men over het algemeen tevreden is over het contact met de klantmanager van de gemeente.

4.3.2 Kwalitatief cliëntervaringsonderzoek In het kader van dit rekenkameronderzoek is een kwalitatief cliëntervaringsonderzoek uitgevoerd en is met zeventien bijstandsgerechtigden telefonisch gesproken over: ● de duur en reden van hun uitkeringsafhankelijkheid; ● motivatie en belemmering voor uitstroom; ● de aard van de ondersteuning door de gemeente; ● wat er goed gaat en wat er beter kan. Hoewel een aantal respondenten nog maar enkele maanden een uitkering ontvangt en verschillende respondenten inmiddels aan het werk zijn, was het merendeel van de respondenten langer dan twee jaar afhankelijk van een bijstandsuitkering. De meeste respondenten hebben tijdelijk gewerkt, werkten parttime, deden vrijwilligerswerk of volgden een (inburgerings)cursus.

| 23 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

De belangrijkste redenen voor de uitkeringsafhankelijkheid van respondenten en de grootste belemmeringen bij het zoeken en vinden van werk waren een fysieke beperking/ gezondheidsproblemen, gevolgd door het onvoldoende beheersen van de Nederlandse taal en de wens of ervaren noodzaak om thuis te zijn met (jonge) kinderen. Geen van de respondenten maakte gebruik van minimaregelingen van de gemeente. Bijna alle respondenten geven aan op zoek te zijn naar werk of recent werk gevonden te hebben. Een van de respondenten heeft zelf een baan gevonden, de overige respondenten maken hiervoor gebruik van de ondersteuning van de gemeente. De gemeente helpt onder meer bij het leggen van contact met werkgevers, het vinden van vacatures en het ondersteunen bij sollicitaties en sollicitatiegesprekken. De frequentie van het contact tussen de gemeente en respondenten is heel verschillend; waar sommige respondenten (twee)wekelijks contact hebben met de gemeente, hebben andere respondenten alleen contact wanneer er een passende vacature langskomt. Afspraken vinden plaats op het gemeentehuis, maar ook is er contact via de telefoon, e-mail en Whatsapp. De bereikbaarheid van de gemeente wordt als goed ervaren en de meeste respondenten geven aan dat de gemeente echt helpt bij het vinden van werk, waarbij een aantal respondenten aangeeft dat de ondersteuning nu beter verloopt dan in het verleden.

Desgevraagd geven de respondenten aan de volgende verbeterpunten te zien: ● Het beter verkennen en onderbouwen van de mogelijkheden en onmogelijkheden van vrijwilligerswerk en parttimewerk. ● Een ervaren mismatch tussen de aangeboden vacatures en de eigen mogelijkheden en/of (te) veel druk vanuit de gemeente. ● De leesbaarheid van schriftelijke informatie van de gemeente. ● Een gebrek aan integraliteit, in het bijzonder onvoldoende zicht bij klantmanagers op andere (minima)regelingen en verschillende contactpersonen bij de gemeente voor verschillende typen vragen.

4.3.3 Inzicht vanuit het Participatieplatform In de gemeente De Ronde Venen is het Participatieplatform actief. Het Participatieplatform geeft advies over het sociaal domein aan het college van B&W en de gemeenteraad, onder meer over de onderwerpen jeugd, Wmo en werk en inkomen. In het kader van dit rekenkameronderzoek is gesproken met een afvaardiging van het Participatieplatform. Het Participatieplatform signaleert dat er binnen de gemeentelijke organisatie veel speelt met betrekking tot het sociaal domein. Vanuit de ervaring en kennis die het Participatieplatform op dit moment heeft, kan zij geen antwoord geven op de vraag of er voldoende oog is voor alle doelgroepen. Het Participatieplatform ontvangt op dit moment geen signalen vanuit bijstandsgerechtigden over het participatiebeleid en de uitvoering daarvan. Het gesprek met het college over het onderwerp participatie heeft recent niet plaatsgevonden, constateert ook de portefeuillehouder. Het Participatieplatform geeft aan in opbouw te zijn en in de toekomst de binding met de diverse doelgroepen en de samenwerking met de gemeente te willen versterken.

| 24 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

4.4 Résumé De gemeente De Ronde Venen verstrekt weinig ontheffingen van arbeidsverplichting. Wanneer deze worden verstrekt, dan is dat relatief vaak aan alleenstaande ouders met een jong kind. Op basis van de Participatiewet hebben gemeenten verschillende instrumenten tot hun beschikking met betrekking tot de re-integratie en participatie van bijstandsgerechtigden. In de Participatiekoers 2019-2023 kiest de gemeente voor een benadering die zich vooral richt op de werkgevers en de inwoners met een grote(re) afstand tot de arbeidsmarkt. Het doel is dat iedere inwoner op een voor hem of haar zo hoog mogelijk niveau en naar eigen vermogen zo goed mogelijk participeert, liefst via betaald werk. De gemeente zet relatief veel voorzieningen in, in het bijzonder voorzieningen gericht op re-integratie. De inzet van voorzieningen is recent gestegen. In het beleid geeft de gemeente aan meer te gaan inzetten op parttimewerk en/of loonkostensubsidies. In de praktijk blijkt de inzet van loonkostensubsidies door de gemeente relatief beperkt te zijn. Dit kan ertoe leiden dat op termijn het hiervoor beschikbare budget afneemt. Wat daarnaast opvalt, is dat er relatief weinig verrekende inkomsten voor parttimewerk zijn.

Door de samenstelling van de bijstandspopulatie (zoals beschreven in het voorgaande hoofdstuk) en relatief weinig verrekende inkomsten, is de gemiddelde prijs van een uitkering in de gemeente De Ronde Venen verhoudingsgewijs hoog. Bijstandsgerechtigden zijn overwegend positief over de ondersteuning die zij krijgen vanuit de gemeente, maar ook zij geven aan meer aandacht voor de mogelijkheden van onder meer parttimewerk te wensen.

| 25 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

H5 | Effecten Nu een beeld is geschetst van de doelgroep en de inzet van instrumenten door de gemeente De Ronde Venen, wordt in dit hoofdstuk geanalyseerd in hoeverre de gemeente de beoogde resultaten realiseert. Daarmee wordt antwoord gegeven op de deelvraag: ●

In hoeverre bereikt de gemeente de door haar beoogde resultaten bij de uitvoering van de Participatiewet voor de doelgroep (langdurig) bijstandsgerechtigden?

Voordat wordt ingegaan op de mate waarin de beoogde resultaten worden gerealiseerd, wordt in de volgende paragraaf een beeld geschetst van de invloed van gemeenten op het bijstandsvolume en de bevindingen uit andere onderzoeken ten aanzien van een effectieve inzet van instrumenten. Dergelijke inzichten maken het mogelijk om niet alleen de huidige effectiviteit van de inspanningen van de gemeente De Ronde Venen te duiden, maar om ook uitspraken te doen over eventuele mogelijkheden om de effectiviteit van beleid (en de uitvoering daarvan) te vergroten en daarmee een antwoord te geven op de deelvraag: ●

Hoe kan de doeltreffendheid van het gemeentelijk beleid ten aanzien van de uitstroom van (langdurig) bijstandsgerechtigden worden verbeterd?

5.1 De invloed van gemeenten op het bijstandsvolume Uit eerder onderzoek9 is gebleken dat het bijstandsvolume in een gemeente voor circa 75% wordt bepaald door exogene factoren, wat betekent dat het gemeentelijk beleid en de kwaliteit van de uitvoering per definitie een relatief kleine invloed op het bijstandsvolume hebben. Met andere woorden, re-integratiebeleid heeft in het algemeen een klein positief effect op de kans om een baan te vinden. Het succes is onder meer afhankelijk van: ● de stand van de conjunctuur; ● persoonskenmerken als leeftijd en Human Capital Index10; ● het moment van re-integratie; ● de invulling van verschillende organisatorische randvoorwaarden. De instrumenten die door een gemeente worden ingezet om mensen naar werk toe te leiden zijn mede afhankelijk van de doelgroep waarop deze instrumenten zijn gericht. Verschillende groepen mensen participeren tenslotte om verschillende redenen niet op de arbeidsmarkt en de afstand tot de arbeidsmarkt is voor de ene groep groter dan voor de andere groep. Zo kunnen mensen moeite hebben om een baan te vinden doordat werkgevers terughoudend zijn om bepaalde groepen aan te nemen. Ook kan het zijn dat mensen moeite hebben om een baan te vinden doordat zij onvoldoende gemotiveerd zijn.

Ten slotte kan een gebrekkige arbeidsparticipatie zich voordoen wanneer het doelgroepen ontbreekt aan de capaciteiten die worden gevraagd op de arbeidsmarkt.11 9

A.J.E. Edzes, Werk en bijstand: arbeidsmarktstrategieën van gemeenten, oktober 2010. CBS, Uitstroom uit de langdurige bijstand, september 2018 (https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2018/36/langdurig-in-de-bijstand). De Human Capital Index meet de hoeveelheid menselijk kapitaal dat een kind dat vandaag geboren wordt, zal hebben opgebouwd op de dag dat het zijn achttiende verjaardag viert, rekening houdend met de te verwachten risico’s op vlak van gezondheid en opleiding in het geboorteland. 11 L. Kok, J.A. Korteweg en M. van der Meer, Evaluatie sluitende aanpak 1998-2003, Amsterdam: SEO/AIAS, 2004. 10

| 26 | Rekenkameronderzoek Duurzame uitstroom uit de bijstand

Gemeenten kunnen, afhankelijk van de reden waarom een bepaalde groep niet participeert op de arbeidsmarkt, verschillende instrumenten inzetten om doelgroepen te begeleiden richting de arbeidsmarkt. Zo kunnen zij een activerende aanpak kiezen die erop gericht is om belemmeringen bij werknemers weg te nemen, bijvoorbeeld door middel van scholing of jobcoaching. Een andere aanpak is het bemiddelen tussen vraag en aanbod. Deze benadering richt zich op vraagtekorten op de arbeidsmarkt. Hierbij kan worden gedacht aan economisch beleid dat is gericht op het aantrekken van bedrijven of het creëren van gunstige voorwaarden waardoor bestaande bedrijven kunnen groeien. Weer een andere aanpak richt zich op samenwerking en afstemming met andere beleidsdomeinen zoals onderwijs, zorg en economie. Door een betere samenwerking binnen de gemeente en met externe partijen zouden er meer mensen richting werk geleid kunnen worden. Het is voor gemeenten van groot belang om zicht te hebben op de doelgroepen die zij beogen te bereiken, de redenen waarom deze groepen niet participeren in het arbeidsproces en, daarmee samenhangend, hun afstand tot de arbeidsmarkt.

Daarnaast moeten gemeenten zicht hebben op de effectiviteit die te verwachten is van de verschillende instrumenten die zij kunnen inzetten en moeten de gekozen instrumenten aansluiten op de achtergrond van de doelgroepen die men naar de arbeidsmarkt wil leiden. Over de effectiviteit van instrumenten is op basis van eerder onderzoek al het nodige bekend.12 Zo bleek bijvoorbeeld dat als bijstandsgerechtigden ontheven worden van hun verplichtingen, zoals actief werk zoeken en aangeboden werk aannemen, dat geen negatief effect heeft op de uitstroom naar werk. Na afloop van de ontheffing zijn er soms positieve effecten op de uitstroom.13 Uit weer een ander onderzoek blijkt dat bijstandsgerechtigden die intensief begeleid worden, vaker uitstromen naar werk.14 In 2021 is onderzoek15 gedaan naar effectieve handelings- en interventiestrategieën die bijdragen aan perspectief op werk en een verbetering van het welbevinden en vertrouwen van mensen in de bijstand. Hierbij zijn verschillende (combinaties van) interventies in de bijstand onderzocht. De effecten van de interventies zijn gemeten op de kans op werk en inkomen en op baanzoekintensiteit, welbevinden, zelfredzaamheid en sociaal vertrouwen. Uit dit onderzoek blijkt dat vooral intensivering op maat en vrijlating de uitstroom naar (minimaal deeltijd)werk kan vergroten.