CConstaterende datCulemborg
Koppel je AI →
Document · PDF

Welstandsnota 2004

Beeldvormende bijeenkomst schutterszaal 22 mei 2025, gemeente CulemborgBij agendapunt: Ruimtelijke kwaliteit en cultuurhistorie29.533 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

WELSTAND CULEMBORG

Welstandsnota, juli 2004

WELSTANDSNOTA CULEMBORG Architectenwerk Twan Jütte, juli 2004

© Architectenwerk Twan Jütte, Delft 2004 Niets uit dit drukwerk mag onder toestemming vooraf van Architectenwerk Twan Jütte door anderen dan opdrachtgever worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt op welke wijze dan ook, behoudens voor zover dit drukwerk wettelijk een openbaar karakter heeft gekregen.

INHOUD Welstandsnota Culemborg

Inhoud

3

ARTIKEL A: BELEIDSREGELS

7

1. Inleiding

9 9 9 10 10 10

• • • • •

Redelijke eisen van welstand Doel en uitgangspunten van het welstandsbeleid De welstandscommissie De welstandsnota Leeswijzer

2. Ruimtelijk kwaliteitsbeleid • • •

De huidige welstandszorg Ruimtelijk beleid Gevolgen voor welstandsbeleid

3. Algemene welstandscriteria • • • • • • •

Toelichting Relatie tussen vorm, gebruik en constructie Relatie tussen bouwwerk en omgeving Betekenissen van vormen in sociaal-culturele context Evenwicht tussen helderheid en complexiteit Schaal en maatverhoudingen Materiaal, textuur, kleur en licht

4. Gebiedsgerichte welstandscriteria

3

• • • • • • • • • • • • • • • •

Toelichting Gebiedsindeling Welstandsniveau’s Gebied 1 Oude Stad Gebied 2 Havendijkkwartier Gebied 3 Nieuwstad Gebied 4 Volencampen Gebied 5 Veerweggebied Gebied 6 Vooroorlogse bebouwing Gebied 7 Rechte woonwijken Gebied 8 Oostelijke uitbreidingswijken Gebied 9 Westelijke uitbreidingswijken Gebied 10 Ecologische woonwijk Lanxmeer Gebied 11 Bedrijventerrein Pavijen Gebied 12 Sport- en recreatieparken Gebied 13 Buitengebied

13 13 13 16

19 19 19 20 20 21 21 21

23 23 24 25 26 30 34 38 42 46 50 52 54 56 58 60 62

5. Objectgerichte welstandscriteria • • •

Toelichting Object 1 Boerderijen Object 2 Agrarische bedrijfsgebouwen

6. Sneltoetscriteria kleine bouwwerken • • • • • • • • • •

Toelichting Klein plan 1 Aan- en uitbouwen Klein plan 2 Bijgebouwen en overkappingen Klein plan 3 Dakkapellen Klein plan 4 Gevelwijzigingen Klein plan 5 Erfafscheidingen Klein plan 6 Dakramen Klein plan 7 Zonnepanelen en -collectoren Klein plan 8 Spriet-, staaf-, en schotelantennes Klein plan 9 Rolhekken, luiken en rolluiken

7. Welstandscriteria (her)ontwikkelingsprojecten • •

Toelichting Procedure

8. Welstandscriteria bij excessen • •

Excessenregeling bij vergunningsvrije bouwwerken Criteria bij excessen

71 71 74 78 82 88 90 92 94 96 98

101 101 101

103 103 103

ARTIKEL B: OVERGANGSBEPALING

105

Bijlagen

107 107 113 116

• • •

Begrippenlijst Monumentenlijst Straatnamenregister

Colofon

4

65 65 66 68

123

5

6

ARTIKEL A Beleidsregels

De raad der gemeente van Culemborg, gezien het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. 24 juni 2004, gelet op artikel 9.1 tweede lid, van de gemeentelijke Bouwverordening, en gelet op artikel 12a eerste lid van de Woningwet, besluit: een welstandsnota vast te stellen, inhoudende de volgende beleidsregels die burgemeester en wethouders toepassen:

7

8

HOOFDSTUK 1 Inleiding

De Woningwet die met ingang van 1 januari 2003 is ingevoerd, roept de gemeente op om welstandsbeleid te voeren. De gemeente Culemborg heeft deze gelegenheid te baat genomen om te komen tot een gemeenschappelijk beleid. De samenhang in de eigenschappen van gebieden en objecten zijn vertaald in objectieve beoordelingscriteria, die de burger een houvast moeten bieden bij het opstellen en indienen van een bouwplan. De omschreven regels zijn niet alleen bedoeld om het oordeel te motiveren, maar eveneens om de burger met bouwplannen vooraf informatie over en inzicht te geven in de wijze waarop de commissie over bouwplannen adviseert. Naast het vastleggen van criteria in het kader van de wet, is deze beleidsnota bedoeld om het enthousiasme voor de ruimtelijke kwaliteit te vergroten.

Redelijke eisen van welstand Welstandstoezicht heeft allereerst ten doel te voorkomen, dat bouwwerken de openbare ruimte ontsieren. Het welstandsbeleid van de gemeente is echter opgesteld vanuit de overtuiging, dat het belang van een goede leefomgeving eveneens een rol speelt. Bij iedere aanvraag voor een bouwvergunning wordt bekeken of de plannen voldoen aan redelijke eisen van welstand, wat inhoudt dat de plaatsing en het uiterlijk van het beoogde gebouw wordt beoordeeld. Deze beoordeling is gebaseerd op artikel 12 van de Woningwet. Doel van het welstandstoets is het behartigen van het publieke belang door de lokale overheid, waarbij de individuele vrijheid van de burger of ondernemer wordt afgewogen tegen de aantrekkelijkheid van de leefomgeving als algemene waarde. Veel mensen zijn bereid mee te werken aan het instandhouden of zelfs bevorderen van de ruimtelijke kwaliteit van hun leefomgeving, maar willen wel graag vantevoren op de hoogte zijn welke aspecten een rol spelen bij de welstandsbeoordeling. De kaders waarbinnen deze plaatsvindt worden vastgesteld met een politieke keuze door de gemeenteraad, die moet zijn gebaseerd op inhoudelijk onderzoek en een maatschappelijke discussie. Modernisering en vermaatschappelijking van het welstandstoezicht is een belangrijke doelstelling van het voorstel tot wijziging van de Woningwet, die in januari 2003 van kracht is geworden.

Artikel 12 van de Woningwet is in dit wijzigingsvoorstel uitgebreid met een nieuw artikel 12 A, dat bepaalt dat de welstandsbeoordeling alleen nog maar kan worden gebaseerd op door de gemeenteraad in een welstandsnota vastgestelde welstandscriteria. 9

Uitgangspunten voor het welstandsbeleid Met de verschijningsvorm van een bouwwerk wordt iedere voorbijganger geconfronteerd. Het beleid is opgesteld vanuit de gedachte, dat welstand een bijdrage levert aan de totstandkoming en het beheer van een aantrekkelijke bebouwde omgeving. Het welstandsbeleid geeft de gemeente de mogelijkheid om cultuurhistorische, stedenbouwkundige en architectonische waarden te benoemen en een rol te geven bij de ontwikkeling en beoordeling van bouwplannen. Met de gebiedsgerichte benadering willen de gemeenten de waardevolle eigenschappen van de kernen en het open weidegebied behouden. Doel van het welstandsbeleid is het welstandstoezicht helder onder woorden te brengen en op een effectieve en controleerbare wijze in te richten. Opdrachtgevers en en architecten kunnen in een vroeg stadium informeren welke criteria van toepassing zijn. Voor kleine veranderingen en aanpassingen aan bestaande gebouwen zijn objectieve criteria vastgesteld, die een ambtelijke toets mogelijk maken. Voor grotere bouw-

De welstandsbeoordeling is volgens artikel 12 van de Woningwet gericht op het uiterlijk en de plaatsing van een bouwwerk. Het bouwwerk moet zowel op zichzelf als ook in zijn omgeving worden beoordeeld, waarbij ook verwachte veranderingen van die omgeving een rol kunnen spelen.

plannen in een bestaande omgeving geven de criteria een handreiking bij het maken van een ontwerp, dat binnen zijn context past. Met een jaarlijkse evaluatieronde zal het beleid worden besproken en beoordeeld.

De welstandscommissie Omdat de welstandsbeoordeling een complex gebeuren is, vragen burgemeester en wethouders bij de meeste bouwplannen een deskundig en onafhankelijk advies van de welstandscommissie. De werkwijze, samenstelling en taakomschrijving van de commissie is opgenomen in het ‘Reglement van orde op de Welstandscommissie’ dat door de gemeenteraad zal worden vastgesteld als bijlage bij de gemeentelijke bouwverordening. Het advies van de welstandscommissie is uiteindelijk één van de aspecten die een rol spelen bij de beslissing van burgemeester en wethouders om een bouwvergunning al dan niet te verlenen. Het welstandsadvies is voortaan gebonden aan democratisch vastgestelde welstandscriteria. De gemeenteraad stelt met de welstandsnota vast waar de welstandscommissie op moet letten bij de beoordeling.

De welstandsnota In praktijk zal de welstandsnota niet als leesboek worden gebruikt. De gemiddelde burger met bouwplannen hoeft niet de hele nota te lezen. Wie wil weten welke criteria op een aanvraag van toepassing zijn, zal eerst kijken of het beoogde bouwwerk valt onder de veel voorkomende kleine plannen als dakkapellen en uitbouwen waarvoor met ambtelijke toetsing kan worden volstaan. Is dit niet het geval, dan gelden de gebiedsgerichte criteria of de criteria voor specifieke bouwwerken. Deze zijn minder vast omlijnd dan die voor veel voorkomende kleine bouwplannen, omdat het meer relatieve criteria zijn. Ze laten meer ruimte over voor interpretatie. Indien gewenst kan met de rayonarchitect worden gesproken over de interpretatie in het licht van het beoogde plan. De welstandscriteria vormen een vangnet om plannen te weren, die niet in de gemeenten passen. Dit is het primaire doel van welstandstoezicht. Beter zou het echter zijn als de criteria worden gebruikt om na te denken over het bouwwerk in zijn omgeving en als middel om de omgevingskwaliteit te verbeteren. Om deze reden is een ruimtelijke analyse uitgevoerd, die te vinden is in de ‘Beeldkwaliteitsvisie Culemborg’ en waarop de welstandsbeleidskaarten zijn gebaseerd.

Het kan voorkomen, dat de gebiedsgerichte en objectgerichte welstandscriteria ontoereikend zijn voor de beoordeling, maar het project wel voldoet aan redelijke eisen van welstand. Burgemeester en Wethouders kunnen daarom na schriftelijk en gemotiveerd advies hiervan afwijken. Voor het geven van een advies over dergelijke gevallen zijn algemene criteria opgenomen, die ingaan op de kwaliteiten van goed vakmanschap en dienen om de bijzondere zeggenschap te beargumenteren. In praktijk zal gelden, dat aan een plan hogere eisen worden gesteld naarmate het zich meer van zijn omgeving onderscheidt. 10

De welstandsnota moet inhoudelijke kennis koppelen aan juridisch houdbare criteria en efficiënte procedures. Bovendien moet de nota leesbaar, begrijpelijk en opwekkend zijn voor verschillende ‘gebruikers’. Dit programma van eisen levert een gelaagde nota op waarin welstandscriteria in allerlei soorten en maten worden uitgewerkt. Daarbij is in ruime mate gebruik gemaakt van foto’s en voorbeelden.

Leeswijzer Hoofdstuk 2 beschrijft het ruimtelijk beleid. Het omvat een beschrijving van het ruimtelijk kwaliteitsbeleid als basis voor het gewenste welstandstoezicht. Hoofdstuk 3 beschrijft de algemene welstandscriteria, die gelden als uitgangspunt voor iedere welstandsbeoordeling. Ze beschrijven het goede vakmanschap, dat de basis moet zijn van elk ontwerp. In hoofdstuk 4 en 5 wordt voor de gebieden en objecten in de gemeenten aangegeven op welke wijze dit vakmanschap zou moeten worden ingevuld. De beschrijvingen en

criteria geven aan welke eigenschappen wenselijk zijn en dienen als agenda voor de beoordeling door de welstandscommissie. Hoofdstuk 6 bevat ambtelijke toetsingscriteria voor veel voorkomende bouwwerken als dakkapellen en bijgebouwen. De welstandscriteria voor deze kleine plannen zijn vrijwel objectief zodat een ambtelijke toets mogelijk is. Alleen als zo’n bouwplan van de criteria afwijkt of als in een bijzondere situatie de criteria niet van toepassing kunnen zijn, wordt het plan aan de welstandscommissie voorgelegd. In hoofdstuk 7 volgt een omschrijving van de te volgen procedure voor grotere projecten, waarvoor bijvoorbeeld het bestemmingsplan moet worden aangepast naar aanleiding van stedenbouwkundige plannen. Voor dergelijke projecten worden welstandscriteria opgesteld, die door de gemeenteraad dienen te worden vastgesteld. Hoofdstuk 8 tenslotte bestaat uit welstandscriteria voor vergunningsvrije bouwwerken. Deze zijn niet per definitie welstandsvrij, zodat er sprake kan zijn van excessen als zij in hun uiterlijk te sterk afwijken van de gewenste kwaliteit. Met behulp van deze criteria kan de gemeente achteraf optreden. De nota wordt afgesloten met bijlagen: een begrippenlijst en een register van straatnamen met een verwijzing naar de betreffende gebiedsbeschrijving(en). Na vaststelling van de welstandsnota zijn de welstandscriteria voor iedereen beschikbaar.

Zowel de welstandscommissie als burgemeester en wethouders zullen in het vervolg jaarlijks aan de gemeenteraad rapporteren hoe zij met de uitvoering van het welstandsbeleid zijn omgegaan. Hiermee is het welstandstoezicht van de gemeente Culemborg op een nieuwe leest geschoeid. Het gemeentebestuur hoopt dat het nieuwe welstandstoezicht breed wordt gedragen en dat het uiteindelijk de gemeenten nog aantrekkelijker zal maken.

11

12

HOOFDSTUK 2 Ruimtelijk kwaliteitsbeleid

In het ruimtelijk kwaliteitsbeleid van een gemeente is het welstandstoezicht het vangnet, waarmee de ondergrens van de visuele kwaliteit van gebouwen wordt bewaakt. Het niveau waarop dit net komt te hangen, is mede afhankelijk van het beleid van de gemeente. Voor de gemeente Culemborg is een beeldkwaliteitsvisie opgesteld. Voor het vaststellen van de welstandsregimes en de beoordelingscriteria is het ruimtelijk kwaliteitsbeleid op gemeentelijk niveau geïnventariseerd en een analyse gemaakt van de consequenties voor het welstandsbeleid. Het ruimtelijk beleid wordt op hoofdpunten beschouwd. Verder wordt een aantal plannen samengevat en worden de mogelijke consequenties voor het welstandsbeleid belicht.

HUIDIGE WELSTANDSZORG Sinds dit wettelijk vereist is, zijn in de gemeente Culemborg algemene welstandscriteria opgenomen in de bouwverordening: de aanvaardbaarheid van het bouwwerk in relatie tot de karakteristiek van de reeds aanwezige bebouwing, de openbare ruimte en de stedenbouwkundige context, de massa, materiaal, schaal, detaillering en kleurstelling mede in verband met de samenhang in het bouwwerk zelf. Daarnaast voert de gemeente een specifiek beleid met betrekking tot de visuele kwaliteit van de gebouwde omgeving. Van deze mogelijkheid wordt vooral de laatste jaren gebruikt gemaakt, in de vorm van beeldkwaliteitsplannen.

Welstandscommissie

13

Burgemeester en wethouders laten zich bij de afgifte van bouwvergunningen adviseren door een adviescommissie die bestaat uit onafhankelijke deskundigen van de stichting Gelders Genootschap. De uitvoering van het welstandstoezicht geschiedt onder verantwoordelijkheid van burgemeester en wethouders door de afdeling Ontwikkeling, Team Vergunningverlening. Een medewerker van deze afdeling licht de plannen toe bij de welstandscommissie en zorgt voor alle relevante informatie. Planindieners en ontwerpers kunnen desgewenst een toelichting geven op het plan. Alle kleine plannen, herhalingsplannen en plannen waarvan het advies van de grote commissie als bekend mag worden verondersteld worden lokaal afgedaan. Eén keer per twee weken houdt een gemandateerde architect zitting in de gemeente om deze van advies te voorzien. De overige aanvragen worden binnen twee weken in de bij deze gemeente behorende regiocommissie van het Gelders Genootschap voorgelegd. Burgemeester en wethouders volgen in het algemeen de adviezen van de commissie.

RUIMTELIJK BELEID Het ruimtelijk beleid van de gemeente Culemborg is vooral gericht het stimuleren van kwaliteit. Dit streven naar kwaliteit komt tot uiting in stedenbouwkundige visies en beeldkwaliteitsplannen die vooraf gaan aan het schrijven en vaststellen bestemmingsplannen. Deze manier van werken is zowel voor bestaand bebouwd gebied als de historische binnenstad en omgeving als voor nieuwe uitbreidingswijken ten westen van het spoor gevolgd. Recente overkoepelende beleids- of structuurvisies die uitspraken doen over het gehele gemeentelijke grondgebied en nieuwe ontwikkelingen in een breder perspectief kan plaatsen ontbreken in het ruimtelijke beleid van de gemeente. Eén van de gevolgen hiervan is dat de kwaliteit die wordt nagestreefd in de afzonderlijke deelplannen niet of in mindere mate doorwerkt in de stedenbouwkundige hoofdstructuur van de gehele stad.

Dit hoofdstuk bevat een inventarisatie en analyse van het ruimtelijk beleid van de gemeente. Om het streven naar ruimtelijke kwaliteit in de gemeente Culemborg uit te drukken zijn de beleidsdocumenten geordend per gebied, waarin de bestemmingsplannen zoveel mogelijk worden voorafgegaan door de stedenbouwkundige visies en beeldkwaliteitsplannen voor het gebied.

Ontwikkeling en structuur Voor de gemeente Culemborg zijn een aantal plannen opgesteld waarin de ruimtelijke ontwikkeling van de gemeente voor circa tien jaar vastgelegd is. Zij vormen het ruimtelijk, sociaal en economisch kader waarbinnen het de stad zich kan ontwikkelen. De perspectievennota Culemborg over 5 en 20 jaar uit 1989 wil richting geven aan de discussie over de toekomst van Culemborg vanuit verschillende maatschappelijke invalshoeken zoals economie, bevolkingsgroei, mobiliteit en recreatie en milieu. De historische gegroeide stad vormt hiervoor de basis. De discussie heeft geleid tot vijf ontwikkelingsmodellen waarin de stad zich onder andere kan ontwikkelen tot een mengvorm van een deels stedelijk leefmilieu in een groene omgeving, een centrumplaats in het rivierengebied of tot een voorstad met een verstedelijkt karakter gericht op de opvang van de overloop uit de Randstad. Als vervolg op de perspectievennota is in 1992 de structuurvisie vastgesteld. In het eerste deel van de structuurvisie worden concrete beleidskeuzes gedaan voor de herstructurering, herinrichting en nieuwbouw. Het eerste deel wordt afgesloten met een kaart waarin ontwikkelingsgebieden, herstructureringsgebieden en beheersgebieden worden aangewezen. Het tweede deel bestaat uit een beschrijving van de ruimtelijke structuur van Culemborg.

Er worden zes belangrijke structurerende elementen aangewezen: de rivier en de dijk, de Meer, het spoor, Prijsseweg/Jan van RiebeeckstraatVan Pallandt Dreef/Lange Dreef, Wethouder Schoutenweg-Weidsteeg, Honddijk/Weithusen en tot slot de provinciale weg N320. Hoewel deze lijnen duidelijk te herkennen zijn hebben vooral de Prijsseweg, Wethouder Schoutenweg en de Honddijk/Weithusen niet overal de ruimtelijke beeldkwaliteit die past bij de plek van deze elementen in de structuur van de stad. De Structuurvisie bouwt voort op de in de Perspectievennota geschetste ontwikkelingsmodellen. Deze zijn gebaseerd op trends uit eind jaren tachtig en begin jaren negentig. Hoewel de beschrijving van de ruimtelijke structuur nog steeds actueel is en hoogstens aangevuld zal moeten worden met de nieuwe uitbreidingswijken, hebben de ontwikkelingsmodellen hun waarde voor de toekomstige groei van de stad verloren en zijn aan herziening toe. In het Ontwikkelingsprogramma Stedelijke Vernieuwing (OSV) uit 2002 worden zes gebieden gebieden in Culemborg genoemd die voor 2004 in aanmerking komen voor herstructurering. Hierin worden vooral de beleidsmatige, organisatorische en procesmatige kaders aangegeven waarbinnen gewerkt zal worden. Van belang zijn de vooraf opgestelde criteria waaraan het uiteindelijk resultaat getoetst wordt.

De zes gebieden waarvoor projectplannen zijn opgesteld zijn Nieuwstad, Terweijde Zuidoost, KWCterrein, Veerweggebied, het Westerkwartier en het stadhuis en omgeving. 14

Landschap Het Landschapsbeleidsplan uit 1993 vult het gat dat het structuurplan en het bestemmingsplan Buitengebied open laten over landschaps- en natuurontwikkeling in de gemeente Culemborg. Het geeft een visie op de toekomst en vormt een leidraad voor het beheer van het landschap in het buitengebied. De visie gaat vooral in op het verschil tussen de uiterwaarden, de stroomrug en de komgronden. Deze verschillen komen tot uiting in schaal, inrichtingen en reliëf. Als belangrijkste bedreiging wordt de vervlakking van de drie zones genoemd. Om de cultuurhistorische en ecologische verschillen weer duidelijk te maken wordt voorgesteld om de oorspronkelijke ruimtelijke karakteristieken weer te herstellen. Hierbij spelen vooral landbouw, natuurontwikkeling en recreatie een belangrijke rol. De verschillen tussen de landschapstypen moeten tevens tot uiting komen in het beheer. Het beheer varieert van ‘niets doen’ om optimale natuurlijke en landschappelijke waarden te laten ontstaan tot zeer intensief beheer.

Historische binnenstad In het eerste deel van het Beeldkwaliteitsplan Binnenstad Culemborg uit 1997 wordt het gebied dat is aangewezen tot beschermd stadsgezicht geanalyseerd. Aan bod komen de ontstaansgeschiedenis van de stad, ruimtelijke kwaliteiten en knelpunten en functionele aspecten van de binnenstad beschreven. Beschrijvingen resulteren in een morfologische kaart waarop de belangrijkste punten, lijnen en vlakken zijn weergeven. Het tweede deel van het beeldkwaliteitsplan bevat een receptuur voor het scheppen van beeldkwaliteit in de binnenstad. Er worden richtlijnen gegeven over de karakteristieke historische gevels in de binnenstad er uitzien. Als laatste woorden ook richtlijnen gegeven voor onder andere reclame, winkelluifels en rolluiken. In het Beleidsplan Binnenstad Culemborg uit 1997 worden voor het beschermd stadsgezicht beleidsrichtingen opgesteld. Het gebied langs de Lek zal nadrukkelijk worden ontwikkeld als natuur- en recreatiegebied. De Veerweg zal moeten zorgen voor een duidelijke ruimtelijke verbinding tussen de rivier en de binnenstad. Het beleid voor het historische gebied van Culemborg zal zich richten op een kwalitatieve verbetering van het winkelaanbod. In de verblijfstraten moet de sfeer verhoogd worden en door herinrichting van de verkeersstructuur moet deze meer worden toegesneden op langzaamverkeer. Verder zijn er enkele studiegebieden aangewezen.

Het beleid ten aanzien van de Nieuwstad is er in hoofdzaak op gericht om de kwaliteiten van de randen langs de singels ook naar het hart van het gebied te halen. Op deze manier kan het als zielloos ervaren gebied rondom het politiebureau weer nieuw leven in geblazen worden, zodat de Nieuwstad in sfeer weer kan aansluiten bij de historische binnenstad. Voor het gebied rondom de Volencampen geldt dat de bestaande toestand gehandhaafd moet worden. In het beeldkwaliteitsplan voor de binnenstad wordt het punt waar de Zandstraat ter hoogte van de singels de Nieuwstad verlaat genoemd voor het bouwen van een markant gebouw. Vroeger vormde hier de Zandpoort de zuidelijke toegang tot de stad. Bij de sloop van de muren en de uitbreiding van de stad is de poort verdwenen. Nieuwbouw op deze plek heeft niet alleen historische redenen, maar versterkt in de eerste plaats vooral de ruimtelijke kwaliteit van het punt. Het is vooral van belang om de entree van de binnenstad te markeren en om een ruimtelijke afronding van de Zandstraat te vormen. Naast deze stedenbouwkundige randvoorwaarden worden ook enkele basisafmetingen gegeven van het gebouw. Er wordt een gebouw voorgesteld met een bebouwingsoppervlak van ongeveer 150 vierkante meter en een hoogte van circa 25 meter. Zo is er ruimte voor maximaal vijf woningen.

Uitbreidingswijken

15

Bij de tot standkoming van de westelijke uitbreidingswijken is de zelfde zorgvuldige procedure gevolgd als voor het opstellen van het Bestemmingsplan Binnenstad.In het boekje Parijsch Lekbuurt: beeld van een buurt wordt een beeld geschetst van de toekomstige Lekbuurt in de nieuwe wijk Parijsch. Wat zijn de specifieke Culemborgse kenmerken van de buurt, hoe heeft de stad zich als woongebied ontwikkeld en past de Lekbuurt daarin. Op deze manier wordt een context gegeven waarbinnen ontwikkelaars, architecten en bouwers hun plannen kunnen maken. De wijk wordt verdeelt in drie karakteristieke buurten met elke een eigen karakteristiek die bepaald wordt door boomgaarden, kades, singels en lanen en een sterke relatie met de dijk en de rivier. Ten zuiden van de Lekbuurt wordt een nieuw winkelcentrum ontwikkeld. In de stedenbouwkundige visie worden randvoorwaarden gegeven het tot stand kan komen. In de stedenbouwkundige visie Parijsch-zuid worden uitbreidingsmogelijkheden geschetst langs de westrand van Culemborg. De nadruk ligt daarbij op de afronding naar het landelijke gebied en een rijke schakering van bebouwingsvormen die aansluiten op het bestaande bebouwde gebied. De visie op het landschap rondom Culemborg is gebaseerd op een landschappelijk-historische analyse.

In de detailuitwerking van de stadsrand worden verschillende zones onderscheiden, waarin verschillende bebouwingsvormen en woonmilieu’s zoals woonbastions, buitenplaatsen, dorpskernen en woonbuurten tegen de bestaande bebouwing aan worden geplaatst. De afronding van de stad naar het buitengebied wordt vormgegeven door een sterke groen- en waterstructuur die hoofdzakelijk de richting van het onderliggende verkavelingspatroon volgen.

Bestemmingsplannen De recente ontwikkelingen in en rond de binnenstad, de westelijke uitbreidingen en het Bedrijventerrein Pavijen zijn vastgelegd in nieuwe bestemmingsplannen. In de bestemmingsplannen zijn geen stedenbouwkundige of beeldkwaliteitsbepalingen opgenomen die het welstandsbeleid beïnvloeden. De belangrijkste zijn het bestemmingsplan binnenstad, bestemmingsplan Parijsch en het bestemmingsplan Pavijen V. Het Voorontwerp Bestemmingsplan Binnenstad Culemborg uit 2001 is de stedenbouwkundige, planologische en juridische vertaling van het beleid dat is opgesteld in het Beleidsplan. De basis voor het bestemmingsplan wordt gevormd door de gebiedsindeling die ook gebruikt is in het beleidsplan. In de voorschriften worden telkens op basis van het beeldkwaliteitsplan Binnenstad nadere eisen gesteld aan situering, diepte, breedte, goothoogte en dakschilden van hoofdgebouwen. Deze zijn van belang voor welstandsbeleid. Het Bestemmingsplan Parijsch uit 1998 heeft tot doel een juridisch kader te scheppen voor stedenbouwkundige en landschappelijke ontwikkeling in het nu nog agrarische gebied ten westen van Culemborg. In de toelichting wordt een beeld geschetst van de bestaande situatie en er worden programmatische en ruimtelijke uitgangspunten geformuleerd die de basis vormen voor de uitbreidingswijk.

In de planbeschrijving worden de uitgangspunten uitgewerkt tot een plan voor de nieuwe woonwijk. De ruimtelijke uitgangspunten voor het plan worden voor een groot deel bepaald door de loop van bestaande wegen en weteringen en de dijk. Door ook bestaande boomgaarden in het plan op te nemen, wordt de relatie met het landschap uitgedrukt. Het Bestemmingsplan Pavijen V is opgesteld voor het scheppen van extra werkgelegenheid in Culemborg. Ook wordt op deze manier ruimte geboden voor de verplaatsing van milieuhinderlijke bedrijven van elders in de gemeente. Op deze manier komen ook bestaande bedrijventerreinen in aanmerking voor herstructurering en revitalisering. In het gebied worden vooral bedrijven in de lichte industrie, nijverheid en ambacht, groothandel en distributie en bepaalde vormen van detailhandel gevestigd. Twee bestaande voormalige boerderijen langs de Wethouder Schoutenweg worden als bedrijfswoningen in het plan opgenomen.

GEVOLGEN VOOR WELSTANDSBELEID Het ruimtelijke kwaliteitsbeleid vormt het beleidskader voor het nieuwe welstandsbeleid. De basis voor het welstandsbeleid is onder andere aangegeven in het beeldkwaliteitsvisie. Daarnaast is met name voor de recente ontwikkelingen beeldkwaliteitsbeleid vastgelegd in de vorm van beeldkwaliteitsplannen.

Aansluiting tussen de verschillende beleidsdocumenten

16

Voor een effectief en praktisch hanteerbaar kwaliteitsbeleid is het zaak zorg te dragen voor een goede aansluiting tussen de verschillende instrumenten. Van elk instrument moet duidelijk zijn wat de reikwijdte is en hoe het is verweven met andere beleidsinstrumenten. In het kader van deze welstandsnota is vooral de relatie tussen bestemmingsplan en welstandscriteria van belang. Het bestemmingsplan regelt onder meer de functie en het ruimtebeslag van bouwwerken voor zover dat nodig is voor een goede ruimtelijke ordening. Datgene dat door het bestemmingsplan wordt mogelijk gemaakt kan niet door welstandscriteria worden tegengehouden. De architectonische vormgeving van bouwwerken valt buiten de reikwijdte van het bestemmingsplan en wordt exclusief door de welstandsnota geregeld. Welstandscriteria kunnen waar nodig de ruimte die het bestemmingsplan biedt invullen ten behoeve van de ruimtelijke kwaliteit, het welstandsadvies kan zich dan richten op de gekozen invulling binnen het bestemmingsplan. In een situatie waarin een bouwplan in overeenstemming is met het bestemmingsplan, maar het bestemmingsplan eveneens ruimte biedt voor alternatieven, kan een negatief welstandsadvies worden gegeven als de gekozen stedenbouwkundige of architectonische oplossing te sterk afbreuk doet aan de ruimtelijke beleving van het betreffende gebied.

Uiteraard moet in zo’n geval de welstandsnota daartoe argumentatie leveren. In de welstandsnota kan worden verwezen naar welstandscriteria die zijn opgenomen in andere beleidsdocumenten, zoals beeldkwaliteitsplannen. Dergelijke documenten worden daardoor geacht deel uit te maken van de welstandsnota. Uiteraard gelden

voor deze documenten dezelfde eisen als voor de welstandsnota: vaststelling in de vorm van beleidsregels door de gemeenteraad, inspraak conform de gemeentelijke inspraakverordening en welstandscriteria die ‘zo veel mogelijk’ zijn toegespitst op het individuele bouwwerk en die specifieke aspecten van het bouwwerk vastleggen. De aanwezige beeldkwaliteitsplannen zullen daarmee onderdeel gaan vormen van het welstandsbeleid in de gemeente en worden gebruikt in het kader van de welstandstoets. In de praktijk zullen beeldkwaliteitsplannen na realisatie in de welstandsnota worden verwerkt om dienst te doen bij het beheer.

17

18

HOOFDSTUK 3 Algemene welstandscriteria

TOELICHTING De algemene welstandscriteria die in deze paragraaf worden genoemd richten zich op de zeggingskracht en het vakmanschap van het architectonisch ontwerp en zijn terug te voeren op vrij universele kwaliteitsprincipes. De algemene welstandscriteria liggen (haast onzichtbaar) ten grondslag aan elke planbeoordeling omdat ze het uitgangspunt vormen voor de uitwerking van de gebiedsgerichte en objectgerichte welstandscriteria. In praktijk zullen die uitwerkingen meestal voldoende houvast bieden voor de planbeoordeling. In bijzondere situaties wanneer de gebiedsgerichte en de objectgerichte welstandscriteria ontoereikend zijn, kan het nodig zijn expliciet terug te grijpen op de algemene welstandscriteria. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer een bouwplan is aangepast aan de gebiedsgerichte welstandscriteria, maar het bouwwerk zelf zo onder de maat blijft dat het op den duur zijn omgeving negatief zal beïnvloeden. Ook wanneer een bouwplan afwijkt van de bestaande of toekomstige omgeving maar door bijzondere schoonheid wél aan redelijke eisen van welstand voldoet, kan worden teruggegrepen op de algemene welstandscriteria. De welstandscommissie kan burgemeester en wethouders in zo’n geval gemotiveerd en schriftelijk adviseren van de hardheidsclausule gebruik te maken en af te wijken van de gebiedsgerichte en objectgerichte welstandscriteria.

In praktijk betekent dit dat het betreffende plan alleen op grond van de algemene welstandscriteria wordt beoordeeld en dat de bijzondere schoonheid van het plan met deze criteria overtuigend kan worden aangetoond. Het niveau van ‘redelijke eisen van welstand’ ligt dan uiteraard hoog, het is immers redelijk dat er hogere eisen worden gesteld aan de zeggingskracht en het architectonisch vakmanschap naarmate een bouwwerk zich sterker van zijn omgeving onderscheidt.

RELATIE TUSSEN VORM, GEBRUIK EN CONSTRUCTIE

19

Van een bouwwerk dat voldoet aan redelijke eisen van welstand mag worden verwacht dat de verschijningsvorm een relatie heeft met het gebruik ervan en de wijze waarop het gemaakt is, terwijl de vormgeving daarnaast ook zijn eigen samenhang en logica heeft. Een bouwwerk wordt primair gemaakt om te worden gebruikt. Hoewel het welstandstoezicht slechts is gericht op de uiterlijke verschijningsvorm, kan de vorm van het bouwwerk niet los worden gedacht van de eisen vanuit het gebruik en de mogelijkheden die materialen en technieken bieden om een doelmatige constructie te maken. Gebruik en constructie staan aan de wieg van iedere vorm. Daarmee is nog niet gezegd dat de vorm altijd ondergeschikt is aan het gebruik of de constructie. Ook wanneer andere aspecten dan gebruik en constructie de vorm tijdens het ontwerpproces gaan domineren, mag worden verwacht dat de uiteindelijke verschijningsvorm een begrijpelijke relatie houdt met zijn oorsprong. Daarmee is tegelijk gezegd dat de verschijningsvorm méér is dan een rechtstreekse optelsom van gebruik en constructie. Er zijn daarnaast andere factoren die hun invloed kunnen hebben zoals de omgeving en de associatieve betekenis van de vorm in de sociaal-culturele context. Maar als de vorm in tegenspraak is met het gebruik en de constructie dan verliest zij daarmee aan begrijpelijkheid en integriteit.

De algemene welstandscriteria zijn opgesteld in samenwerking met prof. ir Tj. Dijkstra en gebaseerd op de notitie ‘Architectonische kwaliteit, een notitie over architectuurbeleid’ die hij schreef als Rijksbouwmeester in 1985 en die in 2001 werd uitgegeven door 010 Uitgevers.

RELATIE TUSSEN BOUWWERK EN OMGEVING Van een bouwwerk dat voldoet aan redelijke eisen van welstand mag worden verwacht dat het een positieve bijdrage levert aan de kwaliteit van de openbare (stedelijke of landschappelijke) ruimte. Daarbij worden hogere eisen gesteld naarmate de openbare betekenis van het bouwwerk of van de omgeving groter is. Bij het oprichten van een gebouw is sprake van het afzonderen en in bezit nemen van een deel van de algemene ruimte voor particulier gebruik. Gevels en volumes vormen zowel de externe begrenzing van de gebouwen als ook de wanden van de openbare ruimte die zij gezamenlijk bepalen. Het gebouw is een particulier object in een openbare context, het bestaansrecht van het gebouw ligt niet in het eigen functioneren alleen maar ook in de betekenis die het gebouw heeft in zijn stedelijke of landschappelijke omgeving. Ook van een gebouw dat contrasteert met zijn omgeving mag worden verwacht dat het zorgvuldig is ontworpen en de omgeving niet ontkent. Waar het om gaat is dat het gebouw een positieve bijdrage levert aan de kwaliteit van de omgeving en de te verwachten ontwikkeling daarvan. Over de wijze waarop dat bij voorkeur zou moeten gebeuren kunnen de gebiedsgerichte welstandscriteria duidelijkheid verschaffen.

BETEKENISSEN VAN VORMEN IN SOCIAAL-CULTURELE CONTEXT Van een bouwwerk dat voldoet aan redelijke eisen van welstand mag worden verwacht dat verwijzingen en associaties zorgvuldig worden gebruikt en uitgewerkt, zodat er concepten en vormen ontstaan die bruikbaar zijn in de bestaande maatschappelijke realiteit.

20

Voor vormgeving gelden in iedere cultuur bepaalde regels, net zoals een taal zijn eigen grammaticale regels heeft om zinnen en teksten te maken. Die regels zijn geen wetten en moeten ter discussie kunnen staan. Maar als ze worden verhaspeld of ongeïnspireerd gebruikt, wordt een tekst verwarrend of saai. Precies zo wordt een bouwwerk verwarrend of saai als de regels van de architectonische vormgeving niet bewust worden gehanteerd. Als vormen regelmatig in een bepaald verband zijn waargenomen krijgen zij een zelfstandige betekenis en roepen zij, los van gebruik en constructie, bepaalde associaties op. Pilasters in classicistische gevels verwijzen naar zuilenstructuren van tempels, transparante gevels van glas en metaal roepen associaties op met techniek en vooruitgang. In iedere bouwstijl wordt gebruik gemaakt van verwijzingen en associaties naar wat eerder of elders reeds aanwezig was of naar wat in de toekomst wordt verwacht. De kracht of de kwaliteit van een bouwwerk ligt echter vooral in de wijze waarop die verwijzingen en associaties worden verwerkt en geïnterpreteerd binnen het kader van de actuele culturele ontwikkelingen, zodat concepten en vormen ontstaan die bruikbaar zijn in de bestaande maatschappelijke realiteit.

Zorgvuldig gebruik van verwijzingen en associaties betekent onder meer dat er een bouwwerk ontstaat dat integer is naar zijn tijd doordat het op grond van zijn uiterlijk in de tijd worden geplaatst waarin het werd gebouwd of verbouwd. Bij restauraties is sprake van herstel van elementen uit het verleden, maar bij nieuw- of verbouw in bestaande (monumentale) omgeving betekent dit dat duidelijk moet zijn wat authentiek is en wat nieuw is toegevoegd. Een ontwerp kan worden geïnspireerd door een bepaalde tijdsperiode, maar dat is iets anders dan het imiteren van stijlen, vormen en detailleringen uit het verleden. Associatieve betekenissen zijn van groot belang om een omgeving te ‘begrijpen’ als beeld van de tijd waarin zij is ontstaan, als verhaal van de geschiedenis, als representant van een stijl. Daarom is het zo belangrijk om ook bij nieuwe bouwplannen zorgvuldig met stijlvormen om te gaan, zij vormen immers de geschiedenis van de toekomst.

EVENWICHT TUSSEN HELDERHEID EN COMPLEXITEIT Van een bouwwerk dat voldoet aan redelijke eisen van welstand mag worden verwacht dat er structuur is aangebracht in het beeld, zonder dat de aantrekkingskracht door simpelheid verloren gaat. Een belangrijke eis die aan een ontwerp voor een gebouw mag worden gesteld is dat er structuur wordt aangebracht in het beeld. Een heldere structuur biedt houvast voor de waarneming en is bepalend voor het beeld dat men vasthoudt van een gebouw. Symmetrie, ritme, herkenbare maatreeksen en materialen maken het voor de gemiddelde waarnemer mogelijk de grote hoeveelheid visuele informatie die de gebouwde omgeving geeft, te reduceren tot een bevattelijk beeld. Het streven naar helderheid mag echter niet ontaarden in simpelheid. Een bouwwerk moet de waarnemer blijven prikkelen en intrigeren en zijn geheimen niet direct prijsgeven. Er mag best een beheerst beroep op de creativiteit van de voorbijganger worden gedaan. Van oudsher worden daarom helderheid en complexiteit als complementaire begrippen ingebracht bij het ontwerpen van bouwwerken. Complexiteit in de architectonische compositie ontstaat vanuit de stedenbouwkundige eisen en het programma van eisen voor het bouwwerk. Bij een gebouwde omgeving met een hoge belevingswaarde zijn helderheid en complexiteit tegelijk aanwezig in evenwichtige en spanningsvolle relatie.

SCHAAL EN MAATVERHOUDINGEN Van een bouwwerk dat voldoet aan redelijke eisen van welstand mag worden verwacht dat het een samenhangend stelsel van maatverhoudingen heeft dat beheerst wordt toegepast in ruimtes, volumes en vlakverdelingen.

21

Ieder bouwwerk heeft een schaal die voortkomt uit de grootte of de betekenis van de betreffende bouwopgave. Grote bouwwerken kunnen uiteraard binnen hun eigen grenzen geleed zijn maar worden onherkenbaar en ongeloofwaardig als ze er uitzien alsof ze bestaan uit een verzameling losstaande kleine bouwwerken. De maatverhoudingen van een bouwwerk zijn van groot belang voor de belevingswaarde ervan, maar vormen tegelijk één van de meest ongrijpbare aspecten bij het beoordelen van ontwerpen. De waarnemer ervaart bewust of onbewust de maatverhoudingen van een bouwwerk, maar wáárom de maatverhoudingen van een bepaalde ruimte aangenamer, evenwichtiger of spannender zijn dan die van een andere, valt nauwelijks vast te stellen. Duidelijk is dat de kracht van een compositie groter is naarmate de maatverhoudingen een sterkere samenhang en hiërarchie vertonen. Mits bewust toegepast kunnen ook spanning en contrast daarin hun werking hebben. De afmetingen en verhoudingen van gevelelementen vormen tezamen de compositie van het gevelvlak. Hellende daken vormen een belangrijk element in de totale compositie. Als toegevoegde elementen (zoals een dakkapel, een aanbouw of een zonnecollector) te dominant zijn ten opzichte van de hoofdmassa en/of de vlakverdeling, verstoren zij het beeld niet alleen van het object zelf maar ook van de omgeving waarin dat is geplaatst.

MATERIAAL, TEXTUUR, KLEUR EN LICHT Van een bouwwerk dat voldoet aan redelijke eisen van welstand mag worden verwacht dat materiaal, textuur, kleur en licht het karakter van het bouwwerk zelf ondersteunen en de ruimtelijke samenhang met de omgeving of de te verwachten ontwikkeling daarvan duidelijk maken. Door middel van materialen, kleuren en lichttoetreding krijgt een bouwwerk uiteindelijk zijn visuele en tactiele kracht: het wordt zichtbaar en voelbaar. De keuze van materialen en kleuren is tegenwoordig niet meer beperkt tot wat lokaal aan materiaal en ambachtelijke kennis voorhanden is. Die keuzevrijheid maakt de keuze moeilijker en het risico van een onsamenhangend beeld groot. Als materialen en kleuren teveel los

staan van het ontwerp en daarin geen ondersteunende functie hebben maar slechts worden gekozen op grond decoratieve werking, wordt de betekenis ervan toevallig en kan het afbreuk doen aan de zeggingskracht van het bouwwerk. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer het gebruik van materialen en kleuren geen ondersteuning geeft aan de architectonische vormgeving of wanneer het gebruik van materialen en kleuren een juiste interpretatie van de aard en ontstaansperiode van het bouwwerk in de weg staat.

22

HOOFDSTUK 4 Gebiedsgerichte welstandscriteria

TOELICHTING Een belangrijke pijler van de welstandsnota is het gebiedsgerichte welstandsbeleid. De gebiedsgerichte welstandscriteria worden gebruikt voor de kleine en middelgrote bouwplannen die zich voegen binnen de bestaande ruimtelijke structuur van Culemborg. Deze criteria zijn gebaseerd op de identiteit van de gemeente en het architectonisch vakmanschap en de ruimtelijke kwaliteit zoals die in de bestaande situatie worden aangetroffen. Deze criteria geven aan hoe een bouwwerk ‘zich moet gedragen’ om in zijn omgeving niet teveel uit de toon te vallen, en welke gewaardeerde karakteristieken uit de omgeving in het ontwerp moeten worden gebruikt.

Gebiedsindeling In de gemeente Culemborg kunnen op basis van overeenkomsten in functionele, stedenbouwkundige en/of architectonische kenmerken 13 deelgebieden worden onderscheiden. Per welstandsgebied is een samenhangend beoordelingskader opgesteld, waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: • Een korte beschrijving van het gebied, waarbij aandacht wordt besteed aan de ontstaansgeschiedenis, de stedenbouwkundige of landschappelijke omgeving, een typering van de bouwwerken en het materiaal- en kleurgebruik en de detaillering. • Een samenvatting van het beleid, de te verwachten en/of gewenste ontwikkelingen en de waardering voor het gebied op grond van de belevingswaarde en eventuele bijzondere cultuurhistorische, stedenbouwkundige of architectonische werken. • De aanvullende beleidsinstrumenten die de gemeente inzet in het gebied. • Het voor het gebied geldende welstandsniveau. • De welstandscriteria, steeds onderverdeeld in criteria betreffende de relatie met de omgeving van het bouwwerk, de massa, de opbouw en de detaillering.

Welstandsniveau’s

23

Het vaststellen van het welstandsniveau is cruciaal voor het opstellen van de welstandscriteria. Het welstandsniveau moet aansluiten bij het gehanteerde ruimtelijk kwaliteitsbeleid en gewenste ontwikkelingen. Er zijn vier welstandsniveau’s mogelijk: • welstandsniveau 1 voor gebieden die van cruciaal belang zijn voor van de stad, • welstandsniveau 2 voor het beheer van de huidige ruimtelijke kwaliteit in gebieden • welstandsniveau 3 voor gebieden die beperkte ruimtelijke ingrepen verdragen, • welstandsniveau 4 voor welstandsvrije gebieden Voor 7 gebieden in Culemborg wordt het welstandsniveau 1 voorgesteld. Het gaat om gebieden die van cruciale betekenis zijn voor het beeld van de stad of het landschap. Het kan ook worden toegekent aan ontwikkelingsgebieden waar nieuwe kwaliteit moet ontstaan. Voor 5 gebieden wordt het welstandsniveau 2 voorgesteld. Hieronder vallen gebieden die gezien vanuit de hele gemeente geen zware toetsing nodig hebben, maar waar wel aanleiding is om alert te blijven op de ontwikkeling van de ruimtelijke kwaliteit. Voor 1 gebied wordt het welstandsniveau 3 voorgesteld. Deze gebieden kunnen afwijkingen van de bestaande ruimtelijke structuur en ingrepen in de architectuur van de gebouwen zonder al te veel problemen verdragen. Het welstandstoezicht is gericht op het handhaven van de basiskwaliteit en het functioneren van de gebieden.

In Culemborg wordt geen welstandsvrij gebied aangewezen.

GEBIEDSINDELING

13

13 6

13

12 4

2

5 12

13

13

8 1

7 6

12 6

8 3

9

7

8 7 12

7

13

6

9

12

10

13

11 11

13

13

24

1

Oude Stad

8

Oostelijke uitbreidingswijken

2

Havendijkkwartier

9

Westelijke uitbreidingswijken

3

Nieuwstad

10

Ecologische woonwijk Lanxmeer

4

Volencampen

11

Bedrijfsterrein Pavijen

5

Veerweggebied

12

Sport- en Recreatiegebied

6

Vooroorlogse bebouwing

13

Buitengebied

7

Rechte woonwijken

WELSTANDSNIVEAU’S

13

13 6 13 12 13

4 5

2

8 1

12 13

8

6 9

7 6

12

9

3 7

8 7 7

12 9

9

13

6

12

10

9

11 13

11 13

13

25

Welstandsniveau1, zware toetsing

Welstandsniveau1, zware toetsing langs randen

Welstandsniveau 2, reguliere toetsing

Welstandsniveau 2, reguliere toetsing langs randen

Welstandsniveau 3, soepele toetsing Welstandsniveau 1 Buitengebied, zware toetsing

OUDE STAD Gebiedsbeschrijving

26

De Oude Stad is het oudste deel van de binnenstad van Culemborg. Het gebied wordt begrensd door de stadsgrachten en de veel smallere tussengrachten. Het stratenpatroon wordt gekenmerkt door evenwijdig aan elkaar lopende voor- en achterstraten. Het beeld wordt voor een belangrijk deel bepaald door de route over Markt, Oude Vismarkt en Tollenstraat. Hieraan zijn van oudsher de belangrijkste gebouwen van de stad gelegen als het stadhuis en de kerk. De overige straten zoals de Herenstraat, Ridderstraat, Goilberdingenstraat zijn smaller en van minder allure. De Oude Stad kenmerkt zich in het algemeen door een besloten karakter. In de noordwestelijke hoek van de Oude Stad zijn langs de Rozenstraat en de Korte Meent seriematige woningen gebouwd. De bebouwing bestaat hoofdzakelijk uit woningen en winkels, is aaneengesloten en staat in de voorgevelrooilijn. De panden zijn pandsgewijs gebouwd, waardoor ze een individueel en afwisselend karakter hebben. Ze staan met de vaak representatieve top- of langsgevel naar de Markt gericht. De bebouwing vormt ondanks de gedifferentieerde straatwand een duidelijke stedenbouwkundige eenheid met het rijk gedetailleerde stadhuis als centraal element. De panden aan de Markt hebben een opbouw van twee tot drie lagen met kap. Langs andere straten straten hebben de panden over het algemeen een opbouw van één tot twee lagen met kap.

Naast het zadeldak komen komen ook mansardekappen, wolfseinden en een enkel samengesteld dakvlak voor. De noklijn staat haaks of loopt evenwijdig aan de Markt. Gevels zijn veelal geleed door horizontaal gelijnde ramen en een duidelijke daklijst of goot. Dakkapellen zijn bescheiden van maat, staan met de voet meestal vlak boven of op de gootlijn en zijn in samenhang met de rest van het pand vormgegeven. De architectonische uitwerking van de panden is gevarieerd en rijk. Dit komt naar voren in fijn gedetailleerde elementen als houten raam- en deurlijsten, veel kleurige siermetselwerkpatronen en natuurstenen speklagen. Gevels worden beëindigd met siermetselwerk of fijn bewerkte houten daklijsten. Het kleur- en materiaalgebruik is traditioneel. Gevels zijn gemetseld in gele of rode baksteen of voorzien van in lichte tint gepleisterd stucwerk. Kozijnen hebben traditioneel Hollandse houten profieleringen en zijn net als ramen, deuren, kozijnen en gevellijsten geschilderd in traditionele kleuren als crèmewit of donker groen. Daken zijn gedekt met rode of donkere keramische pannen. Langs de Rozenstraat en de Korte Meent zijn in het kader van de stadsvernieuwing zijn seriematige woningen gebouwd. De rijen woningen bestaan uit twee lagen met een afgeplat zadeldak. Gevels hebben een duidelijke horizontale geleding.

Uitkragende balkons boven de hoofdentree zorgen voor accenten in de gevel. De afzonderlijke woning als onderdeel van de rij is hierdoor te herkennen. De architectonische uitwerking en detaillering is zorgvuldig, maar door het seriematige karakter ervan eenvoudig. Het kleur- en materiaalgebruik is terughoudend en per rij in samenhang.

Gebied 1 Waardebepaling, ontwikkelingen en beleid Doordat de samenhang tussen bebouwing en de historische wegenstructuur nog intact is, heeft de Oude Stad een hoge cultuurhistorische waarde. Vooral langs de voorstraatroute komen verschillende architectuurstijlen voor, waardoor een gevarieerd straatbeeld is ontstaan. Op plekken waar in het kader van de stadsvernieuwing historische panden gesloopt zijn is deze samenhang sterk aangetast. Bij de Lange Meent liggen achter kanden van de bebouwing vanaf de Beusichemsedijk frontaal in het zicht en de inrichting en bebouwing van ‘t Hof heeft niet de ruimtelijke beeldkwaliteit van de rest van de Oude Stad. Het gebied maakt onderdeel uit van het beschermde stadsgezicht. De dynamiek van de bebouwing is laag en bestaat eventueel uit uit kleine wijzigingen. Grootschalige vernieuwing komt nauwelijks voor. Het beleid is gericht op inpassing in en behoud van het historische stadsbeeld.

Markt met centraal het stadhuis

Aanvullend beleid De Oude Stad is deel van het beschermde stadsgezicht Culemborg. Hiervoor is een beeldkwaliteitsplan opgesteld waarin uitspraken gedaan worden over de gewenste gevelindeling nieuwe winkelpuien, reclame, luifels en de inrichting van de openbare ruimte. Doordat het een beschermd stadsgezicht is, gelden er voor dit gebied meer regels. In beschermde stadsgezichten is altijd een bouwvergunning nodig. De waarde van het beschermd gezicht ligt in de historisch gegroeide en goed behouden samenhang tussen structuur en bebouwing. Met de aanvullende criteria wordt ingezet op behoud van de specifieke kenmerken van de architectuur van het gebied. Op een aantal punten wijken deze dan ook af van de standaarden, die elders in de gemeente vrijgegeven zijn of binnen de voor de verdere gemeente geldende criteria vallen. Voor Oude Stad gaat het daarbij om het historisch stadsbeeld en de samenhang tussen de pandsgewijze bebouwing en de historische structuur van de stad.

Gedifferentieerde en kleinschalige bebouwing langs achterstraten

Welstandsniveau 1 Voor de cultuurhistorisch zeer waardevolle Oude Stad geldt welstandsniveau 1. Bij de welstandsbeoordeling wordt gelet op het historisch karakter, individualiteit en kleinschaligheid van bebouwing.

Slechtpassende seriematige nieuwbouw in historische binnenstad

27

Staande gevelopeningen zorgen voor een duidelijke verticale geleding

Gevarieerde bebouwing aan de Markt

OUDE STAD Welstandscriteria Bij de welstandsbeoordeling van plannen in Oude Stad zal op de volgende aspecten worden getoetst:

Ligging • per erf of kavel is er in principe één hoofdmassa • de rooilijnen van de hoofdmassa’s zijn aaneengesloten en hebben hier en daar verspringingen • gebouwen zijn gericht op de belangrijkste openbare ruimte • gebouwen staan direct aan de straat of het plein • bij nieuwbouw oriëntatie, ritme en ontsluiting aanpassen aan belendingen

Massa • gebouwen zijn individueel en afwisselend • bij rijen zijn de woningen per rij in samenhang • gebouwen aan de voorstraten bestaan uit een onderbouw van twee tot drie lagen met een kap • gebouwen aan de achterstraten bestaan uit een onderbouw van één tot twee lagen met een kap • kapvormen zijn afwisselend • goothoogten en gevelbeëindigingen verschillen • de nokrichting is afwisselend, haaks op of evenwijdig aan de weg • geen dichte gevels aan de straat • aan-, op- en uitbouwen zijn beperkt van maat, ondergeschikt en vormgegeven als toegevoegd element of opgenomen in de hoofdmassa

Architectonische uitwerking

28

• de architectonische uitwerking is zorgvuldig tot rijk • detaillering bij panden langs Markt en voorstraten is rijker en verfijnder dan bij panden langs achterstraten • de detaillering is zorgvuldig en een interpretatie van de bestaande historische ornamentiek • detaillering van seriematige woningbouw is eenvoudig en terughoudend • de voorgevel is representatief waarbij de bovenbouw een symetrische opzet heeft • gevels hebben een duidelijke verticale geleding met staande ramen • de hoeken van de gebouwen zijn gemetseld met penanten van tenminste 0,30 meter breed • gevels worden beëindigd door een kroon- of gootlijst • langs Markt en voorstraten zijn dakkapellen, kroonlijsten en dergelijke vormgegeven als zelfstandige elementen • traditioneel Hollandse houten kozijnen en profileringen vormen het uitgangspunt • voegtype en breedte bij bestaande panden handhaven of terugbrengen naar historisch gewenste situatie • wijzigingen en toevoegingen in stijl, maat en schaal zorgvuldig afstemmen op het hoofdvolume

Materiaal- en kleurgebruik • het materiaal- en kleurgebruik is terughoudend en traditioneel • gevels zijn in hoofdzaak van rode of bruine baksteen of zijn in lichte tint gepleisterd • hellende daken van woningen zijn gedekt met oranje of grijze ongeglazuurde keramische dakpannen en een enkele keer met leien • kozijnen, deuren en dakkapellen uitvoeren in hout • het kleurgebruik wijkt niet sterk af van belendingen • houtwerk is geschilderd in traditionele kleuren als crème wit of donker groen • kleur- en materiaalgebuik bij seriematige woningbouw is per rij in samenhang

Gebied 1 Aanvullende welstandscriteria Voor de Oude Stad als onderdeel van het beschermd gezicht gelden de volgende aanvullingen:

Kleine plannen algemeen • wijzigingen en toevoegingen in stijl, maat, schaal, detaillering, kleuren materiaalgebruik zorgvuldig afstemmen op het hoofdvolume • bij aanpassingen aan gebouwen moet de hoofdvorm van het gebouw duidelijk herkenbaar blijven

Aan- en uitbouwen • aan- en uitbouwen zoveel mogelijk plaatsen achter het hoofdgebouw • aan- en uitbouwen aan de achterzijde zijn maximaal twee derde van de gevellengte breed • de onderbouw van aan- en uitbouwen aan de achterzijde komt niet uit boven de gootlijn van het hoofdgebouw

Gevarieerde bebouwing vormt het straatbeeld van de binnenstad

Bijgebouwen • bijgebouwen met een vloeroppervlak groter dan 6 m2 moeten worden afgedekt met een schuine kap, waarvan de hellingshoeken ten opzichte van het horizontale vlak mogen bedragen: a. niet minder dan 15 graden in geval van een aankapping b. niet minder dan 40 graden en niet meer dan 60 graden in de overige gevallen • gevels zijn van baksteen, natuursteen, pleisterwerk of hout • daken zijn afgedekt met keramische pannen

Pandsgewijze bebouwing met wisselende goot- en noklijnen

Overkappingen • overkappingen zijn niet gewenst en in ieder geval niet zichtbaar vanaf de openbare weg

Dakkapellen en dakramen • dakkapellen en dakramen hebben gezamenlijk maximaal een breedte van een derde van het dakvlak • de zijwangen van dakkapellen in zink of metselwerk dan van hout en wel wit of donker schilderen • dakkapellen staan laag in het dakvlak • dakkapellen kunnen de gootlijn raken als dit bijdraagt aan de architectuur van de gevel • dakkapellen en dakramen blijven minimaal een meter onder de nok • dakkapellen en dakramen horizontaal lijnen • dakkapellen en dakramen zijn verticaal georiënteerd (staande kozijnen of kozijnindeling; geen strookramen)

Grootschalige nieuwbouw op hoek Markt en Everwijnstraat

Kozijn- en/of gevelwijzigingen 29

• kozijn- en gevelwijzigingen zijn niet gewenst, behalve wanneer het herstel betreft van historisch wenselijke eigenschappen • gevelopeningen zijn staand of hebben een verticale indeling • kozijnen liggen verdiept in het gevelvlak

Gedifferentieerde gevelopbouw zorgt voor variatie

Erfafscheidingen • erfafscheidingen zijn bij voorkeur gemetseld en anders deels doorzichtig uitgevoerd in hout of ijzerwerk (danwel een combinatie van genoemde materialen) • houten en ijzeren erfafscheidingen schilderen in een donkere tint (bij voorkeur groen) met eventueel met witte accenten

Dakkapellen vormen ondergeschikte toevoegingen in het dakvlak

HAVENDIJKKWARTIER Gebiedsbeschrijving

30

Het Havendijkkwartier is de eerste uitbreiding van de Oude Stad. Ruimtelijk vormt het de verbinding tussen de Markt en de Lek. Rondom wordt het kwartier begrenst door de stadsgrachten en de veel smallere tussengrachten. Aan de havenzijde wordt het gebied omsloten door de hoge en met steile taluds uitgevoerde Lekdijk. Het centrale punt in het Havendijkkwartier wordt gevormd door de voormalige Vismarkt langs de Havendijk. Deze straat is onderdeel van de voorstraatroute die de centrale Markt met de rivier verbind. Haaks op de Havendijk lopen de Noorderwal, Lange Havendijk en de Visstraat. Het Havendijkwartier is via de Havendijk, de Ramstoren en de Lange Havendijk verbonden met de Oude Stad. Door de smalle straatjes en besloten bebouwing heeft het gebied een intiem karakter. Langs de Havendijk en de Noorderwal bestaat de bebouwing hoofdzakelijk uit woningen en enkele winkels en horecabedrijven die aaneengesloten en in de voorgevelrooilijn staan. De panden zijn pandsgewijs gebouwd en hebben een individueel en afwisselend karakter. Ze zijn met de vaak representatieve top- of langsgevel naar de Havendijk gericht. De bebouwing vormt ondanks de gedifferentieerde straatwand een duidelijke stedenbouwkundige eenheid met de Vismarkt als centrale ruimte. Langs de Visstraat, de Lange Havendijk en De Loentjes is in het kader van de stadsvernieuwing seriematige woningbouw gebouwd.

De individuele panden langs de Havendijk hebben een opbouw van twee lagen met kap. Langs de Noorderwal hebben de panden over het algemeen een opbouw van één tot twee lagen met kap. Naast het zadeldak komen komen ook mansardekappen, wolfseinden, een enkel samengesteld dakvlak en afgeplatte zadeldaken voor. De noklijn staat haaks of loopt evenwijdig aan de straat. Gevels zijn veelal geleed door horizontaal gelijnde ramen en een duidelijke dak- of gootlijst. Dakkapellen zijn bescheiden van maat, staan met de voet meestal vlak boven of op de gootlijn en zijn in samenhang met de rest van het pand vormgegeven. De architectonische uitwerking van de panden is gevarieerd en rijk. Dit komt naar voren in fijn gedetailleerde elementen als houten raam- en deurlijsten, veel kleurige siermetselwerkpatronen en natuurstenen speklagen. Gevels worden beëindigd met siermetselwerk of fijn bewerkte houten daklijsten. Het kleur- en materiaalgebruik is traditioneel. Gevels zijn gemetseld in gele of rode baksteen of voorzien van in lichte tint gepleisterd stucwerk. Kozijnen hebben traditioneel Hollandse houten profieleringen en zijn net als ramen, deuren, kozijnen en gevellijsten geschilderd in traditionele kleuren als crèmewit of donker groen. Daken zijn gedekt met rode of donkere keramische pannen.

De seriematige woningbouw langs de Lange Havendijk, de Visstraat en de Loentjes bestaat uit twee lagen met een zadeldak. Herhaling van woningtype vormt het uitgangspunt. De rijen worden in de begane grondlaag geleed in afzonderlijke woningen door een terugliggende entree. Op de verdieping echter vormen ramen een doorlopende band. Gevels hebben hierdoor duidelijke horizontale geleding. De architectonische uitwerking en detaillering is zorgvuldig, maar door het seriematige karakter ervan eenvoudig. Het kleur- en materiaalgebruik is terughoudend en per rij in samenhang.

Gebied 2 Waardebepaling, ontwikkelingen en beleid Doordat de samenhang tussen bebouwing en de historische wegenstructuur nog intact is, heeft vooral de bebouwing langs de Havendijk en rondom de Vismarkt een hoge cultuurhistorische waarde. Dit geldt in veel mindere mate voor de seriematige woningbouw. Het oorspronkelijke individuele karakter van de bebouwing in het gebied is hier verdwenen. Verder liggen de blinde kopgevels van de rijenwoningen vanaf de dijk frontaal in het zicht. Het gebied maakt onderdeel uit van het beschermde stadsgezicht Binnenstad Culemborg. De dynamiek van de bebouwing is laag en bestaat eventueel uit uit kleine wijzigingen. Grootschalige vernieuwing komt nauwelijks. Het beleid is gericht op het behoud van het historische stadsbeeld.

Pandsgewijze bebouwing langs de Havendijk

Aanvullend beleid Het Havendijkkwartier is deel van het beschermde stadsgezicht Culemborg. Hiervoor is een beeldkwaliteitsplan opgesteld waarin uitspraken gedaan worden over de gewenste gevelindeling nieuwe winkelpuien, reclame, luifels en de inrichting van de openbare ruimte. Doordat het een beschermd stadsgezicht is, gelden er voor dit gebied meer regels. In beschermde stadsgezichten is altijd een bouwvergunning nodig. De waarde van het beschermd gezicht ligt in de historisch gegroeide en goed behouden samenhang tussen structuur en bebouwing. Met de aanvullende criteria wordt ingezet op behoud van de specifieke kenmerken van de architectuur van het gebied. Op een aantal punten wijken deze dan ook af van de standaarden, die elders in de gemeente vrijgegeven zijn of binnen de voor de verdere gemeente geldende criteria vallen. Voor het Havendijkkwartier gaat het daarbij om het historisch stadsbeeld en de samenhang tussen de pandsgewijze bebouwing en de historische structuur van de stad.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Culemborg&id=e42f97fc-7c81-4fdd-824a-7d4221877556