CConstaterende datCulemborg
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 2 Verkenning Duurzame warmte-opties Culemborg.pdf

Raadsvergadering 7 februari 2022, gemeente CulemborgBij agendapunt: Transitievisie warmte15.838 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

27 / 59

5.13

Lanxmeer (0011)

Lanxmeer bestaat voor het grootste deel uit de buurt Eva-lanxmeer, met woningen die tussen 2000 en 2021 zijn gebouwd. Een ander deel van de buurt wordt ook wel Achter het zand genoemd, en bestaat uit oudere woningen die voornamelijk in de oorlogsjaren (in 1940 en 1942) zijn gebouwd.

Isolatie Voor wat betreft isolatie zijn er met name nog veel mogelijkheden bij de oude woningen aan de Noordkant van Lanxmeer. Bijna alle woningen zijn voorzien van een spouwmuur, ook de 30er jaren woningen aan de Stationsweg. Een deel hiervan zal nog niet zijn geïsoleerd. Ook zijn er nog volop kansen voor kierdichting en het installeren van HR++ of HR+++ (triple) glas. Na het dichten van de kieren en het aanbrengen van extra dak, vloer en (spouw)muurisolatie is ventilatie een extra aandachtspunt. In het deel Eva-lanxmeer is de isolatiegraad dusdanig hoog (veel hoger dan dat in 2000 was vereist) dat hier geen extra acties voor nodig zijn. Ook is er in de meeste woningen Warmteterugwinning op ventilatielucht aangelegd, behalve bij de huurwoningen van Kleurrijk Wonen aan de Frederik van Eedenlaan.

Duurzame warmte Het grootste deel van de woningen van Eva Lanxmeer is aangesloten op het warmtenet van Thermobello. Slechts 2 hoven (zo’n 70 woningen) zijn individueel verwarmd. Een deel van de woning kan alsnog worden aangesloten op het warmtenet van Thermobello en een ander deel van deze 2 hoven kiest voor een individuele oplossing, meestal een all-electric warmtepomp. Aandachtspunt bij het eventueel aansluiten De warmtevoorziening in het deel achter het zand

Mogelijke aanpak / Pilots Pilotproject onderzoek naar mogelijke aanpak van een aantal typen woningen die vóór 1965 zijn gebouwd, wellicht in combinatie met de buurten Achter de Poort, Bloemenbuurt en de Oranjebuurt.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

28 / 59

In Eva-lanxmeer kunnen de bewoners na 20 jaar kunnen de eerste hoven weer op kierenjacht, ook om comfortklachten op te lossen, die eerder optreden bij de in dit deel van de buurt aanwezige lage temperatuur wand- en vloerverwarming.

5.14

Buitengebied Redichem (0012)

Kansen en aanpak Het Buitengebied Redichem heeft een lage dichtheid van woningen. Hier zijn, ondanks de nabijheid van de Lek, geen kansen om warmte hieruit rendabel in te zetten als duurzame warmtebron. Er is echter meer dan voldoende ruimte voor individuele warmteoplossingen als een warmtepomp. Isolatie van deze woningen heeft echter bij de meeste woningen de eerste prioriteit. Voorstel is om hierbij aan te sluiten bij de aanpak van vergelijkbare woningen in de rest van Culemborg.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

29 / 59

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

30 / 59

5.15

Achter de Poort (0100)

Achter de Poort is één van de dichts bebouwde buurten van Culemborg. Er staan 641 woningen, meer dan de helft in bezit van Kleurrijk Wonen. Oorspronkelijk is Achter de Poort een typische na-oorlogse buurt, gebouwd tussen 1948 en 1962. Sinds 2013 zijn veel woningen van Kleurrijk Wonen een gerenoveerd en zijn de appartementsgebouwen en een aantal rijtjes woningen gesloopt en zijn daar nieuwe woningen gebouwd. Daardoor heeft bijna 50% van de woningen inmiddels een A-label. Een aantal appartementen (2 hogere flats aan de Joris- en de Nicolaas Vicarystraat) zijn al gasloos. Deze woningen worden verwarmd door middel van lucht-warmtepompen.

Isolatie Qua isolatie gaat de aandacht vooral uit naar de oudere koopwoningen. Het lijkt er op dat, ondanks het feit dat de spouwmuur nog niet verplicht was, er toch veelal spouwmuren zijn toegepast. De mogelijkheden voor HR++ en evt. HR+++ glas kunnen dan ook worden bekeken. Als isolatie en tochtwering wordt aangepakt zou ook moeten worden gekeken naar ventilatie.

Duurzame warmte Op basis van een betere isolatie wordt de benodigde afgiftetemperatuur van de radiatoren lager en het rendement van de verwarmingsinstallatie hoger. Hierdoor komen ook opties als een hybride warmtepomp in beeld waarmee tot 70% . De nieuwe woningen kunnen na verloop van tijd (bijvoorbeeld bij vervanging van de cv-ketels, worden gevoed met warmte uit warmtepompen.

Mogelijke aanpak / pilots Onderzoek naar kosteneffectieve maatregelen bij een aantal na-oorlogse woningen (gebouwd tot 1965) in Achter de Poort, Lanxmeer, de Bloemenbuurt en een deel van de Oranjebuurt. Het lijkt er op dat, ondanks het feit dat de spouwmuur nog niet verplicht was, er toch veelal spouwmuren zijn toegepast. Met name de mogelijkheden voor spouwmuur-isolatie en toepassing van HR++ of HR+++ glas kunnen dus interessant zijn om de energieprestaties bij deze woningen te verbeteren. Het verbeteren of aanbrengen van mechanische ventilatie is hierbij een belangrijk aandachtspunt.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

31 / 59

5.16

Dijkzicht (0101)

Algemeen Dijkzicht heeft 413 woningen die grotendeels tussen 1989 en 1994 zijn gebouwd. De meeste woningen hebben een A of een B label. De dichtheid in Molenzicht redelijk: iets minder dan 20 woningen per hectare, maar als je alleen het bebouwde gedeelte telt kom je boven de 30 uit. Dijkzicht zou dus op basis hiervan geschikt kunnen zijn voor een collectieve warmtevoorziening (warmtenet). 10% van de woningen is corporatiebezit. De afgemelde energielabels in Molenzicht komen voor bijna 65% uit op A of B, en voor ongeveer 35% op label C. Het energiegebruik zit daarom ook onder het gemiddelde van Culemborg. De WOZ waardes van de woningen komen redelijk in de buurt van gemiddeld in Culemborg.

Isolatie De woningen in Dijkzicht zijn redelijk goed geïsoleerd. Alle woningen zijn voorzien van mechanische ventilatie

Isolatie Woningen In Molenzicht zijn matig tot redelijk geïsoleerd en het lastig om hier extra te isoleren zonder onevenredig kosten te maken. Met name op gebied van kierdichting en dubbel glas kunnen nog vrij eenvoudig stappen gemaakt worden naar HR++ of HR+++ (triple glas). Hierdoor zal de gevraagde afgiftetemperatuur van de radiatoren lager worden en de verwarmingsinstallatie efficiënter functioneren.

Duurzame warmte Door het verlagen van de benodigde afgiftetemperatuur zijn de woningen van Dijkzicht beter geschikt voor een warmtepomp. Bijna alle woningen in Dijkzicht beschikken over mechanische ventilatie en kunnen daarom vrij eenvoudig worden voorzien van een (hybride) ventilatiewarmtepomp.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

32 / 59

Mogelijke aanpak In overleg met de woningcorporatie bepalen of er animo is voor aansluiting aan een warmtenet. Aansluitend daaraan kan worden bekeken in hoeverre er bij de (eigenaar)/bewoners draagvlak is te vinden voor aansluiting aan een warmtenet, bijvoorbeeld op basis van aquathermie; thermische energie uit oppervlaktewater, in dit geval de Lek. De oudere woningen van Dijkzicht (onder de Goilberdingerdijk) kunnen worden meegenomen bij de algemene transitie-aanpak in de gemeente Culemborg, in eerste instantie vooral gericht op betere isolatie.

5.17

Molenzicht (0102)

De buurt molenzicht is een homogene buurt met 710 woningen die grotendeels gebouwd tussen 1988 en 1996. Het oudste deel van de buurt is net door Kleurrijk Wonen gesloopt en vervangen door nieuwe woningen die gasloos, met individuele bodemwarmtepompen, zijn opgeleverd. Molenzicht heeft een redelijke dichtheid van woningen (meer dan 20 woningen per hectare) en zou op basis hiervan geschikt kunnen zijn voor een collectieve warmtevoorziening (warmtenet). 17% van de woningen is corporatiebezit. De afgemelde energielabels in Molenzicht komen uiterlijk uit op label C, meer dan 50% van de woningen heeft label A of B. Het energiegebruik zit onder het gemiddelde van Culemborg. De WOZ waardes van de woningen komen redelijk in de buurt van gemiddeld in Culemborg.

Isolatie Woningen In Molenzicht zijn matig tot redelijk geïsoleerd en het lastig om hier extra te isoleren zonder onevenredig kosten te maken. Met name op gebied van kierdichting en dubbel glas kunnen nog vrij eenvoudig stappen gemaakt worden naar HR++ of HR+++ (triple glas). Hierdoor zal de gevraagde afgiftetemperatuur van de radiatoren lager worden en de verwarmingsinstallatie efficiënter functioneren.

Duurzame warmte Door het verlagen van de benodigde afgiftetemperatuur zijn de woningen van Molenzicht beter geschikt voor een warmtepomp. De woningen in Molenzicht beschikken allemaal over mechanische ventilatie en kunnen daarom vrij eenvoudig worden voorzien van een (hybride) ventilatiewarmtepomp.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

33 / 59

5.18

Parijsch Noord (0103)

Parijsch Noord is een nieuwbouwwijk met voornamelijk woningen die zijn gebouwd tussen 1999 en 2006 De woningen zijn redelijk goed geïsoleerd, maar woningen uit die tijd hebben vaak een krap bemeten afgiftesysteem en kunnen dus niet zonder extra maatregelen naar een lage temperatuur-systeem. Deels is deze buurt aangesloten op het warmtenet van Ennatuurlijk, die nu als bron een WKK (warmtekrachtinstallatie) op aardgas heeft.

Isolatie en afgiftesysteem Qua isolatie zijn de woningen in Parijsch Noord moeilijk extra te isoleren. Daarvoor gaat de aandacht uit naar de oude woningen langs de dijk. Hiervoor stellen we voor deze te laten aansluiten bij de aanpak van de woningen van dezelfde leeftijd in de rest van de stad. De nieuwe woningen kunnen met weinig extra maatregelen verwarmd worden met een lagere afgiftetemperatuur.

Duurzame warmte Een deel van de woningen is aangesloten op het warmtenet. Het ligt voor de hand dit warmtenet in deze buurt verder door te trekken.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

34 / 59

5.19

Landzicht (0104)

Algemeen Landzicht is een buurt met slechts 278 woningen, waarvan 40 Corporatiewoningen (13,5%). De woningen zijn gebouwd van 1987 t/m 1996, vergelijkbaar met Molenzicht, maar er zijn relatief minder woningen met een A of B label (37,5%). De buurt is vrij ruim opgezet (minder dan 20 woningen per hectare) en daarmee minder geschikt voor een warmtenet.

Isolatie en afgifte Woningen In Landzicht zijn matig tot redelijk geïsoleerd en het lastig om hier extra te isoleren zonder onevenredig kosten te maken. Met name op gebied van kierdichting en dubbel glas kunnen nog vrij eenvoudig stappen gemaakt worden naar HR++ of HR+++ (triple glas). Hierdoor zal de gevraagde afgiftetemperatuur van de radiatoren lager worden en de verwarmingsinstallatie efficiënter functioneren.

Duurzame warmte Door het verlagen van de benodigde afgiftetemperatuur zijn de woningen van Landzicht beter geschikt voor een warmtepomp. De woningen in Molenzicht beschikken allemaal over mechanische ventilatie en kunnen daarom vrij eenvoudig worden voorzien van een (hybride) ventilatiewarmtepomp.

Mogelijke aanpak / pilots Een mogelijke aanpak is het onderzoeken van mogelijkheden voor kierdichting en isolatie van enkele types van woningen in Molenzicht en Landzicht. Op basis hiervan kunnen enkele pilots voor uitvoering van maatregelen worden opgezet. In beide wijken zijn veel rijtjeswoningen; er zou een pilot kunnen plaatsvinden met gezamenlijke warmtepompen of één gezamenlijke bron voor individuele warmtepompen.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

35 / 59

5.20

Hooge Prijs (0105)

Algemeen Hooge Prijs is grotendeels tussen 1995 en 2000 gebouwd. Tot nu staan er 637 woningen. Het laatste deel van de buurt wordt op dit moment gebouwd. De meeste woningen hebben een A-label, slechts 25% heeft een C-label, er zijn nog enkele woningen met een D-label. Het energiegebruik van deze woningen ligt ruim onder het gemiddelde in Culemborg. De dichtheid van de buurt lijkt vrij laag, maar alleen het bebouwde gebied ligt toch snel boven de 30 woningen per hectare.

Isolatie en afgiftesysteem Over het algemeen is de isolatie van de woningen in Hooge Prijs goed (zowel vloeren, muren en dak minimaal Rc 2,5). Veel woningen zullen ook reeds HR+ of HR++ glas hebben, zowel in woonruimten als slaapkamers. Extra isolatie van deze woningen is lastig. De meeste aandacht gaat dus uit naar verbeteringen in kierdichting of het afgiftesysteem zelf om de benodigde temperatuur omlaag te brengen. Dat kan bijvoorbeeld door het plaatsen van ventilatoren onder radiatoren of convectoren en door convectoren bij te plaatsen.

Duurzame warmte-opties Na verlaging van de afgifte-temperatuur zijn de meeste woningen in Hooge prijs geschikt voor toepassing van een warmtepomp. Gedeeltes van de buurt (met name de rijtjeswoningen) kunnen ook aangesloten worden aan het bestaande warmtenet van Ennatuurlijk als hiermee de investeringen in verduurzaming van de warmtebron kunnen worden terugverdiend.

Mogelijke aanpak / pilots In deze wijk zou de actie ‘zet hem (de cv-keteltemperatuur) op 50 of 60’ goed toepasbaar zijn. Het kan blijken dat een groot deel van de woningen al lage temperatuurverwarming, bijvoorbeeld vloerverwarming, heeft. Mocht verlaging van de aanvoertemperatuur van de cv niet lukken voor de meesten woningen, dan kan voor enkele woningen in Hooge Prijs een onderzoek plaatsvinden naar mogelijkheden voor kierdichting en/of verhoging van de capaciteit van de radiatoren of convectoren. Als blijkt dat aansluiting bij het bestaande warmtenet niet interessant genoeg is, dan zou een pilot met een gezamenlijke warmtepomp of een collectieve (bodem) bron voor individuele warmtepompen in deze buurt kunnen worden uitgevoerd.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

36 / 59

5.21

Parijsch Centrum - Vlinderbuurt (0106)

Algemeen In Parijsch centrum – Vlinderbuurt staan nu ongeveer 800 woningen, gebouwd tussen 2000 en 2020. Het noordelijk deel van de buurt, Parijsch Centrum, is aangesloten op het warmtenet van Ennatuurlijk, samen met een klein deel van de Vlinderbuurt. Het grootste gedeelte van de Vlinderbuurt heeft nog individuele cv-ketels. Bijna alle woningen in deze buurt hebben een A-label. Opvallend is de relatief lage WOZ-waarde ten opzichte van de rest van de wijk, zelfs van de particuliere huurwoningen. De dichtheid van de buurt is redelijk hoog, rond de 25 woningen per hectare. Op basis daarvan zou uitbreiding van het warmtenet hier mogelijk zijn.

Isolatie en afgiftesysteem Om de woningen geschikt te maken voor lagere temperaturen zijn er eigenlijk alleen extra maatregelen mogelijk ten aanzien van het afgiftesysteem. Bij verhoging van de capaciteit van het afgiftesysteem, bijvoorbeeld door het plaatsen van ventilatoren op de radiatoren of bijplaatsen van Het zou zomaar kunnen dat een groot deel van de woningen al lage temperatuurverwarming, bijvoorbeeld vloerverwarming, heeft. In dat geval zijn de woningen al voorbereid op een warmtepomp of op levering van lage temperatuur via een warmtenet.

Duurzame warmte De woningen in Parijsch Centrum – Vlinderbuurt zijn met kleine aanpassing geschikt te maken voor lage temperatuurverwarming. Deze opties zijn echter pas nodig als blijkt dat er wijzigingen van de temperaturen van het warmtenet zouden worden voorgesteld, of dat bij de woningen aan de zuidkant van de buurt, vervanging van de cv-ketels op stapel staat.

Mogelijke aanpak / pilots Aanpak van de woningen in deze buurt heeft géén prioriteit. Voorlopig wordt nog hoge tot middentemperatuur-warmte (rond 70 graden) geleverd vanuit het warmtenet in Parijsch Centrum. Bij de nieuwste woningen is vervanging van cv-ketels over ongeveer 10 jaar weer aan de orde. Tegen die tijd kan worden bekeken welke alternatieven inzetbaar zijn. De oude woningen aan de Rietveldseweg kunnen worden meegenomen bij de reguliere (isolatie)aanpak van woningen in Culemborg uit dezelfde bouwperiode.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

37 / 59

5.22

Sportheldenbuurt-Forteneiland (0107)

Algemeen In de sportheldenbuurt wordt momenteel flink gebouwd. Via de Bach zijn momenteel zo’n 230 woningen geregistreerd, allemaal woningen die tussen 2017 en 2020 zijn gebouwd. De meeste woningen zijn gasloos. Een deel heeft individuele bodemwarmtepompen (Arsenaal) en een deel is aangesloten aan het warmtenet van Ennatuurlijk (rond de Loek van Ierselstraat).

Aanpak; na 2030 Omdat de nieuwe woningen allemaal gasloos worden opgeleverd hoeft voorlopig geen aandacht te worden besteed aan deze buurt. Alleen als er uitbreiding van de capaciteit van het warmtenet nodig is (bijvoorbeeld als Geothermie als bron financieel interessant mocht zijn), dan komt het aansluiten van nieuwbouw-woningen uit deze buurt weer naar voren als mogelijkheid. Gezien de beperkte warmtevraag van nieuwbouwwoningen vanaf 2013 (hogere isolatie-eisen) lijkt dit echter niet de meest voor de hand liggende optie. Voor de woningen die nog zijn gebouwd met een cv-ketel kan over een jaar of 10 worden bekeken wat de beste optie is.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

38 / 59

5.23

Lokkershoek (0108)

Algemeen Lokkershoek is een buurt met 396 woningen, waarvan 12 corporatiewoningen, en ongeveer 170 recreatiewoningen (logies of tijdelijk bewoond). De woningen in Lokkershoek zijn vanaf 2000 Gebouwd, grotendeels nog met cv-ketel. Dat geldt ook voor de recreatiewoningen; die zijn met name in 1998 en 2003 neergezet/gebouwd.

Isolatie en afgiftesysteem De meeste woningen in Lokkershoek zijn goed geïsoleerd. Extra isolatie aanbrengen is moeilijk en niet nodig. Per type woning kan worden bekeken of het nodig is op de radiatoren of convectoren ventilatoren aan te brengen of convectoren bij te plaatsen.

Duurzame warmte-opties Afhankelijk van het afgiftesysteem zijn er mogelijkheden voor warmtepompen.

Mogelijke aanpak / pilots Om te testen of de woningen geschikt zijn voor lage temperatuur-toepassingen als een warmtepomp is een campagne als ‘zet hem op 60 (of 50)’ toepasbaar voor de woningen én de recreatiewoningen in Lokkershoek. Voor woningen die geschikt zijn kunnen pilotprojecten met toepassing van warmtepompen worden opgestart, hierbij kan worden ingespeeld op het vervangingsmoment van de cv-ketels.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

39 / 59

5.24

Bedrijventerrein Pavijen (0109)

Algemeen Op het bedrijventerrein Pavijen staan maar weinig woningen. De in totaal 25 woningen die tussen de bedrijven staan hebben variërende bouwjaren. Op basis van de ouderdom van de woningen lijkt isolatie de eerste behoefte. Voorstel is om hierbij aan te sluiten bij de aanpak van vergelijkbare woningen in de rest van Culemborg.

Pilot Voor het bedrijventerrein ligt een pilot met de woningen niet voor de hand. Wellicht kan wel worden geïnventariseerd in hoeverre behoefte is aan duurzaam opgewekte warmte.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

40 / 59

5.25

Buitengebied Waterlinie (0110)

5.26

Buitengebied Vretstrooij (0111)

Kansen en aanpak De buitengebieden Waterlinie en Vretstrooij hebben dusdanig lage dichtheid van woningen dat hier geen kansen zijn anders dan individuele isolatie en warmte-oplossingen. Isolatie is hierbij de eerste behoefte. Meer dan de helft van de woningen heeft nog label D t/m G. voorstel is om hierbij aan te sluiten bij de aanpak van vergelijkbare woningen in de rest van Culemborg.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

41 / 59

6

Kansen en keuzes bij de energietransitie in de gemeente Culemborg 6.1

Geothermie

Als randvoorwaarde voor een kosteneffectieve toepassing van geothermie moet een minimale hoeveelheid warmte gegarandeerd te leveren zijn. Dit is vanwege de hoge investering in de boring van zo’n3 kilometer. Bij geothermie wordt een streefgetal van minimaal 5000 woningen of woningequivalenten aangehouden. Het eventuele aanbod van geothermie in Culemborg bevindt zich aan de zuidkant van de stad, daarbij kan geothermie op termijn de bron worden van het huidige warmtenet in Parijsch en ook de basis kunnen zijn van uitbreiding van dit net. Maar in deze buurt zijn juist veel nieuwe woningen waar weinig warmtevraag is. Een warmtenet met als bron geothermie is wellicht toch mogelijk als een aantal gebouwen van het industrieterrein warmte afnemen. Een andere optie is het leveren van warmte aan buurten waar lage temperatuurverwarming moeilijk te realiseren is, zoals de binnenstad. Er is hiervoor een redelijke grote afstand (1-2 kilometer) te overbruggen, maar als onderweg ook enkele bedrijven warmte af kunnen nemen, wordt daarmee de extra investering terugverdiend.

6.2

Aquathermie

Er zijn in Culemborg met name kansen voor aquathermie voor buurten die met een lage temperatuur kunnen worden verwarmd. Het dilemma doet zich nu voor dat aquathermie juist op korte afstand beschikbaar is in die buurten waar op dit moment niet met lagere temperatuur verwarmd kan worden. Een uitzondering hierop zijn de relatief nieuwe woningen in de wijk Parijsch. Een alternatieve bron voor het huidige warmtenet in Parijsch kan dan ook aquathermie zijn. Bij de relatief jonge woningen in deze wijk moet levering van lagere temperaturen met weinig tot geen aanpassingen mogelijk zijn. Dit kan bijvoorbeeld door in de woningen convectoren en/of ventilatoren op de huidige convectoren bij te plaatsen. Aandachtspunt hierbij is wel dat er in de woningen vervolgens nog een voorziening voor de levering van warm tapwater moet worden gemaakt. De voorziening van warm tapwater wordt nu (ook) verzorgd door het warmtenet.

6.3

(Klein) collectief

In Culemborg zijn best veel buurten met rijtjes van woningen die in principe geschikt zijn voor toepassing van een gezamenlijke bron (met individuele warmtepompen) of installatie van een gezamenlijke warmtepomp. Er lijkt echter op het eerste gezicht alleen weinig (openbare) ruimte beschikbaar bij of naast deze woningen (aan kopse kant) om een collectieve bron of collectieve warmtepomp te plaatsen. Deze ruimte is veelal in bezit van of in ieder geval in gebruik door de bewoners van de hoekwoningen. Voor een pilot met een klein aantal woningen moet ruimte voor gezamenlijke installatie(s) gevonden worden.

6.4

Afgiftetemperatuur cruciaal

Om te weten welke van de collectieve of individuele opties het meest geschikt is, is het nodig de minimale temperatuur te achterhalen die nodig is om een woning comfortabel te verwarmen. Dat kun je testen door de verwarming lager te zetten en te kijken of met een lagere afgiftetemperatuur ook lukt. Let wel, met een warmtepomp kan de benodigde temperatuur iets lager uitvallen vanwege een meer regelmatige wijze van verwarmen, met een klein temperatuurverschil tussen aanvoer en retourwater van de cv-installatie. Als de afgiftetemperatuur aan de hoge kant is, moet bekeken worden in hoeverre het mogelijk is met beperkte investeringen de afgiftetemperatuur op het gewenste niveau of lager te krijgen. Hiervoor moeten voor een aantal woningen in de buurt de mogelijkheden voor kierdichting en isolatie bekeken worden, met als basis een blowerdoortest. Als het een vrij homogene buurt betreft, blijft de investering beperkt.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

42 / 59

Denk aan een onderzoek van bepaalde typen woningen in een redelijk homogene buurt. Vanuit Energieloket Culemborg wordt aangegeven dat er vanuit de buurten Molenbuurt en Dijkzicht relatief veel belangstelling is voor energiemaatregelen, zoals de aanschaf van bijvoorbeeld pv-panelen. Dat zijn buurten met relatief jonge woning die dicht bij de Lek liggen, dus waarbij aquathermie beschikbaar kan komen. In deze buurten kunnen de eerste onderzoeken naar technische mogelijkheden en draagvlak voor een collectief warmtenet dan wel naar individuele duurzame warmteopties plaatsvinden.

6.5

Aandachtspunten

Afstemming met de woningcorporatie De plannen van Kleurrijk Wonen geven ruimte voor aanpassingen en aanvullingen op het gebied van duurzame warmteopties. Het zijn met name no-regret maatregelen als isolatie die zijn ingepland. Particuliere verhuurders Er is in het kader van de verkenning ook gekeken in hoeverre er in bepaalde buurten significant hoge aantallen woningen in bezit zijn van enkele grote huurders. De inventarisatie levert over Culemborg het volgende beeld op: • MHM onroerend goed heeft 30 woningen in bezit; • Nationaal Grondbezit Alfa B.V. : 72 • Stichting Achmea Dutch Residential Fund: 45 • Pensioenfonds metaal en techniek: 44 • Stichting Wooncentrum De Driestad: 123 Het lijkt er op dat er niet één dominante particuliere verhuurder is in Culemborg. Er is bij deze aantallen geen reden om hiervoor een opsplitsing per buurt te maken. De aantallen zijn wel hoog genoeg om met deze vijf partijen het gesprek aan te gaan over hun verduurzamingsplannen en hun bijdrage aan de energietransitie. Aanvullende gegevens CBS De CBS gegevens over bijvoorbeeld gemiddeld inkomen per huishouden en percentage minima binnen een buurt voor de nieuwe buurten in Culemborg komen pas eind 2021 in beeld, bij de jaarlijkse publicaties van het CBS .

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

43 / 59

6.6

Keuzes op basis van randvoorwaarden

6.6.1

Collectieve aanpak

Er zijn verschillende randvoorwaarden en stappenplannen te maken voor collectieve warmteprojecten. De Keuzehulp Duurzaam Verwarmen (www.keuzehulpduurzaamverwarmen.nl) die BDH samen met o.a. de gemeente Utrecht heeft gemaakt geeft een goed overzicht van de verschillende aandachtspunten bij het realiseren van duurzame verwarmingsopties als een warmtenet. Onder andere om uit te komen op een zo laag mogelijke afgiftetemperatuur. Voor het besluit dat er een warmtenet komt is er echter een heel proces te doorlopen. Daarvoor moeten heel wat onderzoek worden verricht, draagvlak worden gecreëerd en behouden, technische en financiële hobbels en besluiten genomen worden. Scherpe kaders zijn hier moeilijk te geven, want er zijn veel verschillen tussen plaatselijke situaties en de wijze waarop een warmtenet kan worden aangebracht. Ook zijn er verschillen in de kwaliteit van de woningen én in draagvlak. Als je het in een schema zou moeten zetten, wordt het geen stappenplan, maar een cyclus.

We beginnen bij de inventarisatie van kansen en (basale) randvoorwaarden: is er een bron voor een warmtenet, is er ruimte voor een warmtenet, is de afzet van een warmtenet in een bepaalde buurt genoeg (er wordt hierbij meestal een minimale dichtheid aangehouden van 20 woningen per hectare, maar afzet van warmte aan bijvoorbeeld utiliteitsgebouwen kan een warmtenet ook rendabel maken)? Vervolgens kun je bepalen of er draagvlak is bij organisaties die een dergelijk warmtenet in de steigers kunnen gaan zetten. Zijn er partijen die een dergelijk project willen trekken (woningcorporatie, gemeente of netwerkbedrijf)? Zijn er partijen die nader onderzoek willen (laten) doen en kunnen financieren (of hier subsidie voor willen aanvragen)?

Kansen en randvoorwaarden

Proces

Business-case

Draagvlak

Nader onderzoek en financieringsmogelijkheden

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

44 / 59

Vervolgens kijk je naar de business-case. Of een warmtenet of een klein-collectieve warmteoptie er komt, hangt af van verschillende factoren: Is er voldoende warmte-afzet mogelijk? Is het mogelijk een dusdanige exploitatie op te zetten dat de kosten voor gebruik van het warmtenet lager zijn dan nu of lager dan de installatie van individuele opties als een warmtepomp? Is er draagvlak voor een warmtenet bij de bewoners, of is het creëren van draagvlak mogelijk? s Is het mogelijk het minimale aantal vereiste woningen (meestal tussen 70 en 90%) op het warmtenet aan te sluiten? Zijn er juridische mogelijkheden om te voorkomen dat er alsnog voor enkele bewoners een aardgasnet moet worden aangelegd (zoals in Purmerend is gebeurd)? De beschreven cyclus moet meerdere keren doorlopen worden met verschillende betrokken partijen, zowel met de stakeholders die eventueel ook (mede-)investeren, als met de bewoners en vertegenwoordigende instanties. Als duidelijk is dat er een warmtenet mogelijk is, biedt de Keuzehulp Duurzaam Verwarmen het stappenplan voor het bepalen van de meeste optimale vorm hiervan in de ‘collectieve aanpak’.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

45 / 59

Figuur 6-1 De keuzehulp, onderdeel collectieve aanpak

Is er om bovenstaande reden géén collectief warmtenet of klein-collectief systeem mogelijk, dan moet er worden gezocht naar mogelijkheden op individueel niveau. De individuele mogelijkheden zijn sterk afhankelijk van de mogelijkheden om extra te isoleren, of het daarmee lukt om de afgiftetemperatuur van het verwarmingssysteem te verlagen en of er een ventilatiesysteem in de woningen aanwezig is. Bij het lage temperatuur warmtenet is als optie voor de tapwatervoorziening een boosterwarmtepomp aangegeven. Dit is één van de mogelijkheden. Andere mogelijke tapwateroplossingen zijn: - ventilatiewarmtepomp/warmtepompboiler - zonneboiler in combinatie met elektrisch element of elektrische boiler -warmtewisselaar op het warmtenet met elektrisch doorstroomtoestel (hiervoor is een 3-fasen aansluiting en dito meterkast nodig)

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

46 / 59

6.7

Individuele aanpak

Ook bij de individuele aanpak geldt dat er wordt uitgegaan van draagvlak. Ook hier gaat echter een heel proces aan vooraf, waarbij vele communicatiemomenten bepalen of de bewoner uiteindelijk de keuze voor een gasloze of hybride oplossing zal gaan kiezen. Vertrouwen in de techniek en betaalbaarheid blijken in de praktijk de belangrijkste factoren die toepassing van verschillende maatregelen van doorslaggevend belang zijn. Vele organisaties hebben hierin een rol, maar de meeste invloed hierop hebben toch de ervaringen van de mensen die de bewoners hierbij omringen; buren, vrienden en familie.

Figuur 6-2 De keuzehulp, onderdeel individuele aanpak

Ontwikkelingen in de markt van warmtepompen Aanvullend aan de genoemde twee soorten warmtepompen in figuur 6-2 zijn inmiddels meerdere variaties van warmtepompen op de markt verkrijgbaar. Verschillende firma’s, zoals Itho-Daalderop uit Tiel, bieden hybride warmtepompen aan die zowel gebruikmaken van de buitenlucht als ventilatielucht als bron. De vermogens worden hoger, zodat deze ook als all-electric variant geïnstalleerd kunnen worden. In dat geval is dus géén buitenunit meer nodig. Ook zijn diverse warmtepompboilers op de markt die ook met ventilatielucht en/of buitenlucht warm tapwater kunnen produceren. Ook woningen met een WTW-systeem kunnen hierop worden aangesloten. Een ander nieuwe ontwikkeling is een warmtepomp met als bron een zonneboiler, of PVT systeem (zonnepanelen en zonnecollectoren in een paneel ondergebracht) of een dakcollector die met groot oppervlak een buitenunit kan vervangen. Eén van de bedrijven uit de regio die dergelijke opties aanbied is Gas-vrij uit Beusichem.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

47 / 59

7

Bijlage - Isolatieniveaus en afgiftesystemen door de jaren heen

Minimale isolatieniveaus vanuit de bouwregelgeving in Nederland In de onderstaande tabel staat een overzicht van het minimale isolatieniveau dat volgens de gemeentelijke bouwverordening, en later het bouwbesluit, gehaald moest worden bij de aanvraag van een vergunning voor nieuwbouwwoningen.

Bouwjaar 1965 1975 1979 1982 1987 1990 1992 1996 1998 2000 2006 2011 2012 2015 2021

EPC-eis

1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 0,6 0,4

Dak (Rc)

Muren (Rc)

0,86 1,03 1,29 1,3 2,0 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3,5 6 6,3

0,43 0,69 1,29 1,3 2,0 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3,5 4,5 4,7

Vloer (Rc) 0,17 0,26 0,52 1,3 1,3 1,3 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 3,5 3,5 3,7

BG

Dubbel glas (woonvertr.) Nee Nee Ja Ja Ja Ja Ja Ja Ja Ja Ja Ja U=1,65 U=1,65 U=1,65

Dubbel glas (slaapvertr.) nee Nee nee nee Nee Nee ja Ja ja ja ja ja U=1,65 U=1,65 U=1,65

Figuur 1; Isolatie-eisen aan nieuwbouwwoningen vanaf 1965

Isolatiemaatregelen woningen op basis van onderzoek in 2018 Uit een steekproef van circa 4500 huishoudens (Woononderzoek 2018) blijkt dat het aantal woningen met isolatiemaatregelen gestaag toeneemt. Dubbel glas en dakisolatie zijn de meest voorkomende isolatievormen. Helaas zegt dit onderzoek weinig over de kwaliteit van de isolatie.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

48 / 59

Figuur 7; isolatiegraad bestaande woningen op basis van enquete WoOn 2018

Dat het aantal woningen met isolatiemaatregelen nog steeds toeneemt, heeft voor een belangrijk deel te maken met de bouw van goed geïsoleerde nieuwbouwwoningen en sloop/nieuwbouw van slecht geïsoleerde woningen. De afgelopen jaren zijn echter ook in veel bestaande woningen isolatievoorzieningen aangebracht, met name in de sociale huursector. Gemiddeld genomen was in 2018 77% van de oppervlakten van bouwdelen van woningen op enigerlei wijze geïsoleerd. Koopwoningen zijn met een isolatiegraad van 80% nog net iets beter geïsoleerd dan huurwoningen (73%). Particuliere huurwoningen blijven hierbij met 61% achter. De isolatiegraad is hier gedefinieerd als het percentage van het oppervlak van de betreffende bouwdelen van een woning dat is geïsoleerd. Kleine woningen tellen hierin even zwaar mee als grote woningen. Bij deze isolatiegraad wordt geen onderscheid gemaakt naar dikte of kwaliteit van de isolatie. Als de isolatiegraad 100% bedraagt, kan er nog steeds verbetering mogelijk zijn doordat betere isolatie wordt aangebracht. De isolatiegraad blijft vervolgens gelijk.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

49 / 59

8

Bijlage: Potentieel van duurzame warmtebronnen in Culemborg De informatie over mogelijke duurzame warmtebronnen in deze bijlage is een verzameling van gegevens uit de volgende bronnen: Concept RES Rivierenland (maart 2020) Startanalyse PBL (MT en LT bronnen); (oktober 2020) Warmte-atlas EnergieAtlas Gelderse Energie-atlas Geothermie onderzoek toepassing voor Parijsch Zuid (2011) Onderzoek Waterschap Rivierenland naar mogelijkheden

Figuur-8-1 kaartje uit concept RES Rivierenland, april 2020

Figuur 8-2 Indicatie warmtevraag Culemborg Bron: Gelderse energieatlas

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

50 / 59

8.1 8.1.1

Aquathermie Potentieel Thermische energie uit oppervlaktewater (TEO)

De onderstaande opsomming is gebaseerd op cijfers uit de STOWA Website, die een globaal beeld geven van de mogelijke opbrengst bij winning van warmte uit oppervlaktewater.

Plaats Lek wijk 00 Lek wijk 01 Haven Plassen uiterwaarden ten noorden van Parijsch Noord en Dijkzicht Gracht ten zuiden van scouting en Oude Haven (Westerkwartier). Grachten om Binnenstad Brede grachten Nieuwstad Grachten Wijdsteeg en tussen Voorkoop en Ter Weijde Grachten en wetering Parijsch centrum en west Plassen Lokkershoek

Hoeveelheid 5130 TJ 3623 TJ 40,5 TJ 100 TJ 11,8 TJ 25,3 TJ Totaal ongeveer 2 TJ Totaal ongeveer 10 TJ Totaal ongeveer 7 TJ Totaal ongeveer 10TJ (deels niet meegenomen in STOWA onderzoek) Totaal ongeveer 15 TJ /jaar

Totaal:

5340 TJ /jaar

Warmtevraag geb. omgeving Culemborg

Ongeveer 1000 TJ

warmtevraag van de woningen in Culemborg

600 TJ (waarvan .. TJ warmtenet ..TJ houtkachels)

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

51 / 59

8.1.2

Potentieel Thermische energie uit Afvalwater (TEA); warmte uit Rioolleidingen, RWZI en gemalen

Figuur 8-3 Kaartje uit STOWA – Tool met leidingtracé van en naar RWZI Vretstrooij ten zuiden van Culemborg

Object Rioolgemaal bij RWZI RWZI Vretstrooij

<2,5 < 100 / 5,7

Influent naar RWZI Effluentleiding Totaal minimaal

1,8 – 3,24 15-40 25

Tj Tj TJ (volgens overzicht restwarmtebronnen Provincie Gelderland slechts 5,7 TJ) TJ TJ (19,8 TJ) TJ

TEO via gemalen Noodinlaat Veerweg (zie figuur hieronder) Gemaal Weidsteeg/Oostersingel Gemaal Voorkoop 1 en 2 Circulatiegemaal Parijsch Aanvoergemaal Welborn Lokkershoek zuid

1,8-3,24 9 – 36 2,9 - 13 3,24 – 25,5

TJ TJ TJ TJ

Totaal minimaal

17

TJ (plus de warmte uit de lek)

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

52 / 59

Studie waterschap Rivierenland In 2017 heeft het Waterschap Rivierenland de potentie van thermische energie uit oppervlakte en afvalwater bekeken voor Culemborg Zuid-Oost (Voorkoop, Ter Weijde en Lanxmeer) en Zuid-West (Parijsch Zuid, nu Lokkershoek en Parijsch Centrum - Vlinderbuurt). Hieronder enkele infographics en cijfers uit dit rapport.

Figuur 8-4 Kaartje uit onderzoek van waterschap Rivierenland naar potentieel TEO en TEA

Figuur 8-5 potentieel mogelijke winning van thermische energie uit stuwen en gemalen Culemborg

De in de studie Waterschap Rivierenland genoemde potentiëlen voor TEO en TEA zijn lager dan de bedragen die op de site van Stowa zijn genoemd (in de tabel op blz 47 omgerekend en in groen aangegeven)

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

53 / 59

8.1.3

Restwarmtebronnen

Voor zover bekend zijn er in de gemeente Culemborg géén bedrijven die relevant zijn voor het leveren van restwarmte aan de omgeving. In de warmte-atlas zijn een aantal bedrijven genoemd die vanwege koeling condenswarmte over hebben. Het gaat daarbij gaat het vooral om supermarkten. Daarbij is het grootste aanbod in de zomer, en de grootste vraag in de winter. De vraag is of de energie dan zou moeten worden opgeslagen of dat je je beperkt tot de warmte die ’s winters beschikbaar is. Een andere vraag is of de energie de komende jaren beschikbaar blijft. Een alternatief is immers eigen gebruik van restwarmte uit koeling. Hieronder de inventarisatie uit de warmteatlas. P.s. 1 TJ aan warmte is warmte voor ongeveer 25 woningen (gerekend met 40 GJ warmtevraag per woning), mits de energie die in de zomer beschikbaar komt kan worden opgeslagen. Warmtehoeveelheid is inclusief opwaardering door een warmtepomp tot MT (50-70 oC). Bedrijven Albert Heijn in Nieuwstad Jumbo in Westerkwartier Culemborgs Bakhuis in Binnenstad COOP Ter Weijde Componistenbuurt Aldi Lanxmeer Lidl Parijsch Centrum Voedingsmiddelenbedrijf Pavijen

8.2

Beschikbare warmte 0,4 MW / 5 TJ 0,11 MW / 2,33 TJ 0,86 TJ 5 TJ 1 TJ 5 TJ 2,94 TJ

opmerkingen Gaat verhuizen (wrs)?

Geothermie

Adviesbureau IF-Technology heeft in 2011 een haalbaarheidsonderzoek gedaan naar de haalbaarheid van geothermie, in eerste instantie naar de mogelijkheden voor toepassing van warmte uit geothermie voor Parijsch zuid. Culemborg lijkt niet het meest gunstige gebied voor het winnen van warmte uit grote diepte. Het meest interessante reservoir bevindt zich op een diepte van circa 2.800 m-NAP. De temperatuur op deze diepte bedraagt circa 90 °C. Het debiet dat naar verwachting kan worden onttrokken uit de combinatie van het reservoir met het breuksysteem bedraagt 50 tot 70 m³/h. Het effect van het breuksysteem is echter lastig in te schatten, en dit debiet is daarom nog onzeker. Bij een debiet van 60 m³/h bedraagt het thermisch vermogen van één doublet circa 3,2 MW. De investering in bronnen en leidingsysteem zijn, wanneer het alleen gaat om Parijsch Zuid, aan de hoge kant. Combinatie met levering aan het huidige net in Parijsch Noord ligt dus voor de hand: Ten aanzien van de uitkomsten van het haalbaarheidsonderzoek en in vergelijking met Parijsch Noord is de haalbaarheid voor de toepassing van aardwarmte voor Parijsch Zuid onzeker. Door de inzet van de geothermische installatie in de basislast te vergroten, bijvoorbeeld door warmte te leveren aan het warmtenet in Parijsch Noord of andere warmtevragers, is een lagere kostprijs mogelijk.

Het vergroten van de warmteafzet is noodzakelijk voor de toepassing van aardwarmte en verdient aandacht in een vervolgfase. Bodemtechnisch is aanvullend geologisch onderzoek noodzakelijk om de haalbare capaciteit nauwkeuriger vast te kunnen stellen. Met behulp van dit aanvullend onderzoek kunnen tevens de risico’s met betrekking tot de aanwezigheid van olie en gas en de waterkwaliteit inzichtelijk worden gemaakt. Indien een grotere warmteafzet mogelijk is, kunnen ook methodes zoals reservoirstimulatie worden overwogen om de inzet van de geothermische installatie verder te optimaliseren.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

54 / 59

Als alternatief kan ook nog gekeken worden naar het toepassen van hoge temperatuur warmteopslag (ondiepe geothermie) of warmtelevering in combinatie met een warmtepomp die de warmte op de gewenste temperatuur brengt. De Formatie van Breda komt hier mogelijk voor in aanmerking.

Figuur 8-6 Huidig warmtenet in Culemborg West bron: website Ennatuurlijk

Al met al is er een behoorlijk potentieel, maar wel met onzekere uitkomst. Nader onderzoek moet uitwijzen wat er mogelijk. De Nationale Energieatlas geeft een wat grotere kans op succesvolle winning van Geothermie aan de zuidkant van Culemborg West (de Trias laag op zo’n 3 km. Diepte) . De laatste bevindingen en de plannen van Ennatuurlijk om hun warmtenet te verduurzamen moeten hierbij worden meegenomen.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

55 / 59

Figuur 8-7 mogelijkheden geothermie uit Trias-laag Bron: warmteatlas

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

56 / 59

8.3

Warmte-koude opslag (WKO)

Warmte koude opslag is geen warmtebron, maar wel een opslagmogelijkheid van warmte om de seizoenen te overbruggen. Met name de beschikbaarheid van zonne-warmte en in iets minder mate thermische energie uit oppervlaktewater is in de zomer veel groter dan in de winter, als de vraag juist veel groter is. WKO biedt daarvoor dé uitkomst.

WKO in Culemborg Wko koudeopslag gesloten Wko koudeopslag open Warmteopslag gesloten WKO Warmteopslag open WKO

Rond 440 GJ/ha/jr 3000 – 4000 GJ/ha/jaar Ongeveer 1575 GJ/ha/jaar 3000-4000 GJ/ha/jr

Culemborg is op basis van bovenstaande tabel redelijk goed geschikt voor warmte-koude opslag.

Figuur 8-8 restrictiegebieden voor WKO en huidige installaties bron: WKO Tool

Helaas kan WKO niet in elke buurt worden toegepast. Rond het drinkwaterwinningsgebied is de bodem beschermd en mag niet geboord worden voor warmte- of koudeopslag (het blauwe gebied). In het lichte paarse gebied is expliciet toestemming van de provincie nodig en de paarse gebieden zijn enigszins beschermd vanwege archeologisch aandachtsgebied. Dat laatste geldt ook voor het bruine gebied, beschermd vanwege aardkundige waarden, en groen; aandachtsgebied natuur. De gele stipjes zijn de bodembronnen voor individuele warmtepompen, met name toegepast bij nieuwe woningen in Molenzicht, Sportheldenbuurt-Forteneiland en De Dreven (Sprokkelenburglaan).

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

57 / 59

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

58 / 59

8.4

Beschikbaarheid biomassa/biogas

Potentiële hoeveelheden (Warmte-atlas) Biomassa houtachtig per ha per jaar Uit snoei-afval Uit bos reststromen Biomassa totaal Biogas uit akkerbouw reststromen Biogas uit gras en groenvoedergewassen reststromen Biogas uit mest Biogas uit Groen, fruit en tuinafval

Totaal potentieel biogas

In GJ

9,1 GJ/ha/jr 24,6 TJ 2,0 TJ 26,6 TJ 2,8 TJ 126 TJ 0,02 TJ 6,1

135 TJ

Deze potentiëlen zijn bepaald op basis van landelijke kentallen. Veel van deze biomassastromen hebben reeds een bestemming. Lokaal onderzoek moet aantonen in hoeverre deze reststromen beschikbaar kunnen komen voor biogasproductie en inzetbaar zijn voor de gebouwde omgeving.

Verkenning duurzame warmteopties Culemborg

59 / 59

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Culemborg&id=b35b2330-84e2-4925-b2a6-b15efcfd600d