Bijlage 2 Verkenning Duurzame warmte-opties Culemborg.pdf
Tekst van het document
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg Analyse technische opties en praktische mogelijkheden per buurt
DATUM VERSIE OPDRACHTGEVER AUTEURS
28 juni 2021 Defintief Gemeente Culemborg Jan de Rooij Paul Friedel & Theo Elfrink (BDH)
Inhoudsopgave 1 Inleiding
4
2 Belangrijkste (duurzame) warmtebronnen voor collectieve warmtelevering
5
3 Algemene aandachtspunten en aanbevelingen voor gemeente Culemborg 3.1 Splitsen mogelijkheden voor isolatie, afgiftetemperatuur en warmte 3.2 Kierdichting, ventilatie en kosteneffectieve isolatie 3.3 Energievraag warmte en elektriciteitsgebruik 3.4 Warmtenet 3.5 Warmtepomp 3.6 Mogelijke strategie/aanpak
7 7 8 8 9 10 10
4 Prioritering van buurten 12 4.1 Starten met isolatiecampagne bij de buurten met woningen met het hoogste energiegebruik 12 4.2 Starten met gasloze installaties in wijken met de meeste draagkracht (op basis van WOZ) 12 4.3 Selectie woningen op bouwjaar 13 4.4 Mogelijke keuzes voor prioritering buurten 13 5 Analyse per buurt 5.1 Buurtindeling Culemborg (0316) 5.2 Binnenstad (CBS 0000) 5.3 Nieuwstad (CBS 0001) 5.4 De Dreven (0002) 5.5 Bloemenbuurt (0003) 5.6 Oranjebuurt 5.7 De Hond (0005) 5.8 Ter Weijde Componistenbuurt (0006) 5.9 Ter Weijde Staatsliedenbuurt (0007) 5.10 Voorkoop Noord (0008) 5.11 Voorkoop Zuid (0009) 5.12 Westerkwartier (0010) 5.13 Lanxmeer (0011) 5.14 Buitengebied Redichem (0012) 5.15 Achter de Poort (0100) 5.16 Dijkzicht (0101) 5.17 Molenzicht (0102) 5.18 Parijsch Noord (0103) 5.19 Landzicht (0104) 5.20 Hooge Prijs (0105) 5.21 Parijsch Centrum - Vlinderbuurt (0106) 5.22 Sportheldenbuurt-Forteneiland (0107) 5.23 Lokkershoek (0108) 5.24 Bedrijventerrein Pavijen (0109) 5.25 Buitengebied Waterlinie (0110) 5.26 Buitengebied Vretstrooij (0111)
14 14 15 17 18 19 20 21 22 24 25 26 27 28 29 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 41
6 Kansen en keuzes bij de energietransitie in de gemeente Culemborg 6.1 Geothermie 6.2 Aquathermie 6.3 (Klein) collectief 6.4 Afgiftetemperatuur cruciaal
42 42 42 42 42
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
2 / 59
6.5 6.6
Aandachtspunten Keuzes op basis van randvoorwaarden 6.6.1 Collectieve aanpak 6.7 Individuele aanpak
43 44 44 47
7 Bijlage - Isolatieniveaus en afgiftesystemen door de jaren heen
48
8 Bijlage: Potentieel van duurzame warmtebronnen in Culemborg 8.1 Aquathermie 8.1.1 Potentieel Thermische energie uit oppervlaktewater (TEO) 8.1.2 Potentieel Thermische energie uit Afvalwater (TEA); warmte uit Rioolleidingen, RWZI en gemalen 8.1.3 Restwarmtebronnen 8.2 Geothermie 8.3 Warmte-koude opslag (WKO) 8.4 Beschikbaarheid biomassa/biogas
50 51 51 52 52 54 54 57 59
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
3 / 59
1
Inleiding Vanuit het Klimaatakkoord is bepaald dat gemeenten vóór eind 2021 een Transitievisie Warmte (TVW) moeten opstellen. De verkenning van duurzame warmteopties per buurt vormt hiervan de basis. Als ondersteuning heeft de rijksoverheid diverse gegevens beschikbaar gesteld, zoals de Leidraad Warmte met daarbij de Startanalyse die door het Planbureau van de leefomgeving (PBL) is opgesteld. In deze verkenning van warmteopties voor de woonbuurten van Culemborg ligt de nadruk op de technische en financiële mogelijkheden voor verduurzaming van de bestaande woningvoorraad. Er zijn verschillende bronnen die de mogelijkheden per buurt aangeven, zoals de genoemde Startanalyse en de Buurtanalysetool van Liander. Beide gaan uit van parameters die voor de huidige officiële 7 CBS buurten beschikbaar zijn. Inmiddels hebben B&W van de gemeente Culemborg echter een nieuwe buurtindeling vastgesteld met 23 verschillende buurten. BDH is gevraagd voor de nieuwe buurten afzonderlijk de mogelijke duurzame warmteopties aan te geven, op basis van met name technische en financiële parameters die op adresniveau en PC6 niveau zijn verzameld. PBL heeft vijf te volgen strategieën voor een duurzame warmtevoorziening geformuleerd en per (CBS) buurt aangegeven welke van deze vijf opties met de minste maatschappelijke kosten gerealiseerd kan worden.
Verschillen binnen een buurt worden niet of nauwelijks aangegeven (tenzij er bijvoorbeeld al deels een warmtenet is). In het algemeen beperkt de Startanalyse zich tot het berekenen van één optie voor de gehele buurt, wat naar ons idee alleen representatief is in een sterk homogene buurt met vergelijkbare woningen. Aan de hand van verschillende databronnen (CBS, gemeente, WarmteAtlas, etc.) is de situatie per buurt in kaart gebracht. Deze data is aangevuld met gegevens van rapportages van IF Technology over de mogelijkheden van geothermie en Waterschap Rivierenland voor wat betreft de mogelijkheden van het gebruik van thermische energie uit oppervlaktewater (TEO) en afvalwater (TEA). Ook woningcorporatie Kleurrijk Wonen heeft gegevens aangeleverd van de planning van groot onderhoud en aardgasvrije opties in hun complexen. Dit kan leiden tot koppelkansen. Vervolgens heeft BDH in de gemeente de situatie per buurt bekeken door in de buurten te kijken, ter plekke en via Streetview. Met een combinatie van deze visuele informatie en de verzamelde data hebben we een concrete inschatting gemaakt van de mogelijkheden die er zijn voor energiemaatregelen en duurzame warmteopties. Dit rapport bestaat uit meerdere delen: 1. Belangrijkste duurzame warmtebronnen voor collectieve warmtelevering 2. Algemene aandachtspunten en aanbevelingen voor de gemeente Culemborg 3.
Mogelijke prioritering van buurten 4. Analyse van kansen en aandachtspunten per buurt 5. Kansen en keuzes bij de energietransitie in de gemeente Culemborg Daarnaast zijn er enkele bijlagen toegevoegd: 1. Minimale eisen isolatie woningen door de jaren heen 2. Potentieel van duurzame warmtebronnen in Culemborg 3. Een Microsoft Power BI bestand met daarin de complete weergave van een data-analyse per buurt
Vervolgstappen Deze verkenning is een eerste opstap naar een TVW. De achtergronden en mogelijkheden per buurt worden in kaart gebracht en een voorselectie voor pilots en uitvoering kan hieruit al snel gedestilleerd worden. Dit rapport is nog geen blauwdruk voor de warmtetransitie zelf. Per buurt moet nog nader worden bekeken welke opties levensvatbaar zijn en hoe de praktische implementatie vormgegeven kan worden. Financierbaarheid is hierbij van belang, maar draagvlak onder de bewoners cruciaal.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
4 / 59
Daarom is het belangrijk in de volgende fase van visievorming in overleg te gaan met de direct betrokken partijen als woningcorporatie Kleurrijk Wonen. De belangrijkste partner, gezien het grote aandeel huurwoningen. De woningcorporatie heeft diverse plannen om woningen te isoleren of verdergaande renovaties door te voeren. Het is belangrijk hierbij aan te sluiten, zeker als er vergelijkbare woningen van kopers in de buurt staan of wanneer er bijvoorbeeld mogelijkheden zijn voor het realiseren van een warmtenet. Naast de woningcorporatie zijn andere stakeholders van belang, zoals netbeheerder Liander (die er zorg voor draagt dat het elektriciteitsnet niet overbelast raakt), Waterleidingmaatschappij Vitens, Waterschap Rivierenland en verschillende vertegenwoordigende instanties van lokale bedrijven en bewoners. Het participatie- en inspraakproces neemt een belangrijke plaats in in de Transitievisie Warmte en de uiteindelijke uitvoeringsplannen per wijk/buurt. Afbakening Per buurt wordt aangegeven welke maatregelen nodig en mogelijk zijn om de woningen zonder aardgas te verwarmen. In deze rapportage wordt daarbij niet gekeken naar utiliteitsgebouwen. In elke buurt zijn echter in meer of minder mate bedrijfsgebouwen, zoals kantoren en winkels, aanwezig.
Als er gekozen wordt voor een collectieve voorziening voor de woningen in een wijk/buurt, zoals een warmtenet, is het aan te bevelen ook de mogelijkheden voor het aansluiten van gebouwen/kantoren mee te nemen. Deze extra energievraag kan een project meer rendabel en/of een kosten-batenanalyse sluitend maken. In het vervolgstadium kan het ook andersom werken. Een initiatief vanuit het bedrijfsleven om gebruik te maken van een duurzame warmtebron kan extra rendabel worden als er woningen in een (deel van een) buurt worden aangesloten. Vandaar het advies om bedrijven (organisaties) bij de uitwerking van de TVW te betrekken. Recreatiepark De gemeente Culemborg heeft een recreatiepark op haar grondgebied; Parc Beaugarde in buurt Lokkershoek. De kwaliteit van deze recreatiewoningen is in het kader van dit project niet in beeld gebracht. Het lijkt een goed plan om voor een volgende fase de beheerder van dit park te benaderen en te bekijken of gezamenlijke aanpak van deze woningen mogelijk is. Ook kan er wellicht thermische energie uit het oppervlaktewater van de recreatieplas van het park ingezet worden. Hoewel een gezamenlijke aanpak lastig kan zijn, omdat een deel van de woningen inmiddels particulier bezit is.
2
Belangrijkste (duurzame) warmtebronnen voor collectieve warmtelevering Huidige warmtenetten en verduurzaming Op dit moment zijn er 2 warmtenetten in de gemeente Culemborg, beide in de buurt Lanxmeer in Parijsch. De aangesloten woningen in de buurten Parijsch Noord en Parijsch Centrum - Vlinderbuurt en een klein deel van Sportheldenbuurt-Forteneiland hebben geen gasaansluiting. In Lanxmeer wordt nog bij een aantal woningen gekookt op gas en wordt het gebruik van aardgas voor warm tapwater langzaam afgebouwd. De bron van het warmtenet in Parijsch is aardgas. Hiervoor staat een WKK installatie opgesteld die warmte van hoge temperatuur (70-80 °C) levert voor verwarming en warm tapwater voor in totaal zo’n 1800 woningen. In Lanxmeer is de bron aquathermie, thermische energie uit drinkwater (TED). Er wordt hiervoor energie uit het opgepompte drinkwater op de waterwinlocatie van Vitens in Culemborg gebruikt. Voor het te leveren piekvermogen wordt nu nog aardgas gebruikt. Op dit moment wordt bekeken of met een extra warmtepomp en een betere warmtewisselaar het warmtenet ook in een koude periode volledig gasloos kan verwarmen.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
5 / 59
Voor het bestaande warmtenet in Parijsch is nog geen voorstel uitgewerkt. Met verduurzaming van dit warmtenet in de komende 10 jaar, kan een groot deel van de doelstelling voor 20% gasloze woningen in 2030 voor de gemeente Culemborg gerealiseerd worden.
Nieuwe (duurzame) warmtebronnen In bijlage 2 is een inventarisatie van het potentieel van duurzame warmtebronnen te vinden. De bronnen met het grootste potentieel en daarmee de belangrijkste duurzame warmtebronnen in Culemborg zijn aquathermie & geothermie.
Aquathermie Er zijn drie vormen van aquathermie; thermische energie uit afvalwater (TEA), drinkwater (TED) en oppervlaktewater (TEO). TEO heeft in Culemborg verreweg het grootste potentieel vanwege de warmte die uit de Lek te winnen is. Daarnaast zijn er mogelijkheden van gebruik van energie uit verschillende grachten en plassen, met name in de zomer. TEO wordt meestal gecombineerd met Warmtekoude-opslag (WKO) om dat in zomer de meeste energie beschikbaar is en er veel minder energie nodig voor is verwarming (alleen voor warm water). Voor WKO is Culemborg redelijk goed geschikt, , maar niet overal mogelijk. . Er mag in een gebied in en rond het waterwingebied in Lanxmeer niet geboord worden. Voor TEA en TED zijn de mogelijke opbrengsten in zomer en winter vergelijkbaar, met opslag van de in de zomer beschikbare energie kan wel capaciteitsverhoging in de winter worden gerealiseerd. TED is beschikbaar in het waterwingebied of in de buurt van grote wateraanvoerleidingen. Aangezien er al energie uit drinkwater gewonnen wordt, zijn deze leidingen niet meer in beeld gebracht. Mogelijkheden voor toepassing aquathermie in Culemborg Er is in 2017 een onderzoek uitgevoerd naar mogelijke toepassing van warmte uit oppervlaktewater of afvalwater van Waterschap Rivierenland.
Belangrijkste conclusies zijn dat voor de noordelijkste buurten van Culemborg lijkt aquathermie een logische keuze, onder de voorwaarde dat er binnen een buurt mogelijkheden zijn voor een warmtenet. Voor de zuidelijke buurten is dit minder voor de hand liggend, want deze liggen verder weg van de Lek. De potentie voor TEA is geconcentreerd rond de RWZI met haar (hoofd)aanvoer(influent) aan de zuidkant van Culemborg en afvoerleidingen (effluent) die van zuid naar noord lopen naar de Lek. Aquathermie is rendabel als lage temperatuurverwarming kan worden geleverd. Nadeel is dat er een aparte voorziening voor warm tap water nodig is.
Geothermie Met boringen op grote diepte (meerdere kilometers) kan water van hoge temperatuur naar boven gehaald worden (tot 90 °C of hoger). Voordeel van deze temperaturen is dat ook tapwater van voldoende temperatuur kan worden geleverd. Nadeel is dat goed geïsoleerde leidingen nodig zijn om (veel) warmteverlies te voorkomen. Als winning van geothermie succesvol kan zijn, zijn de investeringen hiervoor echter zo hoog dat een minimale omvang van de afname van warmte gegarandeerd moet zijn om deze rendabel te malen. Over het algemeen wordt hierbij uitgegaan van levering van warmte aan zo’n 5000 woningen of woningequivalenten per doublet aan boringen (één boring voor aanvoer en één voor retour van het water). Mogelijkheden geothermie in Culemborg In 2011 heeft IF een onderzoek uitgevoerd naar toepassing van geothermie voor Parijsch-Zuid. Uit dit onderzoek naar geothermie blijkt dat de mogelijke opbrengst aan de zuidkant van Culemborg hoger is dan in het noorden. Gezien de minimale afzet aan warmte die nodig is om geothermie rendabel te maken als alternatieve warmtebron van het huidige warmtenet in Parijsch, is dit niet voldoende. Dat kan alleen als ook woningen in andere buurten worden aangesloten of wanneer een aantal bedrijven van het bedrijventerrein Pavijen warmte af kunnen nemen.
Om te kijken of toepassing van geothermie interessant kan worden is het goed de regionale ontwikkelingen te volgen, bijvoorbeeld in Geldermalsen waar een pilot gepland is met toepassing van warmte uit geothermie (de kansen op een bron met hoge capaciteit
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
6 / 59
zijn hier overigens net anders. In Culemborg lijkt de Trias/laag het meest geschikt en Geldermalsen richt zich op warmtewinning uit de Rotliegend laag).
Restwarmte In Culemborg is slechts weinig tot geen restwarmte van bedrijven beschikbaar. Vanuit de warmteatlas is per buurt aangegeven dat gebruik kan worden gemaakt van restwarmte van koeling van bijvoorbeeld supermarkten. De mogelijke opbrengst hiervan is relatief klein. Mocht er in één van deze buurten een warmtenet komen, dan kan hierop aangehaakt worden. De vraag is echter of deze warmte op langere termijn beschikbaar blijft.
Biomassa Op basis van landelijke kengetallen kan in Culemborg jaarlijks een redelijke hoeveelheid biomassa vrijkomen waar biogas voor de gebouwde omgeving mee kan worden geproduceerd. Het is echter de vraag of deze reststromen niet al een bestemming hebben en of niet de gebouwde omgeving, maar eerder de industrie, in aanmerking komt voor toepassing. Wellicht is het mogelijk dat een klein deel van de gebouwde omgeving, waarbij het niet lukt om geheel elektrisch te verwarmen op termijn - na 2030- toch nog deels via de oude gasleidingen kan worden voorzien van gas. Met name voor verwarming in de piekperiodes.
3
Algemene aandachtspunten en aanbevelingen voor gemeente Culemborg In Culemborg staan zo’n 13.000 woningen en de gemeente is redelijk dicht bebouwd, behalve De Dreven en de buitengebieden. De meeste buurten komen gemiddeld boven de 20 woningen per hectare uit, de minimale grens om de mogelijkheden voor een warmtenet te verkennen. Uitschieters hierbij zijn de Binnenstad en Nieuwstad, die ook nog relatief veel warmte per woning nodig hebben en lastig te isoleren zijn (relatief veel monumenten). Naast de oude, monumentale binnenstad is Culemborg opgedeeld in een aantal homogene buurten die in een bepaalde periode als nieuwbouwbuurt bij de stad zijn gebouwd. Er zijn enkele recente nieuwbouwbuurten (in Parijsch) een aantal sloop-nieuwbouwprojecten (met name Achter de Poort) een aantal inbrei-locaties; in o.a. Eva-Lanxmeer, Westerkwartier, De Dreven, Nieuwstad, achter de Poort en Molenzicht. Bijna een derde van de woningen in Culemborg is huurwoning, ongeveer een kwart van de woningen is in bezit van woningcorporatie Kleurrijk Wonen. Iedere bouwperiode heeft bepaalde kenmerken qua isolatie, ventilatie en verwarmingssystemen (met name afgiftesysteem). In bijlage 1 is een overzicht van de isolatie-eisen en na-isolatie door de jaren heen opgenomen.
3.1
Splitsen mogelijkheden voor isolatie, afgiftetemperatuur en warmte
Gezien de verschillen in mogelijkheden van de woningen met verschillende bouwjaren zijn deze per buurt opgesplitst naar mogelijke en benodigde aanpassingen van isolatie en afgiftesystemen en apart voor de mogelijke duurzame warmteopties. Deze laatste hangen ook af van de uiteindelijk te behalen afgiftetemperatuur (aanvoertemperatuur van radiatoren, convectoren, vloer- of wandverwarming). Het verlagen van de afgiftetemperatuur vermindert het energiegebruik van alle warmteopties, ook van de huidige cv-ketel1. In veel rapporten wordt op basis van het gemiddeld verbruik een inschatting gemaakt van de benodigde afgiftetemperatuur in een buurt. Dat is volgens ons te kort door de bocht. Het energiegebruik geeft wel een indicatie van het isolatieniveau, maar het is meestal niet bekend welk afgiftesysteem in de woningen 1 Bij een aanvoertemperatuur van 80 °C en een retourtemperatuur van 60 °C werkt een HR-ketel niet meer zo
efficiënt. Pas als de temperatuur van het retourwater 55 °C of lager is wordt het beloofde hoge rendement behaald. Een aanvoertemperatuur van 60 °C of lager betekent dus ook voor alle woningen met een cv-ketel een gasbesparing en directe winst(belangrijk detail is hier dat veel onderhoudsmonteurs de cv-ketel aanvoertemperatuur standaard hoog zetten (op 80 °C of hoger) om comfortklachten te voorkomen).
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
7 / 59
aanwezig is. Er kunnen radiatoren zijn geïnstalleerd die over gedimensioneerd zijn, zodat de woningen met een lage temperatuur kunnen worden verwarmd. Zeker als achteraf in de woning extra isolatie is aangebracht. Soms is er sprake van vloerverwarming. Als dat als hoofdverwarming is aangelegd, kan sowieso met lage temperatuur worden verwarmd. Anderzijds zijn er ook goed geïsoleerde woningen waarbij het afgiftesysteem erg krap is uitgemeten. In dat geval is het juist moeilijk om met lagere temperaturen te stoken. Het plaatsen van ventilatoren op radiatoren of convectoren of het plaatsen van convectoren kan hier soelaas bieden. Onafhankelijk van de warmtebron zijn er dus twee richtingen in de energietransitie van belang; verlagen van de warmtevraag én verlagen van afgiftetemperatuur.
3.2
Kierdichting, ventilatie en kosteneffectieve isolatie
Isolatie verlaagt niet alleen de warmtevraag, maar ook de afgiftetemperatuur en daarmee wordt de efficiency van het verwarmingssysteem hoger. Kierdichting speelt hierbij ook een belangrijke rol, maar wordt nog vaak over het hoofd gezien. Een grondig onderzoek bij verschillende woningen kan leiden tot vrij goedkope en eenvoudig toe te passen maatregelen, die echter wel bij voorkeur professioneel moeten worden aangelegd. Een ander aandachtspunt is vervolgens de ventilatie. Na isolatie en kierdichting is de ‘natuurlijke’ ventilatie immers een stuk minder. Er moet dan in veel gevallen nog mechanische ventilatie worden aangelegd (met name bij woningen die vóór 1976 zijn gebouwd). Liefst verlies je niet al te veel energie door ventilatie. Waar mogelijk moet je dus moeten zoeken naar mogelijkheden om warmteterugwinning (WTW) op ventilatielucht toe te passen. Dit kan een behoorlijke en kostbare klus zijn, maar in veel gevallen toch financieel interessanter dan bijvoorbeeld het toepassen van buitenisolatie. Een ander voorbeeld van kosteneffectieve isolatie is de toepassing van HR+++ glas kunnen zijn. HR++ glas is inmiddels standaard, maar dit triple glas is niet veel duurder. Als het mogelijk is om dit in plaats van dubbel glas te plaatsen, maak je een grote besparingsslag.
Kortom, onderzoek moet aantonen welke maatregelen voor verschillende woningen uit verschillende tijdsperiodes het meest effectief kunnen worden ingezet. Vervolgens kan worden bepaald tot welke temperatuur de afgiftetemperatuur kan worden verlaagd en welke (duurzame) warmteopties mogelijk zijn.
3.3
Energievraag warmte en elektriciteitsgebruik
Op de energierekening zijn de kosten van elektriciteit- en gasgebruik vergelijkbaar. De energie die nodig is voor verwarming ligt echter veel hoger. Dit is het best te illustreren door beide uit te drukken in kWh. In 1 m³ gas zit bijna 10 kWh aan energie. Bij een gemiddeld gebruik van 1300 m3 gas is dat 13.000 kWh. Meer dan 4 keer zo veel als het gemiddeld elektriciteitsgebruik van een huishouden, dat is momenteel zo’n 3000 kWh. Hieronder is het sommetje uitgewerkt: Afhankelijk van het rendement van de cv-ketel kan rond 9 kWh aan warmte worden geproduceerd met 1 m3 gas. Bij een gemiddeld gebruik van 1300 m3 gas is dat 9 x 1300 kWh. Als je de cv-ketel vervangt voor een elektrische cv-ketel, heb je per jaar 11700 kWh extra aan elektriciteit nodig. Elektriciteit is relatief duur vanwege de relatief hoge energiebelasting. Het toepassen van een elektrische cv-ketel leidt daarom tot een torenhoge energierekening én overbelasting van het elektriciteitsnet, dat niet op zo’n hoog verbruik per woning is gebouwd. Een elektrische cv-ketel is daarom géén goede vervanging van een cvketel op gas. Er worden ook andere elektrische varianten zoals stralings- of infrarood panelen als alternatief genoemd. Voor continu verwarmen van een hele woning is dan bijna evenveel energie nodig als voor een elektrische cv-ketel.
Voor het tijdelijk verwarmen of bijverwarmen van ruimtes kan een stralingspaneel wél een uitkomst zijn. Elektrische vloerverwarming in de badkamer is zo’n voorbeeld, mits je de verwarming alleen aan hebt bij gebruik van de ruimte. Ook voor woningen die super goed zijn geïsoleerd zijn stralingspanelen een alternatief.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
8 / 59
Voor vervanging van de cv-ketel in gemiddelde situaties wordt dus gezocht naar alternatieven die weinig elektriciteit gebruiken (in ieder geval veel minder dan een elektrische cv-ketel). Allereerst is het daarbij natuurlijk belangrijk om de warmtevraag omlaag te brengen, isolatie dus. Vervolgens zijn er verschillende duurzame alternatieven voor de cv-ketel op aardgas. Collectieve bronnen zoals een warmtenet dat temperaturen van zogenaamde middentemperatuur (MT, 55-75 °C) of een warmtenet dat lage temperatuur verwarming levert (LT, 30 - 55 °C). Daarnaast zijn er individuele opties als een warmtepomp, een hybride systeem van warmtepomp en cv-ketel, of - uiteindelijk- biogas in plaats van aardgas. Biogas of non-fossiel gas zijn echter, zeker de komende 10 jaar, beperkt beschikbaar.
3.4
Warmtenet
Bij een warmtenet wordt vaak als eerste gedacht aan stadswarmte: een warmtenet dat hoge temperatuur levert. Qua belasting op het elektriciteitsnet is toepassing van een hoge of middentemperatuur (tot 75 °C) warmtenet aantrekkelijk. Je gebruikt dan alleen pompenergie, en een warmtewisselaar voor warm tapwater. Een alternatief is een warmtenet dat een lagere temperatuur levert (tot 50 °C), voldoende hoog voor verwarming van een redelijk tot goed geïsoleerde woning, maar niet om warm tapwater te maken. Hiervoor is dus een aparte voorziening voor warm water nodig, zoals in Lanxmeer het geval is. De keuze voor een warmtenet heeft enerzijds een relatie met de mate van isolatie van de woningen, maar ook met de mogelijke warmtebron. Veel duurzame warmtebronnen, zoals aquathermie en zonne-energie, kunnen vrij efficiënt warmte van lagere temperatuur leveren, maar moeten voor het behalen van hogere temperaturen gebruikmaken van één of meerdere warmtepompen. Ook kan in dat geval gekozen worden voor een warmtepomp per woning. Voordeel van een warmtenet met lage temperatuur is dat de verliezen minder hoog zijn en de kosten voor het leidingwerk lager zijn.
Plannen/mogelijkheden voor warmtenetten in Culemborg Er zijn verschillende mogelijkheden voor warmtenetten in Culemborg: 1. Verduurzaming en uitbreiding van warmtenet van Thermobello in Lanxmeer 2. Verduurzaming bron van huidige warmtenet in Parijsch door middel van bijvoorbeeld 1quathermie en collectieve warmtepompen met WKO of geothermie 3. Uitbreiding van het warmtenet in Parijsch met geothermie en levering warmte aan bedrijven op Pavijen 4. Eventueel toepassen van riothermie of thermische energie uit afvalwater (TEA) in delen van Lanxmeer, Westerkwartier of Staatsliedenbuurt 5. Aanleg van warmtenet op basis van warmte uit de Lek voor Binnenstad en/of Nieuwstad 6. Aanleg van warmtenet op basis van warmte uit de Lek voor Dijkzicht en Molenzicht De keuze voor het aanleggen van een warmtenet hangt sterk samen met de uiteindelijk te leveren verwarmingstemperatuur. Bij aquathermie is de business-case veel beter als lage temperatuur verwarming kan worden geleverd, bij geothermie ligt dat minder kritisch. Daarbij is weer een gegarandeerde afzet van warmte nodig. Daarnaast is het minder lucratief om warmte te leveren aan de zuinige woningen die momenteel worden gebouwd.
Nieuwbouw en warmtenet Er wordt op dit moment gekeken naar nieuwbouwlocaties die opgenomen kunnen worden inde nieuwe Omgevingsvisie. De Omgevingsvisie wordt door zowel de oude als de nieuwe gemeenteraad behandeld. Aangezien nieuwbouw nu standaard aardgasloos wordt is er geen specifieke aandacht vanuit de TVW nodig voor de nieuwbouw. Als het echter gaat om een wat groter aantal woningen, kan de warmtevraag van dit gebied het verschil maken tussen het al dan niet rendabel toepassen van een duurzame warmtevoorziening in aangrenzende buurten, met name bij toepassing geothermie of aquathermie met warmtekoudeopslag (WKO). Afstemming hierover is dus van belang.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
9 / 59
3.5
Warmtepomp
Een warmtepomp gebruikt elektriciteit, maar haalt de meeste energie uit omgevingswarmte/de omgeving. Als bron wordt de buitenlucht (grond)water of oppervlaktewater toegepast. Over een heel jaar gezien vraagt een warmtepomp gemiddeld maar een vierde tot zelfs een zesde van de elektriciteit van een elektrische boiler om dezelfde warmte te leveren. Voorwaarde voor dit hoge rendement is wel dat het temperatuurverschil tussen bron en gevraagde temperatuur niet al te groot is, dus dat de warmtepomp niet té hard moet werken (en daarmee dus alsnog veel elektriciteit gebruikt). Het rendement van een warmtepomp wordt uitgedrukt in COP. Dat is de energie die aan warmte geleverd wordt in verhouding met de elektrische energie die de warmtepomp daarvoor gebruikt. Is de bron stabiel en niet te laag in temperatuur (10 -20 °C), en de gevraagde afgiftetemperatuur vrij laag (30-40 oC) zoals bij vloerverwarming, dan kan over het seizoen met bijvoorbeeld een bodemwarmtepomp een COP van gemiddeld 5 tot 6 worden gehaald. Ook wanneer het streng vriest wordt dan nog een goed rendement gehaald. Wanneer de buitenlucht de bron is, ligt dat gemiddelde een stuk lager, zeker als er in de winter een lange vorstperiode voorkomt.
De verschillen tussen de rendementen op jaarbasis worden kleiner door toepassing van andere koelmiddelen, waardoor warmtepompen op buitenlucht een beter rendement en hogere temperaturen kunnen behalen. Bij toepassing van deze warmtepompen bij lagere temperatuurverwarming is het rendement (nog) hoger. Het is dus zaak om in te zetten op maatregelen als isolatie en extra capaciteit van het verwarmingssysteem om de afgiftetemperatuur zo laag mogelijk te houden om warmtepompen zo efficiënt mogelijk te laten functioneren.
Tussenstap tussen collectief en individueel Over het algemeen wordt in de energietransitie als alternatief voor een cv-ketel op aardgas gekeken naar collectief lage temperatuur/midden temperatuur warmtenet (met bron van hoge temperatuur of lage temperatuur), naar all-electric (warmtepomp al dan niet in combinatie met stralingspanelen) en hybride in combinatie met toepassing van duurzaam geproduceerd of groen gas. Projecten met een kleiner aantal woningen, klein collectief of een minigrid, worden nauwelijks genoemd. Inmiddels zijn er echter meerdere concepten voor ontwikkeld, van een gezamenlijke bodembron voor meerdere woningen tot gebruik van grondwater als bron. Per buurt geven we aan welke woningen hiervoor geschikt zijn, al dan niet met kleine aanpassingen. Randvoorwaarde is hier dat er een mogelijkheid is om een gezamenlijk bron te realiseren, liefst in de openbare ruimte.
Tussenstappen voor all-electric Uiteindelijk kan worden gekozen om in een bepaalde buurt te starten met een aardgasvrije aanpak. In de rest van de gemeente is het goed om ondertussen de isolatie-aanpak te intensiveren. Daarmee wordt enerzijds energie bespaard, maar ook de benodigde afgiftetemperatuur van het verwarmings-of afgiftesysteem verlaagd. Dit is een ‘no-regret-aanpak’. Iedere toepassing van duurzame warmte is immers gebaat bij een lagere aanvoertemperatuur. Om er achter te komen welke afgiftetemperatuur mogelijk is, kun je de aanvoertemperatuur op 50 of 60 °C zetten. Wordt het huis dan nog comfortabel warm, dan weet je meer over de mogelijk toe te passen warmteopties en de te behalen rendementen. Voor een aantal buurten geldt dat de mogelijke maatregelen nog behoorlijk duur zijn, of technisch lastig in te passen (geen ruimte voor een elektrische boiler bijvoorbeeld). Een tussenstap via de installatie van een hybride warmtepomp is in dat geval wenselijk om het aardgasgebruik op korte termijn toch flink omlaag te kunnen brengen.
3.6
Mogelijke strategie/aanpak
Onderzoek doen naar mogelijkheden bij woningen uit een bepaalde tijdsperiode en hier een specifieke aanpak voor kiezen. Vervolgens formuleren van pilots of voorbeeldprojecten. Communities vormen; uitvoering in de gehele buurt of in delen van de stad met vergelijkbare woningen uit dezelfde bouwperiode.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
10 / 59
Een voorbeeld hiervan is onderzoek naar kosteneffectieve maatregelen bij een aantal naoorlogse woningen (gebouwd tot 1965) in Achter de Poort, Lanxmeer, de Bloemenbuurt en een deel van de Oranjebuurt. Het lijkt er op dat, ondanks het feit dat de spouwmuur nog niet verplicht was, er toch veelal spouwmuren zijn toegepast. Met name de mogelijkheden voor spouwmuurisolatie en toepassing van HR++ of HR+++ glas kunnen interessant zijn om de energieprestaties bij deze woningen te verbeteren. Het verbeteren/aanbrengen van mechanische ventilatie is hierbij een belangrijk aandachtspunt. Volgorde van werkzaamheden: eerste opzet keuzes voor warmteopties maken (volgens randvoorwaarden van politiek en bewoners), pilots opzetten, ‘blok-voor-blok’ of ‘straat-voor-straat’ aanpak opzetten met inspiratie/voorbeelden in de buurten en delen van ervaringen met gemeenten in de regio. Verder: aansluiten bij/afstemmen met de aanpak van de woningcorporaties, koppelkansen met werkzaamheden in de stad, plannen externe stakeholders als Enexis, Waterschap Rivierenland, energiecoöperatie Vrijstad Energie, het Energieloket Culemborg, het regionale energieloket en Thermo Bello.
Pilots voor bepalen uiteindelijke mogelijkheden Voor de meeste buurten is geen eensluidende aanbeveling gedaan voor de te kiezen techniek. Nader onderzoek is nodig om tot de passende duurzame warmteoplossing per buurt te komen. Het maken van een kostenberekening voor de specifieke omstandigheden is altijd nodig. Per buurt geven we aan bij welke woningen een pilotproject moet worden uitgevoerd. Een pilot begint bij een indicatie van de technische oplossingen en de bijbehorende kosten. Vervolgens kan met de bewoners van de betreffende buurt worden overlegd of en met welke technieken een woning kan worden uitgevoerd. Op basis hiervan kan nader worden bepaald welke opties mogelijk en betaalbaar, dus effectief inzetbaar zijn voor uiteindelijk individuele of collectieve warmteopties. Belangrijkste punt bij het lokaal opzetten van pilots is dat mensen van elkaar gaan leren en elkaar motiveren. De basiskennis kan natuurlijk van elders komen, een regionale afstemming of uitwisseling van ervaringen met pilots is dan ook welkom.
Moeilijke woningen later aanpakken of alvast met hybride starten Voor sommige buurten geldt dat zowel isolatiemogelijkheden als duurzame warmteopties beperkt mogelijk zijn. Wij raden aan bij deze buurten pas als laatste actief te benaderen voor het toepassen van duurzame warmteopties. Voorbeelden hiervan zijn de monumentale woningen in het oude centrum van Culemborg (Binnenstad en Nieuwstad). Wellicht zijn er op termijn innovaties op het gebied van energiebesparing en duurzame warmtetoepassingen, die maatregelen bij deze woningen toch technisch mogelijk of betaalbaar maken. Denk aan ontwikkelingen op het gebied van warmtepompen die een hoge(re) temperatuur kunnen leveren, minder geluidsproductie van een buitenunit of warmtepompen zonder buitenunit. Voor andere woningen geldt dat de benodigde maatregelen om van het gas af te gaan en all-electric te worden, bij elkaar nog te duur zijn. Dan is wellicht een hybride warmtepomp een optie, met name voor de buurten waar het lastig is om een warmtenet aan te leggen. Bij de buurten met een lage dichtheid van woningen is dit een interessante optie. Als uit de pilots blijkt dat dit voor de betreffende woningen goed werkt, kan, bijvoorbeeld via het energieloket of Vrijstad Energie, een gezamenlijke inkoop worden opgezet.
Ook de mogelijkheden voor toepassing van non-fossiel gas, zoals biogas en waterstof, kunnen in de loop van de jaren verbeteren. Het aantal woningen dat hiervoor in aanmerking kan komen is tot zeker 2030 minimaal vanwege de beperkte beschikbaarheid en de hoge prijs van non-fossiel gas. De optie om nonfossiel gas in te zetten wordt dan ook voor geen enkele buurt expliciet aanbevolen.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
11 / 59
4
Prioritering van buurten Er zijn meerdere manieren om te prioriteren. Duidelijk is dat er buurten zijn waarbij het weinig moeite kost om gasloos te worden en de woningen voldoende geïsoleerd zijn. De woningen uit meest recente buurten (vanaf 2013 gebouwd) zijn zondermeer geschikt voor een duurzame warmtebron. Ook de woningen in Eva-Lanxmeer die niet op het warmtenet zijn aangesloten, kunnen vrij makkelijk gasloos worden gemaakt. Deze woningen zijn in 2000 al bijna op het minimaal vereiste niveau van na 2013 geïsoleerd. Woningen in veel oudere buurten zijn daar nog lang niet aan toe en daar ligt de nadruk in eerste instantie niet op de mogelijke toepassing van duurzame warmte, maar alleen op isolatie.
4.1
Starten met isolatiecampagne bij de buurten met woningen met het hoogste energiegebruik
Als er wordt gekozen om te starten met de buurten waar het hoogste energiegebruik is (de slechtste energielabels) dan kun je de grootste slagen maken, en wellicht kun je daarmee ook energie-armoede aanpakken. Bij selectie van de buurten met het hoogste energiegebruik kom je in Culemborg uit bij de binnenstad of de buurten er om heen. In deze buurten zijn relatief veel monumentale panden waarbij het juist moeilijker is om het energiegebruik voor verwarming daar lastig omlaag te brengen. Isoleren aan de buitenkant en plaatsing van HR++ glas kunnen niet. Er zijn hier overigens innovatieve oplossingen voor, maar die zijn nog erg duur.
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.
Buurt Binnenstad Oranjebuurt Nieuwstad De Dreven Bloemenbuurt Voorkoop zuid De Hond Ter Weijde Componistenbuurt Westerkwartier Lanxmeer
Verbruik aardgas per m2 172 m3/m2 151 m3/m2 144 m3/m2 139,5 m3/m2 139,5 m3/m2 130 m3/m2 122 m3/m2 121,5 m3/m2 117 m3/m2 116,5 m3/m2
Figuur 1 : Top 10 buurten Culemborg met hoogste verbruik aardgas per m²
4.2
Starten met gasloze installaties in wijken met de meeste draagkracht (op basis van WOZ)
Naar verwachting wonen is in de buurten met woningen met de hoogste WOZ waarde de mensen met hogere inkomens. In deze wijken is dus ook meer draagkracht voor extra investeringen in duurzame maatregelen in en aan de woning. Deze informatie kan op termijn worden aangevuld met CBS waardes over inkomen in de nieuw gevormde wijken van Culemborg.
1. 2. 3. 4. 5.
Buurt Parijsch Noord De Hond Landzicht Dijkzicht Molenzicht
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
Gemiddelde WOZ waarde € 337.000,€ 327.000,€ 316.000,€ 289.000,€ 282.000,-
12 / 59
6. 7. 8. 9. 10.
Buurt Parijsch Centrum Oranjebuurt Lanxmeer Bloemenbuurt Hooge prijs
Gemiddelde WOZ waarde € 280.000,€ 260.000,€ 258.500,€ 253.000,€ 245.000,-
Figuur 2; Top 10 buurten met WOZ-waarden (zonder buitengebieden en De Dreven, die staken hier ver bovenuit vanwege grotere woningen)
4.3
Selectie woningen op bouwjaar
In plaats van een keuze te maken voor een bepaalde buurt is ook een keuze voor een aanpak van woningtypes uit een bepaalde bouwperiode mogelijk. Er kan voor specifieke maatregelen een selectie op bouwjaar worden gemaakt. Zo is bijvoorbeeld de inzet van hybride warmtepompen heel goed mogelijk in die wijken met woningen die allemaal ná 1975 zijn gebouwd, dus mét mechanische ventilatie. Er kunnen hier ventilatiewarmtepompen worden geïnstalleerd. Een voordeel bij aanpak van woningen uit vergelijkbare bouwperioden is dat de uitwisseling van ervaringen over maatregelen tussen bewoners ook makkelijker is.
4.4
Mogelijke keuzes voor prioritering buurten
Er zijn verschillende prioriteringen van buurten mogelijk. Beginnen in/bij: • de buurt met de woningen waar de besparing het hoogst is (slechte energielabels) én hoge inkomens (grote woningen) • de gemakkelijkste woningen; al goed geïsoleerd etc. (goede energielabels, de minste inspanning) • de buurt met de grootste warmtevraag én mogelijkheden voor een warmtenet • de buurt met huishoudens met de laagste inkomens (energie-armoede) • de buurt met het hoogste aantal huurwoningen van de woningcorporatie • de buurt waarbij aansluiting met de aanpak van een woningcorporatie mogelijk is • de buurt waar het draagvlak voor maatregelen het grootst is (waar bijvoorbeeld al initiatieven voor energieprojecten zijn genomen door een buurtvereniging of lokale energiecoöperatie) • de buurt waar andere (sociale) problemen tegelijk met energiemaatregelen kunnen worden opgepakt (stads- en dorpsvernieuwing) Koppelkansen lijken bij de keuze/afweging belangrijk. Niet alleen technische koppelkansen, waarbij ingrepen in de infrastructuur worden gecombineerd, maar ook naar koppeling met oplossingen voor andere lokale, vaak sociale problemen. Een benadering zoals voorheen met Stads- en dorpsvernieuwing spreekt dan tot de verbeelding. Ook een combinatie van de aanpak van huur- en koopwoningen in samenwerking met de woningcorporatie is een mogelijke koppelkans.
Prioritering hangt niet alleen af van financiën en techniek, maar is ook een politieke keuze. Waar te beginnen zal dus afhangen van de vraag waar het bestuur van de gemeente Culemborg de nadruk wil leggen.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
13 / 59
5
Analyse per buurt 5.1
Buurtindeling Culemborg (0316)
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
14 / 59
5.2
Binnenstad (CBS 0000)
Overzicht De binnenstad van Culemborg kenmerkt zich door verscheidenheid. Qua bouwjaren, woningtype en energieprestatie zijn er grote verschillen. Binnen de buurt zijn er echter wel verschillende mini-clusters van woningen met gelijke eigenschappen, bijvoorbeeld rond de Lange Havendijk zijn nog enkele straten met woningen uit 1976 en 1980. Het percentage huurwoningen ligt met 38% ruim boven het gemiddelde van 26,5 %. De bebouwing is over het algemeen vrij dicht, met weinig ruimte om eventueel collectieve energievoorzieningen te realiseren. Er is een relatief hoog aandeel particuliere verhuur (bijna 6%). Over het algemeen is dit niet gunstig voor energie-investeringen.
Opties voor isolatie en afgifte In het algemeen kan isolatie – uiteraard – voor de woningen in deze buurt worden aanbevolen en ondersteund. Bijvoorbeeld door collectieve inkoop te faciliteren, zoals via het energieloket. Het is echter niet mogelijk om vooraf in te schatten welke mogelijkheden het meest voor de hand liggen. Dat zal per woning verschillend zijn. Voor 280 woningen, bijna de helft van de woningen in de Binnenstad, geldt dat zij een Rijks- een gemeentelijk monument of een beeldbepalend pand zijn. Dit maakt in ieder geval de optie isoleren aan de buitenkant schier onmogelijk. Van de andere kant komen er steeds meer mogelijkheden op de markt om dit soort panden toch van een betere isolatie te voorzien.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
15 / 59
Opties voor warmte Vanuit de startanalyse wordt ingeschat dat een warmtenet met LT-bron kan worden toegepast voor een kwart van de woningen, met als bron thermische energie uit oppervlaktewater (TEO), bijvoorbeeld de Lek. Zowel voor Binnenstad als Nieuwstad zou echter voorzien kunnen worden van warmte uit geo-thermie. De genoemde aanvoertemperatuur is echter dezelfde als die genoemd is bij TEO. Beide zou dus kunnen. Ondanks de hoge dichtheid van woningen en de relatief hoge totale energievraag is het niet mogelijk om voor deze buurt een ‘one size fits all’ oplossing aan te bevelen. Een warmtenet met een relatief hoge temperatuur zou alle woningen van warmte kunnen voorzien. Voor toepassing van aquathermie echter géén ideale situatie. Daarnaast is de openbare ruimte / zijn de straten net opgeknapt, of worden opgeknapt. Daarmee komt de Binnenstad niet naar voren als een buurt die als eerste moet worden opgepakt.
Praktische aanpak Overleg met Kleurrijk Wonen: welke ervaringen zijn er technisch gezien met de woningen uit deze buurt. In de komende jaren zal moeten worden bekeken of in de Binnenstad een warmtenet technisch en financieel mogelijk is, of hier draagvlak voor kan komen.
Pilot aanpak monumentaal pand Extra aandacht voor isolatiemogelijkheden van monumentale panden is echter altijd goed. Om de huidige mogelijkheden van isolatie van monumentale panden zichtbaar te maken zouden enkele pilots plaats kunnen vinden die door buurtbewoners virtueel, maar liefst ‘live’ bekeken kunnen worden. Bij veel bewoners van monumentale panden heerst het beeld dat er niet veel tot niets kan.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
16 / 59
5.3
Nieuwstad (CBS 0001)
Overzicht Nieuwstad buurt heeft bijna 650 woningen met een erg diverse bebouwing, een flinke verscheidenheid aan bouwjaren, energielabels en voor ongeveer 32% sociale huurwoningen. 81 woningen zijn monument of een beeldbepalend pand.
Opties voor isolatie en afgifte Nieuwstad kan voor een groot deel van de woningen aansluiten bij de isolatie-aanpak van de Binnenstad.. Het is echter niet mogelijk om vooraf in te schatten welke mogelijkheden het meest voor de hand liggen. Voor oudere panden komen steeds meer mogelijkheden op de markt om van de binnenkant te isoleren, bijvoorbeeld dunne isolatiematerialen met een hoge isolatiewaarde zoals Aerogel, een materiaal dat in eerste instantie voor de luchtvaart is ontwikkeld.
Opties voor duurzame warmte In de startanalyse van PBL is het voorstel voor een warmtevoorziening gecombineerd met de oude Binnenstad, dus warmtenet op basis van warmte uit de Lek of met warmte uit geothermie. Gezien de verschillen in de buurt, oud en nieuw en zelfs een deel met nieuwe nul-op-de-meter woningen, zal het lastig worden om de gehele buurt op een warmtenet aan te sluiten. Dat maakt rendabele aanleg van een warmtenet lastig.
Praktische aanpak Nadruk zal de komende jaren vooral liggen bij isolatie en verlagen van de afgiftetemperatuur van de verwarming van de woningen. Meer dan 30% van de woningen is van Kleurrijk Wonen: de ervaringen van de Woningcorporatie moet worden meegenomen bij de uitwerking en bij het bepalen wat technisch en financieel mogelijk is in deze buurt. In de komende jaren zal moeten worden bekeken of er in Nieuwstad, al dan niet in combinatie met de binnenstad of Westerkwartier, de aanleg van een warmtenet technisch en financieel mogelijk is, of hier draagvlak voor kan komen.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
17 / 59
5.4
De Dreven (0002)
De Dreven herbergt slechts 138 woningen, waarvan slechts 4 huurwoningen. De woningen zijn in lage dichtheid gebouwd. De woningen aan de sprokkelenburglaan zijn nieuw gebouwd en reeds gasloos. De meeste bestaande woningen zijn vrijstaand, 2 onder 1 kap of hoekwoning. Deze woningen moeten qua isolatie, kierdichting en ventilatie worden voorbereid op een individuele warmtepomp. In eerste instantie zou dat een hybride warmtepomp kunnen zijn, waar mogelijk later te vervangen door een all-electric warmtepomp. Alleen voor de appartementen in het voormalig ziekenhuis aan de Elizabethdreef en de rijtjeswoningen aan het Bakelbosch zou gekeken kunnen worden naar collectieve oplossingen.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
18 / 59
5.5
Bloemenbuurt (0003)
Algemeen De Culemborgse Bloemenbuurt is gebouwd in de jaren 30 en is inmiddels door sloop en nieuwbouwactiviteiten redelijk gemêleerd. Bijna 50% van de woningen stamt nog uit de jaren 30, maar een deel van de woningen is in de jaren 50 (na de oorlog) herbouwd, en vervolgens is er een klein deel vernieuwd in 1982 (zonnebloemstraat) en bij de Oostersingel zijn tussen 2012 en 2018 zo’n 30 nieuwe woningen gebouwd.
Isolatie en afgiftesysteem Een groot aantal oudere woningen uit deze buurt zijn lastig extra te isoleren. Er is géén spouwmuur en er is niet veel tot géén ruimte aan de voorkant van de woning voor isolatie aan de buitenkant. Gezien de hoeveelheid woningen uit de begin jaren dertig en de vijftiger jaren is het een idee om in de wijk tenminste 1 woning van ieder type te onderzoeken en optimaal te isoleren als pilot of demonstratieproject. Dat mag natuurlijk ook een bestaande woning zijn als de bewoners de resultaten willen delen
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
19 / 59
Warmteopties De dichtheid van de woningen in de Bloemenbuurt ligt boven de 20. Bijna 50% van de woningen is een rijtjeswoning. Vanwege de gemêleerdheid van de wijk is het toch lastig om een warmtenet rendabel te exploiteren. Ook het feit dat slechts 20 procent van de woningen een huurwoning is maakt een rendabele aanleg van een warmtenet moeilijk. Van de andere kant is er ook niet ruimschoots plek voor een buitenunit. Voor wat betreft een hybride toepassing daarvan wordt toepassing van een ventilatiewarmtepomp lastig omdat bij géén van de ouder woningen vóór 1975 vanaf de bouw mechanische ventilatie is toegepast.
Aanpak Bij het grootste deel van de buurt zal de nadruk liggen op (extra) isolatie van de woningen. Daarbij kan worden aangesloten op de aanpak die voor de rest van de stad wordt ontwikkeld.
5.6
Oranjebuurt
De Oranjebuurt is grotendeels gebouwd tussen 1960 en 1966. Een deel van de wijk is vrij nieuw, met name op de plaatsen waar vroeger een schoolgebouw heeft gestaan.
Isolatie en afgiftesysteem Een groot aantal oudere woningen uit deze buurt zijn lastig extra te isoleren, met name omdat woningen uit die jaren nog niet standaard een spouwmuur hadden (pas vanaf 1965 is dit verplicht ingevoerd). Waar wél een spouwmuur aanwezig is, daar zou spouwmuurisolatie toegepast moeten worden. Voor woningen zonder spouwmuur zou moeten worden bekeken in hoeverre isolatie aan de buitenkant van de woning een rendabele optie kan zijn. In deze buurt zou in ieder geval één van de woningen uit de jaren zestig als voorbeeldwoning ingericht moeten worden, door optimaal te isoleren en evt. ventilatie aan te brengen als pilot of demonstratieproject. Dat mag natuurlijk ook een bestaande woning zijn die al gereed is, mits de bewoners de resultaten willen delen.
Warmteopties De dichtheid van de woningen in de Oranjebuurt ligt net boven de 20. Iets meer dan 25% van de woningen is een rijtjeswoning. Vanwege de gemêleerdheid van de wijk, met 40% van de woningen die na 1975 zijn gebouwd, is het toch lastig om een warmtenet rendabel te exploiteren. Ook het feit dat minder dan 15%
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
20 / 59
woningen van de woningcorporatie zijn maakt een rendabele aanleg van een warmtenet moeilijk omdat een redelijke afzet van de woningen niet gegarandeerd kan worden. De buurt is iets ruimer opgezet dan de Bloemenbuurt en vandaar dat er meer ruimte is voor het plaatsen van een buitenunit voor een (hybride) warmtepomp. Voor wat betreft een hybride toepassing daarvan wordt toepassing van een ventilatiewarmtepomp lastig omdat bij géén van de oudere woningen vóór 1975 vanaf de bouw mechanische ventilatie is toegepast.
Aanpak / pilots Bij het grootste deel van de buurt zal de nadruk liggen op (extra) isolatie van de woningen. Daarbij kan worden aangesloten op de aanpak die voor de rest van de stad wordt ontwikkeld.
5.7
De Hond (0005)
De woningen in de Hond zijn voornamelijk gebouwd tussen 1974 en 1986. Er staan louter koopwoningen. Er zijn weinig bijzonderheden, anders dan dat er mogelijkheden zijn voor aquathermie, maar dat de bebouwingsdichtheid daarvoor aan de lage kant is.
Isolatie en afgiftesysteem De woningen in deze wijk zijn matig geïsoleerd (label C heeft de overhand). Dit komt met name omdat rond de bouw ervan een beetje isolatie van de spouwmuur verplicht is gesteld. Rond 1979 is de verplichte Rc-waarde verhoogd naar ongeveer 1,3 alleen de vloer bleef nog 0,52. Dubbel glas op de begane grondvloer is ook vanaf 1979 verplicht gesteld. Inmiddels zal dit her en der zijn vervangen voor HR++ glas. Waar dat niet zo is zou dit alsnog kunnen/moeten of zou zelfs 3-dubbel glas kunnen worden geplaatst.
Koppelkans: vervanging van asbest daken Een deel van de woningen in De Hond is voorzien van leien daken. Deze leien waren van asbest gemaakt. Een deel van de bewoners heeft deze leien inmiddels laten vervangen. Bijna géén van de bewoners heeft daarbij extra isolatie aangebracht. De kosten daarvan liepen nogal hoog op doordat de aansluitingen van het dak op de andere onderdelen van het huis, muren, dakgoot, hoog op konden lopen. De daken kunnen
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
21 / 59
echter ook aan de binnenkant extra geïsoleerd worden. Aandachtspunt is daarbij wel dat deze isolatie dan dampdicht moet worden aangebracht. Via een pilot zou moeten worden uitgezocht welke maatregelen het meest effectief zijn toe te passen bij de woningen in De Hond. Enkele types woningen zouden als voorbeeldwoning onderzocht moeten worden, met een nulmeting, waarna vervolgens kierdichting plaatsvinden en waar mogelijk nog extra wordt geïsoleerd (Indien er al een woning is die al optimaal geïsoleerd is kan dit natuurlijk ook als voorbeeld dienen).
Warmteopties De dichtheid van de woningen in de Oranjebuurt ligt iets onder de 20; 18 woningen per hectare. Er is de mogelijkheid voor gebruik van aquathermie ivm warmte die uit de lek kan worden aangevoerd. Er zijn ook mogelijkheden om een aquifer aan te leggen (WKO), maar voor een warmtenet is het aantal woningen per hectare aan de lage kant. Bovendien is het in een buurt met louter koopwoningen lastig om een groot deel van de bewoners aan te laten sluiten. Hier ligt het installeren van individuele of collectieve warmtepompen (voor rijtjes van woningen) eerder voor de hand. Er lijkt voor collectieve installaties echter niet veel ruimte. In de overgangsperiode kan nog worden ingezet op de installatie van hybride warmtepompen, met name zijn er hier kansen voor de hybride ventilatiewarmtepomp. Op basis van de bouwjaren kun je er namelijk van uit gaan dat bij het grootste deel van de buurt mechanische ventilatie aanwezig is.
Voorgestelde aanpak / pilots Voor wat betreft de Hond lijkt het ons goed om eerst in te zetten op het verbeteren van isolatie met enkele voorbeeld-woningen (pilots) om vervolgens de mogelijke toepassing van (hybride) warmtepompen in te zetten of, na extra isolatie, en all-electric warmtepompen. Vanwege het gebrek aan ruimte op met name de kopse kanten van de rijtjes woningen is dit niet de eerste buurt om te starten met een klein collectieve bodembron of collectieve warmtepomp.
5.8
Ter Weijde Componistenbuurt (0006)
Ter Weijde Componistenbuurt bestaat uit bijna 1100 woningen, waarvan 338 corporatiewoningen en merendeels tussen 1964 en 1975 gebouwd. Voor wat betreft de huurwoningen zijn echter bijna alle woningen inmiddels label c of hoger. Van de koopwoningen heeft nog een deel label D, E of zelfs nog F.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
22 / 59
Opties voor (extra) isolatie en afgiftesysteem Een groot aantal van de woningen uit deze buurt zijn prima te isoleren, met name omdat woningen uit die jaren nog niet standaard een spouwmuur hadden (pas vanaf 1965 is dit verplicht ingevoerd). Waar wél een spouwmuur aanwezig is, daar zou spouwmuurisolatie toegepast moeten worden. Voor woningen zonder spouwmuur zou moeten worden bekeken in hoeverre isolatie aan de buitenkant van de woning een rendabele optie kan zijn. In deze buurt zou in ieder geval één van de woningen uit de jaren zestig als voorbeeldwoning ingericht moeten worden, door optimaal te isoleren en evt. ventilatie aan te brengen als pilot of demonstratieproject. Dat mag natuurlijk ook een bestaande woning zijn die al gereed is, mits de bewoners de resultaten willen delen.
Warmteopties De dichtheid van de woningen lijkt groot genoeg voor een warmtenet. Het gebouwde gedeelte van de buurt komt zelfs uit boven de 40 Woningen per hectare. Hier zou beperkt gebruik gemaakt kunnen worden van de restwarmte van supermarkt Coop, tenzij deze restwarmte bij vernieuwing van deze supermarkt reeds nuttig is toegepast (dit gebeurt steeds meer). Net als bij aquathermie is bij restwarmte uit koeling de meeste warmte beschikbaar in de zomer en is voor de toepassing bij een groter aantal woningen warmtekoudeopslag essentieel. Helaas is slechts in een klein gedeelte van de buurt WKO mogelijk (noordoost kant). De woningen zijn niet geschikt voor toepassing van een all-electric warmtepomp Voor wat betreft een hybride toepassing daarvan wordt toepassing van een ventilatiewarmtepomp lastig omdat bij géén van de oudere woningen vóór 1975 vanaf de bouw mechanische ventilatie is toegepast.
Mogelijke aanpak / pilots Bij de Componistenbuurt ligt het voor de hand eerst in te zetten op betere isolatie van de woningen. Over de wijze van isolatie kan worden uitgewisseld met Kleurrijk Wonen over hun ervaringen. Waar nodig kan voor bepaald type woningen nog een voorbeeldwoning worden geanalyseerd / nulmeting worden verricht.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
23 / 59
5.9
Ter Weijde Staatsliedenbuurt (0007)
Terweijde Staatsliedenbuurt De bijna 1100 woningen in de Staatsliedenbuurt zijn bijna allemaal gebouwd tussen 1966 en 1972. De staatsliedenbuurt is dan ook één van de meest homogene buurten van Culemborg. Daarnaast heeft de buurt een hoge dichtheid van woning, bijna 40 woningen per hectare als je de sportvelden niet meegerekend. Bijna 75% van de woningen is een corporatiewoning. De draagkracht van de bewoners is niet hoog. De gemiddelde WOZ-waarde is lager dan in de rest van Culemborg. Een groot deel van de woning heeft het C-label.
Isolatie en afgiftesysteem Er kan nog een en ander gedaan worden aan isolatie, ook bij de huurwoningen. Overleg en samenwerking met Kleurrijk Wonen is in deze buurt essentieel.
Duurzame warmte opties Deze buurt lijkt bij uitstek geschikt voor een gezamenlijke aanpak, wellicht zelfs een warmtenet. Helaas ligt voor toepassing van aquathermie de Lek wat ver weg, maar er ligt ten zuiden van de buurt een hoofdriool en er zijn diverse plassen, vaarten ten zuiden en ten oosten van de buurt die als bron hiervoor kunnen dienen. Dit kan natuurlijk alleen als Kleurrijk Wonen hier ook mogelijkheden voor ziet.
Mogelijke aanpak Samen met Kleurrijk Wonen kan worden bekeken of er een gezamenlijk project met de koopwoningen kan worden opgezet.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
24 / 59
5.10
Voorkoop Noord (0008)
Algemeen De 550 woningen in Voorkoop Noord bestaan voor bijna 90% uit koopwoningen slechts 5% is verhuur door Kleurrijk Wonen. De woningen bestaan voornamelijk uit rijtjes, er zijn géén appartementen. De buurt bestaat enerzijds uit woning die gebouwd zijn tussen 1973 en 1975 en anderzijds woningen die gebouwd zijn tussen 1982 en 1986. Het gros van de woningen heeft label C en de dichtheid van de woningen ligt rond 25 woningen per hectare.
Isolatie en afgiftesysteem Er zijn zeker mogelijkheden voor verdere isolatie van de woningen. Alle woningen in Voorkoop Noord hebben een spouwmuur met beperkte isolatie. Bekeken zal moeten worden of deze nog verder geïsoleerd kan worden.
Duurzame warmte Hoewel de dichtheid van de woningen voldoende lijkt voor een warmtenet zijn er andere factoren die dit minder gunstig maken. In principe kan hier gebruik gemaakt worden van aquathermie, maar aangezien de meeste woningen onvoldoende zijn geïsoleerd zal de hele buurt moeten worden verwarmd met een Middentemperatuur van maximaal 75 graden. Voor een aquathermie zou je liever een warmtenet met een lagere temperatuur aanleggen.
Voorgestelde aanpak / pilots Bewoners kunnen onderling informatie uitwisselen over ervaringen met na-isolatie van de spouwmuren.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
25 / 59
5.11
Voorkoop Zuid (0009)
In Voorkoop Zuid staan ongeveer 950 woningen die grotendeels tussen 1972 en 1988 zijn gebouwd. In 1998 is er nog een appartementengebouw neergezet (141 woningen) en in 2014 nog een kleiner gebouw met 25 appartementen. De variatie in isolatie is groot. Slechts 20%, met name de allernieuwste woningen hebben label A of B, de rest van de buurt heeft label C of D. De dichtheid van de woningen is net onder de 20 maar exclusief de groenstroken boven ligt dit boven de 25%.
Isolatie en afgiftesysteem Er zijn zeker mogelijkheden voor verdere isolatie van de woningen. Alle oudere woningen in Voorkoop Zuid hebben vanaf de bouw een spouwmuur met geen of beperkte isolatie. Bekeken zal moeten worden in hoeverre deze inmiddels (na)geïsoleerd zijn of kunnen worden. Ook kan er nog deels nieuw HR++ of HR+++ (triple glas) worden geplaatst. Extra dakisolatie is bij veel woningen ook mogelijk. De gemiddelde Rc waarde van het dak lag rond die tijd op 1,3.
Duurzame warmte Hoewel de dichtheid van de woningen voldoende lijkt voor een warmtenet zijn er andere factoren die dit minder gunstig maken. In principe kan hier gebruik gemaakt worden van aquathermie, maar aangezien de meeste woningen onvoldoende zijn geïsoleerd zal de hele buurt moeten worden verwarmd met een Middentemperatuur van maximaal 70 graden. Voor een aquathermie haal je een hoger rendement als je een warmtenet met een lagere temperatuur kunt aanleggen.
Voorgestelde aanpak / pilots Bewoners kunnen onderling informatie uitwisselen over ervaringen met (na)-isolatie van de spouwmuren en de toepassing van HR++ glas. Nog beter is het om bij enkele woning een nulonderzoek naar mogelijke betaalbare isolatiemaatregelen te nemen. Wanneer een blok van een aantal woningen voldoende geïsoleerd is om met lage temperatuur te verwarmen, dan is een all-electric warmtepomp mogelijk en kan wellicht een pilot gedaan worden met een gezamenlijk bodembron of een gezamenlijke warmtepomp.
Verkenning duurzame warmteopties Culemborg
26 / 59
5.12
Westerkwartier (0010)
Het westerkwartier is een heterogene buurt met woningen uit verschillende bouwperiodes. Opvallend is dat van de afgemelde labels bijna de helft een A label heeft en nog een kwart label B. Het gemiddelde energiegebruik ligt meer dan 10% onder het gemiddelde van Culemborg. Met name de huurwoning van Kleurrijk Wonen (bijna 28%) doen het goed.
Isolatie en afgiftesysteem Omdat het Westerkwartier een erg gemêleerde buurt is, is geen eenduidig advies voor wat betreft isolatie of afgiftesysteem mogelijk.
Duurzame warmte Makkelijkste weg in deze buurt lijkt het aanleggen van een warmtenet met als bron aquathermie uit de lek of de effluentleiding van de RWZI die langs de buurt naar de lek loopt. Helaas moet daarvoor de temperatuur van de warmte wel eerst op middentemperatuur (zo’n 70 graden) worden gebracht om alle woningen van voldoende warmte en warm tapwater te voorzien.
Voorgestelde aanpak / pilots De nadruk zou in deze buurt in eerste instantie moeten liggen op (extra) isolatie van de woningen. Daarbij kan worden aangesloten bij het voorstel voor de gehele gemeente om bewoners met woningen uit de dezelfde bouwperiode met elkaar in contact te brengen voor het uitwisselen van ervaringen op het gebied van isolatie en toegepaste afgiftesystemen. Als deze aanpak succesvol wordt kan worden bekeken of de buurt toch kan worden voorzien van warmte en warm tapwater met een warmtenet die een lagere temperatuur levert.