Bijlage 1 Water en Rioleringsprogramma Culemborg 2025-2029 - 1617300
Tekst van het document
RAPPORT Water en Rioleringsprogramma Culemborg Planperiode 2025 - 2029 Klant:
Gemeente Culemborg
Referentie: BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001 Status:
01/Definitief
Datum:
17 juli 2024
Projectgerelateerd
HASKONINGDHV NEDERLAND B.V.
Laan 1914 no.35 3818 EX Amersfoort Water & Maritime Trade register number: 56515154 +31 88 348 20 00 T +31 33 463 36 52 F info@rhdhv.com E royalhaskoningdhv.com W
Titel document: Water en Rioleringsprogramma Culemborg Ondertitel: Water en Rioleringsprogramma Culemborg Referentie: BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001 Status: 01/Definitief Datum: 17 juli 2024 Projectnaam: Water en Rioleringsprogramma Culemborg Projectnummer: BJ3683 Auteur(s): Evert de Lange, Marco de Kraker Opgesteld door: Evert de Lange Gecontroleerd door: Marco de Kraker Datum: 17/07/2024, MdK Goedgekeurd door: Marco de Kraker Datum: 17/07/2024, MdK
Classificatie Projectgerelateerd
Behoudens andersluidende afspraken met de Opdrachtgever, mag niets uit dit document worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt of worden gebruikt voor een ander doel dan waarvoor het document is vervaardigd. HaskoningDHV Nederland B.V. aanvaardt geen enkele verantwoordelijkheid of aansprakelijkheid voor dit document, anders dan jegens de Opdrachtgever.Let op: dit document bevat mogelijk persoonsgegevens van medewerkers van HaskoningDHV Nederland B.V.. Voordat publicatie plaatsvindt (of anderszins openbaarmaking), dient dit document te worden geanonimiseerd of dient toestemming te worden verkregen om dit document met persoonsgegevens te publiceren. Dit hoeft niet als wet- of regelgeving anonimiseren niet toestaat. 17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
i
Projectgerelateerd
Inhoud 1.
Inleiding
1
1.1
Planvorm
1
1.2
De gemeentelijke watertaken
2
1.3
Het doel van stedelijk waterbeheer
3
1.4
Procedure
3
1.5
Leeswijzer
3
2
Context: waar moeten we rekening mee houden?
4
2.1
Regionale samenwerking in de waterketen
4
2.2
Programma duurzaamheid, gemeente Culemborg
5
2.3
Klimaatadaptatie
5
2.4
Overig beleid
7
3
Een korte terugblik
8
3.1
Evaluatie uitvoering onderzoeken en maatregelen
8
3.2
Werken aan klimaatadaptatie
8
3.3
Ontwikkeling rioolheffing
9
4
Visie en ambitie
10
4.1
Omgevingsvisie Culemborg
10
4.2
Visie Water en Rioleringsprogramma
11
4.3
Ambitie
11
5
De huidige situatie
12
5.1
Het rioolstelsel anno 2023
12
5.1.1 5.1.2
Kenmerken rioolstelsel Kwaliteit riolering
13 14
5.2
Stedelijk water
14
5.3
Beheer en onderhoud
14
5.4
Functioneren stedelijk watersysteem
15
5.5
Meten en monitoren
15
5.5.1 5.5.2
Monitoring afvalwatersysteem Grondwatermeetnet
15 15
6
Zorgtaak afvalwater
16
6.1
Inleiding zorgtaak afvalwater
16
6.2
Doelen
16
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
ii
Projectgerelateerd
6.3 6.4
Afvalwater taakafbakening
17
Strategie en maatregelen
18
7
Zorgtaak hemelwater
20
7.1
Inleiding zorgtaak hemelwater
20
7.2
Doelen
20
7.3
Hemelwater taakafbakening
20
7.4
Beleid stedelijk (hemel)water
21
7.4.1 7.4.2 7.4.3 7.4.4 7.4.5
Hemelwateroverlast en anticiperen op klimaatverandering Duurzaam omgang met hemelwater Inrichting openbare ruimte Verdergaand afkoppelen Nieuwbouw en stedelijke vernieuwing – klimaatbestendig ontwikkelen
21 22 23 24 24
7.5
Strategie en maatregelen
25
8
Zorgtaak grondwater
28
8.1
Inleiding zorgtaak grondwater
28
8.2
Grondwaterplan gemeente Culemborg
28
8.3
Doelen
29
9
Oppervlaktewater en drinkwater
30
9.1
Oppervlaktewater
30
9.2
Drinkwater
31
10
Wat gaan we doen?
33
11
Organisatie en financiën
35
11.1
Algemeen
35
11.2
Kapitaallasten
36
11.3
Nieuwe investeringen planperiode
37
11.4
Exploitatielasten
39
11.4.1
Organisatiekosten - Formatiecheck
41
11.5
BTW-toerekening
42
11.6
Ontwikkeling aantal heffingseenheden
42
11.7
Berekening kostendekkende heffing
42
11.7.1
Opbouw van de lasten
43
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
iii
Projectgerelateerd
Bijlagen A1
Begrippenlijst
A2
Regionale visie op de waterketen
A3
Uitgangspunten zorgplichten
A4
Overzicht lozingswerken Culemborg
A4.1
Kaart lozingswerken
A4.2
Kenmerken lozingswerken conform SSW 2023
A4.3
Kaart stedelijk water
A4.4
Kaart peilbuizen
A5
Doelen, functionele eisen, maatstaven en meetmethoden
A6
Vervangingsplan
A7
Bescherming drinkwater
A8
Kostendekkingsplan voorkeursscenario
A9
Formatiescan gemeente Culemborg
A10
Grondwaterplan gemeente Culemborg
A11
Reactie Waterschap Rivierenland
A12
Raadsvoorstel en Besluitenlijst
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
iv
Projectgerelateerd
1. 1.1
Inleiding Planvorm
Het gemeentelijk rioleringsplan (GRP) is in de Omgevingswet (sinds 1 januari 2024 in werking) teruggekomen als facultatief programma. Daarmee is de planverplichting uit de Wet Milieubeheer verdwenen. Wel wordt aangeraden om de belangrijkste aspecten van de gemeentelijke watertaken en de bekostiging ervan planmatig vast te leggen. De Omgevingswet gaat, veel meer dan de traditionele ruimtelijke ordening, uit van leefbaarheid en gezondheid als belangrijke speerpunten voor beleid en regelgeving op het gebied van de fysieke leefomgeving. Binnen de Omgevingswet bestaan de planvormen omgevingsvisie, programma en omgevingsplan:
Figuur 1.1 Ontvlechting van het GRP of Watertakenplan (links) in de gemeentelijke omgevingsvisie, programma (water en riolering) en het omgevingsplan.
De Omgevingswet heeft tot doel om de regels op het gebied van de fysieke leefomgeving te vereenvoudigen en te verminderen. Daarnaast om ervoor te zorgen dat regelgeving op dit terrein integraal en onderling goed afgestemd is. Met de Omgevingswet is veel van de bestaande regelgeving samengevoegd, maar de verdeling van taken en verantwoordelijkheden is niet gewijzigd. De gemeentelijke zorgtaken voor afval-, hemel- en grondwater gelden nog onverkort. Lokale regelgeving op het gebied van stedelijk waterbeheer heeft een plek in het gemeentelijk omgevingsplan. De verplichting tot onderhoud van kapitaalgoederen geldt ook onder de Omgevingswet en de separate financiële positie voor rioolbeheer in de gemeentelijke begroting is nog steeds van toepassing. De saldi in voorzieningen en de hoogte van de rioolheffing moeten ook onder de Omgevingswet onderbouwd zijn door middel van een actueel kostendekkingsplan. De maatregelenplannen en financiële onderbouwing worden onder de Omgevingswet uitgewerkt in een separaat omgevingsprogramma. De thema’s en zorgtaken in dit water- en rioleringsprogramma vinden hun basis in twee thema’s die in de in 2024 vastgestelde Omgevingsvisie zijn beschreven, te weten Wonen voor iedereen, stedelijk groen en leefbaarheid en Gezond en veerkrachtig, zie ook paragraaf 4.1.
De doorvertaling van de beginselen vindt plaats bij de uitwerking en vertaling van het Omgevingsvisiebeleid naar de instrumenten uit de Omgevingswet. Dit geldt ook voor het in de tussentijd nog vast te stellen beleid. Deze omslag gaat de komende jaren gaandeweg plaatsvinden. Ondertussen gaat het werk gewoon door. Dit betekent dat ook nieuw beleid, zoals voorliggend Water- en Rioleringsprogramma, vastgesteld kan worden. Dit beleid zal te zijner tijd ondergebracht worden in de omgevingsprogramma’s en het Omgevingsplan.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
1
Projectgerelateerd
Voorliggend Water en rioleringsprogramma (WRP) is een onderbouwing voor de rioolheffing. Ook is het een middel om inwoners en bedrijven te betrekken bij het opstellen van water- en rioleringsbeleid.
1.2
De gemeentelijke watertaken
De gemeentelijke watertaken spelen een belangrijke rol binnen het stedelijk waterbeheer. De gemeentelijke watertaken zijn: De inzameling en het transport van stedelijk afvalwater; De inzameling en de verwerking van afvloeiend hemelwater; Het treffen van maatregelen in de openbare ruimte bij structurele problemen van de grondwaterstanden mits het doelmatig is en niet tot de zorg van het waterschap of de provincie behoort. Onder stedelijk afvalwater wordt afvalwater verstaan dat bestaat uit huishoudelijk afvalwater of een mengsel daarvan met bedrijfsafvalwater, afvloeiend hemelwater, grondwater of ander afvalwater. De gemeente zorgt voor transport van dit water naar rioolwaterzuivering. De zorgtaak betreft het gehele gemeentelijke grondgebied. De gemeentelijke watertaken raken aan verschillende andere gemeentelijke taken en maatschappelijke vraagstukken, zoals: Het beheer en de inrichting van de openbare ruimte; De woningbouwopgave; Het bewaken en versterken van ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid; Het anticiperen op en omgaan met de toenemende kans op weersextremen; Bodemdaling; De energietransitie; Het verbeteren van de waterkwaliteit; Het versterken van de biodiversiteit. De gemeentelijke watertaken zijn ook onder de Omgevingswet onverkort van kracht.
De gemeentelijke watertaken hebben inhoudelijk een sterke samenhang met de taken van het waterschap voor het zuiveren van stedelijk afvalwater en die van de waterbeheerder voor het regionale watersysteem (het waterschap of Rijkswaterstaat). Naast de klassieke gemeentelijke watertaken noemt de Omgevingswet nog twee taken die in bijzondere gevallen toegedeeld zijn aan gemeenten: Het beheer van watersystemen, in het geval dat de provincie dit specifiek aan de gemeente heeft toegedeeld; De zuivering van stedelijk afvalwater, in het geval dat het waterschap en de gemeente dit om doelmatigheidsredenen zijn overeengekomen. Een belangrijk principe van de Omgevingswet is dat elk bestuursorgaan bij de uitoefening van zijn taken en bevoegdheden rekening houdt met de taken en bevoegdheden van andere bestuursorganen en zijn taken en bevoegdheden zo nodig met deze andere bestuursorganen afstemt. Dit betekent concreet dat we het waterschap vroegtijdig betrekken in plannen en projecten en vice versa. Er is een grote beleidsvrijheid voor met name de omgang met huishoudelijk afvalwater in het buitengebied en voor de omgang met overtollig hemelwater en grondwater. Om die reden leggen we in voorliggend plan vast op welke wijze we hier invulling aan geven, zodat het voor inwoners en bedrijven duidelijk is wat zij van de gemeente kunnen verwachten en waar hun eigen verantwoordelijkheden liggen.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
2
Projectgerelateerd
1.3
Het doel van stedelijk waterbeheer
Het stedelijk waterbeheer kent doelen op het gebied van volksgezondheid, waterkwaliteit en de (grond)waterhuishouding in de bebouwde omgeving. Het hoofddoel van de riolering is om afvalwater uit gebouwen en de gebouwde omgeving te verwijderen (omwille van de volksgezondheid) en om hemelwater af te voeren. Daarmee wordt contact met vuilwater voorkomen en worden gezondheids- en overlastrisico’s voor bewoners en gebruikers beperkt. De riolering vormt een omvangrijk systeem en het in stand houden ervan kost geld. De riolering, het (grond)watersysteem en de inrichting van de buitenruimte dragen bij aan de leefbaarheid in de dorpen en steden. Wateroverlast, stank, milieuvervuiling en droogte worden hiermee zoveel mogelijk beperkt. De benodigde middelen voor de uitvoering van de gemeentelijke watertaken worden bijeengebracht door het (op grond van de Gemeentewet) opleggen van een rioolheffing door de gemeente aan inwoners en bedrijven. In hoofdstuk 11 wordt de ontwikkeling van de rioolheffing bepaald om nu en in de toekomst kostendekkend te blijven.
1.4
Procedure
De beoogde afstemming is bereikt door Waterschap Rivierenland te betrekken bij het opstellen van dit WRP. Het concept WRP is in een overleg besproken met vertegenwoordigers van de gemeente en Waterschap Rivierenland. Het Ontwerp WRP is na vrijgave door het College voor een reactie naar Waterschap Rivierenland verzonden. De reactie van Waterschap Rivierenland is als bijlage A11 toegevoegd aan dit WRP. Op 19-09-2024 wordt het Water en Rioleringsplan Culemborg 2025-2029 in de raadscommissie behandeld. Het raadsvoorstel en de openbare besluitenlijst zijn als bijlage A12 aan het WRP toegevoegd.
Na vaststelling van het plan door de gemeenteraad wordt het WRP gedurende zes weken voor eenieder ter inzage gelegd in het Stadskantoor van Culemborg en het wordt op de gemeentelijke website geplaatst. Deze ter inzagelegging wordt aangekondigd in de Culemborgse Courant en op de gemeentelijke website. Het vorige plan (Watertakenplan) had een looptijd van 2019 tot en met 2023 en is met een jaar verlengd. Dit WRP heeft een looptijd (planperiode) van 2025 tot en met 2029. Jaarlijks houdt de gemeente intern een globale evaluatie, waarbij met name kosten, rioolheffing en planning c.q. stand van zaken met betrekking tot uitvoering van maatregelen behandeld worden.
1.5
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt de context van dit WRP geschetst. Hoofdstuk 3 geeft een korte terugblik op de afgelopen planperiode en in hoofdstuk 4 zijn de visie en ambities verwoord. Vervolgens is in hoofdstuk 5 de huidige situatie van het stedelijk watersysteem beschreven. In de hoofdstukken 6, 7 en 8 worden respectievelijk de afvalwater-, hemelwater-, en grondwaterzorgtaak behandeld, waarna hoofdstuk 9 ingaat op oppervlaktewater en drinkwater. In deze hoofdstukken is omschreven welke doelen de gemeente heeft en middels welke strategie en maatregelen deze worden verwezenlijkt. In hoofdstuk 10 staat welke onderzoeken en maatregelen in de planperiode 2025 - 2029 uitgevoerd worden en hoofdstuk 11 gaat in op de bekostiging daarvan en de formatie.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
3
Projectgerelateerd
2 2.1
Context: waar moeten we rekening mee houden? Regionale samenwerking in de waterketen
De gemeente neemt deel aan het samenwerkingsverband NWrR - Netwerk Waterketen regio Rivierenland. Dit samenwerkingsverband, ontstaan naar aanleiding van het Bestuursakkoord Water 2011, bestaat uit de zes gemeentes in de regio rivierenland en het Waterschap Rivierenland. De samenwerking ontwikkelt zich naar behoefte en actualiteit en bereidheid en draagvlak. Sinds enige jaren wordt de samenwerking bestuurlijk aangestuurd door de stuurgroep Water en Klimaat Rivierenland. Deze kent twee onderdelen, Klimaat Adaptief Rivierengebied (de werkregio vanuit het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie) en de NWrR. Gemeenten zijn zelf verantwoordelijk voor de invulling van de drie zorgtaken afvalwater, hemelwater en grondwater op lokaal niveau. Voor Culemborg is dit uitgewerkt in voorliggend Water en rioleringsprogramma 2025-2029. Binnen het samenwerkingsverband NWrR wordt, om besparing en samenwerking verder te concretiseren, gewerkt aan diverse onderwerpen en plannen zoals reinigen en inspecteren riolering, onderhoud IBA’s, meten en monitoren e.d. Daarnaast is er een samenwerking die van belang is voor: Belastingen en heffingen, Belastingsamenwerking Rivierenland (BSR), waaronder de heffing en inning van de rioolheffing; Aspecten die te maken hebben met de omgevingsvergunning, Omgevingsdienst Rivierenland (ODR). In NWrR-verband is een visie op de waterketen gevormd.
Deze gezamenlijke toekomstvisie op de ontwikkeling van de waterketen is bedoeld om tot een beter waterketenbeheer te komen. De titel van deze visie uit 2020 is ’Doelmatige en klimaatbestendige waterketen door gebalanceerde innovatie van de watertaken’. In de visie worden per watertaak de relevante ontwikkelingen gesignaleerd, de situatie rond 2020 geschetst én de gewenste situatie voor 2050 geformuleerd. Oplossingen voor bestaande vraagstukken worden minder vanuit de eigen verantwoordelijk benaderd, maar meer vanuit een gezamenlijke verantwoordelijkheid. De regionale visie is opgenomen als bijlage A2. De gezamenlijke beleidsuitgangspunten op het gebied van riolering en water zijn per zorgtaak (afvalwater, hemelwater en grondwater) uitgewerkt. Ook op het gebied van stedelijk oppervlaktewater en communicatie en participatie zijn gezamenlijke beleidsuitgangspunten uitgewerkt. Alle gezamenlijke uitgangspunten zijn opgenomen in bijlage A3. Deze worden als basis gehanteerd daar waar geen nader lokaal beleid is uitgewerkt.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
4
Projectgerelateerd
2.2
Programma duurzaamheid, gemeente Culemborg
De gemeente heeft veel grote opgaven als het gaat om duurzaamheid. Deze grote opgaven vragen om een goede programmatische aanpak. De gemeente heeft daarom een programma Duurzaamheid 20242029 vastgesteld. Dit programmaplan is de eerste aanzet en naar mate de gemeente verder komt, zal het plan worden aangepast op de nieuwe inzichten.
Binnen het programma wordt gewerkt met vijf sporen: energietransitie, circulaire economie, biodiversiteit, klimaatadaptatie en milieukwaliteit. De ambitie en de strategische doelen die binnen het programma zijn geformuleerd zijn gericht op 2050. Daarnaast zijn voor alle pijlers ook SMART doelen geformuleerd voor 2030 en richten de inspanningen in dit eerste programmaplan zich op de periode 2024-2025.
2.3
Klimaatadaptatie
Door klimaatverandering valt neerslag over een jaar genomen steeds ongelijkmatiger. Perioden met extreme droogte komen vaker voor en het aantal en de intensiteit van buien nemen toe. Sinds 2018 is het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) van kracht. Hierin hebben het Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten afgesproken dat ons land vanaf 2050 zo goed als mogelijk klimaatrobuust en waterbestendig is ingericht. Klimaatadaptatiemaatregelen kunnen, voor zover zij vallen onder de zorgtaken (vooral hemelwater), gedekt worden uit de verbrede rioolheffing. Dat geldt bijvoorbeeld niet voor maatregelen die specifiek gericht zijn op het tegengaan van hittestress. De gemeenten in de regio Rivierenland (waaronder gemeente Culemborg) zijn gaan samenwerken op het gebied van ruimtelijke adaptatie (Water en Klimaat Rivierengebied). In januari 2019 ondertekenden 11 partijen een samenwerkingsovereenkomst en is de samenwerking geformaliseerd. Ook de provincie Gelderland en Waterschap Rivierenland nemen deel aan deze samenwerking als belangrijke stakeholders voor de regio. De leidraad bij de samenwerking is de aanpak in zeven stappen zoals verwoord in het DPRA en hieronder weergegeven.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
5
Projectgerelateerd
De gemeenten, de Provincie en het Waterschap werken als samenwerkingspartners aan de volgende ‘sporen’: Kennis-spoor - Bedoeld om de betrokken ambtenaren, bestuurders en stakeholders kennis te laten nemen van klimaatadaptatie, zodat ze inhoud kunnen geven aan klimaatadaptatie in hun eigen praktijk; Regionaal spoor - Regionale Adaptatie Strategie (RAS) met een uitvoeringsprogramma en een samenwerkingsagenda; Lokaal spoor - Organisaties worden gefaciliteerd om op lokaal niveau een Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie op te stellen. Sinds 2021 ligt er een gedragen RAS “Rivierengebied Klimaatbestendig – Samen aan de slag!’. Dit is de basis voor alle organisaties om concreet aan de slag te gaan met klimaatadaptatie op basis van geformuleerde doelen en prioriteiten. Naast het regionale spoor van de RAS werken we ook aan het lokale spoor en is in 2024 een Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie gereed gekomen. Dit programma zal tegelijk met dit Water en rioleringsprogramma aan de gemeenteraad ter vaststelling worden aangeboden. Daarin geven we op lokaal niveau vorm en inhoud aan de klimaatadaptatie opgave. We pakken regionaal op waar het kan en waar het efficiënt is en zorgen voor verbindingen met de lokale aanpak. Zo hoeven individuele overheden en belanghebbenden niet steeds zelf het wiel uit te vinden.
Hierbij benutten we nu al de kennis die we op regionaal niveau binnenhalen van specialisten, koepelorganisaties en wetenschappers. Zo heeft bijvoorbeeld afstemming plaats gevonden met het Kader voor leefbare verstedelijking in Gelderland wat maart 2024 is afgerond. Veel van de speerpunten zullen uiteindelijk moeten landen en verankerd worden in lokaal beleid en werkprocessen. In voorbereiding daarop hebben wij een specifieke klimaatstresstest voor Culemborg laten maken met daarbij per wijk een analyse van de problematiek. In de uitvoering zien we dat straks terug in projecten, integrale aanpak van groot onderhoud, de uitvoeringsagenda groen en buurtgerichte bewonersprojecten. Zie hiervoor het Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
6
Projectgerelateerd
2.4
Overig beleid
De meest relevante wettelijke- en beleidsdocumenten die een relatie hebben met dit WRP zijn weergegeven in de onderstaande tabel. Tabel 2.1 Wettelijk en beleidskader voor het Water en Rioleringsprogramma 2025-2029.
Europees beleid
Europese Richtlijn stedelijk afvalwater Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) (PS deze richtlijnen zijn omgezet in onze nationale wet- en regelgeving)
Rijksbeleid
Bestuursakkoord Water (2011 met aanvullende afspraken in 2018) Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie (2018) Omgevingswet De omgevingswet heeft onder anderen vervangen: De Waterwet: o inclusief gemeentelijke watertaken; o behalve de regelingen voor het deltaprogramma en het financiële hoofdstuk. De Wet milieubeheer: regelgeving over plaatsgebonden activiteiten (PS De Wet milieubeheer is niet geheel verdwenen. Zij bevat bijvoorbeeld nog de voorkeursvolgorde voor het omgaan met afvalwater (art. 10.29a Wm). Gemeenten gebruiken deze voorkeursvolgorde om lozingsbeleid te ontwikkelen en om eisen aan lozingen te stellen.). Wet informatie-uitwisseling bovengrondse en ondergrondse netten en netwerken (WIBON) Nog geen wettelijke verplichting, maar wel relevant: Kamerbrief ‘De Landelijke Maatlat voor een groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving’ (2023); Kamerbrief ‘Water en bodem sturend’.
Provinciaal beleid
Omgevingsvisie Gaaf Gelderland, 2018 Regionaal waterprogramma 2021-2027 Omgevingsverordening Gelderland Kader voor leefbare verstedelijking in Gelderland, 2024
Waterschaps Watervisie 2050 ‘Water verbindt in een dynamisch rivierengebied’, 2020 beleid Waterbeheerprogramma 2022-2027 waterschap Rivierenland. Rioleringsnota: ‘Samen door één Buis’, 2019 Waterschapsverordening hierin staan alle regels die bepalen, welke activiteiten, waar in het gebied mogen plaatsvinden en onder welke voorwaarden. De waterschapsverordening heeft de keur en de algemene regels vervangen. Gemeente
Omgevingsvisie Culemborg, 2024 De regels uit onderstaande besluiten zijn per 1 januari 2024 door het Rijk losgelaten, maar wel als bruidsschat in het tijdelijk deel van het gemeentelijk omgevingsplan opgenomen: Besluit lozing afvalwater huishoudens (Blah); Besluit lozen buiten inrichtingen (Blbi); Activiteitenbesluit (en de activiteitenregeling). De meeste lokale verordeningen, zoals de aansluitverordening, maken per 1 januari 2024 nog geen deel uit van het omgevingsplan. Zij gelden nog apart naast het omgevingsplan. Een aantal gemeentelijke verordeningen maakt per 1 januari automatisch deel uit van het tijdelijk omgevingsplan. Dit geldt bijvoorbeeld voor de Verordening op de afvoer van hemelwater en grondwater. (PS dit geldt niet voor gemeente Culemborg, omdat zij deze verordening voor 1 januari 2024 niet had) In de overgangsfase tussen 1 januari 2024 en 1 januari 2032 herschrijft gemeente Culemborg de regels uit het tijdelijk deel van het omgevingsplan, zodat ze goed passen bij de lokale situatie. Voor zover wenselijk worden de regels uit aparte verordeningen dan ook opgenomen in het omgevingsplan.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
7
Projectgerelateerd
3 3.1
Een korte terugblik Evaluatie uitvoering onderzoeken en maatregelen
Het Watertakenplan 2019-2023 is een goede leidraad geweest voor het beheer, het onderhoud en de vervanging van riolen en gemalen in Culemborg met daarbij een planning voor het doen van de diverse onderzoeken. In de tussenevaluatie die in 2021 is uitgevoerd is geconstateerd dat COVID-19 vanaf 2020 van invloed is geweest op het uitvoeringstempo van projecten (investeringen en onderzoeken). Daarnaast zijn er personele wijzigingen geweest waardoor deels een ‘pas op de plaats’ gemaakt is en vertragingen opgelopen zijn in projecten. Vanaf eind 2022 is onder anderen met behulp van extra inhuur een inhaalslag gemaakt. Zo is in 2022 en 2023 gewerkt aan de volgende plannen: Beheerplan Water en Riolering, Grondwaterplan, Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie en de vervangingsplanning. Ook is specifiek onderzoek gedaan naar de oppervlaktewaterkwaliteit onder anderen bij de Poelslaan, zie hoofdstuk 9. Sinds het eerste gemeentelijke waterplan in 2004 heeft gemeente Culemborg aandacht voor de gevolgen van extreme neerslag en het nemen van klimaatadaptieve maatregelen. In het algemeen leidt water-opstraat in Culemborg op dit moment niet tot wateroverlast.
Dit komt omdat de gemeente Culemborg in samenwerking met Waterschap Rivierenland de afgelopen decennia sterk heeft ingezet op het oplossen van hydraulische knelpunten en het vergroten van de berging in het stelsel door afkoppeling, de aanleg van randvoorzieningen en waterbergingen.
3.2
Werken aan klimaatadaptatie
Afgelopen planperiode werkte Culemborg aan klimaatadaptatiebeleid. Binnen het ‘lokale spoor’ van de regionale klimaatadaptatiestrategie heeft gemeente Culemborg de volgende stappen uitgevoerd: a. Analyse van stresstesten naar lokale kwetsbaarheden; b. Dialoog intern + met lokale partners over de mogelijke impact en mogelijke aanpak (weten, willen-werken). Zowel belangrijke gemeente generieke kwetsbaarheden als grotere locatie specifieke kwetsbaarheden; c. Opstellen Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie met daarin lokale doelstellingen en aanpak samen met lokale partners om de komende jaren aan de slag te gaan. Dit op basis van en aansluitend bij de RAS. Inclusief een scan van de effecten van het eigen beleid en handelen op klimaatadaptief worden en benodigde en gewenste aanpassingen; d. Opstellen van een lokaal uitvoeringsprogramma + investeringsagenda voor de komende jaren als input voor de regionale agenda; e. Opstellen van een inpassingsvoorstel voor klimaatadaptie in eigen beleid en voor beheer en onderhoud. Deze lokale adaptatie strategieën zijn een eerste gemeente brede verkenning en invulling van het thema klimaatadaptatie. Uitvoeringsplan DPRA Met behulp van een bijdrage uit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) zijn twee projecten onderdeel geworden van een uitvoeringsplan van de DPRA-werkregio Rivierengebied.
Het betreft de projecten Het Jach en Het Hof, beide in de binnenstad. Met de vergroening van Het Jach en Het Hof speelt de gemeente in op klimaatverandering en wordt de binnenstad aantrekkelijker. Behalve de waterproblematiek worden ook de hitte aangepakt en de biodiversiteit verbeterd.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
8
Projectgerelateerd
Regiodeal De Regiodeal van de regio Rivierenland kent een onderdeel klimaatadaptatie en een onderdeel verbetering inrichting bedrijventerreinen. Deze zijn gecombineerd in het project Pavijen Noord in Culemborg. Hier wordt een waterberging aangelegd die het watersysteem op het bedrijventerrein robuuster maakt. Evaluatie ‘integrale aanpak’ woonwijk Voorkoop: De aanpak in de wijk Voorkoop bleek een belangrijk leerpunt. De aanpak was te complex waardoor het in de praktijk te moeilijk bleek om te starten met uitvoering. De wijk werd uitgekozen om als eerste klimaatadaptieve maatregelen te nemen. Het is een zogenaamde bloemkool wijk, een structuur met veel kleinere deelgebiedjes. Er is sprake van meervoudige ruimtelijke problematiek: de waterberging en -afvoer is niet optimaal, weinig biodiversiteit, boomwortelopdruk, kwetsbaar bij piekbuien. Er is een waterstructuurplan opgesteld dat goed inzicht gaf in de per locatie te nemen watermaatregelen. Voor de uitvoering is getracht een combinatie te maken met speelvoorzieningen, boomwortelopdruk, aanleg waterdoorlatende parkeervakken, verbetering biodiversiteit. En over dat alles uitgebreide participatie te laten plaatsvinden. Duidelijke kaders en eigenaarschap voor de onderwerpen naast het waterstructuurplan ontbraken echter.
Doordat de wijk groot is en verdeeld in vele deelbuurtjes bleek het moeilijk grip te krijgen op de civieltechnische uitvoering. De integrale aanpak (b)leek in dit geval eerder remmend dan oplossend. De organisatie van de projecten is een belangrijk leerpunt bij het vervolg van de aanpak in Voorkoop en in de overige wijken.
3.3
Ontwikkeling rioolheffing
Gemeente Culemborg hanteert een eigenarenheffing op basis van vastrecht. Iedere eigenaar van een perceel waarop een bouwwerk is gesitueerd die afvalwater en/of hemelwater loost betaalt hetzelfde bedrag aan rioolheffing, te weten € 264 in 2024. De rioolheffing heeft zich de eerste jaren van de planperiode conform het Watertakenplan ontwikkeld. In 2023 is een eenmalige daling van de heffing doorgevoerd, als gevolg van het temporiseren van maatregelen en investeringen, waardoor het saldo in de voorziening fors opgelopen was. Er is ruim één miljoen Euro uit de voorziening onttrokken om deze eenmalige korting op de rioolheffing te bekostigen. In 2024 is de heffing weer op niveau gebracht. De werkelijke rioolheffing in 2024 loopt daarmee in de pas met de in het vorige Watertakenplan geprognosticeerde heffing van € 252 plus indexatie over de jaren 2019-2024. De spaarvoorziening kent begin 2024 een saldo van € 2,75 miljoen. In het Watertakenplan was de stand van de spaarvoorziening geraamd op bijna € 0,7 miljoen. Tabel 3.1 toont de rioolheffing in 2024 van de acht samenwerkingsgemeenten regio Rivierenland. Hieruit blijkt dat de rioolheffing van Culemborg 18% (€ 58 per heffingseenheid) onder het regionale gemiddelde ligt. Tabel 3.1:
Rioolheffing meerpersoonshuishouden 2024 samenwerkingsgemeenten Regio Rivierenland [www.coelo.nl].
Gemeente
Rioolheffing 2024
Tiel Neder-Betuwe Buren Culemborg West Maas en Waal Maasdriel Regiogemiddelde Zaltbommel Lingewaal* Geldermalsen* Neerijnen*
€ 240 € 241 € 250 € 264 € 273 € 277 € 322 € 349 € 443 € 443 € 443
Rioolheffing 2018 € 234 € 223 € 217 € 242 € 273 € 238 € 273 € 281 € 318 € 324 € 382
Verschil met 2018 3% 8% 15% 9% 0% 16% 18% 24% 39% 37% 16%
*In 2019 zijn deze gemeenten gefuseerd tot gemeente West Betuwe, in gemiddelde nog als 3 gemeenten gerekend net als in 2018.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
9
Projectgerelateerd
4 4.1
Visie en ambitie Omgevingsvisie Culemborg
In de Omgevingsvisie van Culemborg 1komen de volgende thema’s aan bod: Binnenstad; Wonen voor iedereen, stedelijk groen en leefbaarheid; Economie; Gezond en veerkrachtig; Mobiliteit; Buitengebied. Bij twee thema’s staan doelen en ambities die een duidelijke relatie hebben met dit WRP. Hieronder zijn de voor dit WRP relevante teksten uit de omgevingsvisie overgenomen. Wonen voor iedereen, stedelijk groen en leefbaarheid We zorgen er bij nieuwe ontwikkelingen (nieuwbouw en herstructurering) voor dat deze bijdragen aan de ambities op het gebied van duurzaamheid en klimaatbestendigheid. Bijvoorbeeld op het gebied van opwekking van duurzame energie, hittebestendigheid van de stad, toename van biodiversiteit en/ of ruimte voor wateropvang. Culemborg heeft mooie buurten met een hoge ruimtelijke kwaliteit. Het streven naar een hoge ruimtelijke kwaliteit wordt echter een uitdaging met de woningbouwopgave, verduurzaming, klimaatadaptatie, de rol van participatie en de stijgende bouwkosten. Bij elke ontwerpopgave maken we de balans qua kosten en baten op. Culemborg is een stad in het groen met mooie groene verblijfsruimtes. Deze groene verblijfsruimtes zijn belangrijk voor een prettige woonomgeving. We willen onze robuuste hoofdgroenstructuur behouden en versterken.
Voor het versterken van de hoofdgroenstructuur en het stimuleren van biodiversiteit maken we groene verbindingen tussen de verschillende groene plekken in de stad. We versterken de groene plekken door ze in te richten voor meervoudig gebruik. Zo dragen ze bij aan meerdere doelen, bijvoorbeeld aan ontmoeten, spelen, biodiversiteit en klimaatbestendigheid. Gezond en veerkrachtig We werken continu aan het verbeteren van de leefomgevingskwaliteit en een gezonde leefomgeving. Daarbij denken we aan schone lucht, bodem en water, het wegnemen van niet passende geluids- en geuroverlast en het voorkomen van gevaarlijke situaties. Groen in de buurten draagt bij aan een prettige leefomgeving. We hebben in onze gemeente een hoofdgroenstructuur met wandel- en fietsparken, diverse speelplekken en goede sportvoorzieningen. We zien dit als een belangrijke basis voor een gezond en veerkrachtige samenleving. We willen onze openbare ruimte ook vergroenen, zodat we klimaatadaptieve maatregelen kunnen treffen tegen wateroverlast en toenemende hittestress. We streven ernaar om de bodem, lucht- en waterkwaliteit te verbeteren. Dus zetten we in op meer vergroenen van onze leefomgeving en het tegengaan van milieuhinder.
1
Tijdens het opstellen van dit WRP was de omgevingsvisie nog niet vastgesteld.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
10
Projectgerelateerd
Ook inzameling en transport van stedelijk afval-, hemel- en grondwater (waaronder de riolering) draagt in belangrijke mate bij aan een gezonde leefomgeving.
4.2
Visie Water en Rioleringsprogramma
De doelen en ambities uit de Omgevingsvisie Culemborg vertalend naar een visie voor dit WRP: “Culemborg wil samen met haar inwoners en andere belanghebbenden werken aan een veilige, gezonde, robuuste en klimaatbestendige leefomgeving en gemeentelijk afvalwatersysteem.” In de omgevingsvisie komt nadrukkelijk naar voren dat Culemborg inzet op extra vergroenen en veel waarde hecht aan het behouden en versterken van de bestaande groenstructuur. Dit sluit goed aan bij de visie van dit WRP. Ruimte voor groen en water draagt bij aan een veilige, gezonde, robuuste en klimaatbestendige leefomgeving.
4.3
Ambitie
Vanuit bovenstaande visie zijn vier ambities gekozen. De gemeente Culemborg: 1. Zorgt door afvoeren van (huishoudelijk) afvalwater voor een veilige en gezonde leefomgeving. Door inzicht in de kwaliteit van het rioolstelsel (basis op orde) te hebben, toekomstgericht te werken, en rekening te houden met een veranderend klimaat, wordt voorkomen dat de volksgezondheid en veiligheid nu en in de toekomst in gevaar komt. 2. Beperkt maatschappelijke ontwrichting en schade bij extreme weersomstandigheden. Wij willen dat onze inwoners niet alleen nu, maar ook in de toekomst leven in een fijne, veilige en gezonde straat en omgeving; Wij richten de openbare ruimte daarom klimaatbestendig in. De groenblauwe structuren hebben daartoe een belangrijke functie. Waar mogelijk nemen wij aspecten als verdroging van groen/bomen/ natuur, het vasthouden van water, infiltratie, oppervlaktewater zichtbaar Figuur 4.1 Kwantitatieve trits houden (ruimtelijke kwaliteit), het verkoelende effect van stromend water (hittestress) mee in de plannen voor de leefomgeving 2. Bij het klimaatbestendig inrichten wordt de volgende voorkeursvolgorde voor het omgaan met hemelwater gehanteerd: ‘vasthouden – bergen – (en dan pas) afvoeren’. 3. Zorgt voor een robuust en duurzaam rioleringsstelsel. Waar mogelijk worden aanpassingen in de leefomgeving gecombineerd met werkzaamheden die nodig zijn vanuit andere disciplines.
Het einde van de economische afschrijvingstermijn is niet per definitie een reden om riolering te vervangen; wanneer mogelijk en veilig wordt de levensduur verlengd. Doelmatigheid is een belangrijk criterium bij investeringsbeslissingen. 4. Betrekt haar bewoners bij (de uitvoering van) het beleid van de gemeentelijke watertaken. Ook zetten we in op communicatie om bewustwording rondom het thema (afval)water te creëren en te vergroten onder onze inwoners.
2 Waarbij opgemerkt wordt dat financiering vanuit de rioolheffing alleen toegestaan is indien deze één of meerdere zorgplichten (gemeentelijke watertaken) dienen
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
11
Projectgerelateerd
5 5.1
De huidige situatie Het rioolstelsel anno 2023
In het rioolstelsel van de gemeente Culemborg zijn verschillende typen rioolstelsel te onderscheiden. Zie plaatje voor verschil gemengd en gescheiden rioolstelsel. Het grootste gedeelte van het stelsel binnen het stedelijk gebied is aangelegd als een gemengd rioolstelsel. De wijken Parijsch, Hoge Prijs, Lanxmeer en Pavijen V zijn voorzien van een gescheiden stelsel en voeren geen hemelwater af naar de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI). RWZI Culemborg (laatste grote uitbreiding 1997), eigendom van Waterschap Rivierenland laat het gezuiverde water af op de Lek. Het rioolstelsel van de gemeente Culemborg is verdeeld in zes bemalingsdistricten, zie figuur 5.1. District 01 voert onder vrijverval af op de RWZI ten zuiden van Culemborg, district 02 loost via gemaal Schaepmanlaan op de RWZI en district 03 en 04 lozen op de RWZI via het gemaal aan de Beesdseweg.
Figuur 5.1: Schematisatie rioolstelsel Culemborg.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
12
Projectgerelateerd
5.1.1
Kenmerken rioolstelsel
In tabel 5.1 is een aantal kenmerken van het gemeentelijke rioolstelsel weergegeven: Tabel 5.1: Kenmerken rioolstelsel Culemborg d.d. augustus 2023.
Beschrijving
Hoeveelheid
Gemengd riool vrij verval Hemelwater riool vrij verval Vuilwater riool vrij verval Lengte IT-riool/DIT-riool Externe overstorten gemengde stelsel Stuwputten Gemalen droge opstelling en randvoorzieningen Gemalen natte opstelling Pompunits mechanische riolering Persleidingen in beheer bij gemeente Helofytenfilters IBA's Oppervlak infiltrerende voorzieningen Oppervlak wadi’s, bodempassages Lamellenfilters Randvoorzieningen Fonteinen Straat- en trottoirkolken Lijngoten Drainage Lengte watergangen in beheer (A) Lengte watergangen in beheer (B,C) Lengte beschoeiingen in beheer Aantal duikers en kleine kunstwerken in het oppervlaktewater in beheer
89 km 33 km 34 km 1,4 km 17 stuks 6 stuks 18 stuks 130 stuks 148 stuks 41 km 3 stuks 49 stuks 2,8 ha 0,6 ha 12 stuks 3 stuks 6 stuks 8.850 stuks 2 km 31 km 79 km 254 km 30 km 885 stuks
De oudste vrijverval riolering is begin jaren ’30 van de vorige eeuw aangelegd in het kader van de volksgezondheid. Later werd ook milieu(-hygiëne) een belangrijke drijfveer om riolering aan te leggen (denk bijvoorbeeld aan de aansluiting van het buitengebied). De percelen in het buitengebied zijn aangesloten op drukriolering, op een IBA of op een helofytenfilter. Om een indicatie te krijgen van de ouderdom van het rioolstelsel is in figuur 5.2 een overzicht gegeven van de leeftijdsopbouw van de vrijverval riolering.
Figuur 5.2: Jaar van aanleg vrijverval riolering in Culemborg.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
13
Projectgerelateerd
5.1.2
Kwaliteit riolering
Ruim 70% van het rioolstelsel van Culemborg is geïnspecteerd (middels camera-inspectie) en op basis daarvan is de kwaliteit van de riolering beoordeeld met behulp van zogenaamde waarschuwings- en ingrijpmaatstaven. Een waarschuwingsmaatstaf geeft aan dat de kwaliteit van de riolering niet meer optimaal is, er is echter nog geen reden tot direct ingrijpen. Een ingrijpmaatstaf wil zeggen dat de kwaliteit van de riolering dusdanig is afgenomen dat er ingegrepen moet worden. De ingrijp- en waarschuwingsmaatstaven zijn gebaseerd op Europese normeringen (NEN-EN 13508-1:2003 nl). De inspecties zijn inmiddels vertaald naar acties en opgenomen in het maatregelenprogramma. Ingezet wordt op vervanging van rioolstrengen waarvan de kwaliteit slecht is in combinatie met einde levensduur (leeftijd). Eén en ander in afstemming met andere disciplines zoals wegen en groen. Omdat de levensduur van relinen in theorie maximaal 40 tot 50 jaar is, wordt relinen alleen toegepast daar waar dat noodzakelijk is.
5.2
Stedelijk water
Culemborg is vanaf haar ontstaan verbonden met het water. Niet alleen de ligging van Culemborg aan de Lek en de spoorbrug, maar ook het karakter van de gracht in de binnenstad, het slingerende oude riviertje De Meer en het waterrijke buitengebied met de ‘werelderfgoed Hollandse Waterlinies’ zijn beeldbepalend. In 2017/2018 is het eigendom van een deel van het stedelijk water in Culemborg overgedragen van de gemeente aan het waterschap. De gemeente is een groot deel van het onderhoud blijven doen. In Culemborg ligt ruim 140 km aan watergangen: A-Watergangen in beheer bij het waterschap 71,5 km waarvan 14,9 km in 2017/2018 is overgedragen van de gemeente naar het waterschap; B-Watergangen in beheer bij de gemeente 41,1 km; C-Watergangen in beheer bij de gemeente 29,1 km.
5.3
Beheer en onderhoud
Het is belangrijk voor gemeente Culemborg om het beheer en onderhoud van het rioolstelsel en watersysteem doelmatig en zo efficiënt mogelijk uit te voeren. Door het opstellen, jaarlijks evalueren en uitvoering geven aan het Beheerplan Riool en Water kan de gemeente op een goede wijze invulling geven aan haar gemeentelijke watertaken. Het Beheerplan Riool en Water is in 2023 opgesteld en geeft antwoord op de vragen: Wat heeft de gemeente Culemborg in beheer? Wat is het kader en hoe beheren we? Wat is de kwaliteit hiervan? Welke onderhoudsmaatregelen zijn noodzakelijk? Wat is de organisatie hiervan? Wat is de planning?
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
14
Projectgerelateerd
5.4
Functioneren stedelijk watersysteem
Het functioneren van het stedelijk watersysteem van Culemborg is in 2023 getoetst binnen het Systeemoverzicht Stedelijk Water (SSW). Het rekenmodel is geactualiseerd en klachten en metingen zijn geanalyseerd. In de praktijk zijn slechts enkele locaties met risico’s van water-op-straat bekend. In het algemeen leidt water-op-straat niet tot wateroverlast. Dit komt omdat de gemeente Culemborg de afgelopen jaren sterk heeft ingezet op het oplossen van knelpunten en het vergroten van de berging in het stelsel door afkoppeling en de aanleg van randvoorzieningen.
5.5
Meten en monitoren
5.5.1
Monitoring afvalwatersysteem
Sinds 2011 heeft de gemeente Culemborg een monitoringssysteem voor de riolering. In bijlage A4 zijn de locaties van de meetpunten opgenomen. Vanaf 2012 wordt ook de oppervlaktewaterstand gemeten bij de randvoorziening Erasmusweg /Rolweg op bedrijventerrein Pavijen met als doel om te bepalen of terugstroming vanuit oppervlaktewater naar de riolering plaats vindt.
5.5.2
Grondwatermeetnet
Om inzicht te krijgen in de grondwaterstanden heeft gemeente Culemborg in 2015 en 2016 een grondwatermeetnet laten inrichten. De meetlocaties zijn zowel online weergegeven als op de kaart in bijlage A4.4. In vrijwel heel Culemborg is sprake van een zandlaag van 40-80 cm op een kleilaag, al dan niet met veenlagen. De zandlaag van het eerste watervoerende pakket begint op een diepte variërend van 4 tot 7 meter. Het meetnet bestaat uit 78 peilbuizen. De grondwaterstanden worden automatisch vier keer per dag geregistreerd door loggers. De geregistreerde gegevens worden viermaal per jaar uitgelezen en gecontroleerd. Daarnaast is op het dak van het gebouw van het politiebureau/de brandweerkazerne aan de Triosingel 34 een regenmeter geïnstalleerd.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
15
Projectgerelateerd
6 6.1
Zorgtaak afvalwater Inleiding zorgtaak afvalwater
De gemeente heeft de zorgtaak om stedelijk afvalwater van binnen de bebouwde kom in te zamelen 3. Dit staat in artikel 2.16 lid 1 onder a onder 3 van de Omgevingswet. De zorgtaak van de gemeente vloeit voort uit de (Europese) Richtlijn stedelijk afvalwater. Dit is opgenomen in de Omgevingswet: in het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) staat dat de gemeente zorg draagt voor aanleg, beheer en onderhoud van een openbaar vuilwaterriool (artikel 3.16 Bkl). De gemeente is verantwoordelijk voor aanleg en beheer van vuilwaterriolen binnen de bebouwde kom. En ook voor het transport van het afvalwater naar een overnamepunt van de waterkwaliteitsbeheerder of zuiveringtechnisch werk, bijvoorbeeld een rioolwaterzuiveringsinstallatie (rwzi). Eigenlijk geldt ook buiten de bebouwde kom (het buitengebied) de gemeentelijke taak voor de inzameling van huishoudelijk afvalwater. Soms is er sprake van locaties waarbij huishoudelijk afvalwater vrij kan komen met minder dan 2000 inwonerequivalenten. Als de aanleg van een vuilwaterriool dan niet doelmatig is, dan hoeft de gemeente deze taak niet in te vullen. Bij het beoordelen van doelmatigheid spelen milieubelangen ook een rol. De gemeente hoeft het lozen van bedrijfsafvalwater en vloeibare afvalstoffen op het openbaar vuilwaterriool niet toe te staan. Dit in tegenstelling tot huishoudelijk afvalwater.
Sanitair afvalwater is altijd huishoudelijk afvalwater en wordt daarom niet aangemerkt als bedrijfsafvalwater. De Omgevingsdienst ziet erop toe dat bedrijven hun afvalwater op de juiste wijze (laten) verwerken, al dan niet via een zogenaamde indirecte lozing op het gemeentelijk riool. De Omgevingsdienst stemt daarbij zo nodig af met het waterschap. Hoofddoel van de zorgtaak voor afvalwater is een goede volksgezondheid, waarbij het de inzet van de gemeente is om deze taak snel en adequaat uit te voeren. Dit betekent dat het grootste deel van de rioleringsactiviteiten bestaat uit het beheer en het onderhoud van het rioolstelsel. Goed beheer en onderhoud voorkomt echter niet dat het rioolwater periodiek kan overstorten op oppervlaktewater en zichtbaar wordt. De wens is zo min en zo schoon mogelijk rioolwater over te laten storten met als resultaat een goede oppervlaktewaterkwaliteit. Het beleid voor het afvalwater kent twee pijlers: het verminderen van de vervuiling uit de overstorten en een goed beheer van alle voorzieningen.
6.2
Doelen
Doelmatig inzamelen en transporteren van afvalwater Op grond van de afvalwaterzorgtaak is het doel van de riolering het ‘doelmatig inzamelen en transporteren van afvalwater’. Dit omvat een vijftal aspecten, waarvan de nummering overeenkomt met de aspecten uit bijlage A5: Aspect 1: Doelmatige inzameling van het afvalwater; Aspect 3: Doelmatig transport van het afvalwater; Aspect 4: Voorkomen van vuiluitworp naar bodem-, grond- en oppervlaktewater; Aspect 5: Minimale overlast voor de omgeving; Aspect 6: Effectief rioleringsbeheer. 3
Gemeentelijke zorgtaak inzameling stedelijk afvalwater | Informatiepunt Leefomgeving (iplo.nl)
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
16
Projectgerelateerd
De bij deze aspecten behorende functionele eisen, maatstaven en meetmethoden zijn opgenomen in bijlage A5. Voorkomen contact met afvalwater Ten behoeve van een gezonde en veilige leefomgeving (volksgezondheid) streven we naar het zo veel mogelijk voorkomen van het contact met afvalwater. Om dit te bereiken hanteren we een aantal leidende principes: Aansluiten van lozing huishoudelijk afvalwater van alle percelen op vuilwaterriool of een andere publieke of private voorziening, die ervoor zorgt dat er geen ongezuiverd afvalwater in het milieu terecht komt; Bedrijfsmatig afvalwater wordt ingezameld en verwerkt als er geen sprake is van beïnvloeding van de doelmatige werking van de riolering en zuivering. Als dit wel het geval is, dan worden voorwaarden gesteld aan de lozing op de riolering; Zoveel mogelijk scheiden van vuilwater en schoonwater. Zo blijft schoon water schoon en vinden overstorten minder vaak plaats. Ook is water-op-straat bij hevige regen minder vervuild.
6.3
Afvalwater taakafbakening
In bestaand stedelijk gebied zorgt de gemeente voor het inzamelen en afvoeren van stedelijk afvalwater vanaf de perceelgrens. Bebouwde kom Voor bestaande bouw en (ver)nieuwbouw geldt een aansluitplicht voor het lozen van huishoudelijk afvalwater op de riolering. De gemeente zorgt voor inzameling van huishoudelijk afvalwater en transport naar een zuiveringtechnisch werk of overnamepunt (gemaal waterschap). Dat kan via een traditioneel gemeentelijk rioolstelsel of een andere voorziening die ervoor zorgt dat er geen ongezuiverd afvalwater in het milieu terecht komt. Voor bedrijfsafvalwater geldt dat de gemeente afvalwater dat qua biologische afbreekbaarheid vergelijkbaar is met huishoudelijk afvalwater inzamelt. De gemeente kan nadere voorwaarden verbinden aan nieuwe of bestaande aansluitingen van bedrijven of deze weigeren of beëindigen. De Omgevingsdienst ziet hierop toe en het waterschap geeft hierin advies. Buitengebied In het buitengebied is aansluiting op het gemeentelijk (druk)riool niet altijd doelmatig en bestaat de mogelijkheid om een alternatieve voorziening toe te passen, zoals een individuele behandeling van afvalwater (IBA); de regels zijn vastgelegd in het (tijdelijke) omgevingsplan paragraaf 22.3.8 (bruidsschat). Alle kosten die gelieerd zijn aan de aansluiting en/of alternatieve voorziening zijn voor de initiatiefnemer.
Een alternatieve voorziening dient eenzelfde graad van milieubescherming te hebben als een zuivering technisch werk (aan te tonen door initiatiefnemer). Indien een alternatieve voorziening toegepast wordt binnen gemeente Culemborg, betreft het doorgaans een oppervlaktewater lozende voorzieningen, waarvoor Waterschap Rivierenland (WSRL) bevoegd gezag is. WSRL heeft haar regels vastgelegd in de (bruidsschat) waterschapverordening. De gemeente onderhoudt de bestaande infrastructuur (mechanische riolering en gemalen) ten minste tot het moment dat leidingen moeten worden vervangen. Ook biedt de gemeente ruimte voor initiatieven met nieuwe sanitatie. Op het moment dat de infrastructuur aan het einde van de technische levensduur is, zal de gemeente in overleg met het waterschap een nieuwe afweging maken over het invullen van de gemeentelijke taak voor afvalwater in het buitengebied.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
17
Projectgerelateerd
Bedrijfsmatig afvalwater in het buitengebied In het buitengebied hebben de meeste lozingen van bedrijfsmatig afvalwater een agrarische herkomst. In de moderne agrarische bedrijfsvoering komen typen lozingen voor die de doelmatige werking van het drukrioolsysteem kunnen frustreren, zowel door kwaliteit als door kwantiteit van het geloosde water. De gemeente kan nadere voorwaarden verbinden aan nieuwe of bestaande aansluitingen van bedrijven of deze weigeren of beëindigen. De Omgevingsdienst ziet hierop toe.
6.4
Strategie en maatregelen
Rioolinspectie en -reiniging Het inzicht in de toestand van ons rioolstelsel is gebaseerd op gegevens van maximaal 10 jaar oud. In de praktijk betekent dit dat we jaarlijks ongeveer 10% van ons vrij vervalriool inspecteren. Om het riool te kunnen inspecteren dient het eerst gereinigd te worden. Beheer en onderhoud IBA’s In 2022 zijn de IBA’s in Culemborg geïnspecteerd volgens BRL- en NEN-inspectie (BRL staat voor beoordelingsrichtlijn en NEN staat voor Nederlandse norm). Het onderhoud van de IBA’s wordt in 2024 overgedragen aan Waterschap Rivierenland. Verminderen water-op-straat De maatregelen uit het SSW zijn voornamelijk gerelateerd aan de hemelwaterzorgtaak en om die reden in hoofdstuk 7 opgenomen. Verdergaand afkoppelen De strategie wat betreft het afkoppelen van hemelwater van het gemengd riool is opgenomen hoofdstuk 7. Beheer en vervanging gemalen De inspectie van de voorzieningen bestaat uit het halfjaarlijks c.q. jaarlijks inspecteren volgens de beoordelingsrichtlijn K14020 en het vijfjaarlijks uitvoeren van een NEN 3140 inspectie. De resultaten van de inspectie dienen vastgelegd te worden in de SAM beheerapplicatie. In 2023 zijn de gemalen NEN 3140 geïnspecteerd. De kosten zijn opnieuw berekend op basis van de huidige kwaliteits- en leeftijdsgegevens. Voor een overzicht van de geprognosticeerde kosten voor de komende jaren wordt verwezen naar bijlage A6.
Vervanging riolering Uit inspecties blijkt dat de kwaliteit van de riolering gemiddeld relatief goed te zijn. Toch is vervanging op een aantal locaties noodzakelijk. Culemborg kiest voor bij voorkeur voor reparatie en waar nodig relining in plaats van vervanging. Aan de hand van nieuwe inspectieresultaten en de ambitie ten aanzien van het anticiperen op klimaatverandering wordt de strategie ten aanzien van reparatie versus vervanging gaandeweg bijgesteld. Aanpak rioolvreemd water Uit onderzoek is gebleken dat via het rioolstelsel van Culemborg een aanzienlijke hoeveelheid rioolvreemd water afgevoerd wordt naar de zuivering. De gemeente Culemborg pakt de locaties waarvan bekend is dat er veel grondwater het riool in stroomt aan. Bij elke rioolvervanging of relining wordt overwogen of drainage nodig is om grondwateroverlast te voorkomen. Afvalwaterovereenkomst Gemeente en waterschap zijn samen verantwoordelijk voor het optimaal functioneren van de waterketen. Vanuit die gezamenlijke verantwoordelijkheid zijn onderling lozingsafspraken gemaakt. De afvalwaterovereenkomst wordt in 2024 geactualiseerd.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
18
Projectgerelateerd
Communicatie Op de website culemborgduurzaam.nl delen wij als gemeente informatie, doorverwijzingen en handvatten met het doel de thema’s zo overzichtelijk mogelijk aan te bieden. Deze website gebruikt de gemeente voor de communicatie over het thema klimaatadaptatie richting de inwoners, ondernemers en andere belanghebbenden. De opgave is om dit verder te ontwikkelen en hier een gebruiksvriendelijk en duidelijk platform te bieden van wat de Culemborger zelf kan doen, hoe ze dit moeten doen en wie ze daarbij kunnen helpen.
Figuur 6.1 Culemborg duurzaam: hitte en wateroverlast [link]
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
19
Projectgerelateerd
7
Zorgtaak hemelwater
7.1
Inleiding zorgtaak hemelwater
De gemeente moet zorgen voor een doelmatige inzameling en verwerking van afvloeiend hemelwater 4. De gemeentelijke taak voor het beheer van afvloeiend hemelwater staat in artikel 2.16, eerste lid, onder a, onder 1° van de Omgevingswet en betreft: Het afvloeiend hemelwater van openbaar terrein; Het afvloeiend hemelwater van particulier terrein, maar alleen als het niet anders kan. De gemeente hoeft het hemelwater van particulier terrein niet af te voeren. Particulieren zijn hiervoor zelf verantwoordelijk, tenzij het niet redelijk is om hen te vragen om het hemelwater zelf af te voeren. Bijvoorbeeld omdat er geen oppervlaktewater in de buurt is waarop zij kunnen lozen. Of als infiltratie in de bodem niet mogelijk is door een te hoge grondwaterstand. Als de gemeente hemelwater inzamelt, is ze ook verantwoordelijk voor de verdere omgang ermee, inclusief de lozing op oppervlaktewater of in de bodem. De gemeentelijke taak omvat dat de gemeente een voorziening moet aanbieden waar het hemelwater in geloosd kan worden. Het is aan de gemeente welke voorziening dat is en hoe het hemelwater wordt verwerkt. Voorbeelden zijn: bergen, transporteren, nuttig toepassen, terugbrengen in bodem of oppervlaktewater of afvoeren naar een zuiveringsinrichting.
Bij hemelwater geldt dat lokale lozing van hemelwater in het milieu (al dan niet via een gemeentelijk hemelwatersysteem) de voorkeur geniet boven lozing op een gemengd stelsel. Uiteraard is samenspraak met de waterpartners hierbij onontbeerlijk. In bestaand bebouwd gebied zijn de mogelijkheden voor perceeleigenaren om zelf het hemelwater te verwerken vaak niet aanwezig. Bijvoorbeeld omdat er geen oppervlaktewater is of de infiltratiemogelijkheden (ruimte) en -capaciteit beperkt zijn. In déze situaties zal het vaak niet redelijk zijn om van de particulier te verlangen zelf het hemelwater te verwerken. Daarnaast is in een bestaande wijk vaak een gemengd stelsel aanwezig. Het is dan ook niet redelijk om bij bestaande bebouwing aan de perceeleigenaar te vragen het afvalwater en hemelwater gescheiden aan te bieden, zonder dat er bouwkundige ingrepen aan deze woning plaats vinden. Bij nieuwbouwwijken en inbreidingen is het wel mogelijk om gescheiden te leveren of naar oppervlaktewater af te voeren en binnen het plangebied te bergen.
7.2
Doelen
Het hoofddoel van de gemeente Culemborg ten aanzien van de hemelwatertaak, is het zorgen voor een doelmatige inzameling van overtollig hemelwater (aspect 2, zie bijlage A5). De volgende functionele eisen zijn voor dit aspect geformuleerd: Zo min mogelijk hemelwater op de riolering; De instroming in riolen via kolken in de openbare ruimte moet ongehinderd plaatsvinden; Ingezameld hemelwater dient op adequate wijze verwerkt te worden; De objecten moeten in goede staat zijn; Voorkomen versnelde afvoer van hemelwater naar het regionale watersysteem (valt onder aspect 5).
7.3
Hemelwater taakafbakening
Het algemene uitgangspunt dat de gemeente hanteert, is dat gebouwen en percelen geen hemelwater lozen op de gemeentelijke riolering, tenzij dit in het belang van de leefbaarheid of volksgezondheid noodzakelijk is. 4
Hemelwatertaak gemeente | Informatiepunt Leefomgeving (iplo.nl)
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001
20
Projectgerelateerd
Dat geldt naast de private percelen ook voor gebouwen en percelen van de gemeente zelf. Hieronder wordt per gebiedstypologie (bestaande bouw, nieuwbouw en buitengebied) beschreven hoe de gemeente invulling wil geven aan de gemeentelijke hemelwatertaak. Bestaande bouw Voor bestaande gebouwen en percelen geldt dat de gemeenten het hemelwater blijft inzamelen en transporteren naar een zuiveringtechnisch werk (RWZI, bij gemengde riolering), het oppervlaktewater of in de bodem (bij gescheiden riolering). Het gescheiden aanleveren van te lozen hemelwater en afvalwater op het gemeentelijk rioolstelsel en het verwerken van overtollig hemelwater op het eigen perceel wordt door de gemeente en het waterschap gestimuleerd, zie ook paragraaf 7.4.4. De gemeente kan het lozen van hemelwater op het vuilwater- of gemengde riool op enig moment verbieden, bijvoorbeeld in situaties van regelmatig optredende wateroverlast en/of bij rioolvervangingsprojecten, waarbij gemengde riolering wordt vervangen door een gescheiden riolering (en het lozen van schoon hemelwater op het nieuwe vuilwaterriool niet langer gewenst is). (Ver)nieuwbouw Bij nieuwbouwsituaties (en bij uitbreiding of vernieuwing van bebouwing) zamelt de gemeente geen hemelwater in. De eigenaar van gebouwen en percelen verwerkt het hemelwater zelf binnen de perceelgrens, tenzij dat technisch onmogelijk is.
Voor extreme neerslaggebeurtenissen wordt voorzien in een overloop naar de openbare ruimte. Buitengebied In het buitengebied zamelt de gemeente geen hemelwater in. Dit geldt zowel voor bestaande bouw als (ver)nieuwbouw. De eigenaar van gebouwen en percelen verwerkt zijn hemelwater zelf op het eigen terrein of voert het in overleg met het waterschap af naar oppervlaktewater.
7.4
Beleid stedelijk (hemel)water
7.4.1
Hemelwateroverlast en anticiperen op klimaatverandering
Wij zien klimaatadaptatie als een gezamenlijke opgave samen met het waterschap, provincie, inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties. Het is ondoelmatig om de capaciteit van de riolering onbeperkt te vergroten. Om toch te anticiperen op de optredende klimaatontwikkelingen en om overlast als gevolg van hevige neerslaggebeurtenissen te voorkomen, moet het water op een andere manier worden vastgehouden, geborgen of afgevoerd. Dit betekent een verbreding ten opzichte van de traditionele en sectorale aanpak: niet alleen het ondergrondse afvoersysteem beschouwen als oplossingsniveau voor het teveel aan water, maar ook de bovengrondse mogelijkheden meenemen in een robuustere integrale aanpak. Voor de invulling van klimaatadaptatie hanteren wij in lijn met het ‘Kader voor leefbare verstedelijking in Gelderland’ de volgende uitgangspunten: 1. In 2050 is de openbare ruimte zo ingericht dat een bui van 70 mm in één uur niet leidt tot niet acceptabele wateroverlast. Bij vitale en kwetsbare functies geldt dit voor een bui van 90 mm in één uur. 2. Voor het bepalen van de mate van acceptatie van wateroverlast hanteren we de beslisboom ‘knelpunten water op straat situaties’ (zie figuur 7.1 en tabel 7.1). 3. Maatregelen die bijdragen aan de vermindering van risico’s als gevolg van andere klimaateffecten hebben de voorkeur (hitte, biodiversiteit en bodemdaling).
Maatregelen die geen raakvlakken hebben met de zorgtaken, kunnen we niet uit de rioolheffing financieren.
17 juli 2024
WATER EN RIOLERINGSPROGRAMMA CULEMBORG
BJ3683-RHD-XX-ZZ-RP-Z-0001